Een midden 17de eeuwse beerput

Een midden 17de eeuwse beerput Archeologische Begeleiding, Amsterdam (2015) AAR (Amsterdamse Archeologische Rapporten) 105, 2018 Jerzy Gawronski, Ranjith Jayasena, Thijs Terhorst

Inhoud Inhoud...3 Basisgegevens... 4 1 Inleiding... 4 2 Achtergronden en vraagstellingen... 6 2.1 Historische achtergronden... 6 2.2 Vraagstellingen en methodiek... 10 3 Sporen en structuren... 11 4 Vondsten... 14 5 Conclusies... 17 7 Literatuur... 18 Bijlage 1 Sporen... 19 Bijlage 2 Vondsten... 20 3

Basisgegevens Toponiem Adres Kadaster ASD05 L 7315 RD coördinaten NW X. 120.656 Y. 487.655 NO X. 120.662 Y. 487.657 ZW X. 121.661 Y. 487.644 ZO X. 120.666 Y. 487.646 TOPO code MenA NL16 OM nummer 3296411100 Bevoegd gezag Gemeente Amsterdam Stadsdeel Centrum Uitvoerder Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie Beheer en plaats documentatie Gemeente Amsterdam Monumenten en Archeologie 1 Inleiding In 2015 is, na afbraak van een garage uit 1948, gestart met de voorbereidingen voor nieuwbouw op perceel. Het plangebied ligt in de historische stadswijk de Jordaan, een stedelijk gebied dat met de stadsuitbreiding van 1613 (Derde Uitleg) is ontstaan. De Jordaan was ontwikkeld als een woonwijk voor ambachtslieden waar ruimte was voor werkplaatsen en loodsen voor nijverheids en productieactiviteiten. Voor bouwlocaties in de Jordaan geldt doorgaans een hoge archeologische verwachting vanwege de mogelijke aanwezigheid van resten van woonhuizen, werkplaatsen en beerputten uit de 17de 19de eeuw. Aangezien historische bronnen deden vermoeden dat op het achterterrein van de Nieuwe Leliestraat 23, dat tot een diepte van 3 m onder maaiveld ontgraven zou worden, een beerput aanwezig zou kunnen zijn, was een archeologische verkenning vooraf noodzakelijk. Het veldonderzoek is door de afdeling Archeologie van Monumenten en Archeologie (MenA) uitgevoerd in de vorm van de archeologische begeleiding van een funderingsinspectie op het achterterrein van het perceel. 4

1 Het plangebied binnen het stadsdeel Centrum 5

2 Achtergronden en vraagstellingen 2.1 Historische achtergronden De plangebied ligt in een stedelijk gebied dat ten tijde van de Derde Uitleg, de stadsvergroting van 1613, in de stad is opgenomen. Hiermee werd het stedelijke areaal aan de westzijde uitgebreid met een zone vanaf de Herengracht tot aan de Singelgracht tussen het IJ en de huidige Leidsegracht. Aan de buitenzijde kwam een aarden stadswal met elf bolwerken. In het nieuwe stadsgebied werden drie parallelle grachten gegraven, de Heren, Keizers en Prinsengracht. Deze grachtengordel was bedoeld als woonwijk voor de welgestelden. Tussen de Prinsengracht en de stadswal kwam een afzonderlijk woon en werkkwartier, het Nieuwe Werck, thans bekend als de Jordaan. In deze ambachtswijk bleef de oude perceelsindeling van het landelijke veenontginningsgebied gehandhaafd. bevindt zich aan de noordkant van het bouwblok tussen de Nieuwe Leliestraat, de Eerste Leliedwarsstraat en de Prinsengracht. De bebouwing van het perceel gaat terug tot het tweede kwart van de 17de eeuw. Op de stadsplattegrond van Balthasar Florisz van Berckenrode uit 1625 is het perceel nog onbebouwd, op de bijgewerkte editie van 1647 staat hier een huis (afb. 2). 2 Detail van de stadsplattegrond van Balthasar Florisz van Berckenrode uit 1625 met de locatie van het plangebied Nieuwe Leliestraat 23 (Stadsarchief Amsterdam) Een beeld van de demografische situatie in de Nieuwe Leliestraat in de 18de eeuw geeft het Kohier van de Personeele Quotisatie uit 1742. Dit register bevat de namen van belastingplichtige inwoners van Amsterdam met een jaarinkomen van 600 gulden of meer. Het bijzondere van deze bron is dat hierin per pand de bewoners met hun beroep worden vermeld, in tegenstelling tot verkoopakten die de eigenaren noemen waarvan vaak onduidelijk is of het ook werkelijk de bewoners waren. In de Nieuwe Leliestraat zijn 75 huishoudens aangeslagen, 6

waaronder dat van de ontbreekt. 1 Dit duidt erop dat het jaarinkomen van de bewoners beneden de 600 gulden lag, en het huishouden tot het armere segment van de Amsterdamse samenleving behoorde. Omstreeks 1820 bestond de uit een ca. 17 m lang woonhuis met een ruime binnenplaats (4 x 7 m) in de zuidwesthoek van het perceel. Deze indeling bleef gedurende de 19de eeuw gehandhaafd (afb. 3). Een ingrijpende verbouwing volgde in 1901, toen het open binnenterrein gedeeltelijk werd overbouwd. Op de bouwtekening is tevens de locatie van een al bestaande beerput ( kuil ) aangegeven, die een plek kreeg in de nieuwe plannen (afb. 4). In 1947 werd het gehele pand gesloopt en in 1948 vervangen door een garage (afb. 5). 2 In 1956 is het zuidelijke deel van het perceel afgesplitst en onderdeel geworden van Eerste Leliedwarsstraat 17. 3 3 Detail van het kadastraal minuutplan van Amsterdam uit ca. 1832 (links) en de kaart van Loman uit 1876 (rechts) met de locatie van het plangebied (Stadsarchief Amsterdam). 1 Oldewelt 1945, 252 253 2 Stadsarchief Amsterdam, woningkaart huis 1413_WKSAA00205000158 3 Stadsarchief Amsterdam, toegang 10039, blad H4, 1:000 kaarten Dienst der Publieke Werken. 7

4 Verbouwplan voor de, 1901 (Stadsarchief Amsterdam 5221BT908525) 8

5 (links van het hoekpand) in respectievelijk 1944, 1974 en 2015 (Stadsarchief Amsterdam 012000004989, BMAB00028000142_004) 9

2.2 Vraagstellingen en methodiek Voor de vindplaats bestond een archeologische verwachting, vanwege de situering binnen de 17de eeuwse stadswijk de Jordaan. Het nieuwbouwplan voor Nieuwe Leliestraat 23 voorzag in de aanleg van een kelder tot 3 m onder maaiveld over een oppervlakte van 56 m 2. Vanwege de beperkte omvang van de bodemingreep was de archeologische begeleiding in de eerste plaats gericht op het documenteren van bewoningssporen op het achterterrein, waar gezien de mogelijke aanwezigheid van een beerput een hoge verwachting gold. De Archeologische Begeleiding bestreek een totale oppervlakte van 12 m 2. Het onderzoek was specifiek gericht op de aanwezigheid van een beerput of afvalkuil in relatie tot omliggende structuren op het achterterrein, de constructie van de put en de datering van eventuele vondsten. Het afval in de beerput vormt een belangrijke dataset over de materiële cultuur als neerslag van sociaaleconomische ontwikkelingen door de eeuwen heen. De archeologische begeleiding is uitgevoerd door het veldteam van de afdeling Archeologie van MenA volgens de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 3.2. Sporen zijn gedocumenteerd door middel van digitale fotografie en tekeningen op schaal 1:20. 10

3 Sporen en structuren De archeologische begeleiding heeft geresulteerd in 13 sporen die zijn onder te verdelen in resten van bebouwing, sloop en ophogingslagen en een beerput op de binnenplaats van Nieuwe Leliestraat 23. 6 Sporenkaart 11

De natuurlijke bodem bestond uit roodbruin veen tot NAP 2,01 m. Hierop lag een ophoging van grijs zand en kalk tot NAP 1,60 m. De achtergevel van het pand bestond uit een 0,4 m brede muur, opgetrokken in rode bakstenen (S 7). In deze muur is in een latere fase een doorgang gemaakt naar een half verdiepte uitbouw van minimaal 1,65 x 1,75 m (afb. 7). Van deze uitbouw resteerden aan de west en oostzijde twee 0,3 m brede zijmuren (S 6) van rode baksteen en de vloer. De uitbouw was koud tegen de achtergevel gemetseld, maar de bepleistering vormde één geheel met die van het huis. De muren van de uitbouw waren op NAP 1,20 m gefundeerd op langshout met palen. Tegen de westelijke gevel grenzend aan de binnenplaats bevond zich een bakstenen klamp tot 0,66 m boven de keldervloer. De bovenzijde van deze muur was afgewerkt met een rij van rode geglazuurde plavuizen. Ook de keldervloer was geplaveid met rode plavuizen van 22 x 22 cm (S 8). In de vloer bevond zich een rechthoekige gemetselde bak van 0,8 x 0,6 m met een hoogte van 0,84 m (S 9). De bovenzijde, afgewerkt met een rollaag, bevond zich op NAP 0,36 m. De functie van deze constructie is onduidelijk. In de laatste gebruiksfase van de uitbouw is de gehele kelder volgestort met zand en puin (S 13). S 7 S 6 S 9 S 10 S 11 S 8 S 7 7 De half verdiepte uitbouw, gezien richting het oosten In de zuidwesthoek van het terrein op de voormalige binnenplaats bevond zich een beerput van 1,60 m bij 1,80 m (S 1). De zuidelijke helft van deze beerput lag door de perceelsplitsing van 1956 op het aangrenzende perceel Eerste Leliedwarsstraat 17. De putmantel was opgetrokken in rode en gele baksteen van 17,5 x 8,5 x 3,5 cm en bekleed met rechtopstaande planken. De westelijke muur was geheel intact, van de noordelijke wand resteerde een deel en de oostelijke muur was vrijwel geheel uitgebroken. De put was niet voorzien van een planken vloer, zoals gebruikelijk bij Amsterdamse beerputten. In plaats daarvan rustte de putmantel op een 12

houten balk op NAP 1,70 m. De onderste vulling reikte tot NAP 0,60 m en bestond uit donkerbruin grijze beer (S 4) met een kleine hoeveelheid aardewerkfragmenten uit de periode 1625 1675 (NL16 1). De resterende vulling bestond uit geel grijs zand met puin (S 3) tot op maaiveldniveau. 7 Beerput S 1, gezien richting de achtergevel van Eerste Leliedwarsstraat 15 ten westen van het plangebied 13

4 Vondsten Het archeologisch onderzoek op heeft een geringe hoeveelheid vondsten van keramiek en pijpaarde opgeleverd uit de periode 1625 1675. Deze waren alle afkomstig uit de vulling (S 4) van beerput S 1. Voor de beschrijving van de keramiek vondsten is het Classificatiesysteem voor Laat en Post Middeleeuws Aardewerk en Glas gehanteerd, beter bekend als het Deventer systeem. 4 Aan de hand van dit systeem zijn voor de beerputvondsten de volgende materiaalcategorieën te onderscheiden: aardewerk [r], witbakkend aardewerk [w] en Nederlandse majolica [m]. De vondsten uit de beerput zijn volgens drie manieren gekwantificeerd: een telling naar het aantal scherven, een inschatting van het Minimum Aantal Exemplaren (MAE) aan de hand van bodems, randen of andere onderscheidende elementen en de telling naar Estimated Vessel Equivalents (EVE). 5 Met EVE wordt in procenten aangegeven in hoeverre een keramiekscherf representatief is voor het oorspronkelijke onbeschadigde voorwerp. Het uitgangspunt van deze in Engeland ontwikkelde methode is dat iedere scherf een meetbare fractie vertegenwoordigt van het complete voorwerp. Om statistische redenen worden alleen randen of bodems bij de telling toegepast, omdat daarvan nauwkeurig het dekkingspercentage kan worden gemeten in tegenstelling tot wandscherven. 6 De EVE metingen worden gebruikt voor een procentuele verhouding van bakselsoorten en vormen en bieden daarnaast ook de mogelijkheid om de compleetheid en breukfactor te bepalen. 7 De compleetheid en de breukfactor geven informatie over de totstandkoming van het vondstcomplex, in het geval van een beerput in hoeverre er grondig is geleegd. Beerputten werden in de 17de en 18de eeuw in de regel geleegd wanneer ze vol waren. De archeologische informatiewaarde van de vulling van een beerput wordt dan ook voor een groot deel bepaald door de compleetheid van het vondstcomplex. Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat bij de meeste in Amsterdam opgegraven beerputten de keramiekscherven doorgaans 30 tot 40% van de oorspronkelijke objecten vertegenwoordigen. 8 In uitzonderlijke gevallen wanneer legingen niet hebben plaatsgevonden of minimaal waren kan de compleetheid oplopen tot maar liefst 76%, zoals bij de beerput van het laat 17de eeuwse vroeg 18de eeuwse bierhuis ter plaatse van het tegenwoordige Museum Ons Lieve Heer op Solder. 9 4 Deze typologie, die de periode 1250 1900 omvat, is voor het eerst toegepast in de publicatie van een Deventer vondstcomplex in 1989. Bij deze methode is aardewerk geclassificeerd naar baksel (materiaalsoort), specifiek model en vorm (Clevis, Kottman 1989). 5 Orton, Tyers en Vince 1993, 166 181. 6 Het vaststellen van het bewaard gebleven percentage gebeurt aan de hand van randfragmenten en wordt geregistreerd op een schaal van 0 tot 1 (0 100% aanwezig). Is de rand van een pot voor de helft (50%) bewaard, vertegenwoordigt die 0,5 van de pot. De uitkomst van de EVE, de som van de afzonderlijk gemeten randpercentages, is een indicatie van het minimum aantal exemplaren, terwijl het aantal randfragmenten het maximale aantal weergeeft. 7 Compleetheid: de som van de EVE gedeeld door het aantal randfragmenten waarvan de EVE is vastgesteld, breukfactor: aantal scherven gedeeld door de EVE. 8 Gawronski en Jayasena 2016, 96 (MenA AAR 90). 9 Gawronski en Jayasena 2017, 156 (MenA AAR 100). Leging was hier waarschijnlijk niet nodig vanwege de eveneens uitzonderlijke omvang van de put, die in de gebruiksperiode nooit geheel is volgeraakt. 14

5% 9% m r 86% w Bakselverhoudingen naar aantal scherven (N=22) 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% w r m 10% 0% kookgerei sanitair/verzorging tafelgerei De keramiekvondsten uitgesplitst naar baksel en functiegroepen vondstcomplex N MAE randen EVE breuk compleetheid NL16 1 22 18 8 0,74 29,72 9,25 % Het vondstcomplex naar aantal scherven (N), Minimaal Aantal Exemplaren (MAE), randen, EVE, breuk en compleetheid Roodbakkend aardewerk vormt het hoofdbestanddeel van het vondstcomplex. Dit aardewerk bestaat vooral uit kookgerei, waaronder grapen die typologisch te duiden zijn als r gra 11 en r gra 19. De r gra 11 heeft een bolle vorm met een uitgebogen rand met sterk verdikte lip en een scherpe ribbel op de randaanzet. Dit type kookpot werd geproduceerd in de West Brabantse stad Bergen op Zoom, één van de grootste leveranciers van aardewerk voor 15

westelijk Nederland, waaronder Amsterdam. In Amsterdamse archeologische context zijn voorbeelden ervan teruggevonden in tal van beerputten, van het Haarlemmerplein tot de Oudeschans, en in de ophoging van het werfterrein van de VOC op Oostenburg. 10 Naast Bergse producten werd aardewerk in 17de eeuws Amsterdam op grote schaal aangevoerd uit Gouda en Friesland. De voorwerpen waren voor de consument te koop op de pottenmarkt langs de Prinsengracht bij de Noordermarkt. 11 Een ander model grape uit de beerput betreft de r gra 19. Dit type wordt gekenmerkt door een scherpe buikknik, een ribbel op de halsaanzet en een uitgebogen rand. Het gaat om een model dat zijn intrede deed in de 16de eeuw en in zwang bleef tot in het derde kwart van de 17de eeuw. Tenslotte is er nog een fragment van een grape van witbakkend aardewerk. Tot het tafelgerei behoren de fragmenten van een bord van het type r bor 6 en twee fragmenten van niet typ0logisch nader te duiden majolica borden. Het type r bor 6 bord heeft een holle spiegel en platte vlag met een van buiten aangedrukte rand op standlobben. Dit model kwam op vanaf het tweede kwart van de 16de eeuw en bleef gangbaar tot omstreeks 1675. Het exemplaar uit de beerput was voorzien van een dekkende sliblaag van groen koperglazuur. Rookgerei is vertegenwoordigd met één steelfragment van een pijp. Grapen van de typen (v.l.n.r.) r gra 19 en r gra 11 en een bord van het type r gra 6 10 Haarlemmerplein 24: Peters 2003, 75. Inclusief enkele objecten die er sterk op leken zou 19% van het aardewerk in de beerput uit Bergen op Zoom afkomstig zijn. Oudeschans 7; Gawronski en Jayasena 2011 (MenA AAR 59), cat 25, OS4 35 17 en cat 26, OS4 52 12. Oostenburg kavel 4, MenA vindplaats OOST4, zie Gawronski en Jayasena 2009, 22 (MenA AAR 58) 11 Gawronski en Jayasena 2013, 152 en Ostkamp 2017, 39 40. 16

5 Conclusies De Archeologische Begeleiding op betrof een bescheiden onderzoek dat slechts een handvol vondsten en enkele bodemwaarnemingen heeft opgeleverd, maar desondanks nadere informatie biedt over de bouwgeschiedenis van het pand en de materiële cultuur van de 17de eeuwse bewoners. Het perceel werd omstreeks 1613 opgehoogd als onderdeel van de westelijke stadsvergroting van 1613. Bebouwing volgde echter pas in het tweede kwart van de 17de eeuw. Uit deze eerste bouwfase dateert een beerput op het achterterrein met vondsten uit de periode 1625 1675. Later werd het achterterrein verkleind tot een binnenplaats, door de bouw van een halfverdiepte uitbouw van minimaal 1,65 x 1,75 m tegen de achtergevel van het pand. Uitgaande van historische kaarten, waarop de contouren van de uitbouw zichtbaar zijn, moet deze verbouwing vóór de 19de eeuw hebben plaatsgevonden. De kelder was aan de binnenzijde geplaveid met rode plavuizen. In het midden van de ruimte bevond zich een gemetselde bak van 0,8 x 0,6 m met een hoogte van 0,84 m, waarvan de functie niet kon worden vastgesteld. In de laatste gebruiksfase van de uitbouw werd de kelderruimte volgestort met zand en puin. Op een verbouwplan uit 1901 is geen kelder aangegeven en heeft de uitbouw nu een tussenlid tussen het voor en het nieuwe achterhuis een andere indeling gekregen. Dit suggereert dat de oude kelder bij deze bouwingreep werd volgestort, of al eerder was opgeheven. De vondsten uit de beerput van zijn kenmerkend voor het aardewerk dat in 17de eeuws Amsterdam werd gebruikt. 12 Het gaat om alledaags kookgerei en tafelwaar van rood en witbakkend aardewerk, aangevuld met enkele stukken majolica. Tinglazuuraardewerk uit Italië en Portugal en porselein uit China ontbreken geheel. De beerput is zoals ook valt af te leiden uit de bouwtekening uit 1901 tot in de 20ste eeuw gebruikt. Aanvankelijk werd hierin huishoudelijk afval gegooid waarvan de opgegraven scherven getuigen maar in de laatste fase was het alleen nog maar een opvangbak onder het toilet. De weinige vondsten uit de beerput komen waarschijnlijk uit een restant van de onderste vulling die bij opeenvolgende legingen vanaf de 17de eeuw zijn achtergebleven. Een aanwijzing hiervoor geeft de geringe mate van compleetheid van de vondsten: de scherven vertegenwoordigen maar 9,25 % van de oorspronkelijke voorwerpen, terwijl die doorgaans zo n 30 tot 40% bedraagt. 12 Zie Gawronski 2012, 214 267 en Gawronski en Jayasena 2013, 148 191. 17

7 Literatuur Clevis, H., & J. Kottman, Weggegooid en teruggevonden. Aardewerk en glas uit Deventer vondstcomplexen 1375 1750. Deventer 1989 Gawronski, J. (ed.) Amsterdam Ceramics. A city s history and an archaeological ceramics catalogue 1175 2011. Amsterdam 2012 Gawronski, J. en R. Jayasena, De wereld aan tafel. Aardewerk huisraad uit zeventiende en achttiende eeuws Amsterdam, in P. Vlaardingerbroek (red), De wereld aan de Amsterdamse grachten. Amsterdam 2013, 148 191 Gawronski, J. en R. Jayasena, Ophogingen en bedrijfsafval VOC werf. Archeologische begeleiding Oostenburg kavel 5, Amsterdam (2009). (BMA AAR 58), Amsterdam 2011 Gawronski, J. en R. Jayasena, Het eiland Marken in Amsterdam: veranderingen in de stad 1592 1930. Archeologische Opgraving Valkenburgerstraat 130 146, Amsterdam (2011 2012). (MenA AAR 90), Amsterdam 2016 Gawronski, J. en R. Jayasena, Ons Lieve Heer op Solder. Archeologisch onderzoek Oudezijds Voorburgwal 38 40, Amsterdam (2013 2014). (MenA AAR 100) Amsterdam 2017 Oldewelt, W.F.H., Kohier Personeele Quotisatie 1742. Amsterdam 1945 Orton, C., P. Tyers, A. Vince, Pottery in Archaeology. Cambridge 1993 Ostkamp, S., 4 Beerput in t Catgen: keramiek, in: J. Gawronski en R. Jayasena, Ons Lieve Heer op Solder. Archeologisch onderzoek Oudezijds Voorburgwal 38 40, Amsterdam (2013 2014). (MenA AAR 100) Amsterdam 2017, 36 89 Peters, S.A.L., Tafelwaar en kookgerei uit de gouden eeuw. Keramiek uit een Amsterdamse beerput 1633 1675 (ongepubliceerde materiaalscriptie AAC UvA) Amsterdam 2003 18

Bijlage 1 Sporen spoor NAP (m) NAP onder (m) 1 +0,60 1,70 Eensteens muurwerk rode en gele baksteen, houten planken aan binnenzijde, gefundeerd op houten balk 2 +0,80 Eensteens muurwerk rode en gele baksteen. Ligt op S1 beschrijving interpretatie vondstnr datering 3 +0,50 0,60 Geel grijs zand en puin. Vulling van S1. Ligt op S4. Bovenste puinvulling beerput S1 Beerput 1625 1650 Muur pand 1625 1650 1900 1950 4 0,60 1,70 Beerlaag met aardewerkscherven Vulling beerput S1 NL16 1 1625 1675 5 +0,80 Bruin/grijs zand en puin. Verstoorde bovenlaag achterterrein 6 +0,70 Muurwerk, breedte 30 cm, rode baksteen, pleisterwerk aan binnenzijde. Rand aan binnenzijde met aan bovenkant plavuizen. Koud gemetseld tegen S7. Gefundeerd op langshout met palen. 7 +0,70 Muurwerk, breedte 40 cm, rode baksteen, pleisterwerk aan binnenzijde. Pleisterwerk loopt door in S6. Achtermuur gesloopt voor doorgang naar uitbouw S6. Gefundeerd op langshout. Zijmuren kelder uitbouw Muren kelder pand Nieuwe Leliestraat 23 8 0,36 Vloerniveau, plavuizen 22 x 22 cm. Jonger dan S9 Vloer van kelder S6 9 0,36 Bakstenen mantel, halfsteens, rood. Aan binnenzijde aan drie zijden éénsteens metselwerk. Ouder dan S8 (Mantel van) waterput 10 0,36 Grijs zand en mortel Vulling waterput S9 11 0,30 1,60 Donkergrijs humeus zand Vulling onder vloer S8 12 0,36 Vloerniveau, rode baksteen Vloer. Mogelijk ouder dan S8 1950 2015 1625 1650 1625 1650 1625 1800 1625 1800 1625 1800 1625 1800 1625 1650 13 +0,80 Grijs zand en puin Vulling kelder S7 1950 2015 19

Bijlage 2 Vondsten vnr (#) S N MAE EVE object materiaal herkomst dev sys datering 1 001 4 1 1 0,1 grape keramiek: 1 002 4 1 1 0,05 grape keramiek: 1 003 4 1 1 0,01 grape keramiek: 1 004 4 1 1 0,15 grape keramiek: 1 005 4 1 1 0,01 grape keramiek: 1 006 4 4 1 grape keramiek: 1 007 4 1 1 0,15 pispot keramiek: 1 008 4 1 1 0,07 keramiek: 1 009 4 1 1 0,2 keramiek: 1 010 4 1 1 steelkom keramiek: 1 011 4 3 3 keramiek: 1 012 4 2 1 bord keramiek: 1 013 4 1 1 keramiek: 1 014 4 1 1 grape keramiek: witbakkend 1 015 4 1 1 bord keramiek: majolica 1 016 4 1 1 bord keramiek: majolica 1 017 4 1 1 rookpijp keramiek: pijpaarde Nederland, Bergen op Zoom Nederland, Bergen op Zoom r gra 11 1600 1700 r gra 11 1600 1700 Nederland r gra 1600 1700 Nederland r gra 19 1600 1675 Nederland r gra 1600 1700 Nederland r gra 1600 1700 Nederland r pis 1600 1700 Nederland r 1600 1700 Nederland r 1600 1700 Nederland r stk 1600 1700 Nederland r 1600 1700 Nederland r bor 6 1600 1675 Nederland r 1600 1700 Nederland w gra 1600 1700 Nederland m bor 1600 1700 Nederland m bor 1600 1700 Nederland 1600 1700 20

AAR (Amsterdamse Archeologische Rapporten) In druk verkrijgbaar Als PDF te downloaden op www.amsterdam.nl/erfgoed AAR 1 Wonen aan een wagenplein. AO Haarlemmerplein (2005). Amsterdam 2006 AAR 2 Tweede Kostverlorenkade. IVO (2006). Amsterdam 2006 AAR 3 Verschansen achter vuilnis. IVO Amstelstraat (2006). Amsterdam 2007 AAR 4 Scherven uit de Pottenbakkersgang. AO Westerstraat (2003). Amsterdam 2007 AAR 5 In de schaduw van de VOC. AO Rapenburg (2005). Amsterdam 2007 AAR 6 Beerputten en bedrijvigheid. AO Konijnenstraat (2003). Amsterdam 2007 AAR 7 Zerken en graven in de Nieuwezijds Kapel. IVO Rokin (2005). Amsterdam 2007 AAR 8 Opgraving van een mikwe in de Nieuwe Synagoge. Jonas Daniël Meijerplein (2006), Amsterdam 2007 AAR 9 De Hallen. IVO Bilderdijkkade (2006). Amsterdam 2006 AAR 10 Een fontein in de Buitensingel. AB Leidseplein (2006). Amsterdam 2006 AAR 11 Diemen Tolbrug. IVO Muiderstraatweg (2006). Amsterdam 2008 AAR 12 Boezemgemaal Halfweg. IVO Wethouder van Essenweg (2006). Amsterdam 2007 AAR 13 Frans Ottenstadion. IVO Amstelveenseweg (2004). Amsterdam 2007 AAR 14 Archeologisch opgraving Vijzelstraat (2004). Amsterdam 2007 AAR 15 Aanplempingen in het IJ. AO Martelaarsgracht (2003). Amsterdam 2007 AAR 16 Schuilkerk de Papagaai. AO Kalverstraat (2004). Amsterdam 2008 AAR 17 De saillant van Het Blaauwhoofd. IVO Van Diemenstraat (2006). Amsterdam 2007 AAR 18 De noordwestelijke oever van Oostenburg. AO Oostenburgermiddenstraat (2006). Amsterdam 2006 AAR 19 Het Shell terrein. IVO Grasweg (2004). Amsterdam 2007 AAR 20 Het RIVA terrein. IVO Baarsjesweg (2005). Amsterdam 2008 AAR 21 De Ceintuurbaanpanden. AB Tweede Sweelinckstraat / Sint Willibrordusstraat (2006). Amsterdam 2008 AAR 22 Het Purperhoedenveem. AO Oudezijds Voorburgwal (2004). Amsterdam 2008 AAR 23 Noord/Zuidlijn, locatie Rokin. AB / AO 2003 2006. Amsterdam 2007 AAR 24 Sportpark Ronald McDonald, IVO Zunderdorpergouw (2007). Amsterdam 2008 AAR 25 N 44, De Keyzer. IVO Czaar Peterstraat (2008). Amsterdam 2008 AAR 26 Het Luycksterrein. IVO Overamstelstraat (2004). Amsterdam 2008 AAR 27 Oranjerie in Frankendael. AO Middenweg (2003). Amsterdam 2008 AAR 28 Serviesgoed uit een 18de eeuwse beerput. AO Derde Weteringdwarsstraat (2003). Amsterdam 2008 AAR 29 Profiel van de 17de eeuwse stadswal. AB Marnixplein (2004). Amsterdam 2008 AAR 30 Bolwerk Oosterblokhuis. AO Prof. Tulpplein (2005). Amsterdam 2008 AAR 31 Van Amstelbocht tot Binnengasthuis. AO Oude Turfmarkt (2005). Amsterdam 2009 AAR 32 N 43 / Funenpark. AB Cruquiuskade (2008). Amsterdam 2009 AAR 33 Het gemeentearchief terrein. IVO Amsteldijk 67 (2009). Amsterdam 2009 21

AAR 34 Spaarndammerdijk 320. IVO (2007). Amsterdam 2009 AAR 35 Wonen aan twee stegen. AO Paardenstraat (2004). Amsterdam 2008 AAR 36 Een 17de eeuwse beerput in de grachtengordel. AO Keizersgracht 355 (2005). Amsterdam 2009 AAR 37 Noordoosthoek van een 13de eeuws verdedigingswerk. AO Nieuwezijds Kolk (2006). Amsterdam 2009 AAR 38 Een dam rond s Lands Dok. AO Marineterrein Kattenburgerstraat (2005). Amsterdam 2009 AAR 39 Rust en Werk. AB Amsteldijk 67 (2009). Amsterdam 2009 AAR 44 Kelderwoningen en een beerput in de Lastage. AO Nieuwe Jonkerstraat (2007). Amsterdam 2010 AAR 45 De Sint Anthoniespoort en de stadsmuur. AB Nieuwmarkt (2007). Amsterdam 2010 AAR 46 Boren voor de Bijenkorf, AB Noord/Zuidlijn Dam (2007). Amsterdam 2010 AAR 47 Spuistraat AO Spuistraat 256 258 (2008). Amsterdam 2010 AAR 48 Sporen in de Suikerbakkerssteeg, AO OZ Voorburgwal (2008). Amsterdam 2010 AAR 49 Bewoning tussen Nes en stadswal, AO OZ Voorburgwal/Pieter Jacobsstraat (2005). Amsterdam 2010 AAR 50 Glasafval op het achtererf, AO Rozenstraat (2006). Amsterdam 2010 AAR 51 De Buiksloterbreek. IVO Marjoleinterrein, Amsterdam (2009). Amsterdam 2010 AAR 52 Plavuizen in de Kalverstraat. AB Kalverstraat 151, Amsterdam (2008). Amsterdam 2010 AAR 53 Bolwerk Muiden. AB Sarphatistraat 470, Amsterdam (2010). Amsterdam 2010 AAR 54 Archeologische Signaleringskaart Amsterdam. Amsterdam 2010 AAR 55 Rozenstraat 194, AO, Amsterdam (2009). Amsterdam 2010 AAR 56 Bergbezinkbassin, AB Haarlemmerplein, Amsterdam (2010). Amsterdam 2011 AAR 57 De Nieuwe Ooster. IVO Rozenburghlaan, Amsterdam (2011). Amsterdam 2011 AAR 58 Ophogingen en bedrijfsafval VOC werf. AB Oostenburg kavel 5, Amsterdam (2009). Amsterdam 2011. AAR 59 Van Buitenpolder tot Uilenburg. AO Oudeschans 5 11, Amsterdam (2008). Amsterdam 2011 AAR 60 Wonen achter de OZ Voorburgwal. AO OZ Armsteeg, Amsterdam (2008). Amsterdam 2011 AAR 61 Cluster Schievink. AO Rozenstraat 68 74, Amsterdam (2009). Amsterdam 2011 AAR 62 Beerput Spuistraat 30. AB, Amsterdam (2009). Amsterdam 2011 AAR 63 De 17de eeuwse stadswal bij de Regulierspoort. AB Rembrandtplein, Amsterdam (2009). Amsterdam 2011 AAR 64 Van scheepshelling tot Koorndrager. AO Oudeschans 73 77, Amsterdam (2009). Amsterdam 2012 AAR 65 Op t Water gewonnen, AB Dam 2 4, Amsterdam (2009). Amsterdam 2012 AAR 66 De waterkelder van de Portugese Synagoge. AB Mr. Visserplein 3, Amsterdam (2010). Amsterdam 2012 AAR 67 Ons Genoegen, AO Elandsstraat 101, Amsterdam (2010). Amsterdam 2012 AAR 68 Oud Zunderdorp begraven achter de kerk. AB Begraafplaats Zunderdorp (2010). Amsterdam 2012 AAR 69 Marine Etablissement Amsterdam. IVO Kattenburgerstraat, Amsterdam (2012). Amsterdam 2013 AAR 70 Sporen van het 16de eeuwse landelijke gebied buiten het Singel. AB Herengracht 74 78, Amsterdam (2010). Amsterdam 2013 AAR 71 Een beerput van welgestelden in de Amsterdamse grachtengordel 1675 1750. AO Herengracht 12, Amsterdam (2006). Amsterdam 2013 22

AAR 72 Menselijke skeletten in een steeg in Nieuwendam. AB Nieuwendammerdijk 305 307, Amsterdam (2011). Amsterdam 2013 AAR 73 Tussen Nieuwezijds Voor en Achterburgwal. AB Spuistraat 3A/Nieuwezijds Voorburgwal 16, Amsterdam (2011). Amsterdam 2013 AAR 74 Aanplemping in de Amstelbocht. AB Diepriool Nieuwe Doelenstraat, Amsterdam (2010 2011). Amsterdam 2013 AAR 75 Heiligeweg 32. AB Heiligeweg 32, Amsterdam (2012). Amsterdam 2013 AAR 76 Wibautveste. AB Wibautstraat 198 e.v., Amsterdam (2013). Amsterdam 2013 AAR 77 Ophogingen in de Liesdel. AB Lange Niezel 16, Amsterdam (2012). Amsterdam 2013 AAR 78 Molen de Ruyter. AB Kazernestraat 14, Amsterdam (2012). Amsterdam 2014 AAR 79 De pottenbakkerij aan de Overtoom. AB Schoolstraat 5 19, Amsterdam (2012). Amsterdam 2014 AAR80 Sporen van een woonhuis in de Warmoesstraat 1500 1700, AB Warmoesstraat 15, Amsterdam (2011), Amsterdam 2014 AAR 81 Passeerder / Osdorp bolwerk. AO Nieuwe Passeerdersstraat 2, Amsterdam (2013). Amsterdam 2015 AAR 82 Molen de Star. AB Jacobs Catskade 37 41, Amsterdam (2012), Amsterdam 2015 AAR 83 Kerkhof Sint Mariaklooster. IVO Nes 116 118, Amsterdam (2012). Amsterdam 2015 AAR 84 Een 19de eeuws kanon bij Zeeburg. AB Amsterdam Rijnkanaal, Amsterdam (2015). Amsterdam 2015 AAR 85 Buitenplaats Rust en Werk (1637 1887). AO Amsteldijk 67/IVO Dora Tamanaplein, Amsterdam (2012 2014). Amsterdam 2016 AAR 86 BloemDwars. AB Binnenterrein Bloemgracht 143/Bloemstraat 150 154, Amsterdam (2015). Amsterdam 2016 AAR 87 Van ontginningssloot tot beerput. AB Oudezijds Armsteeg 9 33, Amsterdam (2012). Amsterdam 2016 AAR 88 Pauwenlaan. IVO fase 1Julianaplein BB en C, Amsterdam (2016). Amsterdam 2016 AAR 89 Oostenburg: bedrijfsgebouwen van de VOC. IVO Oostenburg, kavel 7, 8 en 13, Amsterdam (2011 en 2015). Amsterdam (2016) 2017 AAR 90 Het eiland Marken in Amsterdam 1592 1930. AO Valkenburgerstraat 130 146, Amsterdam (2011 2012). Amsterdam 2016 AAR 91 Tussen Veenweg en Schinkel. IVO Amstelveenseweg 122,Amsterdam (2016). Amsterdam 2016 AAR 92 Sint Jacob. IVO Plantage Middenlaan 52, Amsterdam (2016). Amsterdam 2016 AAR 93 Amsterdamse waterbodems. AB kadewerken, Amsterdam (2012 en 201). Amsterdam 2017 AAR 94 De stad in profiel. AB in het centrum van Amsterdam (2011 2016). Amsterdam 2017 AAR 95 De Waag op de Nieuwmarkt. Archeologische en bouwhistorische begeleiding, Amsterdam (2013 2014). Amsterdam 2017 AAR 96 Oude Oosterbegraafplaats. AB Metis Montessori Lyceum, Amsterdam (2017). Amsterdam 2017 AAR 97 Werken langs de Weespertrekvaart. AB Kop Weespertrekvaart, H.J.E. Wenckebachweg, Amsterdam (2015). Amsterdam 2017 AAR 98 De zeventiende eeuwse vestingwerken van Amsterdam. Vijf Archeologische Begeleidingen en één IVO op zes locaties langs de vestingwerken van Amsterdam (2008 2015). Amsterdam 2017 AAR 99 Oostenburg: woningen en stadsschuitenmakerswerf (1660 1800). AO Oostenburgervoorstraat (Wiener & Co), Amsterdam (2013 14). Amsterdam 2017 AAR 100 Ons Lieve Heer op Solder. Archeologisch onderzoek Oudezijds Voorburgwal 38 40, Amsterdam (2013 2014). Amsterdam 2017 AAR 101 De Groot Duivendrechtsepolder. IVO Ouderkerkerdijk 170, Amsterdam (2017). Amsterdam 2018 AAR 102 De Ipenslotersluis in de Diemerzeedijk. AB Ipenslotersluis en Diemerzeedijk, Amsterdam (2016 2017). Amsterdam 2018 AAR 103 De Spaarndammerdijk. AB Spaarndammertunnel, Amsterdam (2016). Amsterdam 2018 AAR 104 Vak 14 van de Oude Oosterbegraafplaats. IVO Mauritskade 61 (2018). Amsterdam 2018 AAR 105 Een midden 17de eeuwse beerput. AB, Amsterdam (2015). Amsterdam 2018 23

Colofon AAR (Amsterdamse Archeologische Rapporten) 105 Amsterdam 2018 ISSN: 1872 5139 Tekst: Redactie: Veldwerk: Tekeningen: Foto s: Vondstdeterminatie: Vormgeving: Jerzy Gawronski, Ranjith Jayasena, Thijs Terhorst Jerzy Gawronski Ranjith Jayasena, Thijs Terhorst Ranjith Jayasena, Thijs Terhorst Ranjith Jayasena Ranjith Jayasena MenA Monumenten en Archeologie, Gemeente Amsterdam, 2018 Postbus 10718, 1001 ES Amsterdam, 020 2514900 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op enigerlei andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Monumenten en Archeologie. MenA aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. 24