Vrijetijdsmonitor 2008

Vrijetijdsmonitor 2008

Voorwoord In de twintigste eeuw is vrije tijd een steeds belangrijkere rol gaan spelen. Mensen kregen steeds meer vrije tijd door kortere werktijden en meer vakantiedagen. Wie heeft er nog vrije tijd? Ondanks, of misschien juist dankzij, die vrije tijd, hebben mensen het ook erg druk gekregen. Ik schrik wel eens, bijvoorbeeld als ik lees dat kinderen er agenda s op moeten nahouden omdat al hun vrije tijd zinvol gevuld is met educatieve, culturele, sociale en sportieve activiteiten. Bij jeugd hoort ook tijd om je lekker te vervelen. Vrije tijd zou de tijd moeten zijn dat van alles mag. Zodra er sprake is van moeten, is er geen sprake meer van èchte vrije tijd. Het maakt niet zoveel uit of wij onszelf opleggen wat wij moeten, of dat ons dat aangepraat wordt door slimme marketingmensen. Er zijn in de afgelopen decennia al veel pogingen gedaan om mensen te laten onthaasten. Maar veel succes hebben die pogingen nog niet gehad. Wie echt vindt dat hij of zij te weinig vrije tijd heeft en daardoor onder druk komt te staan, heeft de sleutel tot onthaasting altijd in eigen hand. Om precies te weten hoe mensen hun vrije tijd doorbrengen, waar kansen en mogelijkheden zijn voor gemeenten, bedrijven, organisaties en voor recreanten met alle denkbare achtergronden, wordt jaarlijks de vrijetijdsmonitor van de gemeente Dordrecht geactualiseerd. 4 5

Die actuele monitor kan via de website worden bekeken. Om de twee jaar verschijnt een monitor in druk, waarbij de aandacht uitgaat naar de meest in het oog lopende ontwikkelingen en aspecten. Althans: tot nu toe. De Vrijetijdsmonitor Dordrecht verschijnt ditmaal voor de laatste keer. Het Sociaal Geografisch Bureau van de gemeente Dordrecht veranderde in 2008 in het Onderzoekcentrum Drechtsteden. De vrijetijdsmonitor zal in het vervolg niet alleen de ontwikkelingen in Dordrecht laten zien, maar de ontwikkelingen in het geheel van de Drechtsteden. Als voorzitter van de Drechtsteden juich ik dit van harte toe. In de Drechtsteden wordt op het gebied van toerisme en recreatie al goed samengewerkt volgens het concept Hollands Glorie. De Drechtsteden hebben gezamenlijk veel te bieden aan eigen inwoners en binnen- en buitenlandse bezoekers. Al het goede wat Holland te bieden heeft is in onze regio op korte afstand van elkaar te vinden, waarbij het water een belangrijk verbindingsmiddel is. steeds betrouwbaarder naarmate die over een reeks van jaren wordt uitgevoerd. De gedrukte en de digitale monitor geven belangrijke informatie die alle organisaties, die zich bezighouden met vrije tijd, kunnen gebruiken om hun beleid voor de toekomst op uit te zetten. Tenslotte biedt de monitor de mogelijkheid om snel inzicht te krijgen in hoe het er in Dordrecht voorstaat op het gebied van toerisme en recreatie. Kortom: plezierig leesvoer. voor als u nog wat tijd heeft. R.J.G. Bandell De vrijetijdsindustrie is een belangrijke economische factor geworden. Geen enkele andere bedrijfstak biedt zoveel groeipotentieel daar waar het gaat om werkgelegenheid. Door voortdurend te monitoren kan dat potentieel optimaal worden benut, kunnen vraag en aanbod op elkaar worden afgestemd. Een monitor wordt 6 7

Inhoud Inleiding... 10 1 Bevolking...14 2 Toerisme...18 3 Evenementen... 40 4 Recreatie... 52 5 Sport...62 6 Kunst en cultuur...70 7 Horeca...82 8 Doelstellingen MJP 2006-2010...88 Bijlagen Toelichting begrippen...93 Bronnen...94 8 9

Inleiding In deze tweede Vrijetijdsmonitor presenteren we verschillende kerncijfers op het gebied van vraag en aanbod van vrijetijdsvoorzieningen in Dordrecht. De kerncijfers in deze Vrijetijdsmonitor zijn een selectie uit een omvangrijk digitaal bestand dat het Onderzoekcentrum Drechtsteden in de afgelopen jaren heeft opgebouwd. In deze digitale versie van de Vrijetijdsmonitor zijn ruim 100 tabellen opgenomen met uiteenlopende informatie over vrijetijdsvoorzieningen in Dordrecht. Het bestand wordt jaarlijks geactualiseerd. Wij nodigen u uit een kijkje te nemen in onze digitale vrijetijdsmonitor: www.onderzoekcentrumdrechtsteden.nl In de Vrijetijdsmonitor die voor u ligt, presenteren we de belangrijkste, opvallendste, leukste en meest recente gegevens uit het digitale bestand op een overzichtelijke en leesbare wijze. 10 11

Leeswijzer Vrijetijd is een ruim begrip. Het is dan ook niet vreemd dat mensen, wanneer zij worden overvallen met de vraag wat is vrijetijd?, antwoorden geven als: tijd voor jezelf, doen waar je zin in hebt, tijd voor leuke dingen en er even tussenuit zijn. In deze monitor onderscheiden we zes thema s: Toerisme Evenementen Recreatie Sport Kunst en Cultuur Horeca Ook presenteren we in deze Vrijetijdsmonitor, waar mogelijk en relevant, gegevens van andere steden die vanwege omvang en/of karakter goed vergelijkbaar zijn met Dordrecht: Amersfoort Breda Delft Gouda Leiden Zaanstad We beginnen deze monitor met enkele kerncijfers over de Dordtse bevolking. Zoals in de vorige Vrijetijdsmonitor houden we per thema zoveel mogelijk dezelfde structuur aan. Allereerst geven we een introductie van het meest actuele aanbod, waarna we kerncijfers over de vraag/het gebruik van voorzieningen presenteren. Indien gegevens beschikbaar zijn, sluiten we het thema af met indicatoren die duiden op de waardering en betekenis voor Dordrecht. 12 13

Bevolking We zien de laatste jaren een lichte afname van het bevolkingsaantal in Dordrecht. Op 1 januari 2008 telde Dordrecht ruim 118.000 inwoners, in vergelijking met ruim 120.000 inwoners in 2002. Op basis van voorlopige bevolkingsprognoses verwachten we dat deze trend doorzet en het inwonertal van Dordrecht in 2011 zal liggen rond de 117.000 inwoners. Daarna zal het bevolkingsaantal weer licht stijgen en op het niveau van 2004/2005 uitkomen. Er wonen relatief veel (vooral niet-westerse) allochtonen in Dordrecht. Wat betreft de leeftijdsopbouw van de Dordtse bevolking zien we geen verschil met het Nederlandse gemiddelde. Bevolking Dordrecht, 2002 2008 jaar aantal inwoners 2002 120.257 2003 120.100 2004 119.690 2005 119.324 2006 118.882 2007 118.570 2008 118.187 Bron: GBA 14 15

Bevolking Dordrecht vs. Nederland naar etniciteit, 2008 Dordrecht Nederland autochtonen 73% 80% Westerse allochtonen 10% 9% niet-westerse allochtonen 17% 11% totaal 100% 100% Bron: GBA en CBS Bevolking Dordrecht vs. Nederland naar leeftijd, 2008 leeftijd Dordrecht Nederland 0-14 jaar 18% 18% 15-24 jaar 12% 12% 25-34 jaar 13% 12% 35-54 jaar 30% 30% 55-64 jaar 12% 13% 65 jaar e.o. 15% 15% totaal 100% 100% Bron: GBA en CBS 120000 119000 118000 117000 116000 Bevolking Dordrecht vs. andere steden, 2008 stad aantal inwoners Dordrecht 118.187 Amersfoort 141.211 Breda 170.960 Delft 96.168 Gouda 70.857 Leiden 116.878 Zaanstad 142.863 Bron: GBA en CBS Ontwikkeling bevolking van Dordrecht tot 2020 115000 2007 2009 2011 2013 2015 2017 2019 16 17

Toerisme Als je in Dordrecht komt, proef je historie en beleef je het water. Die twee zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden: de Historische Binnenstad ligt verscholen tussen machtige rivieren. Het aanbod Misschien wel het mooiste begin om Dordrecht te ontdekken is het Groothoofd, waar de Oude Maas, Noord en Merwede samenvloeien en waarachter de historie tastbaar is. De Wijnstraat met zijn koopmanshuizen of de binnenhavens met de monumentale pakhuizen. De beste tradities van een middeleeuwse handelsstad weerspiegelen zich in meer dan duizend monumenten. Dordrecht is hiermee de 8 e monumentenstad van Nederland en plaatst zich in de top-5 van cultuurhistorische steden. Dordrecht is echter niet alleen een stad met een rijke historie, maar ook een eigentijdse stad die de functie van centrumgemeente in de regio vervult. Kortom, Dordrecht heeft de toeristische bezoeker veel te bieden. 18 19

Aantal rijksmonumenten, per 1.1.2007 Hollands Glorie: het bundelen van krachten In april 2005 heeft het bestuur van de Drechtsteden de opdracht gegeven tot het opstellen van een regionale toeristische visie. Hollands Glorie is de werktitel van het concept dat uitgaat van bundeling van toeristisch-recreatieve pijlers in de regio Drechtsteden, om zo een sterker toeristisch-recreatief product te realiseren. Het gaat hierbij om de elementen die het klassieke beeld van Holland oproepen, met (de beleving van) het water als verbindende schakel. In het bijzonder gaat het om het op de kaart zetten van drie iconen: - de Historische Binnenstad van Dordrecht - het Werelderfgoed Kinderdijk - Nationaal Park de Biesbosch (in het bijzonder de Hollandse Biesbosch) De vierde icoon staat in de startblokken. In 2008 worden de kansen verder onderzocht van de mogelijkheden van maritiem industrieel erfgoed (bron: rapportage Hollands Glorie 2007). Amersfoort Breda Delft Dordrecht Gouda Leiden Zaanstad 0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 1100 1200 Bron: Erfgoed Nederland De vraag Toeristisch dagbezoek aan Dordrecht In 2007 hebben in totaal 666.000 Nederlanders Dordrecht bezocht voor een dagbezoek, samen goed voor anderhalf miljoen bezoeken. In vergelijking met 2002 zien we niet alleen een afname van het aantal bezoekers en bezoeken, ook de bezoekfrequentie is afgenomen van 3,4 naar 2,3 keer per bezoeker. 1 20 21

Daarmee is de gemiddelde bezoekfrequentie in Dordrecht, vergeleken met andere steden in Nederland, relatief laag. Kijken we naar de leeftijd van bezoekers aan Dordrecht, dan zien we dat Dordrecht een wat ouder publiek kent dan steden als Amersfoort, Breda en Leiden maar juist ook een groter aandeel jongeren trekt: 28% is jonger dan 30 jaar, 41% is ouder dan 50 jaar. Daarnaast is het hoge aandeel jongeren tot 15 jaar onder de toeristische bezoekers van Dordrecht opvallend. Winkelen voor plezier is de activiteit die het vaakst wordt ondernomen tijdens een toeristisch bezoek aan Dordrecht: tijdens ruim zes op de tien toeristische bezoeken stond dit zogenaamde funshoppen op het programma. Andere activiteiten die vaak door toeristen tijdens hun bezoek aan Dordrecht ondernomen worden, zijn: het maken van een stadswandeling, lunchen of dineren in een restaurant en een terrasje pikken. 1 Volgens het CVO kunnen de resultaten voor het aantal bezoeken relatief sterk afhankelijk zijn van toevalligheden in de steekproeven. Dit mogelijke effect zal eerder bij de kleinere steden spelen dan bij de grotere. Niettemin is het verschil zo groot dat het onwaarschijnlijk is dat het hier louter om steekproeftoevalligheden zou gaan. Aantal toeristische bezoekers, bezoeken en bezoekfrequentie Dordrecht vs. andere steden, 2007 stad bezoekers bezoeken bezoekfrequentie Amersfoort 1.297.000 3.117.000 2,4 Breda 1.467.000 4.746.000 3,2 Delft 1.005.000 2.650.000 2,6 Dordrecht 666.000 1.501.000 2,3 Gouda 567.000 1.425.000 2,5 Leiden 955.000 2.100.000 2,2 Bron: ContinuVakantieOnderzoek (CVO) Bezoekers naar leeftijd, 2007 Bron: ContinuVakantieOnderzoek (CVO) 22 23

Activiteiten die tijdens een toeristisch bezoek worden ondernomen, 2007 Intree Dordrecht w inkelen voor plezier Dordrecht is een prachtige stad, die bezoekers een kijkje biedt in de geschiedenis van Holland. Veel Dordtenaren weten de talloze verscholen monumenten, plekjes en straten moeiteloos te vinden. Toeristen en andere bezoekers moeten hierbij geholpen worden. Sinds april 2007 biedt intree Dordrecht de oplossing. maken van stadsw andeling lunchen/dineren in restaurant Intree Dordrecht aan de Spuiboulevard is de ontvangsthal van Dordrecht en de regio. Een gastvrij onthaal gaat er vergezeld van alle informatie. Alles komt aan bod, waaronder recreatie en toerisme. Door middel van interactieve tentoonstellingen, films, spelletjes, digitale kaarten wordt men geprikkeld om Dordrecht te leren kennen. Het concept is uniek in Nederland. Er is geen andere stad die zijn gasten op deze bijzondere wijze ontvangt. op terrasje zitten bezoek evenem ent bezoek m useum bezoek bioscoop bezoek theater/concert bezoek attractie Gouda Breda Dordrecht Bron: ContinuVakantieOnderzoek (CVO) 24 25

Kerncijfers VVV Dordrecht De VVV in Dordrecht heeft het ook in 2007 weer erg druk gehad. In totaal werden er 2.982 boekjes verkocht voor het maken van stadswandelingen, waren er 171 deelnemers aan individuele dagtochten en ruim 13.000 deelnemers aan groepsdagtochten. Ondanks de gestage groei tot en met 2006 is dit laatste, het aantal deelnemers aan groepsdagtochten, in 2007 flink afgenomen. Het aantal deelnemers aan individuele dagtochten neemt al sinds 2004 af. Het aantal bezoekers van zowel de internetsite van de VVV Dordrecht als die van de VVV Zuid-Holland Zuid is explosief toegenomen. In totaal hebben ruim 100.000 mensen de internetsite van de VVV Dordrecht bezocht en ruim 147.000 die van de VVV Zuid-Holland Zuid. Het is daarom ook niet zo vreemd dat het aantal bezoekers aan de balie en het aantal telefoontjes is afgenomen. Kerncijfers VVV Dordrecht, 2004-2007 aantal 2004 2005 2006 2007 bezoekers balie 68.678 69.140 65.547 58.953 telefoontjes 16.666 13.481 12.621 9.192 bezoekers internetsite Dordrecht 35.099 69.534 82.785 100.505 bezoekers internetsite Zuid-Holland Zuid 86.115 71.408 124.813 147.798 verkochte boekjes stadswandelingen 3.086 3.320 2.720 2.982 deelnemers groepsdagtochten 14.502 15.070 17.330 13.263 deelnemers dagtochten individueel 288 307 173 171 Bron: VVV Zuid-Holland Zuid 26 27

Bezoekersaantallen historisch/culturele bezienswaardigheden De Grote Kerk in Dordrecht kent al een aantal jaren een stabiel bezoekersaantal dat rond de 70.000 bezoekers ligt. Voor het Hof geldt hetzelfde verhaal, ware het niet dat het aantal bezoekers aan het Hof in 2006 enorm gestegen en verdubbeld is van 9.450 bezoekers in 2005 naar 18.000 in 2006. In 2007 daalde het bezoekersaantal naar 15.700 bezoekers. Ook het Werelderfgoed Kinderdijk kan rekenen op een hoog bezoekersaantal. In 2007 bezochten 113.000 mensen de bezoekersmolen en circa 300.000 mensen het gebied. Het Dordrechts museum mocht in 2007 29.500 bezoekers begroeten en het Simon van Gijn museum opende haar deuren voor 24.000 bezoekers. Voor beide musea betekent dit dat de (flinke) daling in 2006 zich voortzet. Voor het Dordrechts museum is dit niet zo vreemd, aangezien het museum voor een deel in 2007 gesloten was en momenteel (anno 2008) nog steeds gesloten is vanwege een grote verbouwing. Bezoekersaantallen historisch/culturele bezienswaardigheden en musea, 2002-2007 2002 2003 2004 2005 2006 2007 historisch/cultureel De Grote Kerk 1 63.450 70.135 73.630 69.247 70.410 69.025 t Hof 2 9.500 9.700 9.850 9.450 18.000 15.700 Werelderfgoed Kinderdijk bezoekersmolen - - - 90.000 109.700 113.000 gebied 3 - - - 275.000 275.000 300.000 musea Dordrechts museum 4 19.701 32.383 31.594 45.562 35.778 29.500 Simon van Gijn, museum aan huis 28.192 28.148 28.077 27.747 25.207 24.000 1) betreft bezoekers in de periode van 1 april tot 1 november 2) betreft bezoekers aan tentoonstellingen, rondleidingen, concerten e.d. (exclusief bezoekers bij besloten bijeenkomsten bij verhuur) 3) varieert van 250.000 tot 300.000 (schatting) 4) in 2002 van februari t/m mei gesloten i.v.m. renovatie Bron: Stichting Behoud Grote Kerk, Stichting Het Hof, Stichting Werelderfgoed Kinderdijk, Dordrechts Museum, Simon van Gijn, museum aan huis. 28 29

Riviercruiseschepen Dordtevaer rondvaarten In Dordrecht zijn acht verschillende aanlegplaatsen voor riviercruiseschepen. In 2007 legden een recordaantal van in totaal 383 passagiersschepen aan in Dordrecht, 301 riviercruiseschepen en 82 andersoortige passagiersschepen. In 2006 waren dit er 381, in 2005 en 2004 legden respectievelijk 306 en 301 schepen aan. Er is geen informatie beschikbaar over de activiteiten die deze passagiers in Dordrecht ondernemen. Wel weten we dat hun bezoek aan de Dordtse binnenstad minimaal is (bron: VVV Zuid- Holland Zuid). De riviercruiseschepen doen Dordrecht vooral aan om voorraad in te slaan. De passagiers brengen vaak met de bus een bezoek aan een bezienswaardigheid in de regio, zoals de molens in Kinderdijk. De spin-off naar de Dordtse binnenstad lijkt dus (nog) gering. Aantal schepen dat in Dordrecht aanlegt, 2004 2007 400 * ) Aanlegplaatsen riviercruiseschepen: Binnenwatervest, Groothoofd, 300 Leuvehaven, Merwekade, Mond 200 Kuipershaven en Wantij. 100 Aanlegplaatsen andere passagiersschepen: Kuipershaven en Riedijkshaven 0 2004 2005 2006 2007 In 2007 hebben 8.050 mensen deelgenomen aan de Dordtevaer rondvaarten, waarmee zij Dordrecht bekeken hebben vanaf een andere kant dan gewoonlijk: namelijk het water. Op de fluisterboot krijgt men een bijzonder beeld van de beslotenheid van de binnenstadshavens en de rivieren. In 2005 namen nog ruim 6.400 mensen deel aan de Dordtevaer. Aantal deelnemers Dordtevaer rondvaarten, 2005-2007 7500 6000 4500 3000 1500 0 2005 2006 2007 * ) Het betreft de periode april t/m oktober Bron: Restaurant De Stroper riviercruiseschepen andere passagiersschepen Bron: Havenbedrijf 30 31

Kerncijfers Hollandse Biesbosch Betekenis en waardering Het aantal bezoekers aan het dagrecreatiegebied de Hollandse Biesbosch en het Biesboschcentrum is stabiel te noemen. In totaal bezochten in 2006 ongeveer 850.000 mensen het recreatiegebied en zo n 120.000 mensen (in 2007) het Biesboschcentrum. Het aantal deelnemers aan excursies en rondvaarten is weer toegenomen na een (flinke) daling in 2005, maar nog altijd niet op het niveau van 2004. Ook het aantal kano s dat verhuurd werd, is in vergelijking met 2005 wat gestegen: in 2007 werden 16.000 kano s verhuurd. Het aantal verhuurde fietsen is daarentegen wat afgenomen. Bestedingen Een toeristische bezoeker in Dordrecht besteedt per bezoek gemiddeld c 38,-. Dit is vergelijkbaar met een stad als Gouda. De afname in de gemiddelde besteding in euro s per persoon per bezoek (van c 41,- in 2001 naar c 38,-) in combinatie met de afname van het aantal toeristische bezoeken aan Dordrecht, wijst op een afname van het totaal aan toeristisch-recreatieve bestedingen in Dordrecht. Kerncijfers Hollandse Biesbosch, 2004-2007 aantal 2004 2005 2006 2007 bezoekers dagrecreatiegebied 900.000 850.000 850.000 * bezoekers Biesboschcentrum 120.000 120.000 125.000 120.000 deelnemers excursies 7.500 2.981 4.100 4.000 deelnemers rondvaarten 10.400 4.880 7.719 8.887 verhuurde kano s 7.000 15.302 16.000 16.000 verhuurde fietsen 261 435 582 400 * ) gegeven niet beschikbaar Bron: Biesboschcentrum Dordrecht Werkgelegenheid Wat betreft de werkgelegenheid in de sector toerisme en recreatie is er weinig veranderd in de afgelopen jaren. In totaal waren er in 2007 ongeveer 2.000 mensen werkzaam in de sector. Dit komt neer op 4% van de totale werkgelegenheid. Vergeleken met andere steden blijft de betekenis van de sector toerisme en recreatie in Dordrecht nog altijd beperkt. 32 33

Bestedingen toeristische bezoekers, 2001, 2005-2007 2001 2005 2006 2007 Amersfoort 65 36 38 41 Breda 57 47 51 51 Delft 46 32 30 34 Dordrecht 41 39 38 38 Gouda 55 39 42 38 Leiden - 37 34 40 *) gemiddelde besteding in euro s per persoon per bezoek Bron: ContinuVakantieOnderzoek (CVO) Waardering Een toeristisch bezoek aan Dordrecht werd in 2006 gemiddeld gewaardeerd met een 7,6; goed vergelijkbaar met andere steden zoals Amersfoort, Gouda en Leiden. Passanten in het Dordtse kernwinkelgebied beoordeelden de sfeer, het winkelaanbod en het winkelklimaat van het kernwinkelgebied in 2007 gemiddeld met een 7,1. Vergeleken met 2004 is de waardering voor de sfeer in het Dordtse kernwinkelgebied het meest verbeterd, namelijk van een 6,9 naar een 7,1 gemiddeld. Aandeel banen in toerisme en recreatie op totale werkgelegenheid (%), 2007 Amersfoort Breda Delft Dordrecht Gouda Leiden Zaanstad 0 2 4 6 8 10 Bron: Bedrijvenregister Dordrecht & LISA 8 6 4 2 0 Waardering toeristisch bezoek, 2006 7,6 7,8 7,7 7,6 7,6 7,6 Amersfoort Breda Delft Dordrecht Gouda Leiden Bron: ContinuVakantieOnderzoek (CVO) 34 35

sfeer Gemiddelde rapportcijfers Dordtse kernwinkelgebied, 2004 en 2007 7,1 6,9 Winkelen w inkelaanbod 7,1 7,2 w inkelklimaat 7,1 0 2 4 6 8 2004 2007 Bron: Passantenenquête Kernwinkelgebied 2007, OCD In het Dordtse stadscentrum is de laatste jaren aanzienlijk meer winkelaanbod gekomen. Het overdekte modewinkelcentrum Drievriendenhof en de winkels op het Statenplein en omgeving zijn een belangrijke aanvulling op het winkelaanbod. In dit nieuwe winkelhart vindt men niet alleen de betere speciaalzaken, maar ook de levendige en drukbezochte weekmarkt. De markt was in 2005 de Beste markt van Nederland. Maar ook komende jaren zal het Dordtse winkelgebied zich uitbreiden. Begin 2008 heeft de nieuwe winkelstrip Het Paradium aan het Achterom de deuren geopend. Wist u trouwens dat de Voorstraat de langste winkelstraat van Nederland is? 36 37

In 2006 hebben Lagroup Leisure & Arts Consulting en ContinuVakantieOnderzoek (CVO) voor de tweede keer het toeristisch imago onderzocht van twintig Nederlandse steden. Zij maakten hierbij een onderscheid tussen het beeld dat bezoekers hebben en het beeld dat niet-bezoekers hebben van een stad. In 2002 vond het eerste onderzoek plaats. Dordrecht heeft aan beide onderzoeken deelgenomen. Enkele resultaten: Aan de bezoekers van de Dordrecht is gevraagd de aantrekkelijkheid van de stad te beoordelen. Dordrecht scoort vooral positief op de historische stad. Echter, ook op sfeeraspecten scoort de stad redelijk goed. De stad is bruisend, aantrekkelijk, sfeervol, vriendelijk, gezellig en fraai. In vergelijking met 2002 wordt Dordrecht anno 2006 gezien als provincialer, veiliger, schoner en sfeervoller. Goed nieuws en minder goed nieuws over het (toeristisch) imago gaan zij aan zij. Het goede nieuws is dat het (toeristisch) imago van Dordrecht onder bezoekers sterker is geworden. Het hinkt niet alleen meer op het ene been van de historische stad, maar voegt daar een tweede poot aan toe: het water. Het minder goede nieuws is dat niet-bezoekers een minder sterk beeld of soms zelfs geen beeld hebben van Dordrecht. Uit de uitkomsten blijkt onder meer dat Dordrecht met haar historische binnenstad geen deel meer uitmaakt van de top-5 van fraaie steden en de top-5 van steden met aantrekkelijk historisch erfgoed/monumenten. Dit komt vooral door de niet-bezoekers. Op de totaalscore van het toeristisch imago behoort Dordrecht tot een groep steden die een weinig aantrekkelijk overall toeristisch imago hebben. Voor driekwart van de ondervraagden blijft Dordrecht aantrekkelijk voor een dag- of dagdeelbezoek. Een vijfde van de bezoekers aan Dordrecht noemt de stad een aantrekkelijke bestemming voor een kort weekendbezoek. Echter, meer dan in 2002, vinden niet-bezoekers Dordrecht helemaal niet aantrekkelijk voor een toeristisch bezoek. Hoewel Dordrecht op het gebied van evenementen al jaren flink aan de weg timmert, zegt nog steeds meer dan 75% van de ondervraagden dat de stad geen aantrekkelijk evenementenaanbod heeft of dit niet bekend is. Dordrecht scoort op het punt van evenementen een rapportcijfer van 5,3. Bezoekers en 50-plussers waarderen dit aanbod duidelijk hoger dan niet-bezoekers. Meer over evenementen vindt u in het volgende hoofdstuk. 38 39

Evenementen In Dordrecht is altijd wat te beleven is te lezen op de internetsite van de gemeente Dordrecht. Niet voor niets werd Dordrecht in 2003 verkozen tot Evenementenstad van het jaar. Het aanbod Het hele jaar door zijn er kleurrijke en verrassende evenementen, die bezoekers trekken uit het hele land en zelfs daarbuiten. In totaal zijn er in Dordrecht in 2007 ruim 70 evenementen georganiseerd, waarvan een deel gesubsidieerd door de gemeente en een deel ongesubsidieerd. Een groot aantal vindt plaats in de Dordtse binnenstad. De vraag Het evenement dat al jaren het grootste aantal bezoekers kent, is nog altijd Dordt in Stoom. Dordt in Stoom wordt om het jaar georganiseerd en is het grootste stoomevenement van Europa. In 2006 (alweer de 13 e keer dat Dordt in Stoom werd georganiseerd) trok het evenement zo n 275.000 bezoekers, waaronder ook veel bezoekers uit het buitenland. Andere evenementen die in 2007 weer vele bezoekers mochten begroeten, zijn de Kerstmarkt (280.000), op grote afstand gevolgd door de Zomerkermis (95.000) en de Boekenmarkt (75.000). Kijken we naar ontwikkelingen in bezoekersaantallen, dan zien we de grootste stijging bij de Sinterklaasintocht. In 2004 bezochten zo n 10.000 mensen dit evenement, in 2007 waren dit er 35.000. 40 41

De grootste daling heeft zich tussen 2006 en 2007 voorgedaan bij Dordt Monumenteel. De verklaring hiervoor is dat dit evenement in 2007 is omgezet naar Open Monumentendag, dat beduidend minder bezoekers trekt. Bezoekersaantallen evenementen, 2006-2007 evenementen 2006 2007 Dordt in Stoom 275.000 - Kerstmarkt 250.000 280.000 Zomerkermis 75.000 95.000 Boekenmarkt 70.000 75.000 Koninginnedag 30.000 70.000 Big Rivers Rhythm & Blues Festival 45.000 60.000 Boulevard of Dance 35.000 35.000 Wantijpop/Rainbowpark 35.000 35.000 Sinterklaashuis 20.000 35.000 Dordt Monumenteel 130.000 20.000 Wantijconcerten 30.000 15.000 Intocht Sinterklaas 25.000 15.000 Kerstijsbaan 15.000 15.000 Internationaal Poppentheater Festival 12.500 15.000 Dordt in de Mode 10.000 12.500 Wereld Jazzdagen 8.000 12.000 Carnavalsoptocht 20.000 10.000 Stoffenspektakel 10.000 10.000 Biesbosch Lentefeest 5.000 10.000 Dag van Mens en Dier 10.000 - Dordt op je Bord 5.000 9.000 Schefferspop/Parking Pop 5.000 5.000 Kinderboekenweek 5.000 5.000 Schotlandfestival 10.000 3.000 Platen/CD-funmarkt (2x) 3.000 3.000 Boekenweek 2.500 2.500 Buitenfilm (3x) 1.500 2.000 Stripfestijn 2.000 - Keramiekmarkt 5.000 1.500 Dwars door Dordt loop 2.500 1.500 Dordt Beach 1.000 1.000 Bron: Evenementenbureau, gemeente Dordrecht en OCD 42 43

Nieuwe evenementen in 2007 Dordrecht staat niet stil op het gebied van evenementen: sommige evenementen houden op te bestaan, waar nieuwe evenementen voor in de plaats komen. In totaal zijn er in 2007 drie nieuwe evenementen georganiseerd: BIES! (theater in de Biesbosch), het Korenfestival en Woondag Drechtsteden. Betekenis en waardering Dordtse evenementen trekken niet alleen bezoekers uit Dordrecht of uit de regio aan, ook komen op verschillende Dordtse evenementen relatief veel bezoekers van buiten de regio af. Een deel van deze toeristische bezoekers combineert hun bezoek aan een Dordts evenement met andere activiteiten in de stad, zoals winkelen, bezoek aan vrienden/familie en uit eten gaan en maken op deze manier nader kennis met de stad. Ook kan een bezoek aan een Dordts evenement leiden tot een herhalingsbezoek. In 2005 en 2006 heeft het Onderzoekcentrum Drechtsteden publieksonderzoeken uitgevoerd naar twee evenementen: het Internationaal Poppentheater Festival 2005 en Sinterklaashuis 2006. Van de bezoekers van het Sinterklaashuis in 2006 kwam bijna de helft (45%) van buiten de regio. Evenementen hebben ook een belangrijke economische betekenis voor de stad Dordrecht, wat we kunnen uitdrukken in uitgelokte bestedingen : bestedingen van bezoekers die speciaal voor het evenement naar Dordrecht zijn gekomen. Het Internationaal Poppentheater Festival in 2005 heeft naar schatting c 47.500 aan uitgelokte bestedingen opgeleverd, het Sinterklaashuis in 2006 c 60.000. Vergeleken met evenementen als Dordt in Stoom, de Kerstmarkt en de Boekenmarkt dragen zij hiermee minder bij aan de Dordtse economie. Dit is niet meer dan logisch, aangezien dit qua bezoekersaantallen ook vele grotere evenementen zijn. In de publieksonderzoeken is ook gevraagd naar een algemeen oordeel over het betreffende evenement. Het Internationaal Poppentheater Festival 2005 werd beoordeeld met een gemiddeld rapportcijfer van 8,0, het Sinterklaashuis 2006 met een 8,4. 44 45

Betekenis en waardering evenementen, 2005 en 2006 % bezoekers uit regio % bezoekers buiten regio uitgelokte bestedingen (x 1.000 euro) waardering (rapportcijfer) Dordtse evenementen voeren de lijst aan Internationaal Poppentheater Festival 2005 - - 47,5 8,0 Sinterklaashuis 2006 20 45 60 8,4 Bron: Evaluatie Internationaal Poppentheater Festival 2005 en Publieksprofiel en economische en toeristische betekenis Sinterklaashuis 2006, OCD de Dordtse Kerstmarkt is de grootste markt van Nederland. Dordt in Stoom is het grootste stoomevenement van Europa. de Dordtse Boekenmarkt is de op één na grootste van Nederland. de Dordtse Zomerkermis won in 2003 de prijs Beste Kermis van Nederland. het Sinterklaashuis won in 2002 de prijs Leukste Stadsevenement van Nederland. in 2004 won de fluisterboot, onderdeel van het Internationaal Poppentheater Festival, deze prijs. In het kader van een in 2007 uitgevoerde evaluatie van het festival- en evenementenbeleid van de gemeente Dordrecht, heeft het Onderzoekcentrum Drechtsteden de Dordtse bevolking gevraagd hoe belangrijk in hun ogen Dordtse evenementen voor de stad zijn. Dit duidt (deels) ook op de betekenis van deze evenementen voor Dordrecht. Het evenement dat het meest belangrijk wordt gevonden door de Dordtenaren zelf is Dordt in Stoom: ruim de helft van de Dordtse bevolking noemt dit evenement belangrijk voor de stad, ruim eenderde zelfs onmisbaar. Ook de Kerstmarkt, het Sinterklaashuis en de Boekenmarkt worden (erg) belangrijk gevonden. 46 47

Belang evenementen voor de stad Dordrecht, 2007 Dordt in Stoom Kerstmarkt Sinterklaashuis Boekenmarkt Kerstijsbaan Wantijpop Wantijconcerten Dag van Mens en Dier Internationaal Poppentheater Festival Big Rivers Rhythm & Blues Festival Boulevard of Dance 36 25 25 18 15 15 14 11 10 8 8 50 45 49 47 39 42 41 34 33 25 53 0% 20% 40% 60% 80% 100% 29 35 onmisbaar belangrijk minder belangrijk Bron: Evaluatie festival- en evenementenbeleid Dordrecht, OCD 19 24 30 30 27 35 45 20 6 5 5 12 9 9 16 16 19 22 24 22 weet niet /geen mening Waardering De waardering voor de Dordtse evenementen is gemiddeld een 3,8 (op een schaal van 1 t/m 5); een ruime voldoende. Dordt in Stoom wordt het hoogst gewaardeerd met een gemiddelde van 4,3. De jaarlijkse carnavalsoptocht wordt met een 2,7 het minst gewaardeerd. In totaal scoren elf evenementen een 4,0 (=goed) of hoger en nog eens acht evenementen tussen een 3,7 en 3,9. De bekendheid van de Dordtse evenementen is over het algemeen ook goed te noemen. De twee bekendste evenementen in Dordrecht (onder de Dordtse bevolking) zijn Dordt in Stoom en de Kerstmarkt (beide 98%). Waardering en bekendheid Dordtse evenementen, 2007 gem. waardering bekendheid % Dordtse bevolking Dordt in Stoom 4,3 98 Internationaal Poppentheater Festival 4,2 62 Boekenmarkt 4,1 91 Sinterklaashuis 4,1 91 Wantijconcerten 4,1 81 48 49

(Waardering en bekendheid Dordtse evenementen, 2007 vervolg) gem. waardering bekendheid % Dordtse bevolking Wereld Jazzdagen 4,1 49 Schotlandfestival 4,1 33 Dordt Monumentee 4,0 91 Wantijpop/Rainbowpark 4,0 90 Dag van Mens en Dier 4,0 62 Biesbosch Lentefeest 4,0 31 Boulevard of Dance 3,9 80 Big Rivers Rhythm & Blues Festival 3,9 76 Dordt op je Bord 3,9 59 Kerstijsbaan 3,8 91 Stoffenspektakel 3,8 49 Keramiekmarkt 3,8 40 Kerstmarkt 3,7 98 Schefferspop 3,7 67 Koninginnedag 3,6 95 Zomerkermis 3,5 94 Dordt in de Mode 3,5 62 Intocht Sinterklaas 3,4 94 Carnavalsoptocht 2,7 86 gem. waardering: 1=onvoldoende, 2=matig, 3=voldoende, 4=goed, 5=zeer goed Bron: Evaluatie festival- en evenementenbeleid Dordrecht, OCD (Ruim) vier op de tien Dordtenaren zijn het eens met de stellingen ik ben door evenementen trotser geworden op Dordrecht en Dordrecht heeft kwalitatief goede evenementen. De grote meerderheid van de Dordtse bevolking is bovendien van mening dat stimulering van evenementen goed is voor een bruisende binnenstad, evenementen goed zijn voor het imago/naamsbekendheid van Dordrecht en dat evenementen bijdragen aan het prettig wonen in Dordrecht. Voor drie stellingen kunnen we de cijfers van 2007 vergelijken met die van 2003. Voor alle drie de stellingen geldt dat momenteel meer Dordtenaren het eens zijn dan vier jaar geleden. Dordtse bevolking over evenementen in Dordrecht (%), 2003-2007 Evenementen dragen bij aan prettig wonen in Dordt Stimulering evenementen goed voor bruisende binnenstad Evenementen zijn goed voor imago/naambekendheid Dordt Door evenementen trotser geworden op Dordt Kwalitatief goede evenementen 0 20 40 60 80 100 2003 2007 Bron: Evaluatie festival- en evenementenbeleid Dordrecht, OCD 50 51

Recreatie Dordrecht is rijk aan groen en water en biedt vele mogelijkheden om hiervan te genieten. Wandelen, fietsen, varen en sporten, het kan allemaal... Het aanbod Gelegen aan drie rivieren is Dordrecht een centrum van watersport. Aan de rand van de stad liggen de oude polders en natuurlijk het recreatiegebied de Hollandse Biesbosch. Men kan een rondvaart door de levendige havens van de historische binnenstad maken, genieten van de stille natuur op een tocht met de fluisterboot door de Hollandse Biesbosch of de Waterbus pakken voor een dagje op het water. In het Weizigt Natuur- en Milieucentrum vlakbij de Binnenstad kan men de natuur ontdekken in de stadsboerderij, de landschappentuin en de kassen. Aanbod recreatieve voorzieningen, 2007 campings 5 toeristische staanplaatsen 125 vaste staanplaatsen 656 jachthavens 4 ligplaatsen 925 vissteigers 14 oppervlakte (m 2 ) 1.208 parken 11 oppervlakte (m 2 ) 937.344 52 53

(Aanbod recreatieve voorzieningen, 2007 vervolg) zwembaden 3 zwemvijvers 2 18-holes golfbaan 1 ijsbaan 1 skicentrum 1 kinderboerderij 1 maneges 2 speeltuinen 8 speelterreinen 302 trapvelden 60 basketbalvelden 9 balspelterreinen 6 speelstraten 5 skateterreinen 5 combi-balspelterreinen 6 hangplekken 1 trimbaan 1 jeu de boulesterreinen 2 stadswandelingen 11 natuurwandelroutes 117 km fietsroutes 383,5 km skateroutes 30 km Bron: VVV Zuid-Holland Zuid, Dordt in het Kort en de sectoren Sport & Recreatie, Stadsbeheer en Maatschappelijke Ontwikkeling van de gemeente Dordrecht Natuur- en dagrecreatiegebieden In hoofdstuk 2 presenteerden we al kerngegevens van de Hollandse Biesbosch. Het tweehonderd hectare tellende recreatiegebied bevat strandjes, een speelvijver, fiets- en wandelpaden, skatebanen, een 18-holes golfbaan, een skiheuvel, een wielerbaan, een restaurant, een hotel en een survivalcircuit inclusief klimwand. Andere gebieden in en rond Dordrecht waar men naar hartenlust kan recreëren, zijn: het molengebied in Kinderdijk, het recreatiegebied langs de Oude Maas, De Elzen Eiland van Dordt en het natuur-, wandel- en fietsgebied Zuidkant Dordt. 54 55

De vraag Recreatieve voorzieningen De drie zwembaden in Dordrecht (Aquapulca, het Wantijbad en De Dubbel) werden in totaal door ruim 140.000 mensen bezocht in 2007. Vergeleken met 2004 is dit een flinke afname, toen meer dan 200.000 mensen de drie Dordtse zwembaden bezochten. De afname komt vooral voor rekening van Aquapulca en wordt in mindere mate veroorzaakt door het teruglopende bezoekersaantal van De Dubbel en het Wantijbad. Parken Zeven op de tien Dordtenaren hebben in 2007 wel eens een park bezocht. Van hen bezocht ongeveer tweederde 1 tot 11 keer in 2007 een park, een kwart 1 tot 4 keer per maand en 11% 1 tot 6 keer per week. De parken die het meest werden bezocht door de Dordtse bevolking zijn het Weizigtpark (24%), het Merwesteijnpark (19%) en het Sterrenburgpark (11%). In 2003 bezocht een iets groter aandeel van de Dordtse bevolking een park (69%), maar was de bezoekfrequentie wat minder. Het Natuur- en Milieucentrum Weizigt trok in 2006 zo n 46.000 bezoekers. Een flinke afname in vergelijking met 2005. Deze afname kan worden toegeschreven aan de herinrichting van de tuin waarmee eind 2005 is gestart. Door bodemverontreiniging is de uitvoering vertraagd, waardoor het terrein gedurende 2006 slechts beperkt inzetbaar was voor activiteiten. Met ruim 60.000 bezoekers in 2007 is het bezoekersaantal weer terug op het oude niveau. De Drechtsteden ijsbaan en het stadion van FC Dordrecht trokken in 2007 minder bezoekers aan dan in 2006. Dit geldt (in mindere mate) ook voor Mercurius Volkssterrenwacht. Desondanks geldt voor alle drie dat het bezoekersaantal in vergelijking met 2004 (flink) is Bezoekersaantallen recreatieve voorzieningen in Dordrecht, 2004-2007 2004 2005 2006 2007 Zwembad Aquapulca 101.153 93.662 85.992 79.674 Zwembad Wantijbad 29.699 27.561 39.500 13.095 Zwembad De Dubbel (binnen- en buitenbad) 57.047 58.175 52.814 47.700 Natuur- en Milieucentrum Weizigt 68.235 64.328 45.974 60.262 Drechtsteden ijsbaan 43.721 * 55.204 50.000 Mercurius Volkssterrenwacht 8.861 10.249 9.812 9.410 Stadion Dordrecht/FC Dordrecht 41.042 33.103 55.448 48.848 *) gegeven niet beschikbaar Bron: de betreffende instelling gestegen. 56 57

Gebruik parken, 2007* % wel eens een park bezocht in 2006 69% dagelijks 0% 1-6 keer per week 11% 1-4 keer per maand 25% 1-11 keer per jaar 64% meest bezochte park Weizigtpark 24% Merwesteijnpark 19% Sterrenburgpark 11% Dubbelmondepark 5% Wantijpark 5% Wielwijkpark 5% Dubbelsteijnpark 4% Overkamppark 3% Centrale Open Ruimte (Koeieveld) 3% Rustenburgpark 2% Wittensteinpark 2% Oostkilpark 1% *) in % van het totaal aantal inwoners van Dordrecht van 18 jaar en ouder Bron: Klanttevredenheidsonderzoek groenvoorzieningen Dordrecht 2007, OCD Strategisch Groen Project wordt Nieuwe Dordtse Biesbosch Eiland van Dordrecht is één van de Strategisch Groen Projecten in Nederland. Het gebied dat ligt temidden van de bestaande Biesboschgebieden, is in feite een uitbreiding in noordoostelijke richting van de Dordtse Biesbosch. Al lange tijd werd gezocht naar een eigen, passende naam voor het project en die is gevonden: Nieuwe Dordtse Biesbosch. In totaal gaat het om ongeveer 400 hectare nieuw recreatiegebied en 777 hectare nieuwe natuur. Daarmee wordt de totale Biesbosch zo n 12.000 hectare groot, het op één na grootste Nationale Park in Nederland. 58 59

Waardering Het Merwesteijnpark wordt beoordeeld met het hoogste rapportcijfer, een 7,9. Echter, ook alle andere tien Dordtse parken en de Centrale Open Ruimte ( t Koeieveld) worden met een ruime voldoende gewaardeerd door de Dordtse bevolking. Gemiddelde rapportcijfers Dordtse parken, 2007 park cijfer Merwesteijnpark 7,9 Wantijpark 7,5 Weizigtpark 7,4 Rustenburgpark 7,4 Wittensteinpark 7,4 Dubbelmondepark 7,3 Overkamppark 7,3 Wielwijkpark 7,2 Oostkilpark 7,2 Sterrenburgpark 7,1 Dubbelsteijnpark 7,1 Centrale Open Ruimte (Koeieveld) 6,9 Bron: Klanttevredenheidsonderzoek groenvoorzieningen Dordrecht 2007, OCD 60 61

Sport Sport is voor iedereen De gemeente Dordrecht vindt sport heel belangrijk. Zij wil dat alle inwoners van Dordrecht de kans krijgen te sporten. Of dat bij een vereniging is of niet, maakt geen verschil. Het aanbod Het is daarom van groot belang dat er voldoende sportaccommodaties in Dordrecht aanwezig zijn. Verspreid over de hele stad heeft Dordrecht allerlei binnen- en buitensportaccommodaties. Voor mensen die graag in georganiseerd verband sporten, kent Dordrecht ruim 100 verenigingen, verdeeld over meer dan 40 takken van sport. 62 63

Sportaccommodaties, 2007 binnensportaccommodaties buitensportaccommodaties bowlingcentra 1 atletiekaccommodaties 1 fitnesscentra 9 beachvolleybal 2 gymlokalen 30 golfcourses 1 kartbaan 1 handbal 1 klimwand 1 hockey 1 kunstijsbaan 1 honkbal/softbal 1 kunstskibaan 1 ijsbaan (onoverdekt) 1 maneges 2 kanoën 1 schietaccommodaties 1 klimwand 1 sporthallen 6 korfbal 6 sportparken 10 kunstskibaan 1 sportzalen 4 motorvoetbal 1 squash 1 roeien/zeilen 1 tafeltennis 1 rolschaatshockey 1 tennis 1 surfen 1 zwembaden 3 tennis 8 voetbalvelden 8 voetbalstadion 1 wielerparcours/fietscrossbaan 1 Bron: Dordt in het Kort, aanvulling eigen kennis Aantal verenigingen naar tak van sport, per 1.1.2007 sport sport aangepast sporten 3 radio- en vliegsport 1 atletiek 1 reddend zwemmen 1 badminton 3 rolhockey 1 basketbal 1 schaatsen 2 biljarten 12 schaken 2 bowlen 1 scheidsrechteren 1 bridge 7 skiën 3 cricket 1 sportschieten 1 dammen 2 surfen 1 golf 1 tafeltennis 1 gymnastiek 6 tennis 4 handbal 1 triatlon 1 handboogschieten 1 voetbal 6 hockey 1 volleybal 3 honkbal/softbal 2 wandelsport 2 jeu de boules 1 wielrennen 1 kanoën 1 ijshockey 1 korfbal 3 zaalvoetbal 1 kunstschaatsen 1 zeilen 1 motorsport 1 zwemmen 1 motorvoetbal 1 omnisport 1 19 paardensport 1 1) waarbij meerdere takken van sport verzameld zijn in één vereniging. Bron: Sportservicepunt, gemeente Dordrecht 64 65

Ontwikkeling aantal leden sportvereniging, 2003-2007 De Sportboulevard Er wordt in Dordrecht momenteel gebouwd aan de Sportboulevard. In 2010 moet het zwembad, de sporthal (met turnhal), de ijsbaan en het fitnesscentrum klaar zijn. Met een totale oppervlakte van 40.000 m 2 is de Sportboulevard dan één van de grootste overdekte sportcomplexen van Nederland. Tevens wordt er op de Sportboulevard een evenemententerrein gerealiseerd. 30000 20000 10000 0 2003 2005 2007 Bron: Sportservicepunt, gemeente Dordrecht De vraag Deelname In de afgelopen jaren is het aantal mensen dat sport in georganiseerd verband en dus lid is van een Dordtse sportvereniging fors gestegen van ruim 28.000 in 2003 naar bijna 33.000 in 2007. Populaire sporten De grootste tak van sport in Dordrecht blijft het voetbal. De Dordtse voetbalverenigingen kennen samen een totaal aantal verenigingsleden van ruim 6.000, al is dit wel minder dan in 2004. De takken van sport die op de tweede, derde en vierde plaats eindigen, zijn: tennis met ruim 4.000 leden, gymnastiek met bijna 3.000 leden en korfbal met ruim 2.500 leden. Nieuw in de top vijf is schaatsen. Hadden de twee schaatsverenigingen in 2004 samen nog ruim 1.200 leden, op 1 januari 2007 was dit 1.900. In 2004 stond zwemmen op de vijfde plaats, maar het aantal leden van zwemverenigingen is tussen 2004 en 2007 aanzienlijk gedaald. 66 67

Top vijf leden naar tak van sport, 2004-2007 voetbal tennis gymnastiek korfbal schaatsen 0 1000 2000 3000 4000 5000 6000 2004 2007 Bron: Gemeente Dordrecht / Sportraad Dordrecht Sportmonitor Dordrecht 2008 In opdracht van het Sportbedrijf van de gemeente Dordrecht houdt het Onderzoekcentrum Drechtsteden (OCD) in de loop van 2008 een grootstedelijk onderzoek naar de sportparticipatie van de Dordtse bevolking van 4 jaar en ouder. Hoe groot is de sportdeelname van de Dordtse bevolking? Hoe tevreden zijn de inwoners van Dordrecht over de sportvoorzieningen in hun wijk en in de stad? En aan welke sportvoorzieningen in hun wijk en in de stad hebben zij behoefte? Verwacht wordt dat de resultaten van het onderzoek Sportmonitor Dordrecht 2008 begin 2009 beschikbaar zullen zijn. 68 69

Kunst en cultuur Dordrecht heeft veel te bieden op het gebied van kunst en cultuur. Een leuke manier om de culturele kant van Dordrecht te leren kennen is het Kunstrondje Dordt. Het aanbod Iedere eerste zondag van de maand zijn bijna 70 ateliers, galeries, antiquariaten, kunst-, curiosa- en antiekwinkels in de Binnenstad open. Maar ook op het gebied van theater, kunsteducatie en historie is er genoeg te beleven in de stad. Te denken valt aan schouwburg Kunstmin, filmhuis Cinode, het Dordrechts Museum, Simon van Gijn - museum aan huis, de Openbare Bibliotheek, het Stadsarchief, Stichting To Be, de Popcentrale, Centrum Beeldende Kunst en het Hof. Te veel om in één keer te ontdekken Eurocinema, de enige bioscoop in Dordrecht, heeft op 8 september 2006 haar deuren gesloten. Vandaar dat het aantal filmvoorstellingen laag uitvalt. Uit een eerder onderzoek van het Onderzoekcentrum Drechtsteden blijkt overigens dat acht op de tien Dordtenaren momenteel (anno 2007) een bioscoop in de eigen stad missen (Structuurvisie Dordrecht 2020, OCD). 70 71

Aanbod kunst en cultuur, 2007 Schouwburg Kunstmin professionele voorstellingen grote zaal 106 professionele voorstellingen kleine zaal 93 Eurocinema aantal filmvoorstellingen (in 2006) 500 Filmhuis Cinode aantal filmvoorstellingen 580 Poppodium Bibelot aantal activiteiten 191 (concerten, dance-events, café-avonden, cabaret e.d.) Popcentrale/popschool aantal concerten 98 Centrum Beeldende Kunst tentoonstellingen 11 educatieve projecten 12 activiteiten 41 Stadsarchief tentoonstellingen 6 lezingen 4 filmvoorstellingen 12 Bron: Jogchem s theaters, Jaarverslag Cultuur 2007, Stichting To Be, de Popcentrale, het Stadsarchief Schouwburg Kunstmin Kunstmin is al ruim een eeuw het middelpunt van het culturele leven in Dordrecht. Inmiddels is het meer dan alleen een theatergebouw: het is een architectonisch monument van grote allure. De beroemde architect Sybold van Ravesteyn schiep in 1939 het sierlijke, golvende interieur. De schouwburg biedt een gevarieerd programma: grote publiekstrekkers wisselen gedurfde voorstellingen af. Naast de twee zalen van Schouwburg Kunstmin is er ook locatietheater. Filmhuis Cinode maakt onderdeel uit van de schouwburg. Iedere week worden er minimaal 8 films vertoond, zowel de artistieke als de betere publieksfilm. Vier keer per jaar (in de zomermaanden) vertoont Cinode ook een buitenfilm. 72 73

Met Schouwburg Kunstmin heeft Dordrecht een theatercapaciteit van 8,7 vaste theaterstoelen per 1.000 inwoners. In vergelijking met andere steden bevindt Dordrecht zich hiermee in de middenmoot. Aantal vaste theaterstoelen per 1.000 inwoners, 2006 Amersfoort Breda Delft Dordrecht Gouda Leiden Zaanstad 0 5 10 15 20 De vraag Schouwburg en podia De in totaal 199 professionele voorstellingen in 2007 in schouwburg Kunstmin werden door bijna 68.000 mensen bezocht. Het aantal bezoekers aan voorstellingen in de grote zaal is in vergelijking met 2006 flink toegenomen en weer op het oude peil van 2004 en 2005. Het aantal bezoekers aan professionele voorstellingen in de kleine zaal is al jaren redelijk stabiel en ligt zo rond de 11.000 bezoekers. Dit is mede afhankelijk van het aantal professionele voorstellingen dat in beide zalen gespeeld is. Poppodium Bibelot had in 2007 wat meer bezoekers dan in 2004, namelijk 42.000. De Popcentrale/ Popschool kon rekenen op 7.700 bezoekers. Bron: Theaterinstituut Nederland Bioscoop en filmhuis Zoals eerder is vermeld, is de enige bioscoop in Dordrecht sinds 8 september 2006 gesloten. Het aantal bezoekers viel daarom ook lager uit dan voorgaande jaren. Daarentegen heeft het filmhuis Cinode meer bezoekers in 2006 mogen verwelkomen. 74 75

Een logische verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat mensen die normaliter Eurocinema bezochten, vanwege de sluiting de overstap hebben gemaakt naar filmhuis Cinode. In 2007 is het bezoekersaantal van Cinode weer wat afgenomen. Beeldende kunst en archief Het Centrum Beeldende Kunst Dordrecht is een actief podium voor hedendaagse kunst en vormgeving. Al enkele jaren kent het Centrum een vrij stabiel aantal kunstuitleningen voor particulieren en bedrijven. In 2007 werden er in totaal ruim 2.100 werken uitgeleend. Het Stadsarchief kon rekenen op ongeveer 270.000 raadplegingen op afstand; dit aantal is de laatste jaren enorm gestegen. Cultuurparticipatie In het kader van het Actieplan Cultuurbereik heeft het Onderzoekcentrum Drechtsteden in 2005 een onderzoek uitgevoerd naar de cultuurparticipatie van Dordtenaren. Uit dit onderzoek blijkt onder meer dat drie op de tien Dordtenaren zich met fotografie, film en/of video bezighouden, ongeveer de helft van de Dordtse bevolking (48%) wel eens naar de film gaat en ongeveer vier op de tien (38%) wel eens een bezoek brengen aan een museum. Culturele en muzikale educatie Voor de culturele en muzikale educatie verzorgd door Stichting To Be (locatie Dordrecht) hebben zich in het seizoen 2007/2008 respectievelijk 1.895 en 1.323 cursisten aangemeld. Het aantal popschoolleerlingen bedroeg 131 en het aantal cursisten aan de jeugdtheaterschool van Stichting To Be bijna 400. 76 77

Gegevens over vraag kunst en cultuur, 2002-2007 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Schouwburg Kunstmin aantal bezoekers grote zaal 51.921 47.476 55.792 56.706 45.885 55.886 aantal bezoekers kleine zaal 11.065 11.426 10.997 10.376 11.855 11.768 Eurocinema aantal bezoekers 96.826 83.061 58.234 48.813 32.440 1 - Filmhuis Cinode aantal bezoekers 15.886 19.171 16.638 17.467 21.626 18.857 Poppodium Bibelot aantal bezoekers 37.318 36.364 38.827 42.001 Popcentrale/popschool aantal bezoekers 7.800 9.065 7.700 Centrum Beeldende Kunst kunstuitleen (aantal uitgeleende werken) 2.456 2.438 2.173 2.204 2.182 2.125 aantal bezoekers 12.000 13.000 2 28.948 Stadsarchief aantal bezoekers studiezaal 6.255 6.316 aantal bezoekers activiteiten 3 10.936 14.300 aantal bezoekers filmvoorstellingen 3.390 1.400 aantal bezoekers website 10.433 29.200 169.770 256.530 224.208 270.000 aantal cursisten 25 40 40 50 23 50 1) Eurocinema is per 8 september 2006 gesloten. 2) Exclusief buiten CBK, zoals activiteiten in de wijken. 3) Activiteiten in het Stadsarchief: projecten, lezingen, educatie en tentoonstellingen Bron: Jogchem s theaters, Bibelot, Jaarverslag Cultuur 2002 2007, Stichting To Be, de Popcentrale, het Stadsarchief 1500 1000 500 0 Aantal cursisten/leerlingen culturele en muzikale educatie, 2005-2007 culturele educatie muzikale educatie Popcentrale Jeugdtheaterschool 2005/2006 2006/2007 2007/2008 Bron: Stichting To Be 78 79

Actieplan Cultuurbereik De gemeente Dordrecht heeft besloten ook in de periode 2005-2008, in vervolg op het Actieplan Cultuurbereik 2000-2004, door te gaan met acties om het cultuurbereik in Dordrecht te vergroten. Het primaire doel van het Actieplan Cultuurbereik 2005-2008 luidt: het in brede zin stimuleren van de culturele beleving van de stad, het versterken van het culturele bewustzijn en het vergroten van het publieksbereik en de actieve participatie aan kunst en cultuur van alle Dordtenaren. Om de effecten achteraf te kunnen meten, is het nodig om een beeld te hebben van de uitgangssituatie in 2005. Het Onderzoekcentrum Drechtsteden heeft daarom in 2005 een nulmeting cultuurbereik uitgevoerd. In 2009 zal de eindmeting plaatsvinden. Participatie kunst en cultuur, 2005 deelname activiteiten % bezoek culturele voorstellingen, film en museum % fotografie, film, video 29 film in bioscoop of filmhuis 48 muziek maken/spelen 14 museum 38 schilderen, tekenen 11 muziekoptreden (pop, jazz, blues, wereldmuziek e.d.) 36 onderzoek naar geschiedenis van eigen stad of wijk 10 feest of festival met een cultureel karakter, met live muziek, dans, toneel of cabaret zingen, rappen 7 cabaret / stand up comedy 25 verhalen/gedichten schrijven 7 toneelvoorstelling 22 websites maken, grafische vormgeving 7 musical 22 dansen, ballet 5 galerie/atelier/centrum beeldende kunst 22 weven, werken met textiel 5 muziekoptreden (klassieke muziek) 21 toneelspelen 2 muziekoptreden (koor, harmonie, fanfare e.d.) 20 beeldhouwen, pottenbakken 2 opera/muziektheater 13 ballet- of dansvoorstelling 9 literaire bijeenkomst / lezing / poëzie 8 poppenspel / objecttheater 6 *) % inwoners van Dordrecht van 18 jaar en ouder dat in de afgelopen 12 maanden de activiteit heeft gedaan / de voorstelling heeft bezocht. Bron: Cultuurbereik 2005, OCD 31 80 81

Horeca Dordrecht kent drie horecaconcentraties in de Binnenstad: het Scheffersplein, Groothoofd en de Houttuinen en omstreken. Het aanbod In het vroege voorjaar kan men al op één van de vele terrassen iets drinken of eten. Het Scheffersplein is hét horecaplein van Dordrecht, de terrassen op het Groothoofd bieden een prachtig uitzicht op het drierivierenpunt. In totaal waren er in Dordrecht in 2007 66 cafés/bars, 53 restaurants, 69 fastfoodrestaurants en één discotheek. Wie in 2007 een plaats zocht om te overnachten in Dordrecht kon bij 9 hotels terecht. In totaal samen goed voor 264 kamers en een capaciteit van 584 bedden per nacht. Gemiddeld telt Dordrecht bijna vijf hotelbedden per 1.000 inwoners. In vergelijking met steden als Breda, Delft en Leiden is dit niet erg veel. Dit geldt ook voor het aantal restaurants, cafés en bars. Momenteel (anno 2008) vindt er een uitbreiding van de Dordtse hotelcapaciteit plaats: het Bastion Hotel wordt uitgebreid en er wordt gebouwd aan een hotel van Van der Valk. 82 83

Aantal café/bars en restaurants per 10.000 inwoners in Dordrecht, vergeleken met andere steden, 2007 Amersfoort Breda Delft Dordrecht Gouda Leiden Zaanstad Amersfoort Breda Delft Dordrecht Gouda Leiden Zaanstad 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 restaurant café/bar Bron: Bedrijfschap Horeca en Catering Aantal hotelbedden per 1.000 inwoners in Dordrecht, vergeleken met andere steden, 2007 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Bron: Bedrijfschap Horeca en Catering Villa Augustus Op het voormalige drinkwaterleidingterrein, gelegen aan het Wantij in Dordrecht heeft men een prachtig uitzicht op het knooppunt van de rivieren de Beneden Merwede, de Noord en de Oude Maas. Op het terrein bevinden zich een monumentale watertoren en pompgebouw die in 2007 omgebouwd zijn tot een restaurant, café, hotel en markt in één. Villa Augustus is de naam van dit bijzondere project. Op het marktje, dat zich bevindt bij de ingang van het restaurant, worden onder andere verse oesters, zelfingemaakte groenten en fruit, zelfgebakken brood en taart verkocht. Het restaurant heeft een kleine menukaart met producten uit eigen tuin en regio. Villa Augustus wordt omgeven door prachtige (groente)tuinen die lijken op de eerste Renaissancetuinen. 84 85

De vraag Gebruik van horeca Waardering Horeca-aanbod tijdens vs. na het winkelen Ruim de helft (55%) van de bezoekers aan het Dordtse kernwinkelgebied maakt anno 2007 tijdens of na het winkelen gebruik van een horecagelegenheid in de binnenstad. Dit betekent een stijging in vergelijking met 2004. Met name de Dordtenaren zelf zijn meer gebruik gaan maken van de winkelondersteunende horeca, bezoekers van buiten de regio juist wat minder. Echter, nog altijd maken de bezoekers van buiten Dordrecht vaker gebruik van de horeca dan Dordtenaren zelf. In de Passantenenquête Kernwinkelgebied van het Onderzoekcentrum Drechtsteden, is passanten gevraagd hoe zij het horeca-aanbod waarderen. Uit dit onderzoek blijkt dat het horeca-aanbod tijdens het winkelen beter wordt gewaardeerd dan het horecaaanbod na het winkelen (7,1 versus 6,8). Dit was ook al het geval in 2004, maar de cijfers zijn wel een stuk verbeterd. Kijken we naar het verschil in herkomst van bezoekers, dan blijkt dat de bezoekers van buiten Dordrecht positiever zijn dan de Dordtse bevolking zelf. Horecagebruik bezoekers Dordtse kernwinkelgebied naar herkomst (%), 2004-2007 Gemiddelde rapportcijfers horeca-aanbod in Dordts kernwinkelgebied, 2004-2007 60 na w inkelen 6,8 6,3 40 20 0 2004 2007 Dordrecht regio buiten regio tijdens w inkelen 7,1 6,9 0 2 4 6 8 10 2004 2007 Bron: Passantenenquête Kernwinkelgebied 2007, OCD Bron: Passantenenquête Kernwinkelgebied 2007, OCD 86 87

Doelstellingen MJP 2006-2010 Op het gebied van toerisme, evenementen en kunst & cultuur zijn er in het Meerjarenbeleidsprogramma 2006-2010 een aantal te behalen doelstellingen vastgesteld door het college van B&W en de collegeraad. Voor deze drie thema s kijken we in dit hoofdstuk hoe de stand van zaken is (anno 2007) m.b.t. de beoogde doelstellingen. Toerisme Beoogde doelstellingen m.b.t. toerisme beoogde doelstellingen: 2010 stand van zaken 2007 aantal toeristische bezoeken 3.4 mln 1.5 mln aantal overnachtingen in logiesaccommodaties 210.000 - aantal riviercruiseschepen 300 301 toeristisch-recreatieve bestedingen 270 mln - aantal bezoekers binnenstad p.w. 310.000 265.000 verdeling bezoekers binnenstad dordrecht/regio/rest 60/17/23 62/16/22 tevredenheid bezoekers binnenstad: winkelaanbod 7,8 7,1 openbare ruimte 7,3 6,9 sfeer 7,2 7,1 horeca tijdens winkelen 7,0 7,1 horeca na winkelen 6,6 6,8 88 89

Evenementen Beoogde doelstelling m.b.t. evenementen beoogde doelstellingen: 2010 stand van zaken 2007 aantal bezoekers evenementen 1.065.000 800.000 Kunst en cultuur Beoogde doelstellingen m.b.t. kunst en cultuur beoogde doelstellingen: 2010 stand van zaken 2007 aantal deelnemers culturele educatie 2.100 1.749 aantal deelnemers muzikale educatie 1.750 1.342 mate van culturele participatie: 2009 - geen/weinig interesse 32% - gemiddelde interesse 27% - - veel/heel veel interesse 42% tevredenheid cultuuraanbod dordrecht 2009 - dordtenaren 70% - - drechtstedelingen 70% bezoekersaantallen culturele instellingen 176.200 149.400 90

Bijlage Toelichting begrippen Dagtochten Een recreatieve activiteit waarvoor men een gemeentegrens overschrijdt zonder dat daarbij een overnachting plaats vindt. Niet inbegrepen zijn bezoek aan familie en kennissen en dagtochten vanuit het buitenland. Toeristisch bezoek Alle bezoeken aan een stad (niet de eigen woonplaats) die voor ontspanning en/of plezier worden gemaakt, zoals het bezoeken van een museum, een attractie of een evenement, winkelen voor plezier en dergelijke. Bezoeken om zakelijke redenen, alsmede bezoek aan familie/kennissen blijven buiten beschouwing. Opgemerkt moet worden dat het aantal toeristische bezoekers betrouwbaarder is dan het aantal toeristische bezoeken. De bezoekfrequentie per bezoeker (waarop het aantal bezoeken berust) is namelijk aan toeval onderhevig. 92 93

Bronnen Voor de totstandkoming van deze Vrijetijdsmonitor hebben we gebruik gemaakt van de volgende bronnen: Aquapulca Bedrijfschap Horeca en Catering Bedrijvenregister Dordrecht Bibelot Biesboschcentrum Dordrecht Bureau Sportstimulering, gemeente Dordrecht De Dubbel Dordrechts Museum Dordt in het Kort Drechtsteden IJsbaan Evenementenbureau, gemeente Dordrecht FC Dordrecht Gemeentelijke Bevolkingsadministratie (GBA) Havenbedrijf Jogchem s theaters LISA ContinuVakantieOnderzoek (CVO) Het CVO is een grootschalig multi-client onderzoek naar het vakantiegedrag van de Nederlanders dat vier keer per jaar onder een panel van 6.500 Nederlanders wordt gehouden. Het onderzoek kent een lange historie (vanaf 1980) en geeft een breed en diepgaand inzicht in de ontwikkelingen en trends op de Nederlandse vakantiemarkt. LISA is een databestand met gegevens over alle vestigingen in Nederland waar betaald werk wordt verricht. De kerngegevens per vestiging hebben een ruimtelijke component (adresgegevens) en een sociaal-economische component (werkgelegenheid en economische activiteit). De beschikbaarheid van dit type beschrijvende gegevens voor heel Nederland maakt dat het LISA vestigingenregister beschouwd wordt als het basisbestand voor sociaal-economisch en ruimtelijk onderzoek. Van elk willekeurig geografisch niveau en van elke activiteit kan bijv. de werkgelegenheids(ontwikkeling) in beeld worden gebracht. 94 95

Mercurius Volkssterrenwacht Natuur- en Milieucentrum Weizigt OCD, Cultuurbereik 2005 Om de effecten van het Actieplan Cultuurbereik 2005-2008 van de gemeente Dordrecht te kunnen meten, heeft er in 2005 een nulmeting plaatsgevonden. Het primaire doel van het Actieplan luidt: het in brede zin stimuleren van de culturele beleving van de stad, het versterken van het culturele bewustzijn en het vergroten van het publieksbereik en de actieve participatie aan kunst en cultuur van alle Dordtenaren. In 2009 zal de eindmeting plaatsvinden. OCD, Evaluatie festival- en evenementenbeleid In deze evaluatie is onderzocht in hoeverre de doelen van het Dordtse evenementenbeleid zijn gehaald en welke positieve en negatieve neveneffecten evenementen hebben voor wie en in welke mate. Een ander belangrijk onderdeel van de evaluatie was de tevredenheid over het subsidie- en vergunningenbeleid met betrekking tot de evenementen en de tevredenheid over de ondersteuning van het evenementenbureau. OCD, Evaluatie Internationaal Poppentheater Festival 2005 Om de effectiviteit van het Dordtse evenementenbeleid te toetsen is een evenementenmonitor ontwikkeld, waarvoor als input jaarlijks evenementen onder de loep genomen worden. Voor 2005 was dit het Internationaal Poppentheater Festival. Het doel van het onderzoek was een betrouwbaar beeld te verkrijgen van het aantal bezoekers, de samenstelling van het publiek, de waardering voor het festival en de effecten van het festival op de lokale economie en het imago van en het bezoek aan Dordrecht. OCD, Klanttevredenheidsonderzoek groenvoorzieningen Dordrecht 2007 Het meerjarenprogramma Dordrecht 2006-2010 spreekt de ambitie uit dat het groen behouden blijft en er goed uitziet en dat bewoners meer betrokken worden bij het schoon, heel en fleurig houden van de stad. In dit kader is onderzocht hoe bewoners tegen de kwaliteit van het groen aankijken en de mate van bereidheid van bewoners tot inbreng bij het onderhoud van groen en wegen. 96 97

OCD, Passantenenquête kernwinkelgebied 2007 In het kader van de Monitor Binnenstad meet het OCD minimaal eens in de drie jaar verschillende indicatoren in het Dordtse kernwinkelgebied door middel van een passantenenquête. Doel van het onderzoek is het geven van een actueel beeld van (de ontwikkelingen in) de herkomstaandelen van de bezoekers aan het Dordtse kernwinkelgebied, van hun bezoekgedrag en van hun waardering voor diverse aspecten van het winkelklimaat in het kernwinkelgebied. OCD, Publieksprofiel en economische en toeristische betekenis Sinterklaashuis 2006 De gemeente Dordrecht voert een actief stimulerend evenementenbeleid. Om de effectiviteit van het evenementenbeleid te toetsen is een evenementenmonitor ontwikkeld, waarvoor als input jaarlijks een of meerdere evenementen onder de loep worden genomen. In 2006 heeft het OCD een onderzoek uitgevoerd naar het publieksprofiel en de economische en toeristische betekenis van het Sinterklaashuis. Restaurant de Stroper Sector Cultuur, gemeente Dordrecht ( jaarverslag) Sector Maatschappelijke Ontwikkeling, gemeente Dordrecht Sector Sport & Recreatie, gemeente Dordrecht ( jaarverslag) Sector Stadsbeheer, gemeente Dordrecht Simon van Gijn, museum aan huis Sportraad Dordrecht Sportservicepunt, gemeente Dordrecht Stadsarchief Stichting Behoud Grote Kerk Stichting Het Hof Stichting To Be Stichting Werelderfgoed Kinderdijk Theaterinstituut Nederland VSO Meetlat Een grote verzameling kengetallen uit vele centrale bronnen die door de Vereniging voor Statistiek en Onderzoek (VSO) is gemaakt en wordt geactualiseerd voor alle 50.000+ gemeenten. VVV Zuid-Holland Zuid Wantijbad 98 99

Colofon Dit is een uitgave van het Onderzoekcentrum Drechtsteden Tekst Onderzoekcentrum Drechtsteden Vormgeving Impuls Publiciteit, Alblasserdam November 2008 100