Recessieve overerving

Transcriptie

1 12 Recessieve overerving Aangepaste informatie van folders geproduceerd door Guy s and St Thomas Hospital en Londen Genetic Knowledge Park, aangepast volgens hun kwaliteitsnormen. Januari 2008 G e s t e u n d d o o r E u r o G e n t e s t, N o E ( N e t work of E x c e l l e n c e ) contract nr , gesteund door EU-FP6 Illustraties: Rebecca J Kent [email protected] Informatie voor patiënten en hun familie

2 2 Recessieve overerving Hierna vindt u informatie over recessive overerving: wat is het en hoe wordt dit overgeërfd. Om recessive overerving beter te begrijpen, is het nuttig om meer te weten over genen en chromosomen. Genen en Chromosomen Ons lichaam bestaat uit miljoenen cellen. Praktisch alle cellen bevatten een volledig stel genen. Genen gedragen zich als een een geheel van instructies, ze controleren onze groei en ook hoe ons lichaam werkt. De genen zijn verantwoordelijk voor heel wat van onze kenmerken zoals kleur van de ogen, bloedtype of lichaamslengte. We hebben duizenden genen. We erven 2 kopieën van de meeste genen, één kopie van de moeder en één kopie van de vader. Dit is de reden waarom we vaak dezelfde kenmerken hebben als onze ouders. De genen bevinden zich op kleine draadvormige structuren, die de chromosomen worden genoemd. In de meeste van onze cellen hebben we 46 chromosomen. We erven 23 chromosomen van de moeder en 23 van de vader. We hebben dus 2 stellen van 23 chromosomen, of 23 paren. Soms is er een verandering (mutatie) in één kopie van een gen, waardoor dit gen niet goed meer werkt; defect is. Wanneer dit slechts in één recessief gen gebeurt, en de persoon heeft een andere normale kopie, dan zal dit meestal geen genetische aandoening veroorzaken. Centrum Medische Genetica - Universiteit Antwerpen Tel. +32 (0) Institut de Pathologie et de Génétique - Loverval Tel. +32 (0)

3 10 Orphanet Website met informatie over zeldzame ziekten, klinische proeven, medicijnen en links naar hulpverenigingen in Europa. EuroGentest Website met informatie over genetische testen en links naar hulpverenigingen in Europa. Afbeelding 1: Genen, Chromosomen en DNA 3 Of de genetische afdeling in jouw lokale ziekenhuis: Université de Liège Ulg Tel. +32(0) Universiteit Gent - UG Tel. +32(0) Université Libre de Bruxelles - ULB Tel. +32 (0) Vrije Universiteit Brussel - VUB Tel. +32 (0) Université Catholique de Louvain - UCL Tel. +32 (0) Centrum Menselijke Erfelijkheid Katholieke Universiteit Leuven Tel. +32 (0) Wat is autosomaal recessieve overerving? Sommige aandoeningen worden overgeërfd als recessieve aandoeningen. Dit betekent dat een persoon twee gemuteerde, defecte kopieën moet erven van eenzelfde gen (één defecte kopie van elke ouder) om de aandoening te krijgen. Indien een persoon één defecte kopie en één normale kopie erft, dan zal in de meeste gevallen de persoon een gezonde drager zijn, omdat de normale kopie compenseert voor de defecte kopie. Een drager heeft de aandoening niet, maar draagt een defecte kopie van het gen op één van de genparen. Voorbeelden van autosomaal recessieve aandoeningen zijn mucoviscidose (taaislijmziekte) en sikkelcelanemie.

4 4 Hoe erft men recessieve aandoeningen? 9 Afbeelding 2: Hoe recessieve genen van ouder naar kind gaan Drager Drager Normaal gen Defect gen Dit is enkel een korte inleiding over recessieve overerving. Meer informatie kan u vinden bij: Erfocentrum - Een Nederlandse website met informatie voor patiënten over alle aspecten omtrent erfelijkheid. Tel. +31(0) LUSS - Ligue des Usagers des Services de Santé Tel Niet Aangetast Drager Drager Aangetast VPP - Vlaams Patienten Platform vzw Een onafhankelijke koepelorganisatie van meer dan 82 patiëntenverenigingen uit Vlaanderen die streeft naar een toegankelijke zorg op maat voor de patiënt en zijn omgeving. Tel BOKS - Belgische organisatie voor kinderen en volwassenen met stofwisselingsziekten Tel

5 8 Te onthouden Een persoon moet twee kopieën erven van het defecte gen, één van elke ouder, om ook daadwerkelijk de aandoening te hebben (25% kans). Wanneer een persoon slechts één kopie erft van het defecte gen, dan is deze persoon slechts een drager (50% kans). Dit gebeurt willekeurig, kan bij elke zwangerschap gebeuren en is hetzelfde voor jongens en meisjes. Een defect gen kan niet worden gecorrigeerd dit is voor het leven. Een defect gen is niet iets dat men zomaar overdraagt aan iemand anders. Men kan dus zonder problemen bijvoorbeeld bloedgever zijn. Mensen voelen zich vaak schuldig waneer een genetische aandoening in de familie voorkomt. Het is belangrijk om weten dat niemand hier schuld treft en niemand iets heeft gedaan waardoor dit kon gebeuren. Wanneer beide ouders drager zijn van eenzelfde defect gen, dan kunnen zij of hun normaal of hun defect gen doorgeven aan hun kind. Dit gebeurt op een willekeurige manier. Elk kind waarvan de beide ouders drager zijn van eenzelfde, defect gen heeft 25% kans (1 op 4) om dat defecte gen te erven van beide ouders en dus ook de aandoening te krijgen. Dit betekent dat er dus 75% kans is (3 op 4) dat een kind de aandoening niet zal krijgen. Deze kansen blijven dezelfde bij elke zwangerschap en zijn dezelfde voor jongens als voor meisjes. Er is ook 50% kans (2 op 4) dat een kind slechts één kopie van het gemuteerde gen zal erven. Dit betekent dat het kind, net zoals zijn of haar ouders, en gezonde drager is. Tenslotte is er ook 25% kans (1 op 4) dat het kind de beide normale kopieën van het gen erft. In dit geval zal het noch de aandoening hebben, noch drager zijn. Deze mogelijke uitkomsten gebeuren willekeurig. De kansen blijven dezelfde bij elke zwangerschap en zijn dezelfde voor jongens en meisjes. 5

6 6 Wat als een kind de eerste persoon in een familie is met de aandoening? 7 Soms is een kind dat geboren wordt met een recessieve, genetische aandoening de eerste persoon in die familie met deze afwijking. Terwijl familieleden al gedurende vele generaties drager kunnen zijn, kan een kind de aandoening enkel krijgen indien beide ouders drager zijn en het kind het defecte gen van zowel de moeder als de vader erft. Testen op dragerschap en testen tijdens de zwangerschap Voor mensen met een familiegeschiedenis van een recessieve genetische aandoening zijn er een aantal opties beschikbaar. Zo zijn er testen voor dragers beschikbaar die kunnen nagaan of het koppel beide dragers zijn van het gemuteerde gen. Dit kan nutig zijn wanneer een zwangerschap wordt gepland. Voor sommige recessieve aandoeningen is het m o g e l i j k o m t i j d e n s d e zwangerschap een test te laten doen, om na te gaan of de baby de aandoening heeft overgeërfd (voor meer informatie, zie de folders over vruchtwaterpunctie en vlokkentest). Bespreek dit met de arts. Andere familieleden Wanneer iemand in het gezin een recessieve aandoening heeft of drager is, dan wenst u dit misschien te bespreken met andere familieleden. Dit biedt deze familieleden de mogelijkheid om, indien zij dit wensen, een test te laten doen en na te gaan of zij ook dragers zijn. Deze informatie kan nuttig zijn om bij andere familieleden een diagnose te stellen. Dit kan vooral belangrijk zijn voor familieleden die kinderen hebben of wensen in de toekomst. Sommige mensen vinden het moeilijk om andere familieleden te informeren over een genetische aandoening, uit angst dat de familie zich zorgen zal maken. Soms heeft men ook contact verloren met bepaalde familieleden, en vindt men het moeilijk om dan contact met hen te zoeken. Genetici hebben heel wat ervaring met families in die situaties en kunnen vaak helpen bij de discussies met andere familieleden.