8 EN 9 SEPTEMBER 2018

8 EN 9 SEPTEMBER 2018

NIJMEGEN IN EUROPA 42 D oor de eeuwen heen zijn de Nijmeegse en Europese geschiedenis steeds met elkaar verbonden geweest. Denk aan de rol van Nijmegen ten tijde van Karel de Grote, of als centrum van Europa bij de vredesonderhandelingen in 16781679. Nijmegen was frontstad tijdens Operatie Market Garden en is dit jaar Duurzaamste Stad van Europa. Om het belang van ons cultureel erfgoed én het behoud ervan te benadrukken, heeft de Europese Commissie 2018 uitgeroepen tot het Europese Jaar van het Cultureel Erfgoed. Open Monumentendag heeft daarom dit jaar het thema `In Europa`, om de internationale aspecten van ons erfgoed aandacht te geven. Een groot deel van de historische relatie met Europa heeft te maken met de strategische ligging van Nijmegen. Keizers, hertogen en koningen wilden Nijmegen bezitten om vanuit hier hun macht te kunnen verdedigen of uit te breiden. Nijmegen is hierdoor steeds onderdeel geweest van machtige rijken, zoals het Romeinse Rijk, het keizerrijk van Karel de Grote en het Habsburgse Rijk. De rijke Nijmeegse geschiedenis is nog op veel plekken in de stad zichtbaar. Tijdens Open Monumentendag is een groot deel van deze locaties toegankelijk voor publiek, waarbij extra aandacht is voor erfgoed dat een relatie heeft met de strategische ligging: denk aan de Kronenburgertoren, het stadhuis (met bijzondere tapijten speciaal voor de Vrede van Nijmegen geweven) en de bunker uit de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast zijn er diverse thema lezingen in o.a. het Huis van de Nijmeegse geschiedenis, de Stevenskerk en de Waag. Ook is er een fietstocht voor jong en oud langs Nijmeegs militair erfgoed en een tekenworkshop voor kinderen. Kom dus allemaal op 8 en 9 september het Europese verleden van Nijmegen ontdekken! Noël Vergunst Wethouder Stedelijke ontwikkeling, cultuur en cultuurhistorie STEVENSTOREN St. Stevenskerkhof 63 zo 11-17 uur Bij het bombardement van Nijmegen in februari 1944 is de torenspits in de kerk gevallen. Een enorme betonconstructie in de toren verraadt de naoorlogse herbouw. Ca. 1250-1300 romano gotisch. Gisbert Schairt van Bommel / Peter Gerrit Verspeck.Herbouw 19501952. INHOUD MONUMENTEN pagina 3 MONUMENTEN WEST pagina 9 MONUMENTEN MIDDEN/ZUID pagina 10 MONUMENTEN OOST pagina 12 MONUMENTEN NOORD pagina 16 FIETS- EN WANDELROUTES pagina 17 ACTIVITEITEN pagina 18 PLATTEGROND NIJMEGEN pagina 19 PROGRAMMA KINDERACTIVITEITEN pagina 20 PLATTEGROND pagina 21 41 STEVENSKERK St. Stevenskerkhof 62 za 10.30-17 uur zo 12-17 uur Doorlopend rondleidingen met bezoek aan de grafkelder. Verhalensessies van ca. half uur met 3 korte verrassende verhalen rondom het thema In Europa van vertelkring Het vijfde seizoen om 14u, 15u en 16u. Expositie in het kader van Mariken van Nieumeghen. 43 VM. LATIJNSE SCHOOL St. Stevenskerkhof 2 za 12-16 uur Doorlopend rondleidingen. Herman van Herengrave was de bouwmeester van deze laat-midddeleeuwse jongensschool die bij de Stevenskerk hoorde. De voorgevel is rijk versierd met het stadswapen en 12 apostelbeelden. 1544-1545, Herman van Herengrave. Laatgotisch/renaissance. Aan dit icoon van Nijmegen is eeuwenlang gebouwd. In de grafkelder bevindt zich het prachtige grafmonument van Catharina van Bourbon, echtgenote van hertog Adolf van Gelre en moeder van de latere hertog Karel van Gelre. Na haar dood liet zij een groot deel van haar fortuin aan de kerk na. Ca. 1250-1568, laatromaans, gotisch en laatgotisch. 1948-1969 restauratie. INFORMATIE EN COLOFON achterzijde MEER INFORMATIE HVNG.NL/OPENMONUMENTENDAG 3

47 44 CHIRURGIJNSKAMER St. Stevenskerkhof 58 zo 12-17 uur Alleen toegankelijk met rondleiding (max. 15 pers.). Elk half uur rondleidingen van Het Gilde. Benodigde kaarten ter plaatse afhalen elk half uur voor aanvang van rondleiding. Op=op! KRONENBURGEROF KRUITTOREN Parkweg 99 zo 11-17 uur 45 DE WAAG Grote Markt 26 zo 13-16 uur Lezing Struykrovers in de Waagh over internationale bendes in en rondom Nijmegen (1740-1810). De Waag was jarenlang hoofdwacht van het garnizoen en vanuit deze plek neemt René van Hoften u mee in die tijd met spannende overvallen en het meedogenloze overheidsoptreden van weleer. Zondag om 13u en 15u. Deze toren werd rond 1425 gebouwd als onder deel van de verdedigingswerken rond de stad. Vroeger werd hier munitiekruit opgeslagen, vandaar de bijnaam Kruittoren. Toen rond 1877 de vestingwerken werden gesloopt, is de toren gespaard gebleven en als rustiek element op genomen in het nieuwe stadspark. 49 ST. JACOBSTOREN Parkweg 5 zo 13-17 uur De St. Jacobstoren, de Kronenburgertoren, de Roomsche Voet en de oude walmuur maakten deel uit van de voormalige vestingwerken. Het zijn nu prachtige decorstukken in het Kronenburgerpark. Eeuwenlang bloeide de handel in Nijmegen op de markten voor koren, laken, eieren, kannen, varkens, groenten, enz. Met het ontstaan van een waag op de Grote Markt zag de overheid erop toe dat de handel eerlijk plaatsvond. Het gebouw kreeg al snel meerdere functies, zoals bewoningen voor de militaire hoofdwacht. 1612-1613. Hollandse renaissancestijl. Cornelis Janssen van Delft. 48 ROOMSCHE VOET Parkweg 65 zo 13-17 uur De kamer boven de Kerkboog werd ook wel Snijkamer genoemd: het Chirurgijnsgilde oefende hier op lijken van vreemdelingen die in het gasthuis overleden waren. 1606, Thomas Singendonck. 46 ST. JACOBSKAPEL Glashuis 4 za 11.30-17 uur zo 13-17 uur De laat-middeleeuwse kapel hoorde bij het St. Jacobsgasthuis, dat bedoeld was voor de zorg en opvang van pelgrims. In de 17de eeuw was er een aantal jaren een glasblazerij in de kapel gevestigd, vandaar de straatnaam Glashuis. 1438 Stichting St. Jacobsgasthuis. 1965 restauratie J.G. Deur. 4 OPEN MONUMENTENDAG NIJMEGEN 2018 IN EUROPA Het rondeel De Roomsche Voet in het Kronenburgerpark vormt samen met de Kronenburgertoren, de St. Jacobstoren en een deel van de oude walmuur een restant van de rond 1877 gesloopte 15e en 16e eeuwse omwalling van de stad. 140 COMMANDERIE VAN ST. JAN Franseplaats 1 za 10-17 uur zo 10-17 uur Diverse bedrijven waaronder een chocolaterie zijn te bezoeken (m.u.v. het brouwerijmuseum) en geven informatie over het pand. Zondag 11-17u verhalen over culinaire geschiedenis van de afgelopen 2000 jaar met kleine proeverij bij historisch kookatelier eet!verleden. In 1196 gebouwd als hospitium, een soort doorgangshuis voor pelgrims en reizigers. Het complex, dat oorspronkelijk ook een kapel had, werd door het bombardement van februari 1944 ernstig beschadigd. Diverse ambachtelijke bedrijven zijn hier nu gehuisvest. Restauratie en reconstructie in 1974. 5

144 ST. NICOLAASKAPEL 146 Voerweg 1 zo 11-17 uur 142 Deze kapel is één van de vroegste bouw werken in Nederland en uniek door haar zestienhoekige vorm. Het interieur is al even indrukwekkend met rondbogen, zuilen en prachtige muurschilderingen. Nicolaaskapel ca. 1030, romaans. Ca. 1900 restauratie J.J. Weve. 1953-1958. restauratie J.G. Deur. CELLENBROEDERENHUIS St. Anthoniusplaats 9 za 10.30-16.30 uur Doorlopend korte rondleidingen. 141 BESIENDERSHUIS Steenstraat 26 zo 10-17 uur Expositie over de geschiedenis van het benedenhuis en kaaisjouwers. Het Besiendershuis uit 1525 was oorspronkelijk het voorname woonhuis Op d n Kolven. De huidige naam is gebaseerd op de foutieve veronderstelling dat dit huis eens bewoond werd door een besiender, iemand die tolgelden vroeg van schepen die langs kwamen. Opmerkelijk is de hangkamer, het vertrek hangt aan het plafond en is met een open trap verbonden aan de benedenruimte. Laat middeleeuws gebouw met trapgevel. In 1632 gekocht door de broederschap de Cellenbroederen. Zij zorgden voor geestes zieken. In 1892 kwamen in het pand twee isoleercellen voor crisisopvang. Een cel met brits en de eerste stoffen dwangbuis van Nederland is nog in tact. Architect Charles Estourgie, regent van de Cellenbroeders, ontwierp in de jaren 20 het interieur en de art-deco namenlijsten van de regentenkamer. De Cellenbroeders vergaderen er nog steeds. Meer info: www.cellenbroeders.nl. 143 HUIZE BETHLEHEM St. Anthoniusplaats 10 za 12-15 uur Alleen toegankelijk met rondleiding (max 15 pers.). Architect Paul van Hontem geeft rondleidingen en uitleg over de geschiedenis, architectuur en verbouwingen van het pand. Rondleidingen om 12u, 13u, 14u en 15u. Benodigde kaarten ter plaatse verkrijgbaar vanaf 11.30u. Op = op! Achter een groot 19e eeuws smeedijzeren hekwerk ligt Huize Bethlehem. De geschiedenis van dit pand gaat terug tot de late middeleeuwen, alleen aan de grondvorm van het pand is dit nog te zien. Architect Charles Estourgie verbouwde het in 1927 van een royaal 18e eeuws herenhuis tot klooster. Paul van Hontem verbouwde het klooster in 2003 tot een hospice. 6 OPEN MONUMENTENDAG NIJMEGEN 2018 IN EUROPA Hoogstraat 3 zo 11-17 uur Informatie over het pand en voormalig eigenaar Johan Moliart. Achter de 19e eeuwse gevel gaat een middeleeuws stadskasteel schuil. In de 14e eeuw was dit het huis van Johan Moliart, edelman en adviseur van de Hertog van Gelre. In het huidige pannenkoekenrestaurant zijn nog de resten te zien van een middeleeuwse zaal. 147 145 VALKHOFBUNKER Lange Baan 2 za 10-17 uur zo 11-17 uur T HOOGSTRAATJE STADHUIS Korte Nieuwstraat 6 za 12-17 uur zo 12-17 uur Alleen toegankelijk met rondleiding. Elk uur rondleidingen langs o.a. de zaal waar de Vrede van Nijmegen in de 17e eeuw is gesloten. Ook raadsleden geven rondleidingen, start elk heel uur vanaf 12u, de laatste vertrekt om 16u. Aanmelden bij de receptie. De Valkhofbunker is door de Duitse bezetter in 1943 gebouwd ter ver dediging van de Waalbrug tegen de geallieerden. Het is een zogeheten mitrailleurbunker met plaats voor twee mitrailleurs. Tijdens Market Garden is op en rond het Valkhof zwaar gevochten. In de Trêveszaal van het stadhuis werd het belangrijkste verdrag van de Vrede van Nijmegen (16781679) ondertekend. In de Burgerzaal zijn de prachtige wandtapijten te bewonderen die destijds speciaal voor de vredesonderhandelingen werden aangeschaft. 1554-1555 vroegrenaissance, Herman van Herengrave. 7

WEST 148 MARIËNBURGKAPEL/HUIS VAN DE NIJMEEGSE GESCHIEDENIS Mariënburg 26 zo 12-17 uur Lezing Grote gedachten, kleine correcties, Nationale afgrenzing in tijden van Europese eenwording, door student Nederland-Duitsland studies Jeroen Brinkman. Zondag 14.30u. 240 STADSSCHOUWBURG 242 Keizer Karelplein 32h zo 10-17 uur Alleen toegankelijk met rondleiding op vaste tijden. Vooraf reserveren is verplicht via www.stadsschouwburg endevereeniging.nl. Dorpsstraat 112 Doorlopend rond leidingen. Het kerkhof bij het witte kerkje sloot in 1890 zijn poorten, omdat daar sinds de opening van de Algemene Begraafplaats aan de Graafseweg in 1881 geen overledenen meer ter aarde waren besteld. Op de kleine begraafplaats zijn nog 30 grafstenen aanwezig. Tijdens de internationale onderhandelingen voor de Vrede van Nijmegen, in de jaren 1676 tot 1679, was er dringend behoefte aan vermaak voor de diplomaten. Daartoe werd deze laat gotische kapel omgebouwd tot Franse Comédie, één van de vele bestemmingen die het gebouw gekend heeft. Nu is hier het Huis van de Nijmeegse geschiedenis gevestigd. 1431, gotiek. 243 PETRUS 149 CANISIUSKERK Molenstraat 37 za 10-17 uur zo 13-17 uur Expositie 200 jaar Jezuïeten in de Molenstraatkerk. Vanuit de rijk versierde galerij openen drie deuren naar een groot middenschip, beiden naoorlogs. Het dwarsschip en het priesterkoor zijn de overgebleven delen van de 19e eeuwse kerk die hier vóór het bombardement van februari 1944 stond. 1894-1896 N. Molenaar / 1958-1960 A. Siebers & W. van Dael. Neogotisch en Delftse school. 8 OPEN MONUMENTENDAG NIJMEGEN 2018 IN EUROPA BEGRAAFPLAATS DORPSSTRAAT 241 Aan het Keizer Karelplein ligt de trapeziumvormige foyer, als een venster op de stad, de zaal zelf is in de vorm van een halve cilinder en de toneeltoren in de vorm van een rechthoek gebouwd. Ruwe materialen als baksteen en beton worden gecom bineerd met materialen met een zachtere uitstraling zoals marmeren vloeren, glaspuien en stuc wanden. In 1959-1961 gebouwd door G.H.M. Holt en B. Bijvoet in de stijl van het Brutalisme. VAN T LINDENHOUTMUSEUM Scherpenkampweg 58 zo 11-17 uur Doorlopend rondleidingen. Expositie Neerbosch land verhuizers rond 1900. Van t Lindenhout nam zijn eerste wezen op in de oude binnenstad van Nijmegen, maar al spoedig was dit huis te klein. Hij week uit naar de rand van Nijmegen, waar hij bij Neerbosch het grootste wezendorp van Nederland stichtte. In anderhalve eeuw kwamen 15.000 kinderen naar Neerbosch. De kapel (nu museum) werd in 1882 gebouwd, naar ontwerp van architect Bert Brouwer, die ook een grote rol speelde bij de stadsuitleg van Nijmegen. DE WITTE MOLEN Looimolenweg 17 za 10-16 uur zo 13-17 uur De molenaar laat zien hoe het proces van graan tot brood in zijn werk gaat. Deze molen uit 1760, ook wel Looimolen genoemd, is de oudste van de twee nog bestaande wind molens in Nijmegen en nog steeds in gebruik. Het is een grote ronde stenen stellingmolen, gedekt met dakleer en met een vlucht van 25,60 m. De molen wordt bediend door een professionele molenaar. 9

MIDDEN/ZUID 245 GALERIE DE NATRIS Van Dulckenstraat 20 Voormalige smederij van J. Hoekstra & Zoon uit het begin van de 20e eeuw. Hier werden o.a. kachels, haarden en fornuizen geassembleerd, gerepareerd en verkocht. Het achterhuis was bedrijfsruimte, het voorhuis winkel en woonhuis. De smederij is bewoonbaar gemaakt met handhaving van de karakteristieke elementen zoals smidsvuur en werkbanken. Nu ook galerie. 244 TITUS BRANDSMA GEDACHTENISKERK Keizer Karelplein 19 za 10-16.30 uur zo 13-16.30 uur Zondag rondleidingen om 14u, 15u en 16u. Bijzonder aan het interieur zijn de muurschilderingen van Joep Nicolas in het koor en het beroemde Apostelraam van Jan Toorop. Deze voormalige St. Josephkerk is één van de weinige neoromaanse kerken in Nijmegen. Nu is hier het Titus Brandsma Memorial centrum gevestigd. 1908-1909, B.J. Claase. Neoromaans. 10 246 DE TWEELING Groenestraat 210 Na de geboorte van de tweeling Agnes en Reiniera schonk de trotse vader, Jonkheer Rutgers van Rozenburg, geld voor een goede Christelijke school. Dit werd de Agnes en Reiniera Fröbelschool. Het pand, met invloeden van het baksteenexpressionisme, is in gebruik voor kinderopvang. 1920, F.J.G. Vingerhoets en C.N. Hoogterp. 248 247 H. ANTONIUS VAN PADUA/ ST. ANNAKERK Groenestraat 229 Ook de toren is geopend. Het interieur van deze kerk is bont en kleurrijk, typisch voor de neogotiek. De glas-in-loodramen in het koor zijn van het Roermonds atelier Frans Nicolas en zonen. 1909-1910. A.A.J. Margry. 249 BYZANTIJNSE KAPEL Dobbelmannweg 3 zo 13-16 uur Kerkmuziek uit Rusland, Servië, Griekenland en Roemenië. In 1936 kregen de zusters van Johanna de l Estonac een nieuwe kloosterkapel. Invloeden van het baksteenexpressionisme (Amsterdamse School) zijn zichtbaar. In 1988 werd de kapel Oosters ingericht met iconen. Het gebouw wordt onder andere gebruikt door de Servisch orthodoxe en Russisch orthodoxe parochie. ARCHEOLOGISCH DEPOT NIJMEGEN Nieuwe Dukenburgseweg 21 zo 11-17 uur Expositie van recente opgravingen. Presentatie van moderne, digitale technieken bij opgravingen en specialistisch onderzoek van bijvoorbeeld dierenbotten en metaal. In het archeologisch depot Nijmegen worden archeologische vondsten schoongemaakt, onderzocht, gerestaureerd en opgeslagen. De vondsten variëren van duizenden jaren oude potten, Romeins bronzen vaatwerk en dierenbotten tot achtergelaten bierflessen van geallieerde soldaten uit de Tweede Wereldoorlog. MEER INFORMATIE HVNG.NL/OPENMONUMENTENDAG 11

OOST 340 343 Mariaplein 6 zo 11-17 uur HOLLANDSCH-DUITSCH GEMAAL Prachtige winkelwoning uit 1919 in opdracht van de kruideniersfirma P. de Gruyter & zn. door W.G. Welsing, destijds de huis architect van De Gruyter. Het winkelpand heeft bijzondere art deco invloeden. Handelsmerk was de gevelbekleding van blauw ge glazuurde tegels. Ubbergseweg 5 zo 11-17 uur Doorlopend rondleidingen. In opdracht van het toenmalige Waterschap Nijmegen en het Deichverband Kleve, is het gemaal in 1933 gebouwd om de Ooijpolder droog te houden. De machinehal met schroefpompen gaat schuil achter een sober bakstenen gebouw met zadeldak. Het ontwerp is van de bekende Delftse Schoolarchitect M.J. Granpré Molière, i.s.m. ingenieur R. Verloren van Themaat. De dienstwoning werd in 1942 gebouwd. 341 EVANGELISCH-LUTHERSE KERK Prins Hendrikstraat 79 za 11-16 uur Klein maar fijn is dit kerkje met veel architectonische details. Het in de kerk aanwezige orgel is het oudste orgel van Nijmegen, afkomstig uit de gesloopte kerk aan de Grotestraat. In 1756 werd het gebouwd door de Nijmeegse orgelbouwer Matthijs van Deventer. Ca 1890, toren 1929, D. Semmelink. VM WINKEL/WOONHUIS DE GRUYTER 344 342 H. MARIA GEBOORTEKERK Berg en Dalseweg 42 za 12-17 uur zo 12-17 uur Ook de gewelven zijn te bezoeken. Deze kerk van de Maastrichtse architecten Kaijser heeft een interieur met bijzondere elementen zoals het marmeren hoogaltaar met koperen overhuiving van de Nijmeegse edel smeden de gebroeders Arens. 19001924, J. Kaijser sr en J. Kaijser. Neogotisch. GELDERS ARCHEOLOGISCH G.M. KAM Museum Kamstraat 45 zo 11-17 uur Laatste kans om dit museum te bezoeken voor de aanstaande renovatie! 345 WOONCOMPLEX DE STERRESCHANS Ubbergseveldweg 117 za 13.30-17 uur Alleen toegankelijk met rondleiding (max 8 pers.). Doorlopend rondleidingen met aandacht voor de huidige functie van het pand. Korte lezing/diapresentatie door een voormalige bewoner over de geschiedenis van het pand om 14u en 15u (ca. half uur). Dit in 1926 gebouwde internaat voor de Christelijke kweekschool De Klokkenberg heeft ook jarenlang onderdak geboden aan schipperskinderen. Tegenwoordig huisvest het schitterend monumentale pand luxe woonzorgappartementen. 1926, H.A. Pothoven. Speciaal voor de archeologische collectie van G.M. Kam, ontwierp architect Oscar Leeuw dit museumgebouw. Het museuminterieur is grotendeels bewaard gebleven met een granieten trap, klassieke zuilen en terrazzo vloeren met zwarte bandversieringen. 1919-1921, O. Leeuw. Historiserend, expressionisme en art deco. 346 BEGRAAFPLAATS STENENKRUISSTRAAT Prins Bernhardstraat 16 Rondleidingen om 12u en 14u. Deze eerste begraafplaats buiten de stadspoorten was groter dan tegenwoordig en kende oorspronkelijk een protestants, katholiek en Joods deel. Bekende Nijmegenaren zoals Quack, Noorduyn en In de Betouw zijn hier begraven. 1810-1811. 12 OPEN MONUMENTENDAG NIJMEGEN 2018 IN EUROPA 13

347 R.K. BEGRAAFPLAATS DAALSEWEG Daalseweg 110 zo 11-17 uur Rondleidingen om 13u en 14u, start bij de grote toegangspoort. Stadsarchitect J.J. Weve ontwierp deze ommuurde begraafplaats in de vorm van een padenkruis. Aan de met rode beuken beplante hoofdpaden staan de grafmonumenten van belang rijke Nijmeegse families als Dreesmann, Terwindt en Dobbelmann en van plaatselijke kunstenaars als C.A.P. Ivens, H. en O. Leeuw en J.J. Weve zelf. 1885, J.J. Weve, neogotiek. 348 OOST 441 Groesbeekseweg 424 za 13-17 uur I zo 11-17 uur 349 DOMINICUSKERK Prof. Molkenboerstraat 7 za 10-16 uur Doorlopend rondleidingen. Eigenlijk is deze kerk niet helemaal af. Op de bouw tekening en ter plaatse is te zien dat de voorgevel aan de Groesbeekseweg een toren had moeten krijgen. Deze is er nooit gekomen en in 1923 is de gevel aangepast. Binnen is een prachtig stervormig koepelgewelf te zien. De kleurrijke glas-in-loodramen zijn van de kunstenaar Piet Gerrits. 1917, J.C.F. Margry, neogotisch. 14 OPEN MONUMENTENDAG NIJMEGEN 2018 IN EUROPA Deze villa werd vermoedelijk in 1822 gebouwd in opdracht van Baronesse van Neukirchen-Nievenheim. Bij een verbouwing in 1875 krijgt het pand een neoklassieke uitstraling. Ook het interieur heeft veel klassieke elementen. Het pand is nu in gebruik als begrafenis- en uitvaartcentrum. De oude Dominicuskerk stond in de Broerstraat, maar deze werd in de oorlog zwaar beschadigd en in 1951 gesloopt. In deze nieuwe kerk zijn de blikvangers het timpaan met zeven beelden van Jac. Maris en de glas-inloodramen van E. Laudy. Delftse School. 443 440 HUIZE HEYENDAAL Geert Grooteplein Noord 9 Alleen toegankelijk met rondleiding. Elk half uur rondleidingen vanaf 11u, de laatste start om 16u. De succesvolle margarinefabrikant Frans Jurgens liet dit landhuis met riante voortuin bouwen. Zowel het exterieur als het interieur stralen veel pracht uit, die de status van deze rijke industrieel moest verbeelden. Binnen plafondschilderingen, schoorsteenstukken en een glas-in-loodvenster met een familie in middeleeuwse klederdracht, mogelijk de familie Jurgens. 1912-1913, Charles Estourgie, neo-hollandse renaissance. PROEFTUIN RADBOUD UNIVERSITEIT Toernooiveld 11 Doorlopend informatie en rondleiding over onderzoek en onderwijs in de proeftuin en wortellab. 442 H. ANTONIUS VAN PADUAKERK Groesbeekseweg 94 VILLA OUD MARIËNBOOM MARIËNBOSCH Groesbeekseweg 351 Elk half uur rondleidingen door de kapel en gangen van het monument. De vernieuwde Proeftuin bestaat uit een modern kassencomplex (2014), uitgestrekte proefvelden en het unieke Phytotron waar wortelontwikkeling onder de grond te bestuderen is zonder deze te verstoren. Daarmee is de Proeftuin een faciliteit voor modern plantkundig en ecologisch onderzoek van de Radboud Universiteit. Mariënbosch is een voormalig klooster en meisjes pensionaat van de orde Jezus, Maria en Jozef (JMJ). Het is opgetrokken in donkere baksteen met veel symbolische versieringen in zandsteen. Na renovatie biedt het nu huisvesting aan ca. 350 studenten. Charles Estourgie, 1923 en 1929 (uitbreiding). MEER INFORMATIE HVNG.NL/ OPENMONUMENTENDAG 15

FIETS- EN WANDELROUTES NIJMEGEN NOORD 445 WARMOES HISTORISCHE TUINDERIJ LENT Griftdijk Noord 11 za 10-17 uur zo 11-17 uur Zaterdag oude ambachtenmarkt met o.a. demonstraties van manden vlechten, touw slaan en wol spinnen. Ook de pluktuin en het tuin café zijn geopend. 444 DORPSSCHUUR LENT Oosterhoutsedijk 29 zo 11-17 uur Kunstexpositie van Corry Hermsen. Deze werkschuur, in 1875 gebouwd door de voormalige dorpspolder Lent, diende jarenlang als opslagplaats van materialen van de voormalige veerpont, het haventje en de uiterwaard. De voorgevel heeft een segmentboog (ronde boog) met inrij deuren en daarboven een kleinere segmentboog met een zolderluik. In 1996 werd de schuur gerenoveerd, waarbij het authentieke karakter van het exterieur bewaard is gebleven. In deze Historische Tuinderij wordt groente en fruit geteeld zoals de warmoezeniers vroeger ook deden. In de unieke hoogstamboomgaard zijn bijzondere en zeldzame oude rassen van fruitbomen te vinden. In het museum zijn o.a. werktuigen te vinden van de voormalige Lentse warmoezeniers. 446 BUITENPLAATS OOSTERHOUT Waaldijk 49 zo 11-13 uur Tuin en park zijn alleen toegankelijk met rond leiding (max. 20 pers.). Om 11u en 13u rondleiding in tuin en park van ca 1,5 uur. Kaarten vooraf reserveren verplicht via het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis (024-329 36 99). Start bij de poort Oude Groenestraat 1. Parkeren op parkeerterrein van het Medisch Centrum aan de Van Boetzelaerstraat. De voorlopers van dit landgoed werden telkens door overstromingen weggevaagd. De huidige buitenplaats uit 1850 ligt daarom iets verder van het water. Baron Van Boetzelaar liet de buitenplaats opnieuw inrichten, met onder meer een sterrenbos waarvan de acht lanen uitlopen op een zandheuvel die altijd als vluchtplaats voor het water had gediend. 16 OPEN MONUMENTENDAG NIJMEGEN 2018 IN EUROPA A WANDELING MARIKEN VAN NIEUMEGHEN zo 14 uur Gilde Nijmegen neemt u mee langs gebouwen en plaatsen waar Mariken mogelijk is geweest, of die in haar tijd al bestonden. Wandeling (max. 20 pers.) van 1,5 uur, start bij beeld van Mariken op de Grote Markt. B FIETSTOCHT NIJMEGEN VERDEDIGINGSSTAD za 14.30 uur zo 14.30 uur Verrassende fietstocht langs bekende en onbekende plekken in Nijmegen die de verdediging van de stad en strategische ligging laten zien. De gids geeft uitleg bij o.a. Valkhofburcht, stadswallen, torens en verschillende stadspoorten. Fietstocht (max. 20 pers.) van 1,5 uur, start bij de Godenpijler bij Museum het Valkhof, Kelfkensbos 59. Vooraf reserveren via Huis van de Nijmeegse geschiedenis 024-329 36 99. De fietstocht is ook voor gezinnen! C WANDELING VREDE VAN NIJMEGEN MIDDEN/ZUID D HEYENDAAL, VAN LANDGOED TOT UNIVERSITEITSCAMPUS za 11 uur en 14.30 uur (wandeling van ± 2 uur) za 14 uur en 15.30 uur (fietstocht van ± 1 uur) Een blik op verleden, heden en toekomst op de campus langs (en soms in) o.a. Grotiusgebouw, Elinor Ostrom gebouw en nieuwe bestuurs gebouwen van de Radboud Universiteit. Wandel- en fietstochten (max. 20 pers.) starten bij universiteitsbibliotheek, Erasmuslaan 36. NOORD E WANDELING VEUR LENT, BRUGGEN ALS GEBOUWEN zo 14 uur Als gebouwen in het landschap prijken de historische Waalbrug en spoorbrug, maar ook nieuwe iconen zoals De Oversteek en de bruggen over de nevengeul De Spiegelwaal. Wandeling van ca 1,5 uur, start- en eindpunt bij Dorpsschuur Lent, Oosterhoutsedijk 29. za 14 uur Begon Europa in Nijmegen? Gilde Nijmegen neemt u mee naar plaatsen die een rol speelden tijdens de Vrede van Nijmegen in 1678. Wandeling (max. 20 pers.) van 1,5 uur, start bij de Godenpijler bij Museum het Valkhof, Kelfkensbos 59. 17

HEIJENDAALSEWEG ACTIVITEITEN ZATERDAG 8 SEPTEMBER Vanaf 10.00 uur: Petrus Canisiuskerk: expo (19) De Witte Molen: demo (23) Dominicuskerk: (39) Historische Tuinderij Lent: ambachtenmarkt (45) Vanaf 10.30 uur: Stevenskerk: en expo (1) Cellenbroederenhuis: (12) 11.00 uur: Heyendaal campus, start Erasmuslaan 36 Vanaf 11.00 uur: Van t Lindenhoutmuseum: en expo (21) Begraafplaats Dorpsstraat: (22) Byzantijnse Kapel: muziek (28) Huize Heyendaal: (40) Mariënbosch: (42) Proeftuin Radboud Universiteit: (43) ZONDAG 9 SEPTEMBER Vanaf 10.00 uur: Besiendershuis: expo (11) 11.00 uur: Buitenplaats Oosterhout: (46) Vanaf 11.00 uur: Commanderie van St. Jan: verhalen en proeverij (10) Van t Lindenhoutmuseum: en expo (21) Archeologisch depot: expo en demo (29) Hollandsch-Duitsch gemaal: (30) Dorpsschuur Lent: expo (44) 12.00 uur: Vanaf 12.00 uur: Stevenskerk: en expo (1) Chirurgijnskamer: (4) 13.00 uur: De Waag: lezing Struykrovers in de Waagh (5) Dorpsschuur Lent: expo (44) 12.00 uur: Huize Bethlehem: (13) Begraafplaats Stenenkruisstraat: (36) Vanaf 12.00 uur: Vm. Latijnse School: (3) 13.00 uur: Huize Bethlehem: (13) Begraafplaats Daalseweg: (37) Vanaf 13.30 uur: De Sterreschans: (35) 14.00 uur: Stevenskerk: Verhalen (1) Huize Bethlehem: (13) De Sterreschans: lezing (35) Begraafplaats Stenenkruisstraat: (36) Begraafplaats Daalseweg: (37) Begraafplaats Daalseweg: (37) Buitenplaats Oosterhout: (46) Vanaf 13.00 uur: Petrus Canisiuskerk: expo (19) De Witte Molen: demo (23) Byzantijnse Kapel: muziek (28) 14.00 uur: Stevenskerk: Verhalen (1) Mariken van Nieumeghen (5) Titus Brandsma Gedachteniskerk: (24) Begraafplaats Daalseweg: (37) Veur Lent, bruggen als gebouwen, start bij 44 14.30 uur: Mariënburgkapel: lezing Grote gedachten, kleine correcties (18) Fietstocht Nijmegen verdedigingsstad, start Kelfkensbos 59 Fietstocht Heyendaal campus, start Erasmuslaan 36 Vrede van Nijmegen, start Kelfkensbos 59 14.30 uur: Fietstocht Nijmegen verdedigingsstad start Kelfkensbos 59 Heyendaal campus, start Erasmuslaan 36 15.00 uur: Stevenskerk: Verhalen (1) Huize Bethlehem: (13) De Sterreschans: lezing (35) 15.30 uur: Fietstocht Heyendaal campus, start Erasmuslaan 36 16.00 uur: Stevenskerk: Verhalen (1) 15.00 uur: Stevenskerk: Verhalen (1) De Waag: lezing Struykrovers in de Waagh (5) Titus Brandsma Gedachteniskerk: (24) 16.00 uur: Stevenskerk: Verhalen (1) Titus Brandsma Gedachteniskerk: (24) Uitleg over de activiteiten met alle tijden vindt u in de beschrijving van de monumenten. = rondleiding VAN NIJMEGEN JONKERSTRAAT DUKENBURG SCHUYLENBURGWEG 21 VAN APPELTERNWEG WAALDIJK VAN HEEMSTRAWEG WEST OOSTERHOUTSESTRAAT 22 DORPSSTR SYMFONIESTR O.C. HUISMANSTRAAT 29 NIEUWE DUKENBURGSEWEG ENERGIEWEG DENNENSTRAAT NEERBOSSCHEWEG GOFFERT MIDDEN/ ZUID DORPSSTRAAT INDUSTRIEWEG PLANETENSTR WEG DOOR JONKERBOSCH HATERTSEWEG STATIONSTRAAT WAAL MOLENWEG OUDE GROENESTRAAT WINSELINGSEWEG MUNTWEG MARIALAAN WOLFSKUILSEWEG GRAAFSEWEG 46 SLOTEMAKER DE BRUÏNEWEG GROOTSTALSELAAN NWE MOLLENHUTSEWEG GRIF TDIJK NOORD DE OVERSTEEK WAALBANDIJK WEURTSEWEG WEST 23 HATERTSEWEG KEIZER HENDRIK V SINGEL SINT JACOBSLAAN GRIFTDIJK CS NOORD GROENESTRAAT MIDDEN/ ZUID 26 28 27 VAN PELTLAAN 45 LENT ZALIGESTRAAT OOSTERHOUTSE 24 ST. ANNASTRAAT PRINS MAURITSSSINGEL DIJK N325 ARCHIPELSTRAAT HOUTLAAN OOST SCHEIDINGSWEG LAAUWIKSTRAAT GROENEWOUDSEWEG HEIJENDAAL OUDE DIJK 25 40 KAPITTELWEG ERASMUSLAAN NOORD 44 VROUWE UDA VEUR-LENT 38 D STELTSESTRAAT E 36 39 WAALBRUG 31 37 TOER DRIEHUZER WEG ZANDSES TRAAT VOSSENPEL S STRAAT UBBERGSEWEG 32 DAALSEWEG D ALMARASWEG BEMMEL SEDIJK WAAL BERG EN DALSEWEG OOST POSTWEG OOYSEDIJK N325 BOSWEG WAALDIJ K VAN T SANTSTRAAT HENGSTDALSEWEG NOOIVELD GROESBEEKSEWEG 43 30 BARBAROSSASTR UBBERGSEVELDWEG 33 41 DOORNIK 34 OOST 42 35 NIJMEEGSEBAAN 18 OPEN MONUMENTENDAG NIJMEGEN 2018 IN EUROPA MALDERBURCHTSTRAAT ELSHOFWEG SINT JACOBSWEG 19

AVONDPROGRAMMA Dinsdag 4 september, 19.30-21.30 uur in het Huis van de Nijmeegse geschiedenis Als opmaat naar de Open Monumentendag en ter verdieping van het thema In Europa biedt OMD Nijmegen twee lezingen: De Mauritslinie en Beladen Erfgoed. Louis Dolmans (voorzitter Stg. Onze Waal) vertelt over de verdedigingslinie van Prins Maurits. Deze linie van torens, forten en schansen langs de Waal tussen Nijmegen KINDERPROGRAMMA 2 STEVENSTOREN za en zo 11-17 uur: Hoe ziet de toren er van binnen uit en hoeveel treden heeft de toren? Beklim de toren en je wordt beloond met een prachtig uitzicht over Nijmegen! 16 T HOOGSTRAATJE za en zo 11-17 uur: Weet jij wie er vroeger in dit stadskasteel heeft gewoond en hoe het er toen uitzag? En waarom was het kasteel eigenlijk zo dichtbij het Valkhofpark gebouwd? Ontdek het zelf. De jonge kinderen kunnen lekker kleuren: volop kleurplaten! 17 STADHUIS za 13 uur: Hoe ziet de kamer van de burgemeester er eigenlijk uit? In de rondleiding speciaal voor kinderen kun je het zien. Aanmelden bij de receptie. 18 HUIS VAN DE NIJMEEGSE GESCHIEDENIS za 14-17 uur: Hou je van tekenen? Dan is deze tekenworkshop echt wat voor jou! Je leert de figuren uit het verhaal Mariken van Niemeghen in de middeleeuwse stad Nijmegen kennen en maakt er tekeningen bij. Workshop i.s.m. The Big Draw. en Kleef vervulde een cruciale rol in de Tachtigjarige oorlog en daarmee in de ontstaansgeschiedenis van ons land. Dolmans vertelt beeldend over de krijgsmacht en het leven in die roerige tijd. Historica Machlien Vlasblom vertelt over beladen erfgoed. Voor de stichting Versterking Herinnering Ook dit jaar biedt Nijmegen een gevarieerd kinderprogramma voor het hele gezin! 21 VAN T LINDENHOUT- MUSEUM za en zo 11-17 uur: Speurspel ik wil naar Amerika voor het hele gezin. Wil je weten wat Henri van der Horst, bewoner van weesinrichting Neerbosch allemaal meemaakt? In een speurtocht kom je erachter. 23 DE WITTE MOLEN za 10-16 uur en zo 13-17 uur: Handen uit de mouwen: maal zelf je meel met een handmolen en bak de lekkerste pizza in de houthoven! Wil je weten hoe de molen werkt? De molenaar vertelt er alles over en laat zien hoe je van graan brood maakt. 29 ARCHEOLOGISCH DEPOT NIJMEGEN zo 11-17 uur: Stadsarcheologen gezocht! Doe mee met de schervenworkshop. En wat doen archeologen eigenlijk met hun vondsten? Kom zelf maar kijken! 30 HOLLANDSCH-DUITSCH GEMAAL zo 11-17 uur: Doe je mee met het slootjesspel? Je krijgt een Droppie Water tattoo cadeau. Ook als je van kleuren houdt, zit je ook goed: kleurplaten genoeg! WO2 Gelderland en de Radboud Universiteit Nijmegen inventariseert Vlasblom locaties en bronnen van beladen erfgoed in de provincie Gelderland. Hieronder verstaat men gebouwen en locaties die verbonden zijn aan het Nederlands nationaalsocialisme en de Duitse bezetting en onderdrukking in de jaren 1940-1945. 32 H. MARIA GEBOORTE- KERK za en zo 12-17 uur: Speurtocht voor kinderen. 45 WARMOES HISTORISCHE TUINDERIJ LENT za 10-17 uur: Hoe maak je een springtouw en hoe wordt wol eigenlijk gemaakt? Kijk en probeer het zelf eens op de oude ambachtenmarkt. Je kunt ook bessen plukken of je eigen appelsap maken. Voor de lekkerbekken is de pluktuin met fruit. FIETSTOCHT NIJMEGEN VERDEDIGINGSSTAD za en zo 14.30 uur: Hoe heeft Nijmegen zich verdedigt tegen de verschillende vijanden? In deze tocht ga je met de fiets op pad langs Valkhofburcht, stadswallen, torens en oude stadspoorten. Start bij Museum het Valkhof. Vooraf reserveren via Huis van de Nijmeegse geschiedenis 024-329 36 99. 20 CS TUNNELWEG PARKWEG KRONENBURGER- PARK VAN SCHAECK MATHONSINGEL 7 LANGE HEZELSTRAAT 8 9 NASSAUSINGEL 20 PARKWEG 1 Stevenskerk 2 Stevenstoren 3 Vm Latijnse School 4 Chirurgijnskamer 5 De Waag 6 St. Jacobskapel 7 Kronenburger- of Kruittoren 8 Roomsche Voet 9 St. Jacobstoren 10 Commanderie van St. Jan 11 Besiendershuis 12 Cellenbroederenhuis 13 Huize Bethlehem 14 St. Nicolaaskapel 15 Valkhofbunker 16 t Hoogstraatje 17 Stadhuis 18 Mariënburgkapel/Huis van de Nijmeegse geschiedenis 19 Petrus Canisiuskerk 20 Stadsschouwburg WEST 21 Van t Lindenhoutmuseum 22 Begraafplaats Dorpsstraat 23 De Witte Molen 6 KEIZER KAREL PLEIN PAPENGAS HESSENBERG GEBROEDERS VAN LIMBURG- PLEIN BEGIJNENSTRAAT BLOEMERSTRAAT LAGE MARKT GANZENHEUVEL HOUTSTRAAT i STIKKE HEZELSTR AUGUSTIJNENSTRAAT PLEIN 1944 MOLENSTRAAT SMIDSTRAAT 1 2 3 4 19 VAN WELDERENSTRAAT ORANJESINGEL WAALKADE NONNENSTRAAT 10 GROTE MARKT 5 A ZIEKERSTRAAT BROERSTRAAT GROTESTRAAT 17 TWEEDE WALSTRAAT MARIKENSTRAAT MARIËNBURG STEENSTR VLEESHOUWERSTRAAT SNIJDERSTRAAT MIDDEN/ZUID 24 Titus Brandsma Gedachteniskerk 25 Galerie de Natris 26 De Tweeling 27 H. Antonius/St. Annakerk 28 Byzantijnse Kapel 29 Archeologisch depot Nijmegen OOST BURCHTSTRAAT 18 30 Hollandsch-Duitsch gemaal 31 Evangelisch-Lutherse kerk 32 Maria Geboortekerk 33 Vm. winkel/woonhuis De Gruyter 34 Gelders Archeologisch Centrum G.M. Kam 35 Wooncomplex De Sterreschans 36 Begraafplaats Stenenkruisstraat 37 R.K. Begraafplaats Daalseweg 38 H. Antonius van Paduakerk 39 Dominicuskerk 40 Huize Heyendaal 41 Villa Oud Mariënboom 42 Mariënbosch 43 Proeftuin Radboud Universiteit 11 GROENE BALKON 12 13 RIDDERSTRAAT MARIËNBURGSESTRAAT WAAL 16 HERTOGSTRAAT 14 ST. CANISIUSSINGEL PRINS HENDRIKSTRAAT VALKHOF DERDE WALSTRAAT 15 KELFKENSBOS GERARD NOODTSTRAAT 31 B C WAALBRUG BERG EN DALSEWEG NOORD 44 Dorpsschuur Lent 45 Warmoes Historische Tuinderij Lent 46 Buitenplaats Oosterhout FIETS- EN WANDELROUTES Beschrijving routes op pagina 17 Wandeling Mariken van Nieumeghen Fietstocht Nijmegen verdedigingsstad Wandeling Vrede van Nijmegen Wandeling en Fietstocht Heyendaal, van landgoed tot universiteitscampus Wandeling Veur Lent, bruggen als gebouwen 21 32

COLOFON Dit is een uitgave van de gemeente Nijmegen, afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling. TEKST EN REDACTIE Monique Zoon, Sarina Wagener en Henk Rullmann GRAFISCH ONTWERP Kukel & Kuijpers, Nijmegen DRUK DPN-Rikken Print, Nijmegen FOTO S Karsten Russ (omslag), Gemeente Nijmegen en Buitenplaats Oosterhout ORGANISATIE Comité Open Monumentendag Nijmegen 8 EN 9 SEPTEMBER 2018 INFORMATIE TIJDENS DE OMD Stevenskerk, St. Stevenskerkhof 62 zaterdag van 10.30-17 uur en zondag van 12-17 uur MEER INFO www.hvng.nl/openmonumentendag www.openmonumentendag.nl www.facebook.com/openmonumentendagnijmegen Het is mogelijk dat door omstandigheden het programma is aangepast. Informatie hier - over bij de informatiepunten en www.hvng.nl/openmonumentendag Het betreden van monumenten en deelname aan activiteiten op de Open Monumentendag gebeurt op eigen risico. De organisatie van de Open Monumentendag en de eigenaren/ beheerders van de monumenten zijn niet aansprakelijk voor eventuele schade. Augustus 2018