3 E. Vanoutrive C. Discart L A B O b o e k n a t u u r w e t e n s c h a p p e n
Practicum 5 Gewaarwording van evenwicht Naam: klas: nr: Evaluatie: veiligheid - rust uitvoering experiment verslaggeving Werkpunten: Doelstellingen Experimenteel bepalen welke andere receptoren nog een invloed hebben op het bewaren van het evenwicht. Werkvorm Oriëntatie, voorbereiding, reflectie en verslaggeving per twee. Experiment 3, 4, 5: overleg, uitvoering en waarneming per vier. Overige experimenten: overleg, uitvoering, waarneming per twee. Benodigdheden blinddoeken ladder + dekentje draaistoel + chronometer (gsm) grote geodriehoek Experiment 1 Werkwijze Hypothese Waarneming 1. Verklaring Gebukt in evenwicht of niet? Als iets valt, dan buig je voorover om het weer op te rapen. We staan er niet bij stil dat we ons evenwicht hierbij gebruiken. 1. Ga midden in de ruimte staan, buk voorover en kom weer recht. 2. Sta nu met je hielen tegen een muur en buk opnieuw voorover. 2. Staat een mens rechtop, dan liggen bovenlichaam (zwaartepunt) en voeten in één lijn. Probeer je voorover te bukken, dan zal het bovenlichaam naar bewegen t.o.v. de voeten. Om in te blijven, moet een deel van het onderlichaam daarom naar bewegen. Als je tegen de muur staat, is hier geen ruimte voor: je ligt dan te veel vooraan => je gaat uit evenwicht en valt. 29
Toepassing Mensapen kunnen dit wel. Kun je hier een verklaring voor geven? Experiment 2 Welke rol speelt het zien bij het evenwicht? Al eens autoziek geweest? Of zeeziek? PRACTICUM 5 GEWAARWORDING VAN EVENWICHT Werkwijze 1. Een proefpersoon wordt gevraagd kaarsrecht te staan. Eerst op beide benen, dan op één been. De andere persoon houdt elke Hypothese Waarneming 1. 2. beweging in het vizier. 2. De proef wordt herhaald, maar nu geblinddoekt. Verklaring Evenwicht is een complex verschijnsel, waarbij niet alleen de evenwichtsreceptoren in het een rol spelen, maar ook de en de proprioreceptoren in de. Wanneer de receptoren uit deze, kan dit tot tegenstrijdige informatie ontvangen leiden. Toepassing Autoziekte kun je het best voorkomen door je te fixeren op een punt veraf / dichtbij in het landschap. Een beeld in de verte lijkt dan, wat overeenkomt met de gewaarwording van je lichaam. Wordt er een uitgevoerd, volg die dan mee... doe alsof je zelf stuurt! Danseressen voorkomen duizeligheid tijdens het draaien van pirouettes door. 30
Experiment 3 Hoe zorgen de ogen voor het bewaren van het evenwicht? Werkwijze Hypothese Waarneming Astronauten blijken niet bezorgd te zijn over de mogelijke gevolgen van een lange ruimtevlucht. Terug op de aarde leven vereist echter enige aanpassing. Zo vertelde een astronaut dat hij tijdens zijn eerste nacht op aarde, niet meer de weg naar zijn bed kon vinden na het uitschakelen van het licht. Zijn evenwichtsorgaan en de mogelijkheid om de zwaartekracht te voelen, waren zo gewijzigd dat hij niet kon navigeren zonder zijn gezichtsvermogen. Proefpersoon 1 (niet gevoelig aan duizeligheid) neemt plaats op een stoel die vrij kan roteren. De proefpersoon houdt het hoofd stil en focust met de ogen op één punt (± 2 m ver). Dezelfde proefpersoon ondergaat het experiment 4 1 minuut: met de ogen open of geblinddoekt, in wijzerzin of tegenwijzerzin. Leerlingen 2 en 3 laten de stoel aan een constante snelheid draaien (1 rotatie / 3 s) gedurende exact 1 minuut. Persoon 4 neemt de tijd op en geeft aan wanneer het draaien stopt (na 1 min) zónder de chronometer zelf te stoppen! De tijd loopt door tot de proefpersoon aangeeft geen beweging meer te voelen. In deze extra tijd worden alle oogbewegingen geteld en wordt nagegaan in welke richting ze gaan. Voorwaarden Ogen open: in wijzerzin in tegenwijzerzin Oogbewegingen Geblinddoekt: in wijzerzin in tegenwijzerzin Richting L R / R L L R / R L L R / R L L R / R L Aantal Totale tijd Besluit De voeren een soort correctie uit op de bewegingen van het lichaam. Zo wordt het evenwicht bewaard. 31
Experiment 4 Welke rol spelen het zicht en de houding bij dynamisch evenwicht? Je loopt rond, gaat zitten, kijkt achterom, draait je hoofd terug naar voren, je balanceert je stoel gevaarlijk op twee poten en wiebelt heen en weer om je evenwicht te bewaren... tot je plots onderuitgaat. PRACTICUM 5 GEWAARWORDING VAN EVENWICHT Werkwijze Opgelet: doe deze proef enkel met proefpersonen die niet snel last hebben van duizeligheid. Zorg ervoor dat niemand gevaarlijk ten val kan komen door te allen tijde een beschermde kring van leerlingen rond de proefpersoon te vormen. Laat een proefpersoon tien keer ronddraaien en dan op een lijn lopen. 1. De eerste proefpersoon houdt het hoofd recht en ogen open. 2. Herhaal met een tweede proefpersoon, maar nu geblinddoekt. 3. Herhaal met een derde proefpersoon, maar nu geblinddoekt en het hoofd wordt op één schouder gehouden. Hypothese Waarneming 1. 2. 3. Besluit De registratie van het dynamisch evenwicht gebeurt in het oor in, meer bepaald in de waar lymfestroming door (fysisch principe) wordt waargenomen door haarcellen zenuwimpulsen. Andere factoren (receptoren) die een rol spelen bij het registreren van het dynamisch evenwicht zijn: Alle zenuwimpulsen komen samen in de, maar tegenstrijdige informatie kan leiden tot. Toepassing 32
Experiment 5 Welke rol spelen het zicht en de houding bij statisch evenwicht? In de turnles sta je één minuut lang op je hoofd. Daarna lig je plat op de mat, in rugligging of buikligging. Op het einde sta je weer recht. Werkwijze Hypothese Waarneming 1. 2. 3. Besluit Een proefpersoon gaat liggen op een ladder (bedekt met een deken en hoofdkussen). Twee klasgenoten heffen de ladder op aan de hoofdzijde van de proefpersoon, terwijl een derde persoon aan de basis van de ladder de hoek meet (met de geodriehoek). De proefpersoon schat de hoek voor een tiental posities; er wordt gevarieerd in grote en kleine hoeken. 1. De proefpersoon legt het hoofd op het kussen en mag kijken. 2. Dezelfde proefpersoon herhaalt de proef, maar geblinddoekt. 3. De proef wordt een derde keer uitgevoerd: geblinddoekt en het hoofd voorovergebogen (kin op de borst). Kleine / grote hoeken worden best ingeschat, waarbij het hoofd in een normale / voorovergebogen stand is. De registratie van het statisch evenwicht gebeurt in het oor in waar de door de (fysisch principe) aan de haarcellen trekken zenuwimpulsen. Andere receptoren die een rol spelen bij het registreren van het statisch evenwicht, zijn gelegen in de en. Alle zenuwimpulsen komen samen in de. Ons speelt ook een rol: we vergelijken de stand van de gehoorsteentjes met een welbepaalde beginsituatie; normaal gezien staat ons hoofd in het verlengde van ons lichaam., 33
Extra 6 Hoe bedot je het evenwichtsorgaan van een kreeft of garnaal? Een kreeft heeft aan de basis van het eerste paar voelsprieten kleine holten zitten die gevuld zijn met water en via een kleine opening in verbinding staan met het buitenwater. In deze holten zitten tastharen en een paar korreltjes zand. De korreltjes liggen normaal gezien op de bodem van de holte. De kreeft voelt zo of hij in evenwicht is of niet. PRACTICUM 5 GEWAARWORDING VAN EVENWICHT Werkwijze Hypothese Besluit Bij garnalen werd het volgende experiment uitgevoerd. Een pas vervelde garnaal werd in een bak met ijzervijlsel gezet. Als zo n diertje pas verveld is, zit er geen zand meer in die holten. Na een tijdje kwam er ijzervijlsel in die holten terecht, waarmee het diertje gewoon zijn evenwicht kon houden, net zoals met de zandkorrels. Wat denk je dat er zal gebeuren als iemand een sterke magneet boven de bak houdt? Hoe reageren de garnalen hierop? Was je hypothese correct? Zo niet, verbeter hieronder. Dit experiment geeft de werking weer van. 34
Practicum 9 Microscopie zintuigweefsel Naam: klas: Evaluatie: correct gebruik microscoop preparaat tekenen nr: verslaggeving Werkpunten: Doelstellingen Aan de hand van micropreparaten een inzicht krijgen in de structuur van zintuigweefsels. Waarnemingen kunnen uitvoeren met een microscoop. microscoop steromicroscoop insect, bv. sprinkhaan, bij, vlieg diverse preparaten zintuigweefsel op yr ig Benodigdheden Oriëntatie, voorbereiding, reflectie en verslaggeving per twee. Microscopie: ieder stelt eigen preparaat scherp + uitvergroten. ht Werkvorm Experiment 1 Hoe kunnen we een (stereo)microscoop correct gebruiken? We herhalen even de delen van de microscoop vooraleer we overgaan tot het gebruik ervan. Vul aan wat ontbreekt. tubus C revolver klem statief voorwerptafel voet 49 NATU30W inner.indd 49 09/05/12 5:08 PM
Opdracht Bereken voor je eigen microscoop de totale vergroting. Totale vergroting = vergroting oculair vergroting objectief kleinste vergroting = middelste vergroting = grootste vergroting = Werkwijze Werken met een microscoop is niet zo gemakkelijk. De nodige handigheid en inzicht in de precieze werking van de microscoop worden slechts na veel studie en ervaring bereikt. Maar ben je een beginner of een ervaren bioloog, de methode is steeds dezelfde: PRACTICUM 9 MICROSCOPIE ZINTUIGWEEFSEL Opdracht Werkwijze ➀ Steek de stekker in het stopcontact, microscooplamp aan. ➁ Start steeds met het objectief met de kleinste vergroting. ➂ Beweeg de voorwerptafel omhoog met de macroschroeven. ➃ Leg het preparaat boven het gaatje op de voorwerptafel. ➄ Kijk door het oculair, draai langzaam aan de macroschroeven. De voorwerptafel gaat zo omlaag tot je een scherp beeld hebt. Gebruik eventueel het diafragma voor een betere lichtinval. Met de microschroef kun je het beeld nog verder verfijnen. Verplaats eventueel je preparaat voor een beter beeld. ➅ Kies met de revolver een ander objectief om uit te vergroten. Opgelet: draai de objectieven altijd van klein naar groot! ➆ Stel het beeld opnieuw scherp met de microschroeven. Worden de macroschroeven nog gebruikt, doe dit dan heel voorzichtig! ➇ Ben je bij een tweede of derde vergroting het scherpe beeld kwijt? De snelste weg is dan opnieuw te beginnen bij stap ➁! Wat is de vergroting van je stereomicroscoop? Een stereomicroscoop of binoculair is een microscoop met twee oculairen, waardoor dieptezicht mogelijk wordt. Je kunt er kleine voorwerpen mee bestuderen, zoals een bloem, insecten enz. Bij een stereomicroscoop stel je het beeld eenmalig scherp. Soms dient het voorwerp wat verplaatst te worden voor een beter beeld. Gebruik ook de lamp of zorg voor voldoende lichtinval. 50
Experiment 2 Welk ogen hebben insecten? Opdracht Insecten hebben geen ogen zoals bij de mens. Bestudeer de ogen van een insect door ze te bekijken onder een stereomicroscoop. 1. Noteer de naam van het insect alsook de vergroting. 2. Hoe noemt zo n insectenoog? Noteer enkele kenmerken. 3. Maak een eenvoudige tekening die je uitleg verduidelijkt. Waarneming INSECT: Vergroting: Experiment 3 Welk zintuiglijk weefsel herken je op gekregen preparaten? Nu alle zintuigen zijn besproken en heel wat microscopische afbeeldingen al zijn bestudeerd om de werking van elk zintuig beter te begrijpen, is het tijd om zelf aan de slag te gaan. Opdracht Je krijgt een aantal micropreparaten die je gaat bekijken onder de microscoop: gebruik een kleine vergroting voor een overzicht, meer details verkrijg je door verder uit te vergroten. 1. Noteer de naam van het preparaat alsook de vergroting. 2. Noteer enkele kenmerken, benoem delen die je herkent. 3. Maak een eenvoudige tekening die je uitleg verduidelijkt. Waarneming 51
PREPARAAT: Vergroting: PREPARAAT: Vergroting: PRACTICUM 9 MICROSCOPIE ZINTUIGWEEFSEL PREPARAAT: Vergroting: PREPARAAT: Vergroting: 52
Practicum 13 ICT: beenderen, spieren, klieren Naam: klas: nr: Evaluatie: de essentie zoeken timing schematische verslaggeving Werkpunten: Doelstellingen Werkvorm Onder begeleiding en op basis van geselecteerde bronnen voor een gegeven onderzoeksvraag op een systematische wijze informatie verzamelen en ordenen. Oriëntatie, voorbereiding, reflectie en verslaggeving per twee. Zoekopdrachten ICT per twee of individueel. Benodigdheden computer Google is een goede zoekmachine. internet Op Wikipedia is veel informatie te vinden. Opdracht 1 Opdracht Waar kun je mooie biologische animaties vinden op internet? Je bent al eerder op de site van Bioplek geweest: www.bioplek.org. Ook voor dit deel zijn er een aantal zaken te vinden. Geef een opsomming van de animaties (vier grote) van beenderen, spieren en klieren die hier bruikbaar zijn. Geef per animatie een overzicht van de te vinden informatie. 69
PRACTICUM 13 ICT: BEENDEREN, SPIEREN, KLIEREN Opdracht 2 Wat zijn klieren en hoe zijn ze in te delen? Traan- of zweetklieren, hormonale klieren, klieren bij planten... Opdracht Formuleer de betekenis van een klier. Zoek op Wikipedia. Geef een bondig overzicht hoe klieren in te delen zijn. 70