ICT-middelen bij dyslexie

ICT-middelen bij dyslexie Inhoudsopgave Hulp bij het lezen (technisch lezen) 1 Daisyspelers en daisyboeken 1 Voorleessoftware en digitale boeken 4 Andere mogelijkheden om het lezen te bevorderen 13 Hulp bij het schrijven (spelling) 14 Hulp bij het lezen (technisch lezen) Mensen met dyslexie lezen moeizamer (langzamer en/of onnauwkeuriger) dan mensen zonder dyslexie. Hierdoor komen ze vaak in tijdnood op school (of later: op hun werk). Omdat het lezen veel tijd en energie kost, zullen veel dyslectici in hun vrije tijd weinig lezen. Het gevolg hiervan is dat ze gemakkelijk een achterstand oplopen in hun woordenschat en algemene ontwikkeling en de begripsmatige leesvaardigheid. Om het lezen toegankelijker te maken, zijn er verschillende technische hulpmiddelen: ze lezen teksten voor. Er zijn drie grote groepen voorleestoepassingen: Daisyspelers en daisyboeken; Voorleesprogramma s en digitale boekbestanden; Andere mogelijkheden om het lezen te bevorderen. In de tekst hieronder bespreken we de mogelijkheden en beperkingen van deze toepassingen. We hopen dat het dan gemakkelijker is de juiste toepassing te kiezen. Daisyspelers en daisyboeken Wat is een daisyspeler? Dit is een apparaat, een computerprogramma of een app die staat is om zgn. daisyboeken af te spelen. Daisyboeken zijn beschikbaar op CD-roms, maar tegenwoordig kunnen ze ook gestreamd worden van internet (beluisterd worden op internet, zoals bij YouTube). Het is in ons land, maar ook in België, mogelijk om vrijwel alle schoolboeken en leesboeken voor een daisyspeler aan te vragen. Schoolboeken worden alleen ingesproken voor leerlingen van het basisonderwijs (groep 5 en hoger) en het voortgezet onderwijs (alle leerjaren en alle schooltypen), niet voor andere onderwijsintellingen. Leesboeken zijn er ook voor alle leeftijden. Soorten daisyspelers Daisyboeken werden tot kort geleden alleen beluisterd met speciale daisypelers. Hieronder laten we zien dat er twee grote groepen daisyspelers zijn: 1

Tafelmodellen. Dit zijn vrij grote spelers met grote knoppen. Ze hebben een goede ingebouwde luidspreker en zijn vooral geschikt om op één plek te gebruiken. Voordelen: ze zijn stevig, ze zijn heel gemakkelijk te bedienen, het geluid klinkt goed. Bij de duurdere modellen kun je Word-teksten laten voorlezen door een synthetische stem. Nadelen: ze zijn relatief duur (ongeveer 400-450 euro), ze zijn niet zo gemakkelijk mee te nemen. Ze werken enkele uren op een accu of oplaadbare batterijen. Draagbare modellen. Dit zijn vrij kleine spelers met knoppen die dicht bij elkaar staan. Ze hebben wel/niet een ingebouwde luidspreker. Ze zijn vooral bedoeld om mee te nemen. Voordelen: ze zijn klein, ze zijn heel gemakkelijk te transporteren, ze kunnen opgeladen worden en zijn daardoor niet constant afhankelijk van een stroomaansluiting. Er kunnen méér boeken tegelijk op een geheugenkaartje gezet worden. Je kunt het apparaat verder gebruiken om geluidsopnames te maken: je kunt de les opnemen. Het is tenslotte mogelijk om Wordteksten (bijvoorbeeld proefwerken) te laten voorlezen door een synthetische stem. Nadelen: ze zijn relatief duur (ongeveer 300-450 euro). De knoppen zijn vrij klein, de apparaten zijn wat ingewikkelder te bedienen dan de tafelmodellen. Je moet Daisyschijfjes via een computer kopiëren naar het geheugenkaartje m.b.v. een usb-kabeltje. Verkrijgbare modellen: Victor Reader Stream, Booksense en Plextalk Pocket (PTP1). Bij de oudste modellen moet het Daisyboek aangevraagd worden op CD-rom. Bij de draagbare modellen wordt de CD-rom gekopieerd naar het geheugenkaartje. Bij de nieuwste daisyspelers kun je via een draadloze verbinding contact leggen met Passend Lezen en een gekozen boek streamen. Je hoeft het boek dan niet meer in huis te halen, maar beluistert het via internet (vergelijkbaar met het bekijken van YouTube-filmpjes). Het betreft de modellen Plextalk Linio PTX1), Victor Reader Stratus 12 en Plextalk Linio Pocket. Naast aparte Daisyspelers bestaat ook (gratis) computersoftware, die Daisyboeken kan voorlezen. AMIS is bijvoorbeeld gratis te downloaden (http://educatief.dedicon.nl) en te installeren. Je kunt de Daisyspeler dan gebruiken op je Windows-computer. Voor tablets en telefoons bestaan Daisy-apps. Daisylezer is gratis verkrijgbaar in de App-store (Apple) en Playstore (Android-apparaten). Daisylezer werkt overigens alleen met een account bij Passend Lezen (www.passendlezen.nl). Je kunt de boeken online beluisteren, dan heb je constant een internetverbinding nodig (streamen). Je kunt de boeken ook downloaden en op het geheugen van je telefoon zetten. Lex is een app van Dedicon die schoolboeken tegen betaling voorleest. Let op: de accu s van een telefoon en tablet gaan minder lang mee dan die van de Daisyspeler. Je zult ze vaker moeten opladen. Voordelen van Daisyspelers Daisyspelers werken met boekbestanden die door mensen zijn ingesproken; de stemmen klinken heel natuurlijk en zijn vaak prettig om naar te luisteren. Het is bij alle spelers mogelijk het leestempo aan te passen, zonder dat dit grote gevolgen heeft voor de stemkwaliteit. Alle spelers onthouden waar je stopt met voorlezen, zodat je de volgende keer verder kunt gaan waar je gebleven was. Bij alle spelers kunnen bladwijzers worden ingevoegd. Dat zijn markeringen in de tekst, die later heel gemakkelijk terug te vinden zijn; handig als je een samenvatting maakt. Alle spelers zijn in staat om txt- en Word-bestanden af te spelen via de USB-poort op de Daisypeler. Deze bestanden (bv. proefwerken) worden voorgelezen met een synthetische stem 2

( Claire ). De Classmate Reader kan deze tekst zichtbaar maken op een schermpje. Een meeleescursor zorgt ervoor dat je precies ziet wat voorgelezen wordt. Let op: gewone Daisybestanden zijn niet zichtbaar op het beeldschermpje. Het vinden van de juiste bladzijde is heel gemakkelijk: je toetst eenvoudig het paginanummer in en de speler begint op de gekozen pagina voor te lezen. Boeken voor Daisyspelers Schoolboeken zijn verkrijgbaar bij Dedicon (http://educatief.dedicon.nl). Informeer bij de school of deze de boeken voor u aanvraagt; vaak is dat het geval. Indien dat niet het geval is, dan vraagt u de boeken zelf aan bij Dedicon. U maakt eerst een profiel aan op hun website. U dient een kopie van de dyslexieverklaring op te sturen of te uploaden! Bij de boeken die u aanvraagt, dient u het ISBN-nummer en de druk van elk aangevraagd boek te vermelden. De kosten bedragen 4,50 per boek per studiejaar. Het is vooral zinvol om boeken voor de zaakvakken en de talen aan te vragen, dus boeken waarin veel teksten staan. Leesboeken zijn verkrijgbaar bij Bibliotheekservice Passend Lezen (www.passendlezen.nl). Bij deze online bibliotheek zijn veel leesboeken in auditieve vorm te krijgen. Vanaf aanvang 2016 wordt er een contributiebedrag van 28 euro per jaar gevraagd. Jongeren t/m 17 jaar zijn vrijgesteld van contributie. Om boeken aan te vragen dient u een profiel op de website aan te maken. In het zoekvenster kunt u de naam van de schrijver en de boektitel invoeren. U ziet dan direct of er het luisterboek beschikbaar is. U kunt eventueel een fragment beluisteren, zodat u een indruk krijgt van de voorleesstem. Daisyschijfjes kunnen twee maanden geleend worden. Na het beluisteren stuurt u de CDroms in dezelfde envelop terug naar Aangepast Lezen (zonder verzendkosten). Voor kinderen is er een gebruiksvriendelijkere website gemaakt: www.superboek.nl. Hier kunnen kinderen op eenvoudige wijze hun boeken uitzoeken. Je kunt je echter alleen aanmelden als kind zijnde. Zowel bij schoolboeken als bij leesboeken wordt alléén de gesproken versie van het boek geleverd. U zult zelf moeten zorgen voor het gedrukte boek. Luisterboeken hebben het meest zin als niet alleen wordt geluisterd, maar ook wordt meegelezen! Als een boek op deze manier wordt gelezen, dan heeft dat positieve gevolgen voor de leesvaardigheid: die gaat vooruit! Dat is natuurlijk niet het geval als het boek alleen beluisterd wordt. Is het zinvol om een daisyspeler te kopen? Soms komt een iemand in aanmerking voor vergoeding van een daisyspeler door een zorgverzekeraar. Dat is bij bepaalde verzekeraars het geval. In die gevallen moet uw kind uitbehandeld zijn. Daarvan is sprake als het een jaar lang vergoede dyslexiebehandeling heeft gevolgd en nog steeds last heeft van zijn dyslexie. Is dat niet het geval, dan moet u de speler zelf bekostigen. Het is zinvol om contact op te nemen met één van de leveranciers. Zij kunnen hulp bieden bij de aanvraag van daisyspelers. Bekende leveranciers zijn: Lexima: www.lexima.nl Optelec: www.optelec.nl Slechtziend.nl: www.slechtziend.nl Woordhelder: www.woordhelder.nl Omdat tegenwoordig gratis software (Amis, zie pagina 2) en apps (Daisylezer en Lex) verkrijgbaar zijn, zullen steeds minder mensen een daisyspeler kopen. Het enige nadeel van softwarematige 3

daisyspelers is dat ze soms iets minder lang werken op een acculading, maar daar zijn wel oplossingen voor te vinden. En als ik toch een echte daisyspeler wil bestellen? Het is niet gemakkelijk om te bepalen welke daisyspeler voor u of uw kind het meest geschikt is. Er zijn veel verschillende modellen. Om te bepalen welk model het meest geschikt is, zijn er verschillende criteria. Als u onderstaande vragen beantwoordt, is het wellicht gemakkelijker een keuze te maken: 1. Is de speler gemakkelijk te bedienen? Tafelmodellen zijn gemakkelijker te bedienen. Bovendien is er vaak een mal die over de niet gebruikte knoppen kan worden gelegd. Ook zijn de knoppen zijn groter. Het laten voorlezen van een boek is eenvoudiger omdat het op een schijfje staat, dat ingevoerd moet worden. Bij de draagbare modellen wordt het boek eerst gekopieerd naar het geheugenkaartje. Het moet opgezocht worden op het geheugenkaartje, en dat is omslachtiger. 2. Wat te doen als ik of mijn kind niet zo handig/technisch zijn? Omdat tafelmodellen gemakkelijk te bedienen zijn, ligt het voor de hand om dan zo'n model te kiezen. 3. Wil ik het apparaat gebruiken zonder hoofdtelefoon? Tafelmodellen beschikken over een vrij goede luidspreker; draagbare modellen worden het best gebruik met een hoofdtelefoon. 4. Moet ik het apparaat gebruiken op verschillende plekken? In die gevallen is het draagbare apparaat handiger. Het is compact en beschikt over een accu die vrij lang meegaat. 5. Hoeveel kost het apparaat? Compacte modellen zijn iets goedkoper dan de tafelmodellen. 6. Kan de daisyspeler boeken streamen? In de toekomst zal het steeds vaker voorkomen dat boeken via internet beluisterd kunnen worden. De schijfjes zullen op termijn mogelijk verdwijnen. 7. Kan de speler Word-bestanden voorlezen? De nieuwere spelers zijn allemaal in staat om Nederlandse Word-bestanden met een synthetische stem voor te lezen. Dat is bv. handig als de leerkracht een proefwerk heeft gemaakt in Word. Het kan dan alsnog worden voorgelezen. 8. Kan de speler ook een geluidsopname maken, zodat ik de lesstof of mijn eigen opmerkingen achteraf kan beluisteren? Alleen de draagbare apparaten beschikken over een opnameknop Voorleessoftware en digitale boeken Voorleessoftware leest digitale tekst op de computer of tablet hardop voor met een synthetische (kunstmatige) stem. Het kan tekst zijn in een tekstverwerker, een internetbrowser of ander programma. Als men een niet-digitaal document wil laten voorlezen (zoals een brief, een krantenbericht, een artikel uit een tijdschrift of een hoofdstuk uit een boek), dan zal de oorspronkelijke tekst eerst met een scanner en een goed OCR-programma omgezet moeten worden in een digitale tekst (OCR staat voor Optical Character Recognition of letterherkenning). Pas dan kan men het laten voorlezen door voorleessoftware. Hoewel digitale stemmen minder goed klinken dan mensenstemmen, is er een belangrijk voordeel: digitale stemmen kunnen elke gescande tekst voorlezen. Ze kunnen ook zelf geschreven teksten voorlezen. Hierdoor kan de dyslecticus veel fouten zelf opsporen en verbeteren. Overzicht van voorleessoftware Momenteel wordt de markt voor Windows- en IOS-voorleesprogramma s gedomineerd door vier programma s (L2S, ClaroRead, Sprint en Kurzweil 3000). Het hangt vaak van de financiële middelen en de benodigde ondersteuning af welk programma gekozen wordt. Er bestaan geen slechte 4

programma s meer. Vergelijk het met auto s: ze kunnen allemaal zonder grote problemen naar de eindbestemming rijden, maar het comfort loopt sterk uiteen. En dat komt in de prijs tot uiting. De meeste voorleesprogramma s werken met het besturingssysteem Windows. Alleen ClaroRead beschikt over een IOS-versie. Apple-gebruikers kunnen vaak wel de Windows-programma s gebruiken door een Windows-omgeving te emuleren (na te bootsen). De laatste jaren zijn computers, laptops en telefoons in gebruik met andere besturingssystemen. Deze konden tot voor kort geen gebruik maken van voorleessoftware. Sinds enige tijd bestaan er webbased voorleesprogramma s, in feite op internet staan. De gebruiker logt in en kan dan op elk apparaat met een internetbrowser het voorleesprogramma gebruiken. De bekendste programma s zijn IntoWords en TextAid. Computerprogramma s voor Windows L2S Dit is het nieuwste voorleesprogramma. Het is ontwikkeld door een Deens bedrijf. Het is opgekocht door de Deense overheid, die er belang in had om betaalbare software voor dyslectische mensen beschikbaar te stellen. Na een opmars in Denemarken is het o.m. vertaald naar het Nederlands. Het is het goedkoopste voorleesprogramma dat op de markt is. Als het programma wordt opgestart verschijnt een kleine werkbalk boven de programma s (bv. Word en Chrome). Tekst kan worden geselecteerd en voorgelezen. De basisversie van het programma biedt twee Nederlandse stemmen aan. Voor een bedrag van 30,00 is uitbreiding naar een andere taal mogelijk, bijvoorbeeld Engels, Frans, Duits of Spaans. Sinds enige tijd is een scanoptie ingebouwd, zodat de gebruiker eigen teksten kan scannen. Uiteraard is het mogelijk om ook de schoolboeken van Dedicon voor te laten lezen. Hiervoor wordt, zoals bij alle voorleesprogramma s, 4,50 per schoolboek per jaar in rekening gebracht. Zoals bij alle voorleesprogramma s het geval is, wordt de voorgelezen tekst gemarkeerd met een enkele of dubbele voorleescursor. Het leestempo kan naar wens worden aangepast. Naast de voorleesfunctie biedt L2S schrijfondersteuning. Deze bestaat uit een eigen spellingcontrole, woordvoorspelling, homofonenhulp en het voorlezen van de geschreven teksten. In vergelijking met de andere voorleesprogramma s is L2S goedkoop. Het beschikt niet over een eigen tekstverwerker, maar maakt gebruik van bijvoorbeeld Word. Dat is handig, omdat op die manier alle opmaakmogelijkheden beschikbaar zijn, die de tekstverwerkers van Sprint en Kurzweil niet bezitten. De knoppenbalk van L2S is overzichtelijk en dat zorgt voor gebruiksgemak. Minder frequente opties van het programma zijn verborgen in het instellingenmenu. Prettig is dat het voorlezen van kleine foto-pfd-teksten, gemakkelijk toegankelijk is, middels de Plaatjeslezer. De woordvoorspelling werkt op basis van ingetikte letters, maar ook op basis van hetgeen de schrijver misschien bedoelt: zo wordt het ingetikte woord konsentratie toch goed voorspeld als concentratie. Het programma claimt dat homofonenhulp aanwezig is, maar dit wordt niet goed waargemaakt. Weliswaar worden homofonen gemarkeerd in de voorspellijst, maar er wordt geen alternatieve spelling aangereikt. Evenmin wordt de betekenis van dat woord uitgelegd, zodat de gebruiker kan kiezen wat hij moet schrijven. Oudere leerlingen en volwassenen zullen waarschijnlijk minder behoefte hebben aan homofonenondersteuning. Homofonen zijn meestal hoogfrequente woorden, die na verloop van tijd ook door de meeste dyslectici goed gespeld worden. Kortom: L2S is een heel betaalbaar voorleesprogramma dat teksten goed voorleest, maar minder schrijfondersteuning biedt dan bv. Sprint, ClaroRead en Kurzweil 3000. ClaroRead Standaard/Plus/Pro ClaroRead is een programma dat in opkomst is vanwege zijn mogelijkheden, maar ook zijn prijs en gebruiksgemak in Office-programma s. Het is goedkoper dan Kurzweil 3000 en Sprint Plus. Het programma kent verschillende versies. De eenvoudigste variant (ClaroRead Standaard) kan geen teksten scannen en heeft twee voorleestalen (Nederlands en Engels). De uitvoerigste variant (ClaroRead Pro) kan zelf teksten scannen en de talen Frans en Duits voorlezen. Voor elke ondersteunde taal is één stem beschikbaar. Het programma is uit te breiden met méér stemmen. 5

ClaroRead heeft als taak teksten voor te lezen, maar ook te ondersteunen bij het schrijven en studeren. Waar Kurzweil en Sprint (Plus) over een eigen tekstverwerker beschikken, is dat niet het geval bij ClaroRead: als ClaroRead opstart verschijnt een klein venster, waarin de belangrijkste bedieningsknoppen staan. De gebruiker gebruikt zijn tekstverwerker (of een ander programma) en kan de teksten in dat programma laten voorlezen. Het voordeel is dat de leerling in zijn vertrouwde programma kan werken, bovendien zijn méér opmaakmogelijkheden beschikbaar. ClaroRead biedt in het opgestarte programma ondersteuning bij het schrijven door gebruik te maken van de eigen spellingcontrole, woordvoorspelling, homofonenhulp en het voorlezen van de getypte tekst. In vergelijking met andere voorleesprogramma s is de basisbediening (voorlezen) even gemakkelijk. De woordvoorspelling is goed toegankelijk. Het is even zoeken homofonenfunctie aan de gang te krijgen. Is die eenmaal geactiveerd, dan krijg de gebruiker steeds een visueel en auditief teken als een homofoon wordt geschreven. De spellingcontrole van het programma zelf is wat omslachtig, maar als ClaroRead binnen Word wordt gebruikt, werkt ook de spellingcontrole van dit programma, en die is handiger in gebruik. Woordvoorspelling werkt zowel op basis van ingetypte letters als op basis van fonetische schrijfwijze. Die laatste optie is echter beperkt inzetbaar; zodra de schrijfwijze wat sterker afwijkt van het originele woord, heeft ClaroRead moeite het juiste woord te voorspellen. De voorspelfunctie laat bij beginnende gebruikers vrij weinig woorden zien. Naarmate iemand langer werkt met het programma, zal ClaroRead steeds meer woorden voorspellen. ClaroRead heeft enkele instelmogelijkheden enigszins verborgen zitten, bv. het kiezen van de stem/taal, maar ook het instellen van de spreeksnelheid en de wijze waarop de uitgesproken woorden getoond worden in de tekst. Het zou prettig zijn als deze opties sneller toegankelijk zijn. Wat erg goed werkt, is het voorlezen van teksten op internet. De gebruiker moet de tekst selecteren. Zodra dat gebeurd is, begint ClaroRead de tekst voor te lezen. Bij andere programma s komt het weleens voor dat ook niet zichtbare codes worden voorgelezen. Dat is bijvoorbeeld het geval bij Kurzweil 3000. Om schoolboeken te laten voorlezen heeft ClaroRead een apart programma ontwikkeld: Boeklezer. Dit programma dient voor een gering bedrag aangeschaft te worden naast ClaroRead. Het is in staat om de schoolboeken van Dedicon voor te lezen. Binnen dit programma kunnen ook werkboeken worden ingevuld met een uiteenlopend aantal hulpmiddelen, zoals tekstverwerken, markeren, onderstrepen en rechthoek/cirkel tekenen. Het programma is eenvoudig in gebruik. Kortom: leerlingen met leesproblemen kunnen goed gebruik maken van Boeklezer, dat heel functioneel is. Als ze zelf teksten willen schrijven of internet (of andere digitale teksten) willen laten voorlezen, kan ClaroRead ingezet worden. De schrijfondersteuning is minder sterk dan bij Sprint Plus, dat gebruiksvriendelijker en vollediger is. Daar staat tegenover dat het een relatief goedkoop programma is. Met het oog op het voortgezet onderwijs denken wij dat de versies met scanfunctie en meerdere talen de voorkeur verdienen. Wat is homofonenhulp? Dit is een functie binnen een voorleesprogramma, die ervoor zorgt dat je minder spellingfouten maakt. Als je moeite hebt met het kiezen van homofonen (woorden die hetzelfde klinken maar anders worden geschreven), dan helpt het programma het juiste woord te kiezen. Stel dat je het woord eis/ijs moet schrijven. Je weet niet welke ei/ij je moet gebruiken. Het programma laat met een steunzin of tekening zien welk woord je moet kiezen. Wat is een woordvoorspeller? Dit is een klein programma dat voorspelt welk woord je wil schrijven, op basis van de eerste letters die je invoert. Het lijkt het meest op de aanvulfunctie van Google. Hoe meer letters je typt, hoe beter hij het woord voorspelt, dat je bedoelt. 6

Sprint en Sprint Plus Sprint (Plus) is het een omvangrijk voorleesprogramma. Het biedt zowel hulp bij lezen, schrijven als studeren. Sprint (Plus) is in verschillende prijsklassen leverbaar. De goedkoopste versie (Sprint) beschikt niet over de mogelijkheid om teksten te scannen en leest teksten voor in Nederlands en Engels. De duurste variant kan teksten scannen, woorden vertalen, bovendien Frans en Duits lezen. De ingebouwde scanmodule is goed en maakt weinig herkenningsfouten. De originele pagina-opmaak blijft volledig behouden, waardoor het gedrukte boek niet meer noodzakelijk is. Sprint (Plus) is heel gemakkelijk te bedienen. Onderaan de pagina staat een grote knoppenbalk met de voornaamste bedieningsmogelijkheden; deze knoppenbalk is naar wens aan te passen. Dit is vooral gemakkelijk bij jonge en onervaren gebruikers. Sprint leest teksten voor in twee talen (Nederlands, Engels); Sprint Plus in vier talen. Alle talen beschikken over twee of drie voorleesstemmen, zodat de gebruiker een stem kan kiezen die hij of zij prettig vindt. De tekst wordt voorgelezen met een enkele meeleescursor. In de praktijk betekent het dat het voorgelezen woord een blauwe kleur krijgt. Zodra een woord wordt uitgesproken, springt de meeleescursor mee. Hierdoor blijft de gebruiker bij de les. Sprint (Plus) leest niet alleen gescande teksten voor. Uiteenlopende bestandsformaten (bv. Word-bestanden) zijn leesbaar. Bovendien kan Sprint (Plus) internetteksten voorlezen. Sprint (Plus) heeft een eigen tekstverwerker die beperkte opmaakmogelijkheden heeft. Daarnaast is het mogelijk Sprint te integreren in Word, zodat alle opmaakmogelijkheden van dat programma beschikbaar zijn. De kracht van de eigen tekstverwerker schuilt erin dat de getypte tekst voorgelezen wordt, dat spellingcontrole plaatsvindt (speciaal ontwikkeld voor dyslectici; hierdoor is de hulp uitvoeriger dan bij reguliere spellingcontroleprogramma s) en dat woordvoorspelling mogelijk is. Sprint Plus maakt gebruik van slimme woordvoorspelling. Die voorspelt niet alleen op basis van de ingetikte letters, maar ook op basis van hetgeen de schrijver misschien bedoelt te schrijven. Als de schrijver het begin van concentratie fonetisch schrijft (bv. konsen..), dan zal de woordvoorspeller toch ook de suggestie concentratie doen. Tenslotte bestaat de mogelijkheid om bij homofone woorden (bv. hij-hei, ligt-licht) steun te krijgen bij het schrijven. Bij Sprint (Plus) gebeurt die ondersteuning vaak met plaatjes en duidelijke voorbeeldzinnen. Heel handig is dat werkboeken gemakkelijk ingevuld kunnen worden. Na het invullen kunnen de vragen en antwoorden echter niet doorlopend worden gelezen. Qua schrijfondersteuning is Sprint (Plus) momenteel duidelijk het meest superieure programma! Naast de lees- en spellingfuncties beschikt Sprint (Plus) over een aantal studiehulpen: het programma beschikt over een samenvatfunctie: zelf gemarkeerde woorden en zinnen kunnen uit de tekst gelicht worden en in een nieuw document geplaatst worden. Een verklarend woordenboek en vertaalwoordenboeken zijn separaat aan te schaffen, als uitbreiding van het programma. Samenvattend is het een zeer gebruiksvriendelijk programma dat goede ondersteuning biedt bij lezen, schrijven en studeren. De prijs van het programma neemt een middenpositie in; het zit tussen Kurweil en Claroread/L2S (prijzen: zie www.lexima.nl). Veel basis- en middelbare scholen bieden het programma aan aan hun dyslectische leerlingen. Hierdoor besparen ouders veel kosten. Tot het eind van de middelbare school zijn heel veel boeken gescand beschikbaar via Dedicon. Ook de huurkosten van deze boeken worden meestal door scholen vergoed. Het loont dat na te vragen op school. Wat is een dubbele meeleescursor? Als een tekst wordt voorgelezen, dan krijgen het voorgelezen woord en de zin (waarin dat woord staat) een achtergrondkleur. Je kunt hierdoor in één oogopslag zien wat de stem op dat moment voorleest. Je blijft hierdoor beter bij de les. Wat is tekst-pdf en foto-pdf? Iedereen kent wel PDF-documenten. Het voordeel is dat ze een kleine omvang hebben en precies uitzien zoals de schrijver heeft bedoeld, dus compleet met kleur, plaatjes en tekstvakken. Alle voorleesprogramma s zijn in staat om PDF-documenten voor te lezen. Als je een scan van bv. een artikel maakt, creëer je een zgn. foto-pdf. Je maakt in feite een foto van het artikel. De tekst die op die foto staat is niet te selecteren en kan niet voorgelezen worden. Om de tekst op zo n pagina wel voor te kunnen lezen, moet hij omgezet worden in 7

een tekst-pdf. Hiervoor bestaan OCR-programma s, zoals Abbyy FineReader en OmniPage. Ook veel kopieermachines kunnen direct tekst-pdsf creëren. Het is steeds zinvol om na te gaan of het voorleesprogramma foto-pdf kan omzetten in tekst-pdf. Het hangt vaak van de kosten af of dit mogelijk is. De duurste varianten van alle voorleesprogramma s zijn hiertoe in staat. Hoe kunnen voorleesprogramma s helpen bij het maken van een samenvatting? In alle professionele voorleesprogramma s kun je stukjes tekst markeren met markeerstiften. Door op een aparte knop te drukken worden alle gemarkeerde stukken tekst onder elkaar gezet in een nieuw document. Als je de belangrijkste zinnen hebt gemarkeerd, dan heb je op die manier een samenvatting gemaakt. Kurzweil 3000 Kurzweil is het meest omvangrijke voorleesprogramma. Het biedt zowel hulp bij lezen, schrijven als studeren. Kurzweil is in verschillende prijsklassen leverbaar. De goedkoopste versie beschikt niet over de mogelijkheid om teksten te scannen. De duurste variant kan teksten scannen en voorlezen. De ingebouwde scanmodule is sterk ontwikkeld en maakt weinig herkenningsfouten. De originele pagina-opmaak blijft volledig behouden, waardoor het gedrukte boek niet noodzakelijk is. Kurzweil is gemakkelijk te bedienen, maar het is mogelijk dat de beginnende gebruiker even de weg kwijtraakt, omdat er zoveel mogelijkheden zijn. Het mooie van Kurzweil is dat de knoppenbalk aangepast kan worden, zodat alleen de functies in beeld zijn, die de gebruiker nodig heeft. Dit is vooral gemakkelijk bij jonge en onervaren gebruikers. Kurzweil leest teksten voor in vier talen (Nederlands, Engels, Duits, Frans). De meest voorkomende talen beschikken over twee of drie voorleesstemmen, zodat de gebruiker een stem kan kiezen die hij of zij prettig vindt. De tekst wordt voorgelezen met een tweekleurige meeleescursor. In de praktijk betekent het dat de voorgelezen zin een gele achtergrondkleur krijgt en het voorgelezen woord een groene kleur. Zodra een woord wordt uitgesproken, springt de meeleescursor mee. Hierdoor blijft de gebruiker bij de les. Kurzweil leest niet alleen gescande teksten voor: zeer uiteenlopende bestandsformaten (bv. Word- en PDF-bestanden) zijn leesbaar. Bovendien kan Kurzweil internetteksten voorlezen. Kurzweil heeft een eigen tekstverwerker die echter beperkte opmaakmogelijkheden heeft. De kracht van de tekstverwerker schuilt er echter in dat de getypte tekst voorgelezen wordt, dat spellingcontrole plaatsvindt en woordvoorspelling mogelijk is. Ook bestaat de mogelijkheid om bij homofone woorden (bv. hij-hei, ligt-licht) steun te krijgen door middel van voorbeeldzinnen. Heel handig is dat werkboeken gemakkelijk ingevuld kunnen worden. Na het invullen kunnen zowel de vragen als antwoorden doorlopend worden gelezen. De schrijfondersteuning van Kurzweil is iets minder sterk dan bij Sprint. Dat programma richt zich iets meer op de jonge gebruiker; het maakt bijvoorbeeld gebruik van illustraties. Naast de lees- en spellingfunctie beschikt Kurzweil over een aantal studiehulpen: het programma beschikt over een verklarend woordenboek, synoniemenwoordenboek en vertaalwoordenboeken van de voorleestalen. Door dubbel te klikken op een lastig woord kan het vertaald of verklaard worden. Sinds enige tijd kunnen hele stukken tekst vertaald worden. Kurzweil maakt hiervoor gebruik van Google Translate. De vertaalde tekst is niet altijd fraai, maar meestal wel functioneel. Verder beschikt Kurzweil over een samenvatfunctie, een mindmapprogramma en schrijfhulpen. Deze laatste functie geeft bijvoorbeeld aan hoe een zakelijke brief moet worden opgesteld. Samenvattend is het een zeer omvangrijk programma dat goede ondersteuning biedt bij lezen, schrijven en studeren. Het programma is niet goedkoop (prijzen: zie www.lexima.nl). Veel middelbare scholen en beroepsopleidingen bieden het programma aan aan hun dyslectische studenten. Hierdoor besparen studenten en ouders veel kosten. Tot het eind van de middelbare school zijn heel veel boeken gescand beschikbaar via Dedicon. Ook de huurkosten van deze boeken worden meestal door scholen vergoed. Het loont dat na te vragen op school. 8

Voorleesprogramma s op USB-stick Alle hiervoor genoemde programma s zijn ook verkrijgbaar op USB-stick. Het voordeel is dat het programma overal mee naar toe genomen kan worden. Het programma loopt op elke Windows-computer met een vrije USB-poort. Het programma hoeft niet geïnstalleerd te worden. De kostprijs van de USB-sticks is vergelijkbaar met die van het programma op een CD-rom. Let op: niet alle USB-versies kunnen teksten scannen! Voorleesprogramma s voor andere besturingssystemen IntoWords Dit voorleesprogramma is web-based. Dit betekent dat op alle computers/laptops/tablets en smartphones werkt, waarop internet beschikbaar is. Het programma is niet langer afhankelijk van het besturingssysteem. Of je nu met Windows, IOS of Android werkt, het werkt op alle besturingssystemen. Dit is een mooie oplossing voor mensen die met bv. Chromebooks werken of met Applecomputers, waarvoor tot voor kort geen goede voorleeshulp beschikbaar was. Het is ook handig dat het overal (op school, thuis, op het werk) beschikbaar is, niet alleen op de computer waarop het programma is geïnstalleerd. Om met IntoWords te kunnen werken, moet de gebruiker over een internetverbinding beschikken, anders werkt het niet. De gebruiker moet namelijk inloggen in zijn account om IntoWords op te starten. Leesondersteuning. IntoWords kan worden gebruikt om teksten voor te lezen die op het scherm staan. Zodra het programma is opgestart, verschijnt een kleine werkbalk met bedieningsknoppen. Tekst die op het scherm staat, kan in verschillende talen worden voorgelezen. Voor de Nederlandse taal zijn er drie stemmen. Voor de andere schooltalen is steeds één voorleesstem beschikbaar. De spreeksnelheid kan worden aangepast. De uitspraak van individuele woorden kan niet worden aangepast (dat is wel mogelijk bij Kurweil, Sprint, ClaroRead en L2S). De gebruiker kan kiezen hoe de voor te lezen tekst wordt gemarkeerd. Het best is de zgn. dubbele meeleescursor, waarbij de voorgelezen zin en het woord gemarkeerd worden: hierdoor blijft de lezer het best bij de les. De lezer kan instellen hoeveel tekst wordt voorgelezen: een zin, een alinea (dit heet hier: tekstblok) of pagina. Bij het voorlezen van een pagina scrolt de pagina vanzelf naar beneden als de tekst van het scherm afloopt. Jammer is dat het programma vanzelf naar de volgende bladzijde springt. Dát is wel het geval bij de Kurzweil en andere voorleesprogramma s. Wil de gebruiker eigen teksten en PDF-documenten laten voorlezen, dan moeten deze worden ingelezen vanaf de computer/tablet/smartphone. Zodra ze ingelezen zijn, verschijnen ze binnen de webbrowser. Ze zien exact vergelijkbaar uit als de originele documenten. Alleen tekst-pdf s kunnen vanuit IntoWords worden voorgelezen: een foto-pdf moet eerst geconverteerd worden naar tekst-pdf. Dat kan met een goede kopieermachine, maar ook met OCR-software (zoals bv. OmniPage of ABBYY-Finereader). Schrijfondersteuning. De schrijfhulp die IntoWords biedt, kan met de ingebouwde eenvoudige (web-based) tekstverwerker. Bij deze tekstverwerker is schrijfhulp beschikbaar in de vorm van spellingcontrole, voorlezen van de geschreven woorden/zinnen, woordvoorspelling. De woordvoorspelling werkt niet alleen op basis van de getypte letters, maar ook op basis van hetgeen de schrijver misschien bedoelde te schrijven (we noemen dit slimme woordvoorspelling ). Als deze hulp aan staat, voorspelt IntoWords bij het typen van sjo ook chauffeur en chocola. Dat is heel handig voor dyslectici die nog heel fonetisch schrijven. Het programma claimt ook hulp te bieden bij homofonen (dit zijn woorden die hetzelfde klinken, maar waarvan twee spellingen bestaan: bv. mij-mei, weiwij, licht-ligt). Homofonen worden bij de slimme woordvoorspelling weergegeven met een oranje lijntje voor het woord. De gebruiker weet dan dat er twee versies bestaan. Buiten deze hulp is de gebruiker nog niet veel verder, want hoe moet hij nu weten welk van de twee versies goed is? Programma s zoals Sprint markeren deze woorden in de tekst en laten met tekeningen en voorbeeldzinnen zien welke versie de gebruiker moet kiezen. Misschien is dat nog iets voor een volgende versie.. Tot die tijd is het een kwestie van het woord typen in een zoekmachine en te zien hoe het wordt gebruikt. Het nadeel hiervan is dat het schrijven flink wordt opgehouden. Oudere dyslectici 9

zullen de homofonenhulp in het Nederlands minder vaak gebruiken, omdat homofonen vaak voorkomende woorden zijn, die op een gegeven moment toch wel goed geschreven worden. Vergelijking met TextAid. IntoWords is het best te vergelijken met TextAid, dat eveneens webbased is en op meerdere platforms werkt. Om deze programma s met elkaar te vergelijken, verwijs ik naar de pagina Web-based voorleesprogramma s. Momenteel heeft IntoWords een voorsprong op TextAid, omdat vooral de schrijfondersteuning uitgebreider is. De ontwikkelaars letten goed op elkaar, waardoor het mogelijk is dat ze vrij snel naar elkaar toe groeien. We houden u op de hoogte van de ontwikkelingen. TextAid Dit is het nieuwste voorleesprogramma. Het is een volledig webbased programma. Het voordeel hiervan is dat het op elk apparaat gebruikt kan worden, onafhankelijk van het besturingssysteem. Computers, tablets en smartphones kunnen alle TextAid draaien. Omdat het webbased is, maakt het niet meer uit welk besturingsprogramma gebruikt wordt: Windows, IOS, Android (waaronder Chromebooks). Overal waar internet beschikbaar is, kan het programma gebruit worden. Uiteraard moet er dan wel een internetverbinding (bv. via WiFi) zijn! Om het programma te laten draaien, gaat de gebruiker naar de website van TextAid. Hij logt in met zijn gebruikersnaam en wachtwoord. Vervolgens verschijnt in de browser een zijbalk waarop de belangrijkste functies staan. De hoofdfunctie is het voorlezen van de teksten in het hoofdvenster. Dat zijn niet alleen internetteksten, maar bijvoorbeeld ook Word- en PDF-bestanden. Om deze bestanden te kunnen voorlezen, moeten ze geüpload worden naar het internet. Ze komen in een eigen bibliotheek te staan (dus in de Cloud). TextAid leest heeft vijf voorleestalen aan boord: de vier hoofdtalen en Spaans. De spreeksnelheid kan traploos worden verhoogd of verlaagd. De tekst wordt met een dubbele meeleescursor voorgelezen. Hij scrolt helaas niet automatisch naar beneden als de stem het eind van de zichtbare tekst bereikt: dat moet de gebruiker zelf doen. Om de leesbaarheid van de tekst verder te vergroten, kan de gebruiker een liniaal onder de tekst meeschuiven of een raampje over de tekst leggen. Per taal is één stem beschikbaar. De kwaliteit van de stemmen is vrij goed te noemen. Het programma heeft verder de mogelijkheid te ondersteunen bij het schrijven. Zodra de gebruiker naar de website gaat, start een eenvoudige tekstverwerker. Binnen deze tekstverwerker is er schrijfhulp in de vorm van spellingcontrole en hardop voorlezen van het geschrevene. TextAid beschikt niet over woordvoorspelling of homofonenhulp. Deze opties zijn wel beschikbaar bij Kurzweil 3000, Sprint (Plus), ClaroRead en L2S. Vooral jonge leerlingen en mensen met zeer grote spellingmoeilijkheden zullen deze optie missen. De kosten van het programma bedragen voor individuën 75,- per jaar. Ze zijn dan steeds verzekerd van de laatste updates. Scholen kunnen abonnementen afsluiten voor aanzienlijk lagere kosten. Vergelijking met IntoWords. TextAid is het best te vergelijken met IntoWords, dat eveneens webbased is en op meerdere platforms werkt. Om deze programma s met elkaar te vergelijken, verwijs ik naar de pagina Web-based voorleesprogramma s. Momenteel heeft IntoWords een voorsprong op TextAid, omdat vooral de schrijfondersteuning uitgebreider is. De ontwikkelaars letten goed op elkaar, waardoor het mogelijk is dat ze vrij snel naar elkaar toe groeien. We houden u op de hoogte van de ontwikkelingen. Apps LEX LEX is een gratis app van Dedicon, de instelling die verantwoordelijk is voor digitale lesmaterialen. Het is te downloaden voor apple en android. LEX speelt gesproken daisyboeken af op een telefoon of tablet. Er is dan geen aparte daisyspeler meer nodig. De app kan zowel boeken van Dedicon downloaden als streamen. Dedicon beschikt over vrijwel alle schoolboeken van basis- en voortgezet onderwijs. De boeken worden met mensenstemmen voorgelezen. De gebruiker kan het leestempo verhogen en verlagen, zodat het past bij de gebruiker. De gebruiker heeft verder de mogelijkheid om te naviveren door het boek (bv. direct springen naar de juiste pagina of het juiste 10

hoofdstuk). Er kunnen bladwijzers aangemaakt worden, zodat belangrijke stukjes tekst later nog eens beluisterd kunnen worden. Om met deze app te kunnen werken, zal de gebruikers eerst een account moeten aanmaken op de website van Dedicon. Bij het aanmaken ervan moet een digitale versie van de dyslexieverklaring geüpload worden. Dit is voor particulieren een voorwaarde om schoolboeken te kunnen lenen (scholen hoeven geen dyslexieverklaringen te uploaden). De kosten van een gesproken boek bedragen 4,50 per boek per schooljaar. Omdat de gebruiker bij het aanmaken van een profiel ook zijn bankgegevens achterlaat, wordt het huurbedrag automatisch afgeschreven als een boek wordt besteld. Aan het eind van het schooljaar vervalt de gebruikslicentie en kan het boek niet meer worden voorgelezen. Het is belangrijk te vermelden dat daisyboeken audioboeken zijn: de gebruiker hoort uitsluitend de tekst van het boek. In tegenstelling tot voorleesprogramma s is de tekst van het boek dus niet zichtbaar. De gebruiker moet dus over het gedrukte boek beschikken. Uitsluitend beluisteren is wel mogelijk, maar niet handig. Meelezen in het gedrukte boek is belangrijk om overzicht te behouden. Het voordeel van meelezen en luisteren is overigens dat de leesvaardigheid van de gebruiker verbetert. Het argument dat de gebruiker er lui van wordt, gaat zeker niet op! Voor- en nadelen. Deze app is gratis. Er hoeft geen dure daisyspeler aangeschaft te worden; alleen de boeken hoeven gehuurd te worden. Het fijne van daisyboeken is dat ze door mensen ingesproken zijn. Deze lezen toch een stuk beter dan computers (zoals bij voorleesprogramma s). Ze klinken veel natuurlijker; het melodisch, dynamisch en temporeel accent van de gesproken boeken komt meer overeen met de gesproken taal. Bij daisyboeken voor de moderne talen is de uitspraak goed. De voorlezer schakelt prima tussen Nederlands en de vreemde taal. Bij voorleesprogramma s is dat aanzienlijk minder goed. Doordat deze app ook op een telefoon past, is geen dure daisyspeler meer nodig; de meeste mensen beschikken al over een smartphone. Daisyboeken kunnen nu overal beluisterd worden, en dat is bv. handig als de gebruiker met het openbaar vervoer reist. Het navigeren binnen een boek is lastiger dan bij voorleesprogramma s, omdat de tekst niet zichtbaar is. Het is niet (goed) mogelijk om losse woorden, zinnen of alinea s te laten voorlezen: het selecteren van tekst is niet mogelijk. Het vinden van een specifiek stuk tekst op een pagina is lastig: de gebruiker moet in stappen van een x-aantal seconden vooruit of achteruit springen. Als daisyboeken gestreamd worden moet steeds een wifi-verbinding aanwezig zijn om te voorkomen dat dure datategoeden verbruikt worden. Het is dan ook aan te raden de boeken steeds te downloaden op de telefoon of tablet. Langdurig gebruik op een telefoon kan ertoe leiden dat de accu voor het einde van de dag leeg is. Gebruikersevaringen. Er zijn leerlingen die het niet prettig vinden met voorleesprogramma s te werken vanwege de synthetische stemmen; sommigen knappen daar zelfs helemaal op af. Ze geven bovendien de voorkeur aan een smartphone met hoofdtelefoon, omdat deze weinig ruimte in beslag neemt en weinig opvalt. Er zijn nogal wat leerlingen die het lastig vinden om elke dag een laptop mee naar school te nemen en op hun tafel te zetten. Het is verder opvallend hoeveel middelbare scholieren nietwillen opvallen omwille van hun leesprobleem: een smartphone valt nu eenmaal minder op. Het is verstandig om eerst de app te downloaden. Voordat men alle boeken huurt, is het uitproberen met een twee- of drietal boeken aan te raden. Kies minimaal een boek voor een vreemde taal en een boek voor een zaakvak, waarin veel tekst voorkomt. Het aanvragen van wiskundeboeken heeft niet zoveel meerwaarde vanwege het grote aantal getallen en formules. Let bij het bestellen van daisyboeken goed op het ISBN-nummer van het lesboek: hiermee voorkom je dat een verkeerde druk wordt aangevraagd. Daisylezer Daisylezer is een gratis app van de Stichting Passend Lezen. De app is in staat om gesproken boeken voor te lezen. De app is te downloaden voor apple en android. Daisylezer speelt gesproken daisyboeken af op een telefoon of tablet. Er is dan geen aparte daisyspeler meer nodig. De app kan 11

zowel boeken van Passend Lezen downloaden als streamen. Passend Lezen beschikt over een zeer groot bestand met verhalende en informatieve boeken. De boeken worden met mensenstemmen voorgelezen. De gebruiker kan het leestempo verhogen en verlagen, zodat het past bij de gebruiker. De gebruiker heeft verder de mogelijkheid om te nagiveren door het boek (bv. direct springen naar de juiste pagina of het juiste hoofdstuk). Er kunnen bladwijzers aangemaakt worden, zodat belangrijke stukjes tekst later nog eens beluisterd kunnen worden. Om met deze app te kunnen werken, zal de gebruikers eerst een account moeten aanmaken op de website van Passend Lezen. Bij het aanmaken ervan moet de gebruiker aangeven dat hij/zij een leesbeperking heeft. Voor mensen met dyslexie is het lenen van de gesproken boeken gratis; voor niet-dyslectici gelden abonnementskosten. Het is belangrijk te vermelden dat daisyboeken audioboeken zijn: de gebruiker hoort uitsluitend de tekst van het boek. In tegenstelling tot voorleesprogramma s is de tekst van het boek dus niet zichtbaar. Wil de gebruiker meelezen, dan zal hij over gedrukte boek moeten beschikken. Het voordeel van meelezen en luisteren is overigens dat de leesvaardigheid van de gebruiker verbetert. Het argument dat de gebruiker er lui van wordt, gaat zeker niet op! Voor- en nadelen. Deze app is gratis. Er hoeft geen dure daisyspeler aangeschaft te worden. Ook het lenen van daisyboeken is voor dyslectici gratis. Het fijne van daisyboeken is dat ze door mensen ingesproken zijn. Ze klinken veel natuurlijker; het melodisch, dynamisch en temporeel accent van de gesproken boeken komt meer overeen met de gesproken taal. En dat is m.n. bij verhalende boeken van zeer groot belang! Voorleesprogramma s, zoals bv. Kurzweil en Sprint, zijn niet geschikt om verhalende boeken voor te lezen! Doordat deze app ook op een telefoon past, is geen dure daisyspeler meer nodig; de meeste mensen beschikken al over een smartphone. Daisyboeken kunnen nu overal beluisterd worden; in bed, op het strand, in de bus.. Het navigeren binnen een boek is lastiger dan bij voorleesprogramma s, omdat de tekst niet zichtbaar is, maar in feite is dat bij verhalende boeken minder belangrijk. Als daisyboeken gestreamd worden moet steeds een wifi-verbinding aanwezig zijn om te voorkomen dat dure datategoeden verbruikt worden. Het is dan ook aan te raden de boeken steeds te downloaden. Langdurig gebruik op een telefoon kan ertoe leiden dat de accu voor het einde van de dag leeg is. Gebruikerservaringen. Verhalende boeken en lange teksten zijn het best te beluisteren met menselijke stemmen. Daisyboeken verdienen dan ook duidelijk de voorkeur. Daisylezer kan goed gebruikt worden naast de voorleesprogramma s, die weer hun eigen voordelen hebben. Daisylezer kan de motivatie voor lezen weer doen toenemen, omdat een hele wereld van gedrukte boeken toegankelijk wordt. Het kan mensen die niet graag lezen, door hun handicap, toch weer aan het lezen krijgen! Leeskilometers maken is een goed middel om de leesvaardigheid, maar ook de woordenschat en algemene ontwikkeling te stimuleren. Deze app is daarom van harte aan te bevelen! Schoolboeken voor digitale voorleesprogramma s Dedicon Dedicon produceert met het digitale boeken voor alle voorleesprogramma s. Niet elk boek is beschikbaar: boeken die minder gangbaar zijn, worden bijvoorbeeld niet beschikbaar gesteld. Om zicht te krijgen op de beschikbare boektitels kan men het best de website van Dedicon raadplegen (www.educatief.dedicon.nl). Het voordeel van de Dedicon-boeken is, dat de kwaliteit van de documenten hoog is. Bovendien heeft bewerking plaatsgevonden, zodat vaak voorkomende voorleesfouten vermeden worden. De kosten voor het lenen van een schoolboek bedragen 4,50 per boek per jaar. Digitale bestanden worden ofwel op CD-rom aangeleverd, of als download beschikbaar gesteld. Om voor dienstverlening van Dedicon in aanmerking te komen moeten particulieren een dyslexieverklaring overleggen. Scholen hoeven een dergelijke verklaring niet te overleggen. Bij hen volstaat het dat ze aangeven hoeveel leerlingen een leesbeperking hebben. 12

Zelf scannen Soms zal het digitale boek (nog) niet beschikbaar zijn. In dat geval kan het zelf gescand worden. De kwaliteit van de scans is meestal goed als direct naar PDF wordt gescand. Als het gescande document wordt omgezet in een Worddocument, dan kan dit ten koste gaan van de opmaak. Het scannen van documenten kan het best met vlakbedscanners of goede kopieermachines gebeuren. De resolutie moet voldoende zijn om goede letterherkenning mogelijk te maken. Na het scannen moet meestal nog intensieve nabewerking plaatsvinden: scanfouten, volgordefouten en uitspraakfouten moeten gecorrigeerd worden. Dit is een niet te onderschatten hoeveelheid werk. Vandaar dat scholen scanouders inschakelen om bij dit omslachtige werk te assisteren. Andere mogelijkheden om het lezen te bevorderen Het is ontzettend belangrijk dat kinderen met leesproblemen voldoende oefening krijgen in het lezen. Alleen al hierdoor verbetert het technisch, maar ook begrijpend lezen aanzienlijk. Omdat kinderen met leesproblemen in zijn algemeenheid minder graag lezen, noemen we hieronder een aantal mogelijkheden die het lezen net wat leuker maken. Yoleo Yoleo (www.yoleo.nl) is een service van Dedicon. Zowel scholen, behandelpraktijken als particulieren kunnen zich aanmelden om zgn. hybride jeugdboeken (8-12 jaar) te lenen. Hybride boeken zijn boeken waarbij de gedrukte en gesproken tekst op de computer of tablet (vooralsnog alleen Ipad) aangeboden wordt. Deze dienst is overigens niet gratis. Men betaalt 5,99 voor het kopen van een pakket boeken. Het mooie van Yoleo is dat de tekst hetzelfde uitziet als in het gedrukte boek: illustraties, regelafstand, regellengte en lettertype zijn precies zoals in het gedrukte boek. De boeken worden voorgelezen door prettig klinkende mensenstemmen. Om goed te kunnen volgen wat de stem voorleest, worden de voorgelezen woorden gemarkeerd met een achtergrondkleur. De leessnelheid kan worden aangepast aan het tempo van de lezer. Bladeren in het boek is vergelijkbaar als in een gedrukt boek. Gelezen boeken komen op de boekenplank te staan, zodat de lezer aan anderen kan laten zien wat hij of zij gelezen heeft. De lezer kan beloningen verdienen als een boek uitgelezen is. Hiermee kan hij zijn eigen Yoleo-kamer inrichten. Vakantiebieb Het kán je stimuleren boeken te lezen in de vakantie als je een tablet mag gebruiken. Het lezen zélf wordt er niet gemakkelijker op: de tekst is niet eenvoudiger gemaakt en de boeken worden evenmin voorgelezen. Maar het is misschien wel leuker: je hoeft geen boeken meer mee te slepen en het is gratis. Je hoeft er de deur niet voor uit; je downloadt het boek op je tablet. Het is mogelijk een boek op je telefoon te lezen, maar dat is niet aan te raden: de tekst is erg klein. Er zijn voor elke leeftijdsgroep aantrekkelijke, recente boeken klaargezet. De boeken zijn elk jaar beschikbaar tussen 1 juli en 31 augustus. Daarna worden de boeken verwijderd. Karaoke lezen Karaokelezen is een dienst van de bibliotheekservice Passend Lezen. Met Karaokelezen krijgt de lezer op verschillende manieren ondersteuning bij het lezen. Karaokelezen gebeurt met zgn. karaokeboeken. Dit zijn boeken die op het beeldscherm staan en die voorgelezen worden. We noemen ze ook wel hybride boeken. Tijdens het lezen wordt de lezer ondersteund door een karaokebalkje, dat meeloopt met de tekst die wordt voorgelezen door een menselijke stem. De lezer ziet waar 13

hij/zij op de bladzijde is als het boek wordt voorgelezen. Om het lezen te vergemakkelijken kunnen de leessnelheid en lettergrootte worden aangepast. Er is momenteel een vijftigtal boektitels beschikbaar. Het betreft verhalende boeken, voor mensen vanaf ongeveer 12 jaar. De dienst is gratis. Het aantal boeken zal de komende tijd nog worden uitgebreid. Meer informatie kunt u op de website www.karaokelezen.nl vinden. Hulp bij het schrijven (spelling) Mensen met dyslexie maken veel spellingfouten. Hierdoor wordt hun geschreven werk vaak negatiever beoordeeld dan nodig is: sommige mensen letten helaas meer op de spelling dan op de inhoud. Om het foutloos schrijven gemakkelijker te maken, zijn er verschillende technische hulpmiddelen: De PC met tekstverwerker, die vaak spelling- en grammaticafouten aangeeft. Voorleesprogramma s, die extra spellinghulpjes bieden Het dicteerprogramma Dragon NaturallySpeaking, dat geschreven tekst opschrijft. In de tekst hieronder bespreken we de mogelijkheden en beperkingen van deze toepassingen. We hopen dat het dan gemakkelijker is de juiste toepassing te kiezen. De tekstverwerker Vrijwel elke computer heeft een tekstverwerkingsprogramma (bijvoorbeeld Word). Hoewel velen de mogelijkheden en voordelen van de tekstverwerker zelf ervaren, wordt de inzet binnen het onderwijs -helaas- soms tegengewerkt, omdat het de gemakzucht zou dienen of plagiaat zou aanmoedigen. Spellingcontrole Strikt genomen controleert de spellingcontrole van een tekstverwerker de spelling niet. Wat de spellingcontrole wel doet, is getypte woorden vergelijken met de woorden van een intern woordenboek. Er zijn beperkingen bij de spellingcontrole: soms worden goed geschreven woorden onderstreept (bv. namen) en soms blijven fouten staan (bv. bij werkwoorden). Ondanks tekortkomingen is een spellingcorrector een interessante hulp voor wie spellingproblemen heeft. Dat is vooral het geval als men kiest voor spellingcontrole tijdens het typen. Door met de rechter muisknop op het onderstreepte woord te klikken, komen alternatieven tevoorschijn. Pas als deze geen oplossing bieden, zal hij moeten gokken. Berndt (2003) benadrukt dat iemand die de spellingcontrole op deze actieve manier gebruikt, zijn aandacht voor de correcte spelling verbetert. Bovendien verhoogt het de spellingvaardigheid van de gebruiker. In een aantal gevallen van foutieve spelling kan de functie autocorrectie hulp bieden. Bij lastige woorden die vaak geschreven moeten worden, kunnen zelfbedachte afkortingen automatisch worden omgezet in gewenste woorden. Grammaticale controle Grammaticale controle van een tekstverwerker signaleert soms werkwoordsfouten, maar is voor het overige nog niet echt bruikbaar. Het aantal nuttige opmerkingen is te beperkt en vergt nogal wat leeswerk en kennis van de spraakkunst om tot een goed resultaat te komen. 14

Voorleesprogramma s Voorleessoftware heeft naast de taak om teksten voor te lezen, ook een taak bij het foutloos schrijven. Naast spellingcontrole hebben deze programma s nog een aantal hulpjes die het foutloos schrijven vereenvoudigen. We bespreken deze mogelijkheden hieronder. In een tabel laten we zien hoe goed de verschillende programma s deze hulp bieden: Spellingcontrole: Spellingcontrole is in elk programma aanwezig. Het is een krachtige manier om fouten te verbeteren. De spellingcontrole van Sprint en Sprint Plus is speciaal ontwikkeld voor mensen met dyslexie. Dit betekent dat bij veel meer fouten een alternatief aangeboden wordt, waaruit de dyslecticus kan kiezen. Woordvoorspelling: vrijwel alle professionele voorleesprogramma s hebben een woordvoorspeller. Dat is een klein venstertje dat tijdens het typen op het scherm staat. Sprint Plus beschikt over de woordvoorspeller Skippy (niet aanwezig in Sprint). Deze woordvoorspeller bevat 24.000 woorden in elk van de vier talen. Als het begin van een woord wordt getypt, toont Sprint Plus een lijst met woorden die beginnen met de letters die reeds zijn getypt. Wanneer con getypt is bijvoorbeeld, suggereert Sprint Plus de volgende woorden beginnend met het prefix con : contact, consument, conclusie, controleren, controle, continent, concentratie. Elke keer als er een extra letter getypt wordt, wordt de lijst met woorden aangepast. Sprint Plus plaatst deze woorden in de voorspellingslijst op basis van hun frequentie van voorkomen in de teksten die het programma geleerd heeft (de woorden met de hoogste frequentie staan vooraan in de lijst). Homofonenhulp: Homofonen zijn woorden die hetzelfde klinken, maar anders geschreven worden. Leerlingen met dyslexie hebben vaak moeite om de juiste spelling te vinden. De homofonenfunctie helpt bij het nemen van de juiste beslissing. Voorlezen tijdens en na het schrijven: Sprint (Plus) kan tijdens het typen teksten voorlezen. De schrijver hoort dan meteen of hij fouten maakt. Het is ook mogelijk om het voorlezen na het schrijven in te schakelen. Dicteerprogramma Dragon Met dicteersoftware (Dragon NaturallySpeaking, het enige product dat Nederlands verstaat ) kan men in verschillende talen tekst invoeren in een tekstverwerker, e-mailprogramma en dergelijke. Dat gebeurt door de tekst te dicteren met de meegeleverde microfoon (headset). Na het invoeren van de tekst kan men met diverse gesproken commando s wijzigingen aanbrengen, zoals tekst verwijderen, toevoegen en verplaatsen. Het corrigeren van verkeerd herkende woorden is eveneens mogelijk, net zoals het veranderen van de vormgeving van de tekst. Voorbeelden hiervan zijn: lettertype en -grootte wijzigen en regelafstand veranderen. 15

Voordat men goed met het programma kan werken, moet men echter een trainingsfase doorlopen om het programma te laten wennen aan de stem en spraak van de gebruiker. Per taal, gebruiker en installatie moet men enkele teksten voorlezen die het programma aanbiedt. Voor dyslectische leerlingen geldt, dat de oefenteksten een nogal hoge technische moeilijkheidsgraad hebben. Met hulp van een begeleider brengt echter iemand met dyslexie het voorlezen van deze trainingsteksten tot een goed einde (in feite zegt de begeleider de teksten voor, die de leerling naspreekt). Er bestaat inmiddels een versie van Dragon die eenvoudigere teksten aan boord heeft. De vraag is echter of deze korte teksten genoeg oefening bieden en representatief zijn voor de spraak van de gebruiker. Tenslotte Op de website http://technischemaatjes.nl worden de ontwikkelingen rondom technische hulpmiddelen voor dyslectici bijgehouden. U treft vergelijkingen aan van de hulpmiddelen. Op deze website vindt u ook filmpjes die een en ander toelichten. Er zijn links naar handige websites. Maak er gebruik van; de site is vollediger dan deze tekst. Bovendien: de teksten worden ook nog eens voorgelezen, al helemaal handig voor mensen die lezen niet zo gemakkelijk vinden. JS, november 2016 16