Wim Simons en Dick van Dorp (red)

Transcriptie

1 Wim Simons en Dick van Dorp (red)

2 Colofon Redactie Wim Simons, Dick van Dorp, Hogeschool Van Hall Larenstein Eindredactie: Florien Kuijper, Uitgeverij Landwerk Beeldadvies, beeldessay en foto's rechts omslag: Ben ter Mull, Hogeschool Van Hall Larenstein Linkerfoto omslag: Marc Custers Vormgeving Mariëtte Boomgaard, Uitgeverij Landwerk Druk Veldhuis Media, Raalte Dit boek is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het lmpulsproject lnnovatief praktijkonderzoek van Hogeschool Van Hall Larenstein, gelden waarmee de hogeschool zich als kenniscentrum wil ontwikkelen en profileren. Wij bedanken Frans van den Goorbergh en Freek Rurup voor hun inspirerende en enthousiaste bijdrage aan de aanvraag van dit project. Simons, W., Van Dorp, D. (red.) (2014). Praktijkgericht onderzoek in de ruimtelijke planvorming - methoden voor analyse en visievorming. Wageningen: Uitgeverij Landwerk. lsbn: O9 Alle rechten zijn voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, internet of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. 'UEL,til il rappried Sciences WËÍlt

3 a a a a a a a a a a aaaaaaaaaaaa a aaaaa a a a aa a aaaaaaa aaaaaaaa aaaa a aaaaa a aaaaaaaaaaaaaa a aaa a a a a lnhoud Woord vooraí 1 Praktijkgericht onderzoek in de ruimtelijke planvorming - inleiding Wim Simons, Dick van Dorp 2 Ruimtelijke analyse - de structuur van de ruimte onderzocht ful Koolen, Jack Martin 3 Sociaalruimtelijke analyse - het gebruik van de openbare ruimte onderzocht Frans van den Goorbergh 4 Landschapsecologische analyse - zoeken naar samenhang in het landschap Dan Assendorp, Dick van Dorp 5 Het leesbare landschap - analyse en waardering Derk Jan Stobbelaar, Karina Hendriks 6 De Iandschapsbiografie - hoe de mens het landschap heeft gevormd Manijn Horst, Theo Spek 7 Landschapsstructuurkaarten - landschappelijke samenhang gevisualiseerd Margreet van Kuijk 8 Visueel Iandschapsonderzoek - methoden en toepassingen van visuee!-ruimtelijke analyse met GIS Steffen Nijhuis 9 Rapid rural appraisal - gebruikers waarderen hun IeeÍomgeving Daan van der Linde 10 Ruimtelijke kwaliteit - de werkbankmethode Peter Dauvelier, Jannemarie de Jonge, Henk Puylaert 11 Water als ordenend principe - waterschalen en gidsmodellen als onderzoeksmethoden in de ruimtelijke planvorming Peter Groenhuijzen 12 0ntwerpgericht onderzoek door referentiestudie Adrian Nooftman 13 Scenariostudies - plannen bij onzekerheid Ad Woudstra

4 a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a aa a aa a a a a a a a aa a a a a a a aaa a a a a aa aa a a a a a a a Peter Groenhuijzen 11 Water als ordenend principe WATERSCHALEN EN GIDSMODELLEN ALS ONDERZOEKS. METHODEN IN DE RUIMTELIJKE PLANVORMING Het Nederlandse landschap is door de eeuwen heen gevormd en geordend door het water. Niet alleen door de zee en de loop en ligging van beken en rivieren, maar ook door ingrepen van de Nederlanders, zoals de vele diiken die het land en de inwoners beschermen tegen overstromingen. Ook in de toekomst is het nodig dat we water gebruiken als het voornaamste ordenend principe in ruimtelijke planprocessen. Zo kunnen we omgaan met de effecten van klimaatverandering en kunnen we de noodzakelijke stappen zetten om Nederland duurzaam in te richten. Dit hoofdstuk reikt twee onderzoeksmethoden aan die je in ruimtelijke planprocessen kunt toepassen om water letterlijk en figuurlijk op kaaé te zetten. De waterschalenmethode biedt houvast bij het gestructureerd ondetzoeken van het watersysteem en is een hulpmiddel om tijdens de visievorming het ambitieniveau te bepalen. De gidsmodellenmethode is gebaseerd op landschaps pen en kan helpen bij het vinden van duurzame oplossingen. ParagraaÍ 11.2 licht de waterschalenmethode toe. De paragrafen 11.3 en 11.4 beschrijven hoe deze methode kan worden toegepast bij respectievelijk analyse en visievorming. Paragraaf 11.5 gaat over de uitgangspunten en in 11.6 komt de toepassing van de gidsmodellen aan de orde Denkend aan Holland... De invloed van water op de ruimtelijke structuur van Nederland is onmiskenbaar. Van de rechthoekige en lijnvormige patronen met sloten in de klei- en veengebieden tot de kronkelende beken op de zandgronden. Van de Hanzesteden langs de rivieren en het ljsselmeer tot de verdedigingswerken van de Hollandse Waterlinie. Van de dijken en wielen in het rivierengebied tot de imposante Deltawerken in Zeeland. En wat te denken van het indrukwekkend aantal indijkingen en droogmakerijen in het Noorden en Westen van Nederland? Niet voor niets behoren de Beemster, het Woudagemaal en de molens van Kinderdijk tot het Unesco Werelderfgoed. Het zijn niet alleen de bewoners die het Nederlandse landschap hebben gevormd naar het water. Verder terugkijkend in de tijd is de invloed van ijs, stromend water en de zee op de hoofdstructuur van Nederland duidelijk herkenbaar. De stuwwallen zoals de Veluwe en Utrechtse Heuvelrug zijn door opstuwing van het ijs in de voorlaatste ijstijd ontstaan. Na de ijstijden is smeltwater HooÍdstuk 11. Water als ordenend principe 195

5 Afbeelding 1 Gedicht Marsman. B r o n : nspi r ati ev o o r o nd e rwij s. nl en neerslag afgevoerd in rivieren en beken die door meandering, erosie en sedimentatie een complex patroon van klei-, zand- en grindafzettingen hebben veroorzaakt. ln het huidige landschap kun je dit zien aan de lagere vlakke komgronden en de wat hogere oeverwallen langs de rivieren. Verder heeft de stijging van de zeespiegel na de laatste ijstijd gezorgd voor aízetting van door de zee aangevoerd materiaal (met name klei), dat de ondergrond vormtvan het open en vlakke laagland in het Noorden en Westen van Nederland. 'First among equals' ln de moderne integrale benadering van ruimtelijke vraagstukken worden naast water ook thema's als recreatie, beleving, natuur, demografie en mobiliteit meegewogen. Omdat Nederland kwetsbaar is voor overstromingen en wateroverlast in natte perioden, maar ook voor tekorten voor aan zoet water in droge perioden, zal water het belangrijkste ordende principe moeten blijven. Dit belang wordt onderstreept door de doorgaande bodemdaling, waardoor de lage gebieden nog dieper ten opzichte van het waterpeil komen te liggen en door klimaatverandering, waardoor de kans op extreme omstandigheden toeneemt. Water is daarmee 'the first among equals". bij ruimtelijke planvorming moet eerst het water worden onderzocht om de veiligheid, leefbaarheid en vitaliteit van gebieden te kunnen waarborgen. Watertoetsproces De overheid onderkent het belang van het ontwerpen van duurzame en klimaatbestendige watersystemen bij ruimtelijke ontwikkelingen. Een goed voorbeeld hiervan is de wettelijk vastgelegde verplichting om het watertoetsproces uit te voeren bij ruimtelijke plannen. Dit houdt in dat bij ieder ruimtelijk plan, in samenspraak met de waterbeheerder(s), vooraf het effect op de waterhuishouding beoordeeld moet worden en dat zo nodig mitigerende maatregelen getroffen moeten worden. Ook brengen waterbeheerders bij ruimtelijk-economische ontwikkelingen steeds vaker al in een vroeg stadium het waterbelang bij de betrokkenen onder de aandacht. Het watertoetsproces en deze proactieve houding van waterbeheerders dragen ertoe bij dat water steeds bepalender wordt in de besluitvorming over opgaven op het gebied van verstedelijking, bedrijvigheid, industrie, landbouw, natuur, landschap en recreatie. Communiceren Bij het toepassen van water als ordenend principe is het belangrijk dat ontwerpers en waterdeskundigen vanaí het begin van een plan met elkaar samenwerken en elkaars kwaliteiten benutten. Het is wenselijk om de waterbelangen in een vroeg stadium van onderzoek en planvorming mee te nemen, om de mogelijkheden voor synergie en integraliteit zoveel mogelijk te benutten. ln de praktijk is dat namelijk nog niet zo eenvoudig. Belangrijke obstakels zijn de inhoudelijke complexiteit en de verschillende 'talen'die de betrokkenen spreken. Eén allesomvattende methode om water als ordenend principe te hanteren is daarom ook niet voorhanden. ln ieder geval geldt dat communicatie de basis is voor succes. Twee inmiddels beproefde methoden kunnen een zinvolle bijdrage leveren en ervoor zorgen dat water letterlijk en figuurlijk op kaart wordt gezet:. De waterschalenmethode kan worden ingezet in de analysefase. De methode geeft inzicht in de wateropgave ter plaatse, op basis van de structuur en het Íunctioneren van het watersysteem en de context. Ook kunnen de waterschalen een rol spelen in de visievorming, omdat ze aan ieder doel een ambitie koppelen.. De gidsmodellen kunnen ingezet worden in de fase van visievorming. Zij bieden concrete oplossingsrichtingen en -technieken die zijn gekoppeld aan de verschillende landschapstypen in Nederland. 196 Praktijkgericht onderzoek in de ruimtelijke planvorming