Beknopte Harmonieleer

Transcriptie

1 Beknopte Harmonieleer DEEL extra 12 Opgaven Roy van Hest composerroynet

2 composerroynet Beknopte Harmonieleer nleiding Deze cursus is geaseerd op de klassieke harmonieleer, zoals deze in Nederland onderezen ordt aan een conservatorium De lessen zin ontorpen voor eginnende en amateur componisten die over een redelike mate van theoretische kennis eschikken Wanneer u deze cursus in zin geheel volgt, zou u over een fundamentele kennis van de leer kunnen eschikken Kennis die u, naar ik hoop, op creatieve en intelligente ize zult toepassen Mocht u ooit aan een schoolse studie harmonieleer eginnen, dan zal het u opvallen hoeveel u al eet Als de cursus toch te moeilik likt te zin, kunt u eter les nemen Op min esite vindt u adressen van evoegde docenten en etrouare instituten k raad u dit aan De kans dat u er in slaagt om volledig zelfstandig harmonieleer te studeren is izonder klein Een componist kan niet zonder een instrument dat meerstemmig spel mogelik maakt Niet geheel toevallig zin het geoonlik pianisten, organisten en gitaristen, die componeren Tidens de lessen compositie aan een conservatorium geruikt men i voorkeur de piano Bestudeer elke les goed en ga niet verder voor u de materie niet alleen egript, maar ook eheerst U int daar uiteindelik tid mee, omdat u niet steeds hoeft te zoeken in eerdere lessen Onze laamse vrienden is ik er op, dat men in laanderen niet altid dezelfde uitdrukkingen of ize van notatie hanteert als in Nederland Kies daarom de methode die u het este ligt k ens u veel succes met het volgen van de cursus Beknopte Harmonieleer Nogmaals enadruk ik dat u aarschinlik les zult moeten nemen Maar deze cursus vormt een aardig egin Roy 2010 Roy

3 Cursus Harmonieleer Deel Niet-modulerende Harmonie

4 Akkoorden Drieklanken - stemmen Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 n de eerste les leert u de namen van de drieklanken en hun omkeringen Een drieklank estaat uit drie verschillende tonen Met drieklank ordt niet het aantal tonen edoeld Zoals u in de teede les zult zien, kan een drieklank ook uit vier tonen estaan 1 Bi het definiëren van akkoorden is de laagste toon epalend De laagste toon, ofteel astoon, is niet altid de grondtoon Als de astoon van een akkoord gelik is aan de grondtoon, spreken e van een akkoord in grondligging Akkoorden in grondligging ziet u i regel 1 in ooreelden Een driestemmig akkoord ordt opgeoud door tee tertsen te stapelen Men kan ook zeggen dat het opgeoud ordt uit een terts op de grondtoon en een kint op de grondtoon Het vooreeld i 1 in ooreelden etreft C groot, ook el genoemd C maeur, of C grote terts De tonica van C groot is C, de eerste toon van de toonladder en tevens spil van de toonsoort Wanneer u de tonica vermeldt om een toonsoort aan te geven, moet u een grote letter voor maeur geruiken en een kleine voor mineur Het is dus C of c Als maeur of mineur ordt aangegeven, is C maeur en C mineur geruikelik Maar u mag ook c mineur schriven - Uitzonderingen zin mogelik n partituren voor accordeon ordt met een kleine letter het akkoord aangegeven en met een grote letter de astoon van het akkoord Bi een harmonische analyse van een partituur noteert u de tonica alleen in het egin en anneer zich een harmonische iziging voordoet Zie het vooreeld i 1 De C ordt daar niet herhaald De naam van het akkoord ordt afgeleid van de positie die de grondtoon inneemt De stapeling van tee tertsen op de eerste toon van toonladder C ordt C genoemd Het akkoord op D, de teede toon van toonladder C, heet C Men omschrift dit als trappen C is de eerste trap, C de teede trap n maeur en mineur tellen e zeven trappen, omdat een toonladder uit zeven tonen estaat - Als de toon verhoogd of verlaagd ordt, verandert het nummer van de trap niet Het akkoord in grondligging op Bes in C mineur noteren e als c, op B in C harmonisch mineur eveneens 2 De eerste omkering van een akkoord in grondligging ontstaat door de grondtoon hoger te plaatsen dan de terts uit het akkoord, aardoor de terts de astoon (de laagste toon) ordt Als gevolg van deze omkering ontstaat op de astoon een nieu interval, te eten de sext (in grondligging komen alleen de terts en de kint voor) Daarom noemen e deze omkering C, ofteel C één sext, ook el omschreven als een sext akkoord op de eerste trap van C De teede omkering ontstaat door de kint uit de grondligging als astoon te nemen Nu ontstaat op de astoon een kart Het eerste akkoord in ons vooreeld noemen e daarom C /, ofteel C één kartsext, of een kartsext akkoord op de eerste trap van C - n laanderen, maar ook in Nederland, ordt dit akkoord soms niet als / omschreven, maar als / Beide notaties zin goed, maar / komt meer overeen met de uitspraak: kartsext Een derde omkering zou ons eer het akkoord in grondligging opleveren Bi drieklanken zin 2010 Roy

5 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 slechts tee omkeringen mogelik, het sext akkoord en het kartsext akkoord Als één of meerdere tonen van een akkoord verplaatst orden, teril de laagste toon zin positie als astoon ehoudt, verandert het akkoord slechts qua ligging Zie de eerste drie akkoorden i vooreeld C lift C, echter in naue, ide of gemengde ligging - Akkoorden kunnen ook een terts-, kint- of octaafligging heen Dan ligt de terts, kint of grondtoon in de ovenste stem Bi een analyse ordt deze ligging doorgaans niet vermeld Bi de naue ligging van een drieklank past geen enkele toon uit het akkoord tussen de gegeven tonen Bi een ide ligging passen tussen alle gegeven tonen één of meerdere tonen uit het akkoord n de overige gevallen is sprake van een gemengde ligging Bi vooreeld zien e een herhaling van vooreeld 1, maar nu in de toonsoort G Omdat G net als C een maeur toonladder is, zin de akkoorden in grondligging per trap gelik van samenstelling C estaat uit een stapeling van een kleine terts op de laagste toon en een reine kint, G ook Zelfs kunnen akkoorden uit verschillende toonsoorten asoluut gelik aan elkaar zin, dus niet alleen qua intervallen, maar ook qua tonen ergelik G met C Beide akkoorden in grondligging estaan uit de tonen C - E - G Hieruit volgt dat zi ook als omkering gelik zin Met verschillende toonsoorten orden hier zoel mineur als maeur toonsoorten edoeld De eerste trap van d klein (d ) is gelik aan de teede trap van C groot (C ): D - F - A Door geruik te maken van dergelike overeenkomsten is het mogelik om te moduleren Moduleren is het izigen van de toonsoort Daarover meer in Deel van de cursus 2010 Roy

6 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1 Akkoorden Drieklanken - stemmen 1 2 Akkoorden in grondligging - Toonsoort C C Altid noteren in Romeinse cifers! Eerste omkering = Sext akkoord C Teede omkering = Kartsext akkoord C Uitspraak: C grote terts, of C groot, of C maeur Uitspraak: C groot één, C tee, C drie, of C groot eerste trap, teede trap, of eerste trap in C groot, etc etc etc Naue (enge), ide (rede) en gemengde ligging C nau id gemengd Akkoorden in grondligging - Toonsoort G nau Uitspraak: C groot één sext, tee sext, drie sext, etc Uitspraak: C groot één kartsext, tee kartsext, etc id id G G is hier de tonica, zoals C de tonica is in C groot en d in d klein nau id Omkeringen in Toonsoort d Uitspraak: d kleine terts, of d klein, of d mineur d Let op de overeenkomsten tussen verscheidene toonsoorten Biv G is gelik aan C, G = C, G = C, G = C, d = C, d = C, d = C (= G ) 2010 Roy

7 Akkoorden in grondligging in C groot - Welke trap is dit C Sext akkoorden - Welke trap is dit C Kartsext akkoorden - Welke trap is dit C Naue (enge), ide (rede) en gemengde ligging - Welk akkoord is dit en at is de ligging C nau Akkoorden in grondligging in G groot - Welke trap is dit G d Welk akkoord is dit in D klein (ligging niet vermelden) Akkoorden 2010 Roy Drieklanken - stemmen Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les 1 composerroynet 1 2

8 composerroynet Akkoorden Drieklanken - stemmen Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les 1 1 Akkoorden in grondligging in C Groot - Welke trap is dit C 2 Sext akkoorden - Welke trap is dit C Kartsext akkoorden - Welke trap is dit C Naue (enge), ide (rede) en gemengde ligging - Welk akkoord is dit en at is de ligging C n gem n n gem Akkoorden in grondligging in G groot - Welke trap is dit G Welk akkoord is dit in D klein (ligging niet vermelden) d 2010 Roy

9 Akkoorden Drieklanken - stemmen Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 2 n de eerste les maakte u kennis met drieklanken en hun omkeringen n deze les ehandelen e vierstemmige drieklanken Nog steeds estaat het akkoord uit drie verschillende tonen, vandaar de term drieklank voor het akkoord (en het getal vier voor het aantal stemmen) Westerse muziek is in hoofdzaak vierstemmig Om een drieklank toch vierstemmig te kunnen geruiken, verduelen e een toon Welke toon e verduelen is afhankelik van de astoon, ofteel de laagste toon, van het gegeven akkoord 1 Bi een drieklank in grondligging ordt de laagste toon, die tevens de grondtoon van het akkoord is, verdueld Dit geldt voor zoel maeur als mineur toonsoorten - in maeur en in mineur orden i voorkeur als sext akkoord geruikt Zie 2 Bi een sext akkoord ordt de laagste toon niet verdueld Afhankelik van de stemvoering (dz naar u eigen voorkeur) verduelt u de grondtoon of de kint (van het akkoord in grondligging) Bi een kartsext akkoord ordt eer el de laagste toon verdueld - U verduelt dus de laagste toon (de astoon), ehalve i sext akkoorden, aar u de grondtoon of de kint van het akkoord in grondligging verduelt Toch komt het regelmatig voor, als gevolg van het verloop der stemmen, dat ook van een sext akkoord de astoon verdueld ordt olgens sommige theoretici is i vierstemmige drieklanken een naue, ide of gemengde ligging mede afhankelik van de positie van de astoon n de praktik echter, evindt een astoon zich meestal te laag (denk aan een asgitaar) om de ize van ligging hooraar te eïnvloeden De positie van de astoon is el van elang als de stemmen dicht i elkaar liggen, zoals i het zingen in close harmony (arershop) Dan epaalt ook de astoon de ligging van het akkoord Zoals reeds vermeld, orden in maeur en in mineur meestal als sext akkoord geruikt De toon die hier verdueld moet orden, is de laagste toon, de terts uit het akkoord in grondligging De terts ligt dan óf in de tee uitenste stemmen, óf in de tee onderste stemmen De uitzondering in geldt ook voor in mineur, maar alleen als de zevende toon verhoogd is (harmonisch mineur) - in maeur, in mineur en in harmonisch mineur estaan uit een stapeling van louter kleine tertsen, hetgeen i een verminderd akkoord noemen Daarom orden zi anders ehandeld n de harmonieleer zin e er aan geend geraakt om de mineur toonladder met de verhoogde zevende toon als standaard te eschouen Als u een analyse maakt van een compositie, kunt u eventueel harmonisch (verhoogde zeven) of aeolisch (geen verhoogde zeven) aangeven 2010 Roy

10 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 2 Akkoorden Drieklanken - stemmen 1 ierstemmige drieklanken in grondligging - erduel de grondtoon <--- <--- C zie 2 ierstemmige sext akkoorden - erduel de grondtoon (hier niet hetzelfde als de astoon) of de kint <--- <--- C gt dl <--- <--- k dl zie ierstemmige kartsext akkoorden - erduel de kint C <--- <--- zie Naue, ide en gemengde ligging (in de praktik ongeacht de positie van de astoon) C nau id nau nau id id nau gemengd in maeur en in mineur - Bi voorkeur als sext akkoord met duele terts <--- <--- C <--- <--- d <--- <--- <--- <--- Terts ligt in de 2 uitenste of de 2 onderste stemmen in harmonisch mineur - Bi voorkeur als sext akkoord met duele terts <--- <--- d <--- <--- Ook hier ligt de terts in de 2 uitenste of de 2 onderste stemmen 2010 Roy

11 ierstemmige drieklanken in grondligging - Welke trap is dit C ierstemmige sext akkoorden - Welke trap is dit C ierstemmige kartsext akkoorden - Welke trap is dit C Welke tee akkoorden zin theoretisch gezien niet correct en aarom niet C ul de ontrekende noot in i deze vierstemmige drieklanken in naue ligging C Analyseer dit fragment in C groot (noteer trap en evt omkering) C duele terts als gevolg van de stemvoering Akkoorden 2010 Roy Drieklanken - stemmen Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les 2 composerroynet 1 2

12 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les 2 Akkoorden Drieklanken - stemmen 1 ierstemmige drieklanken in grondligging - Welke trap is dit C 2 ierstemmige sext akkoorden - Welke trap is dit C ierstemmige kartsext akkoorden - Welke trap is dit C Welke tee akkoorden zin theoretisch gezien niet uist en aarom niet C duele terts ul de ontrekende noot in i deze vierstemmige drieklanken in naue ligging C Analyseer dit fragment in C groot (noteer trap en evt omkering) C duele grondtoon duele terts als gevolg van de stemvoering 2010 Roy

13 Akkoorden ierklanken (Septime akkoorden) Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les Na de drieklanken in les 1 en 2 zin e aangekomen i de vierklanken, eter ekend als septime akkoorden, ook el geschreven als septiem akkoorden n principe is elk akkoord dat uit vier verschillende tonen estaat een vierklank Wanneer u C, D, E en F tegelikertid laat klinken, vormen deze tonen een vierklank Maar in de harmonieleer ordt met een vierklank doorgaans het septime akkoord edoeld Het septime akkoord ordt ervaren als een uitreiding van de drieklank Het is eenvoudig samen te stellen Aan een driestemmige drieklank in grondligging voegt u simpeleg een terts toe Zie vooreeld 1 De extra terts is gelik aan de zevende toon van de toonsoort, de septime 1 Zoals u i de vooreelden kunt zien, is het septime akkoord in grondligging een stapeling van tertsen Wat voor tertsen, groot of klein, is afhankelik van de toonsoort en de trap - n harmonisch mineur komt een verminderd septime akkoord voor, dat uit louter kleine tertsen is opgeoud, namelik 7 ( a 7 = Gis als verhoogde zevende toon - B - D - F) 2 Het kintsext akkoord is de eerste omkering van het septime akkoord Net als i de eerste omkering van een drieklank in grondligging ordt dit akkoord gevormd door als astoon de terts van het akkoord in grondligging te nemen ipv de grondtoon (in C groot de E) Septime akkoorden orden genoemd naar de intervallen die ontstaan tussen de laagste toon en de zevende toon, de septime Ter verduideliking ordt i het kintsext (/) akkoord ook de afstand tussen de astoon en de grondtoon vermeld Zie vooreeld 2 De teede omkering, het tertskart akkoord, heeft als astoon de kint uit het akkoord in grondligging De septime ligt nu op een terts van de astoon, en de grondtoon op een kart (/) Omdat het septime akkoord een vierklank is, is een derde omkering mogelik Deze noemen e het secunde akkoord De septime zelf is de astoon en het interval tussen de astoon en de grondtoon is slechts een secunde, vandaar de 2 Het septime akkoord lift herkenaar als septime akkoord als e de terts of de kint uit het akkoord niet geruiken Ook kunnen e de terts én de kint eglaten Onvolledige akkoorden komen vaak voor Soms kan een vierklank niet volledig gegeven orden Een vooreeld is een trio van lazers, die elk slechts één toon tegelik kunnen laten horen Een dergelik trio zal niet eenmaal een volledige vierklank spelen Ook een drieklank kan ook onvolledig orden geruikt Ofschoon dan een interval ontstaat ipv een akkoord, kan het akkoord herleid orden uit de context Zelfs i monofonie (eenstemmigheid) is de harmonie herkenaar voor het geoefende gehoor en 7 ooreelden van septime akkoorden in diverse liggingen in de toonsoort d, F en a Noteer eventueel zelf septime akkoorden in G groot en E klein 2010 Roy

14 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les Akkoorden ierklanken (Septime akkoorden) 1 Septime akkoorden (Septiem akkoorden) C Uitspraak: C groot één septiem, tee septiem, etc 2 Eerste omkering = Kintsext akkoord C etc Uitspraak: C groot één kintsext, tee kintsext, etc Teede omkering = Tertskart akkoord C etc Uitspraak: C groot één tertskart, tee tertskart, etc Derde omkering = Secunde akkoord C etc Uitspraak: C groot één secunde, tee secunde, etc Onvolledige septime akkoorden - terts of kint (uit de grondligging) ontreekt C 7 onv 7 onv onv onv 2 onv 2 onv 7 onv 7 onv ooreelden van septime akkoorden in d mineur d 7 7 (harm) 7 (harm) n onv 7 ooreelden in F groot F 7 7 ooreelden in a klein n a 7 7 onv (harm) 2 7 onv 2010 Roy

15 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les Akkoorden ierklanken (Septime akkoorden) 1 Septime akkoorden - Welke trap is dit C 7 2 Kintsext akkoorden - Welke trap is dit C Tertskart akkoorden - Welke trap is dit C Secunde akkoorden - Welke trap is dit C 2 Onvolledige septime akkoorden - Welk septime akkoord is dit C 7 onv n d klein - Welk akkoord is dit (noteer trap en evt omkering) n d 7 7 n F groot - Welk akkoord is dit F 7 n a klein - Welk akkoord is dit n a Roy

16 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les Akkoorden ierklanken (Septime akkoorden) 1 Septime akkoorden - Welke trap is dit C Kintsext akkoorden - Welke trap is dit C Tertskart akkoorden - Welke trap is dit C Secunde akkoorden - Welke trap is dit C Onvolledige septime akkoorden - Welk septime akkoord is dit C 7 onv 7 onv 2 onv onv onv 2 onv onv 7 onv n d klein - Welk akkoord is dit (noteer trap en evt omkering) d 7 7 (harm) n onv 7 n F groot - Welk akkoord is dit F 7 7 n a klein - Welk akkoord is dit n a 7 7 onv 7 onv 2 (harm) 2010 Roy

17 Geroken akkoorden Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les oor het eerst in deze cursus orden de vooreelden niet meer op één regel genoteerd met de G-sleutel als enige sleutel Aangezien de algemene harmonieleer ordt ehandeld (en geen harmonieleer gericht op een enkel instrument, zoals de gitaar) geruiken e voortaan ook de F-sleutel Deze sleutels komen standaard voor in muziek voor toetsinstrumenten en de harp Akkoorden als rechtstandige stapelingen van drie of meer verschillende tonen zin zeldzamer in de kunstmuziek dan de theoretische enadering van harmonieleer doet vermoeden Een concentratie van stapelingen maakt muziek immers statisch Een vooreeld is de soere psalm Een geroken akkoord is een akkoord aarvan de tonen na elkaar orden gespeeld Een reeks van geroken akkoorden kan aangenaam klinken Zaak is el, dat de componist voldoende varieert in ligging en de mate van spanning veroorzaakt door het akkoord (dissonant en consonant) - Een veel gemaakte fout door eginnende componisten is het reken van akkoorden in alleen de grondligging, teril de grondtoon steevast als eerste toon van de reking ordt gespeeld Ofschoon niet als vooreeld gegeven, estaat een geroken akkoord niet altid uit een opeenvolging van losse noten Ook een interval, zoals een terts, kan als samenklank deel uitmaken van de reeks Een fraai vooreeld is de pianoparti van het lied Ave Maria van Schuert n de vooreelden van les treft u verscheidene patronen aan van mogelike akkoordrekingen n een creatieve ui zou u zelf meer patronen kunnen verzinnen Geruik echter in dit stadium alleen tonen die deel uitmaken van het akkoord en eperk u tot de akkoorden die e ehandeld heen n vooreeld treft u in de voorlaatste maat een noot aan die vreemd is aan het akkoord Het is een zogeheten vertragingsnoot, ook el ekend als voorhouding n 1 en 2 van Opgaven en Antoorden ziet u een doorgangsnoot staan Dergelike akkoordvreemde tonen ehandelen e in les Wanneer u een compositie analyseert, is het niet nodig om te noteren of een akkoord volledig of onvolledig gegeven ordt Een el of niet verhoogde zevende toon in mineur ehoeft evenmin nadruk Als u maar het onderscheid kent en op verzoek kunt aangeven 2010 Roy

18 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les Geroken Akkoorden Geroken akkoorden in C ΠΠ1 C 7 7 Geroken akkoorden in G 2 7 G 7 7 Geroken akkoorden in d vertragingsnoot d Geroken akkoorden in C c c C 2 ooreeld etreft de eerste maten van Praeludium, Das Wohltemperierte Klavier van S Bach Deze prelude is door C Gounod geruikt als asis voor zin efaamde Ave Maria 2010 Roy

19 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les Geroken Akkoorden 1 Geroken akkoorden in G - Geef een harmonische analyse van deze etude voor piano 8 8 Œ Œ * Œ Œ Œ G Klank houdt aan van Ped tot * en vormt één akkoord per maat Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ * * Œ anaf hier tee akkoorden per maat Œ doorgangsnoot Œ Œ Œ * Œ Weer één akkoord per maat 8 Œ Œ Œ Geroken akkoorden in g - Geef een harmonische analyse van deze etude voor piano Œ Œ 2 8 Œ g * Œ Œ Œ Œ Œ doorgangsnoot 2010 Roy

20 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les Geroken Akkoorden 1 Geroken akkoorden in G - Geef een harmonische analyse van deze etude voor piano 8 8 Œ Œ * Œ Œ Œ G 2 Klank houdt aan van Ped tot * en vormt één akkoord per maat Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ Œ 2 Œ Œ 7 Œ 7 Œ * * Œ 7 2 anaf hier tee verschillende akkoorden per maat Œ doorgangsnoot Œ Œ Œ * Œ 7 Weer één akkoord per maat 8 Œ Œ Œ Geroken akkoorden in g - Geef een harmonische analyse van deze etude voor piano Œ 7 Œ 2 8 Œ g * Œ Œ Œ 7 Œ 7 Œ doorgangsnoot 2010 Roy

21 ersieringstonen Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les Eenmaal i les aangekomen, ent u in staat om een drie- of vierklank te herkennen, ook als het geroken of onvolledig ordt eergegeven Al zal het gerek aan ervaring u ellicht nog parten spelen Na les is het eerste deel van deze cursus gereed, maar u kunt dmv een samenvatting de leerstof nog eens doornemen Nu u enigszins vertroud en geraakt met drie- en vierklanken, kunnen e een egin maken met het enoemen van tonen die niet tot het heersende akkoord ehoren ersieringstonen is de officiële verzamelnaam, maar dat is een misleidende term Zo likt het te gaan om minder elangrike tonen - ersieringstonen die el tot het heersende akkoord ehoren zin ook mogelik, maar e esteden hier geen aandacht aan, omdat zi een harmonische analyse niet emoeiliken ersieringstonen zin echter elangrik Mede dankzi versieringstonen is de musicus gaan ennen aan nieue samenklanken, akkoorden die niet het gevolg zin van de stapeling van louter tertsen Bi ooreelden ziet u in maat 1 een isseltoon U mag ook spreken van een isselnoot Een noot is een genoteerde toon, maar de termen orden door elkaar geruikt De isseltoon hier en in maat 2 en is een G, in maat en een Cis De overige isseltonen kunt u zelf vinden Een isseltoon ligt een secunde onder of oven de voorafgaande toon en ordt óf door dezelfde toon als de voorafgaande gevolgd (echte isseltoon), óf door een melodiesprong en heet dan afspringende isseltoon n maat treft u een afspringende isseltoon aan, te eten de A Ook een versieringsteken als de mordent veroorzaakt een isseltoon Een ekend vooreeld is de mordent op de eerste noot van de Toccata in D mineur van S Bach, die een snelle afisseling van de A met G, de isseltoon, veroorzaakt De isseltoon G in de eerste maat van de toccata maakt geen onderdeel uit van het heersende akkoord, zoals ook de G in de eerste maat van ons vooreeld niet i de analyse etrokken hoeft te orden Het akkoord estaat uit B, D en Fis, een normale in grondligging en als zodanig een traditioneel egin van een compositie in B mineur Ook de afspringende isseltoon A in maat heeft geen invloed op de harmonie Meestal staan versieringstonen op een zak maatdeel Een aanspringende isseltoon is eveneens mogelik Dan ordt de isseltoon voorafgegaan door een melodiesprong en gevolgd door een secunde n maat treffen e een doorgangstoon aan, de A De doorgangstoon vormt een verinding tussen hoofdtonen in dalende of stigende lin, met als gevolg een opeenvolging van secundes Meerdere achtereenvolgende doorgangstonen komen voor, ook als chromatische reeks n principe kan elke toon die niet tot een akkoord ehoort een versieringstoon orden genoemd, ongeacht de afstand van de toon tov de omringende tonen Helaas maakt dat een analyse er niet eenvoudiger op U gehoor zal dan ook regelmatig uitkomst moeten ieden Sla de vermeende akkoorden als rechtstandige stapeling aan, teril u de iehorende versierde melodische lin speelt Als het 2010 Roy

22 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les geheel naar u gevoel niet goed klinkt, is de kans groot dat u u analyse zult moeten herzien Zeer elangrike versieringstonen zin de vertragingstoon, ook el voorhouding genoemd, en de anticipatie n het vooreeld treft u oa een vertragingstoon aan in maat 12 Een vertragingstoon vertraagt de zuivere eergave van het akkoord Teril de overige stemmen het nieue akkoord spelen, zie maat 1, klinkt nog een toon die tot het vorige akkoord ehoort Meestal zet deze akkoordvreemde toon in op een sterk maatdeel, zoals op de eerste tel, en lost hi stapsgeis dalend op Ook al overheerst de Cis in maat 1 hooraar, harmonisch gezien is hier sprake van De Cis lost stigend op naar D, een akkoordeigen toon Een vertragingstoon hoeft geen verand te houden met het vorige akkoord U kunt lukraak elke akkoordvreemde toon op een sterk maatdeel inzetten Een samenklank kan eveneens als vertraging dienen, zoals een terts of een sext Zelfs een volledig akkoord als vertraging is mogelik n maat 10 staat nog een vertragingstoon De D ehoort niet tot het akkoord aeolisch De Cis el en dat is dan ook de toon aar de D naar op eg is Echter, die Cis komt niet De componist had er aardigheid in om de vertragingstoon niet op te lossen n maat 19 staat de vertragingstoon G die oplost naar Fis De Fis ordt versierd met een isseltoon, de E Omspeling is de term die ook el geezigd ordt voor een dergelik patroon s een vertragingstoon meestal een herinnering aan het vorige akkoord, een anticipatie is een toon die deel uitmaakt van het volgende akkoord, maar voortidig klinkt ervang in maat 12 de gesyncopeerde Cis door een D en er ontstaat een anticipatie De D ehoort tot in maat 1, niet tot in maat 12 De harmonische analyse izigt echter niet Door de toepassing van vertragingstonen en anticipaties ontstaan nieue samenklanken Als een componist, of een uitvoerende, een vertragingstoon lang rekt, kan die toon dermate overheersend orden, dat men geneigd is zich af te vragen of er nog el sprake is van een vertragingstoon De toon zou ondergeracht kunnen orden in het klinkende akkoord als harmonische toevoeging ertragingstonen en anticipaties orden met graagte geruikt in de azz Sommige zangers en zangeressen staan er om ekend dat zi tonen eust te laat of te vroeg inzetten, aardoor een mooi contrast of een ontspannen sfeer kan ontstaan n de praktik likt dit maar zelden te storen, ook al dissoneert een vertragingstoon of anticipatie met het heersende akkoord Het vooreeld is een compositie die speciaal voor les is geschreven Donload de mp van de esite en luister goed naar de vertragingstoon in maat 10 en in maat 1 U zult constateren dat deze tonen, die dissoneren, een ontspannende erking heen De compositie is als pianoparti genoteerd, maar de iehorende mp evat een eergave door drie lazers 2010 Roy

23 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les Piano Calmo ma con moto = isseltoon, d = doorgangstoon, v = vertragingstoon, a = afspringende isseltoon 2 d 2 Œ n 2 ersieringstonen Music y Example Œ Roy a Œ Ó 1 7 Ó Œ 2 v 8 Ó 9 n aeol 10 v 11 d Ó 7 12 v Œ 1 Ó DC al Fine 17 Ó n 2 aeol 2 aeol 18 Ó 19 Ó 20 Œ Fine Ó 7 d d v Œ Ó 2010 Roy

24 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les ersieringstonen Frühling Piano Allegro 2 2 d F a d a A d W F Bach d > v > p 12 > > f v 17 > ß > > Compositie is niet compleet 2010 Roy

25 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les ersieringstonen Frühling Piano Allegro 2 2 d F a d a A d W F Bach d > > > ß 7 > > 7 > f v > v Compositie is niet compleet p Roy

26 Samenklanken Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les n de Westerse serieuze muziek is voortdurend sprake van een ontikkeling De Westerse cultuur likt geen vrede te heen met stilstand Componisten estuderen elisaar de erken van hun voorgangers - en leren oude technieken eheersen - maar laten het daar niet i Nieue samenklanken zin het gevolg en een enkele keer reekt men rigoureus met het verleden Zo ontstond de dodecafonie, ook el ekend als de taalftoonstechniek Een radicale reuk met het verleden is echter zeldzaam en likt niet altid even goed te erken De dodecafonie is slechts een van de vele technieken georden, die een componist kan toepassen Het heeft de klassieke harmonieleer niet voorgoed verdrongen - Het egrip klassiek moeten e met een flinke schep zout nemen De officiële klassieke periode in de muziekgeschiedenis, het Classicisme, duurde ongeveer van 170 tot 1820 Tegenoordig ordt met klassieke muziek veelal serieuze muziek edoeld, van Monteverdi tot Sielius Muziek die is gestoeld op traditie likt meer kans van slagen te heen dan volslagen nieue systemen De grote meesters onder de componisten pasten niet meteen aan het egin van hun carrière schokkende vernieuingen toe Zi ontikkelden el een eigen stil, maar gaandeeg Hoe kamen harmonische vernieuingen eigenlik tot stand Door versieringstonen raakte de musicus aan nieue samenklanken geend, zodat tonen die als onderdeel van een akkoord niet geruikelik aren, op den duur toch ingekapseld raakten Dit geldt ook voor tonen die ten gevolge van een intellectueel proces, of uit ehoefte aan kleuring van een akkoord, erden toegevoegd We gaan over naar een samenklank die als stapeling van louter tertsen in de teede helft van de negentiende eeu zin plaats in egon te nemen als akkoord innen de harmonieleer Bi 1 van ooreelden staan een aantal none akkoorden Zoals u ziet is de opou van deze samenklank vri eenvoudig Bovenop het septime akkoord stapelt u nog een terts Men kan dit eschouen als een vooreeld van een intellectueel proces dat leidt tot een nieu akkoord None akkoorden komen hoofdzakelik in grondligging voor De trappen die het meest orden geruikt - hier als vooreelden opgetekend - komen overeen met trappen die als septime akkoord vaak voorkomen Het none akkoord komt immers voort uit het septime akkoord Een none akkoord kan onvolledig zin, zoals e in vooreeld 2 zien Mocht u tifelen over een onvolledig akkoord, vul het dan aan tot een volledig akkoord en controleer met u gehoor of de harmonie verandert s dat niet het geval, dan is de analyse meestal correct Het none akkoord verscheen allereerst als voorereiding op een destids gangaar akkoord n de teede helft van de negentiende eeu ziet men de samenklank voet aan de grond krigen en rond het egin van de tintigste eeu maakt het none akkoord deel uit van de harmonieleer - n een harmonieleeroek uit 188 dat ik in min ezit he, ordt het estaan van het none-akkoord als zelfstandig akkoord nog ernstig etifeld Grieg, die leefde van 18 tot 1907, is in dit opzicht een interessant componist Hi as een romantisch componist en in zekere zin traditioneel Bestuderen e echter zin composities, dan zien 2010 Roy

27 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les i reeds een nieu tidperk aantreden Ofschoon Grieg een deel van zin leven vri geïsoleerd erkte en hi zich liet inspireren door volksmuziek, schude hi vernieuingen niet Bi Grieg ontdekken e niet alleen none akkoorden (stapeling van tertsen), maar ook stapelingen van karten en kinten n vooreeld ziet u een stapeling van karten, een kartenklank We kunnen deze stapeling echter analyseren als een voorhouding voor het volgende akkoord n vooreeld ziet u het none akkoord innen een harmonisch geheel Hier ontmoeten e een toon die tot de versieringstonen ehoort, maar die een speciale plek inneemt, namelik het orgelpunt Het orgelpunt is een toon die ordt herhaald of (langdurig) lift liggen - geoonlik als astoon - teril de harmonie zich los van het orgelpunt ontikkelt Dat kan interessante samenklanken opleveren n een analyse negeert u het orgelpunt tot het eer deel uitmaakt van de harmonie Nu likt dat elk interval gestapeld kan orden, komen e aan de grens van at de harmonieleer, die is geaseerd op de stapeling van tertsen, vermag U kunt alles stapelen, desnoods drukt u alle toetsen van een piano tegelik in, maar in harmonische zin valt dit naueliks nog te ordenen De traditionele harmonieleer is geaseerd op een natuurlik fenomeen Een enkele toon veroorzaakt een stapeling van tonen, teril sommige tonen door de vorm van ons gehoororgaan enadrukt orden Die tonen noemen i harmonische oventonen Het specifieke geluid van een instrument of stem ordt mede door de dynamische verhoudingen tussen de toon en de oventonen gevormd De laagste tonen van de oventoonreeks nemen i doorgaans het duidelikste aar Als e een opsomming maken van de oventonen die voor het eerst optreden in de reeks, zien e een ekend patroon opdoemen: grondtoon - kint - terts - septime - none Een mens kan zich niet losmaken van dit fenomeen Dat is overigens el geproeerd Door geruik te maken van nieue compositietechnieken, elektronica en exotische stemmingen poogde men te ontsnappen aan de aloude harmonie oornamelik in de tintigste eeu hield men zich hier mee ezig nmiddels int een meer natuurlike enadering eer terrein Natuurlike harmonie is als de zaartekracht U kunt die niet uitschakelen Al stapelt u louter karten, i elke toon klinken oventonen mee De kart als samenklank ervaren i nota ene als dissonant omdat de lage oventonen van de afzonderlike tonen met elkaar dissoneren n het voorafgaande kon u lezen hoe nieue klanken langzaam hun plaats veroverden innen de harmonieleer Maar dat il niet zeggen dat men die nooit meer in hun originele vorm geruikt Zo esloot men ooit een grote drieklank als C - E - G te kleuren door er een sext aan toe te voegen, de sixte aoutée Het akkoord dat hierdoor ontstond is C - E - G - A Deze stapeling is oa gelik aan G / Ofschoon het septime akkoord inmiddels gemeengoed is georden, kan men deze samenklank onder epaalde omstandigheden nog steeds ervaren als een sixte aoutée n de populaire muziek noemt men dit akkoord C, ofteel C sext (sext op de toon C) Helaas ordt het ook C genoemd als het een zuivere G / etreft De ize aarop akkoorden in de lichte muziek orden genoteerd, ikt af van de klassieke notatie n populaire muziekleer geeft men slechts de opou van dat ene akkoord eer, zonder te refereren aan de heersende toonsoort Sommige samenklanken passen alleen met veel kunst- en vliegerk innen de harmonieleer Door ivooreeld een akkoord te illen zien als een onvolledig akkoord, eventueel als omkering, en een 2010 Roy

28 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les vertraging te eschouen als deel van het akkoord, kan men zelfs afikende samenklanken nog aanmerken als een epaald akkoord Het is echter de vraag of i dat ook als zodanig aarnemen Geruik daarom altid u gehoor en u gezonde verstand Bestudeer de context en houd rekening met het tidperk aarin de compositie geschreven is, alsmede de stil van de componist Overigens, u hoeft niet elke samenklank te kunnen definiëren om de harmonie in grote linen te egripen Nu u eet at een none akkoord is, verzoek ik u een lik te erpen op het vooreeld van les, de compositie Music y Example n maat 18 staat het akkoord 7 n maat 19 is sprake van een vertraging voor, of een omspeling van, de Fis, die een positie krigt in U kunt maat 18 en de eerste tel van maat 19 eschouen als het onvolledige none akkoord 9, te eten Fis - Ais - Cis - E - G Zou dit geschreven zin door een componist uit het egin van de 19de eeu, dan zou ik niet spreken van een none akkoord Nu is het el mogelik 2010 Roy

29 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les Samenklanken 1 ooreelden voor piano C 9 * n c 9 c Π2 c g in G 9 onv idem idem Grieg in G kartenklank op A idem G 9 * 7 orgelpunt Roy

30 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les Samenklanken Piano Noteer de harmonie c c C * orgelpunt orgelpunt orgelpunt orgelpunt 2010 Roy

31 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les Samenklanken Piano Noteer de harmonie c 2 c C * orgelpunt orgelpunt orgelpunt orgelpunt Roy

32 Samenvatting Niet modulerende harmonie Samenvatting Beknopte Harmonieleer - Deel De klassieke harmonieleer is ontstaan uit voorliefde van de Westerse musicus voor de stapeling van tertsen Een akkoord als de drieklank estaat uit tee gestapelde tertsen, ivooreeld C - E en E - G Dit akkoord kennen e als C Westerse muziek is van oorsprong vocaal n de middeleeuen geruikte men het octaaf, de kint en zelfs de kart als samenklank i het meerstemmig zingen Deze vorm van meerstemmig zingen noemde men het organum - oor moderne oren klinkt een parallelle eeging van reine kinten en karten nog steeds middeleeus Componisten maken hier graag geruik van De octaaf en de kint zin geleven als consonante klanken, teril de kart na enige tid ervaren erd als zinde dissonant De terts is er later aan toegevoegd, zodat i een drieklank eigenlik moeten omschriven als de stapeling van een kint op de grondtoon en een terts op de grondtoon Elke natuurlike toon veroorzaakt harmonische oventonen Dz dat ook een enkele toon vergezeld ordt van tonen die zachtes meeklinken Dit is een natuurlik fenomeen De oventonen die i het este aar kunnen nemen, zin de onderste oventonen De oventonen die nieu optreden in de meest voorkomende reeks harmonische oventonen zin het octaaf, de kint, de terts, het septime en de none Omdat i een kunstmatige stemming geruiken, komt een natuurlike oventoon qua frequentie niet altid overeen met de gestemde toon Ten tide van het organum estond deze stemming nog niet De intervallen die een rol zouden gaan spelen i de ontikkeling van de harmonie, aren voor het gehoor reeds aanezig Men hoorde immers i het zingen van een enkele toon ook de kint en de terts, zi het veelal oneust - n sommige streken, iv in het huidige Engeland, zou men reeds in tertsen zingen, teril men op het vasteland nog het organum eoefende De kart is dissonant, ofschoon de grondtonen niet dissoneren De kart C - F heeft als onderste oventoon voor de C, ehalve het neutrale octaaf, de kint G Deze dissoneert met de F anaf de teede helft van de negentiende eeu merken componisten de kart tevens als consonant aan - Het ronkende geluid van een reine kint, soms aangevuld met het octaaf (stapeling van een kint en een kart), ordt ook in de populaire muziek geruikt, met name hard rock en heavy metal Men noemt het daar een poer chord n de klassieke harmonieleer ordt deze enaming niet geruikt Bi de analyse van een compositie is het van elang om te eten anneer de compositie geschreven is, door ie en met elk doel Het none akkoord, de stapeling van een terts op het septime akkoord, komt in de achttiende eeu niet als zelfstandig akkoord voor Een soortgelike stapeling kan el optreden als gevolg van een of meerdere versieringen, zoals een vertraging of een doorgangstoon Westerse muziek is vierstemmige muziek De oorsprong daarvan ligt in het vocale verleden oor de zanger/componist leek vierstemmigheid het meest evredigend Maar vier stemmen zingen niet altid vier verschillende tonen 2010 Roy

33 Samenvatting Beknopte Harmonieleer - Deel n de praktik estaat de klassieke harmonie uit drie- en vierklanken Bi vierstemmigheid verduelt men in het geval van een drieklank een van de tonen Een vierstemmige drieklank likt aangenaam te klinken als men niet een illekeurige, maar een epaalde toon verduelt Uitzonderingen zin echter mogelik Soms kiest een componist voor een afikende opou van een vierstemmige klank, ivooreeld ten dienste van de stemvoering n de tintigste eeu proeerden componisten te ontsnappen aan de traditionele harmonieleer Beust erd er geroken met de natuurlike harmonische reeks Een vooreeld is de dodecafonie, de taalftoonstechniek Naar men verachtte, en mogelik hoopte, zou uiteindelik een van de nieue systemen de klassieke harmonieleer vervangen nmiddels zin e in de eenentintigste eeu aaneland en de klassieke harmonieleer likt nog springlevend Welisaar ordt er aan conservatoria en universiteiten druk geëxperimenteerd, maar ook de hedendaagse luisteraar laaft zich i voorkeur aan muziek die meer natuurlik is dan astract Hedendaagse componisten houden zich in toenemende mate ezig met natuurlike klanken, maar het geleerde uit de tintigste eeu ordt niet vergeten Het zou ook geen verschil mogen maken Een persoonlike stil dient zich vri van alle conventies te ontikkelen Daarom adviseer ik u om enige tid en energie te steken in het estuderen van technieken zoals die in de tintigste eeu zin ontstaan oor deze technieken geldt immers hetzelfde als voor de klassieke harmonieleer U hoeft het niet te geruiken, maar u moet el eten dat het estaat De oude meesters schuden vernieuingen evenmin Het is een vergissing om te denken dat een compositie precies volgens de regels van de harmonieleer geschreven moet zin Soms lukt het u niet om een erk tot in detail te analyseren U kunt el i elke samenklank noteren hoe e deze zouden kunnen noemen Of de componist het met u eens is, zullen e echter nooit eten Serieuze componisten spelen meer met klanken dan u zou verachten Akkoorden orden soms aangevuld met een enkele toon ter kleuring, dissonanten lossen nu eens el en dan eer niet op, andere intervallen dan tertsen orden als stapeling geruikt, er ordt gegoocheld met de eleving van tid, met mineur en maeur, en dan zin er ook nog de kerktoonsoorten, de modi Ook versieringen kunnen een analyse danig emoeiliken ertragingen, anticipaties, orgelpunten, dit alles dient ter verfraaiing van de muziek, maar als student harmonieleer ent u er niet li mee Bi een analyse kunt u daarom het este een samenklank tot de essentie terugrengen Komt u tot een analyse, speel dan het akkoord en de omringende akkoorden, comineer het met een eventueel aanezige melodische lin en luister goed of het naar u gevoel logisch en aangenaam klinkt n de populaire muziek houdt men zich geoonlik aan een vri eenvoudige harmonieleer De stemvoering is van ondergeschikt elang Het komt veelal neer op een vertroud ritme, een eenvoudige melodie en dito harmonie n de religieuze muziek komt dit ook voor De soere psalm klinkt als een statisch erk Wel ziet men daar meer verschillende akkoorden en een etere stemvoering, omdat men zich verlaat op de arrangementen van geschoolde musici De harmonieleer heeft zich niet alleen in opgaande lin ontikkeld Met name in religieuze kringen ordt in de negentiende eeu muziek gecomponeerd die zich het este laat typeren als rave 2010 Roy

34 urgermansmuziek De toegepaste harmonie is vooral veilig te noemen Samenvatting Beknopte Harmonieleer - Deel Beginnende componisten die harmonieleer studeren, raken soms evangen door de angst om fouten te maken Er zin namelik zoveel facetten om in de gaten te houden, dat e al gau een fout maakt Het gehoor speelt echter ook een rol Op asaal niveau moet de theorie el kloppen, maar er is een gris geied aarin het muzikale gehoor het gaandeeg overneemt van de theorie Een student eeegt zich naar dat grize geied toe en na enige tid is een fout meestal geen fout meer, maar een euste keuze U heeft daar el een uitstekend en ervaren gehoor voor nodig k ens u veel succes met het volgen van Deel van de cursus: Modulerende Harmonie Roy 2010 Roy

35 Cursus Harmonieleer Deel Modulerende Harmonie

36 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 7 oortekens Enharmoniek De stemming die tegenoordig het meest geruikt ordt in Westerse muziek is de evenredig zevende of gelikzevende temperatuur n deze stemming is de restaarde die ontstaat i de verdeling van een octaaf in 12 halve toonafstanden over alle intervallen verdeeld Het gevolg is el dat in de evenredig zevende stemming elk interval, op het octaaf na, ietat vals klinkt De evenredig zevende temperatuur kam gedurende de negentiende eeu in zang Omdat orgels niet zo snel vervangen orden of omgestemd, kon het geeuren dat een componist als Mozart, die veelvuldig op het orgel improviseerde, nog de middentoonstemming toepaste Deze stemming is zelfs ouder dan de efaamde "ohltemperierte" stemming uit de tid van S Bach - De ohltemperierte stemming is niet hetzelfde als de evenredig zevende stemming! Het is echter niet zo, dat de geruikelike stemming langzamerhand evolueerde tot een etere of meer eschaafde stemming n feite is de evenredig zevende stemming qua zuiverheid van de elangrikste intervallen een achteruitgang Maar deze stemming iedt el een voordeel Omdat elke halve toonafstand gelik is, kan men voortaan onezorgd moduleren De hedendaagse stemming is een erekende stemming, geen natuurlike Een zanger die in een dalende lin een Es zingt, zal die Es iets lager zingen dan anneer hi in een stigende lin een Dis zingt Ook instrumenten die intoneren, zoals strikers, variëren in toonhoogte Op de overige instrumenten, iv de fluit (voorgeoorde gaten) of de piano, klinkt een Es hetzelfde als de Dis oor niet-intonerende instrumenten zin alle tonen enharmonisch inisselaar Met enharmonisch edoelt men het anders noteren van een noot Ges kan ivooreeld als Fis genoteerd orden Componisten die over te einig kennis van de harmonieleer eschikken, vergissen zich hier el eens in Zi eten dan niet dat de Fis harmonisch gezien een Ges moet zin De enharmonische notatie ordt regelmatig geruikt, oa ter vereenvoudiging van het noteneeld Biv een duel verlaagde B, ofteel Beses, ordt als A genoteerd Puriteinen vinden echter dat e altid de harmonisch uiste notatie moet geruiken, hoe moeilik dit een partituur ook maakt U eslist zelf of u in deze een puritein ilt zin, maar op asaal niveau kunt u zich eter aan de harmonieleer houden n F groot noteert u de verlaagde B als Bes en (meestal) niet als Ais oelt u zich niet thuis in een toonsoort met veel voortekens, geruik die dan niet Een teede reden voor een enharmonische notatie is de modulatie Maar voor e daar aandacht aan gaan esteden (in les 8), moeten e eerst zeker zin van de toonsoort en de notatie Die valt niet altid even eenvoudig vast te stellen Meestal geeft het eerste akkoord in de eerste maat de toonsoort aan De voortekens helpen u op eg Ziet u tee mollen genoteerd staan en likt het eerste akkoord in essentie uit G - Bes - D te estaan, dan is het erk aarschinlik in G klein gecomponeerd Die vlieger gaat uiteraard niet op als u zelf de componist ent U ent dan degene die aan moet geven in elke toonsoort het erk geschreven is Tevens ordt van u veracht dat u alteraties (verhogingen en verlagingen) correct noteert en niet enharmonisch, tenzi dit zin heeft 2010 Roy

37 n de praktik liken onderstaande vergissingen regelmatig voor te komen: A Geen voortekens: Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 7 1 De reden hiervoor is geoonlik te einig kennis van de harmonieleer, zodat de componist maar helemaal geen voortekens noteert en lokaal alteraties voorschrift 2 Men meent een niet-tonaal erk te heen geschreven, aarin geen sprake zou zin van een traditionele harmonie Niet-tonaal componeren is echter moeilik en daardoor zeldzaam B erkeerde voortekens: Onekendheid met harmonisch mineur De componist vermoedt C mineur ( mollen: Bes, Es en As), maar omdat hi consequent een B geruikt ipv een Bes noteert hi 2 mollen i de sleutel Om dezelfde reden ordt soms zoel een kruis als een mol als voorteken genoteerd n D mineur il men daarmee de verlaagde B en de verhoogde C aangeven oortekens estaan echter óf uit mollen, óf uit kruisen en dan nog in een vaste volgorde De verkeerde voortekens kunnen ook ontstaan als de componist zich laat misleiden door de egin- of slotmaten Niet elk deel van een compositie egint met de tonica (vooreeld 1), noch eindigt hi hiermee (vooreeld 2) (Chromatische) versieringen zoals doorgangstonen en omspelingen emoeiliken de analyse Onthoud dat de samenklanken op sterke maatdelen de harmonie epalen n een driekartsmaat heeft de eerste tel meer invloed op de harmonie dan de teede tel C Enharmonisatie is soms onnodig of onuist: 1 Menig amateur componist heeft een voorkeur voor de noten Fis, Cis, Bes, Es en As, teril de harmonie een andere notatie verlangt ermoedelik is dit het gevolg van het veelvuldige geruik van eenvoudige toonsoorten Een Ges ordt daardoor als Fis genoteerd Maar het kan ook eust gedaan orden, om het noteneeld niet onnodig gecompliceerd te maken 2 De richting van een notenpatroon kan misleidend zin n een stigende lin il de componist geen mollen noteren, in een dalende lin geen kruisen aak is dit niet terecht Soms speelt de misvatting een rol dat in een toonsoort met kruisen alleen verhoogde tonen voor kunnen komen en in een toonsoort met mollen alleen verlaagde tonen n D groot noteert men iv een Ais als het om een Bes gaat Bi het epalen van de toonsoort kunt u het este u gehoor geruiken en niet alleen op papier erken Tifelt u aan de toonsoort, luister dan goed naar de opeenvolging van akkoorden en stel voor uzelf vast elk akkoord in het egin van de compositie als een rustpunt op een sterk maatdeel fungeert of zou kunnen fungeren Waarschinlik heeft u dan de tonica te pakken Als u eenmaal goed op de hoogte ent met de harmonieleer, ordt het herkennen van een toonsoort en het correct noteren van de noten makkeliker Maar lift u el u oren geruiken De partituur is een hulpmiddel Het zin de klanken die de muziek maken 2010 Roy

38 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 7 oortekens Enharmoniek Piano Deze compositie staat in C groot en egint op de Πp C 2 ΠDe kleine noten zin ter verduideliking ΠΠrit U g a t p g 7 p 8 vertraging 9 Compositie is niet compleet 2 Deze compositie van Telemann staat in C klein en eindigt in het eerste deel op de c c n Πc n n n Πn ٠n Compositie is niet compleet 2010 Roy

39 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les 7 oortekens Enharmoniek Orgel Bepaal de toonsoort en elimineer evt onnodige enharmonisaties Allegro con moto full organ n 2 n n Roy Œ n n 7 Œ 8 9 n Œ n 12 Œ 1 Ó n 1 1 n 1 Œ 17 Ó n 18 rit 2010 Roy

40 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les 7 oortekens Enharmoniek Orgel Bepaal de toonsoort en elimineer evt onnodige enharmonisaties Allegro con moto full organ 2 g Œ 7 Œ 8 n 9 g melodisch (verhoogde en 7) Roy Œ Œ 1 1 Ó 1 1 Œ 17 Ó 18 rit 2010 Roy

41 Moduleren Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 8 Moduleren is het izigen van de toonsoort U egint ivooreeld in C groot en u moduleert naar A klein n A klein hangt u even rond, aarna u moduleert naar D klein Uiteindelik sluit u in G groot af Omdat C groot na G groot niet onaardig klinkt, kunt u het zouist gecomponeerde deel herhalen Een elangrik onderdeel van de harmonieleer is het moduleren oortdurend liven hangen in een enkele toonsoort erd ooit als saai en soms ook als volks eschoud olksmuziek kent meestal een eenvoudige harmonie nmiddels heeft er een heraardering plaatsgevonden van harmonisch soere muziek Het geruik van kerktoonsoorten door componisten uit de 20ste eeu heeft daar zeker toe igedragen Minimal Music, aari epaalde patronen lang orden herhaald, kan ook soer van harmonie zin Harmonieleer as het gevolg van een proces dat tidens de Barok tot een - voor die tid - algemeen geldende set regels leidde Naueliks honderdviftig aar later verkeerde de harmonieleer reeds in een crisis Een componist als Wagner speelde zo fervent met de harmonie, dat sommige passages niet tot een tonica herleid kunnen orden Zevende tonaliteit deed aldus zin intrede Bi zevende tonaliteit is de muziek nog el tonaal, dz in hoofdzaak geaseerd op de mineur en maeur toonladders, maar door de vele alteraties, enharmonisaties en een doorlopende modulatie, is het niet altid mogelik om vast te stellen elke toonsoort overheerst Wagner as niet de enige die experimenteerde Ook Deussy ontikkelde een eigenzinnige harmonie Zo erkte hi oa met itonaliteit, dz het geliktidig laten klinken van tee verschillende toonsoorten Dit noemen e ook el polytonaliteit - Polytonaliteit kan men als een vorm van zevende tonaliteit eschouen Meerdere toonsoorten tegelik laten klinken is niet eenvoudig, omdat e geneigd zin een enkelvoudige stapeling te horen De traditionele harmonieleer leek echter sterker dan men dacht Het feit dat deze leer geaseerd is op een natuurlik fenomeen - de harmonische oventonenreeks - heeft ongetifeld invloed gehad En voor darsliggers als ivooreeld Erik Satie hoefde het allemaal niet zo ingeikkeld Teril sommige componisten gretig geruik maakten van nieuigheden - of er de draak mee staken - grepen andere componisten terug op oude stilen Richard Strauss kreeg zelfs het verit ouderets te zin, teril Kurt Weill zoel muziek van Bach als azz in zin composities vererkte Toch had ook een componist als Stravinsky, die een vernieuer as, ehoefte aan heroriëntatie n zin neo-klassieke periode aseerde hi zich op het erk van Bach en Mozart Ondertussen erkten de seriële componisten - in de 20ste eeu - zich uit het zicht van de doorsnee toehoorder Het tidperk van de interessante muziek rak aan Muziek die men niet mooi hoefde te vinden, als het maar interessant as Welluidende muziek erd zelfs verdacht gevonden Nu, in de 21ste eeu, kunnen e vaststellen dat in de kunstmuziek componisten putten uit een veelheid aan theorieën, van harmonisch tot serieel, teril men zich in de meer volkse muziek, zoals popmuziek, hoofdzakelik verlaat op een harmonieleer die nog stamt uit het Classicisme We keren terug naar het moduleren Laten e ons echter eerst afvragen aarom moduleren 2010 Roy

42 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 8 aandacht ehoeft mmers, als u over ilt stappen van toonsoort, kunt u dat geoon doen Er is geen ingeikkeld pad voor nodig Begin in C groot en speel na een tide verder in iv Fis groot Niemand die u dat tegenoordig nog kalik neemt Als componist mag u alles Maar om te voorkomen dat u ongemerkt een traditioneel pad volgt en uzelf in de nesten erkt, en ook om de erken van oude meesters te kunnen estuderen, zullen e toch nagaan hoe het moduleren volgens de harmonieleer zich voltrekt Hedendaagse componisten kunnen inderdaad ruusk van toonsoort isselen om een epaald effect te ereiken Maar lang geleden had een musicus ehoefte aan een geleidelike overgang Muziek voltrok zich als een eschaafd gesprek n een eschaafd gesprek kortaf van ondererp veranderen erd niet geaardeerd Ook nu nog niet Een overgang is nodig, een zogeheten rug, ofteel een ruggete in tv-argon De nieuslezer vertelt over een ingesneeud dorp in een verafgelegen land en vraagt daarna aan de eerman, die ondertussen in eeld komt, of ons dat morgen ook zou kunnen overkomen Een modulatie, ofteel geleidelike overgang, kan orden eïnvloed door verscheidene factoren an de elangrike factoren ehandelen e eerst Tid Stel u eens voor, dat na de afkondiging van het nieus eerst reclame ordt uitgezonden Pas daarna komt de eerman in eeld Zit u nog te achten op een ruggete Als een deel van een compositie in C groot ordt afgesloten, kan een volgend deel in illekeurig elke toonsoort eginnen, mits er maar voldoende tid is verstreken Een extreem vooreeld is dit: speel een stuk in C groot, onderreek u spel, acht een minuut en speel daarna verder in D groot De meeste toehoorders zullen niet horen dat u in een andere toonsoort dan voorheen speelt - n klassieke muziek zin de afzonderlike delen van een compositie geoonlik in een toonsoort geschreven die gerelateerd is aan de toonsoort van het eerste deel Een vorm van moduleren door tid te geruiken is het gedurende een zekere tidspanne herhalen, of door laten klinken, van een toon die deel uitmaakt van zoel het laatste akkoord van de oude toonsoort, als van het eerste akkoord van de nieue toonsoort - n dergelike situaties is er meestal een verand tussen de oude en de nieue toonsoort n een erk voor piano sluit de componist een gedeelte af in F klein Maar de As, derde toon in F klein, ordt gedurende enige tid herhaald Na een crescendo en decrescendo van deze As eindigt de compositie in As groot oor ons gehoor klinkt dit acceptael Zie vooreeld 1 Een modulatie kan zich ook voltrekken anneer e als gemeenschappelike factor, i ize van ruggete, niet een enkele toon geruiken, maar een volledig akkoord U heeft vast el eens een persiflage gehoord van een orkest dat de slotakkoorden van een traditioneel symfonisch erk speelt Men laat de volgorde - horen, steeds eer opnieu, alsof er nooit een einde aan zal komen De vifde trap noemen e de dominant n een harmonie is de dominant van zeer groot elang Willen e nu moduleren door de factor tid te geruiken, dan kan een langdurige herhaling van een akkoord dat in de nieue toonsoort de positie inneemt van dominant voldoende zin om de tonica 2010 Roy

43 van die toonsoort als eerste trap te doen accepteren Zie vooreeld 2 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 8 De factor tid heen e echter niet meer nodig, als e een opeenvolging van akkoorden geruiken die de nieue tonica afdoende voorereidt - Het moet ook eer niet te snel gaan Als e de geruikelike reeks akkoorden om te moduleren enutten, maar e heen minuten lang naar een deel in B klein geluisterd en de modulatie naar C groot flitst als in een spasme voori, dan zullen e C niet meteen als tonica accepteren Behalve de dominant heen e nog een akkoord nodig en el de, die e de sudominant noemen Laten e nu - - in de nieue toonsoort horen, ofteel S - D - T, dan vormen e hiermee een acceptaele afsluiting van de overgang zonder er veel tid aan te hoeven esteden Sudominant, dominant en tonica heen een tonale functie De sudominant voert geoonlik de harmonie van de tonica eg, de dominant naar de tonica toe, teril de tonica zelf als rustpunt fungeert Een opeenvolging van deze functies, S - D - T, noemen e een cadens Ontreekt een van de functies, dan spreken e van een onvolledige cadens, iv - Een onvolledige cadens is doorgaans niet geschikt om te moduleren Men enadrukt slechts een akkoord Een laddereigen akkoord, iv C, ordt even eschoud als de nieue toonsoort, hier D klein De cadens () - ( tussen haakes geeft aan dat het om de dominant van het volgende akkoord gaat) is een onvolledige cadens Daardoor lift de toonsoort C groot n een dergelike situatie spreken e van een tussendominant Zie vooreeld - Het vooreeld i 2 is ook een onvolledige cadens, maar dankzi de herhaling en de factor tid moduleren e daar el Ons muzikale geheugen is nu eenmaal kort van memorie De volledige cadens S - D - T omvat niet de complete modulatie We missen immers een ruggete Om een overgang vloeiend te laten verlopen, heen e een akkoord nodig dat in eide toonsoorten voorkomt, zoel in de oude als in de nieue toonsoort Een dergelik akkoord noemen e een spilakkoord Moduleren met ehulp van een spilakkoord noemen e een diatonische modulatie Een volledige modulatie kan dus estaan uit Spilakkoord - S - D - T Moduleren e van C groot naar a klein, dan kunnen e C eschouen als a Na a volgt a - - Zie vooreeld - Ofschoon het spilakkoord hier toevallig gelik is aan a ereiken e de toonsoort A klein pas na de cadens - - n de analyse noteren e de trappen el alvast in de nieue toonsoort! Omdat e i deze vorm van moduleren afhankelik zin van het spilakkoord, kunnen e hiermee moduleren naar een toonsoort met een verschil van maximaal vier voortekens Als u van C groot naar Fis groot ( kruisen) ilt moduleren, vindt u namelik geen gemeenschappelik akkoord - Een verschil van drie of vier voortekens levert slechts schinaar geen gemeenschappelik akkoord op n les 11 zal liken hoe een geschikt spilakkoord toch tot stand kan komen n veel muziek ordt in de eginmaten geruik gemaakt van een cadens, volledig dan el onvolledig, om de toonsoort te enadrukken Zie vooreeld ( ) en ( - - ) Schrift u traditioneel harmonisch, dan is deze erkize zeker aan te evelen 2010 Roy

44 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 8 1 Moduleren door een gemeenschappelike toon langdurig als overgang te geruiken Adagietto f n n n Moduleren rit As 2 Moduleren door de dominant van de nieue toonsoort langdurig als overgang te geruiken Lento > p Π> languido e ruato Πg ΠΠ> f Π= dim Bes ΠΠBes Chopin p ΠGeruik van de tussendominant ΠΠΠΠΠΠΠΠC () 7 Uitspraak: Tussendominant voor Diatonische modulatie c c C Spilakkoord = a Bes Spilakkoord = g 2010 Roy

45 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les 8 Moduleren Zoek de 2 tussendominanten Allegretto 2 C F Bach Piano 2 n F n n 2 Analyseer de modulatie van C groot naar F groot ΠC Π2 orgelpunt ΠΠSpilakkoord ΠF Analyseer de modulatie van A klein naar Fis klein 2 2 a Spilakkoord = fis fis Analyseer de modulatie van C klein naar A klein c n n n n n n n n a 2010 Roy

46 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les 8 Moduleren Zoek de 2 tussendominanten Allegretto 2 C F Bach Piano 2 n F n n ( ) ( ) 2 Analyseer de modulatie van C groot naar F groot ΠC Π2 orgelpunt ΠΠSpilakkoord = F ΠF Analyseer de modulatie van A klein naar Fis klein 2 2 Spilakkoord a = fis 7 fis Analyseer de modulatie van C klein naar A klein n n c = a n n n n n n 7 a 2010 Roy

47 Moduleren Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 9 n les 8 leek de opeenvolging - - voldoende om te moduleren, mits er sprake is van ten minste één gemeenschappelik akkoord, het zogenaamde spilakkoord De volgorde Sudominant - Dominant - Tonica is onmisaar in de diatonische modulatie n de praktik zin el varianten ontstaan Een van die varianten is de toevoeging van het akkoord / aan de cadens De volgorde ordt dan: spilakkoord - - / Het kartsext akkoord als onderdeel van de cadens zien e met name in de Barok en de daarop volgende classicistische periode toegepast orden Het kartsext akkoord ordt eschoud als een dissonerend akkoord, zoals ivooreeld ook het septime akkoord een dissonant in zich herergt De kart, in een kartsext akkoord het interval tussen de astoon en de grondtoon, is in de traditionele harmonieleer een dissonerend interval Een / akkoord is daarom geen rustpunt Als het geruikt ordt, komt het voor op een relatief (ritmisch) zak maatdeel als - zie ooreelden - 1 doorgangs kartsext akkoord (of aan elkaar geschreven als doorgangskartsextakkoord) 2 issel kartsext akkoord (isselkartsextakkoord) Op een zak of sterk maatdeel komt het voor als omkerings kartsext akkoord, soms omschreven als herhalings kartsext akkoord Er is nog een vierde kartsext akkoord, maar dat komt voor op een relatief sterk maatdeel Het is dit kartsext akkoord, dat e geruiken in een cadens, en el als vertragings kartsext akkoord (vertragingskartsextakkoord) De erking van dit vertragingsakkoord komt overeen met de erking van een vertragingstoon op een sterk maatdeel (zie Aantekeningen les, pagina 2) De grondtoon van het volgende akkoord is er al (in v de D), maar het akkoord ordt pas volledig als de terts G - B gedaald is naar Fis - A n theorie kunnen e hier het / akkoord omschriven als een vertraagde en de terts G - B een duele vertragingstoon noemen Maar in de praktik ordt het akkoord enoemd als / Bi en treft u een vooreeld aan van de cadens - / - - We zien daar een modulatie van maeur naar maeur, G - F, en van mineur naar maeur, a - C - Het spilakkoord kan overeenkomen met de sudominant van de nieue toonsoort De cadens ordt dan Spilakkoord - / - - Zie v 2 i Opgaven/Antoorden van deze les ooreeld etreft een modulatie naar de parallel toonsoort Een parallel toonsoort is de toonsoort met een gelik aantal voortekens van dezelfde soort De parallel van A klein is C groot Die van Fis klein ( kruisen) is A groot Die van D klein (1 mol) is F groot n maeur vindt u de tonica van de parallel op (in C de a), in mineur op (in a de C) - Een geliknamige toonsoort is een toonsoort op dezelfde grondtoon Een vooreeld is D groot 2010 Roy

48 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 9 (2 kruisen) en D klein (1 mol) Na een rustpunt op de tonica volgt soms een deel in de geliknamige toonsoort Meestal volgt na maeur (iv C groot) een deel in mineur (C klein) Componisten als Franz Schuert en Ludig van Beethoven maakten hier graag geruik van Uiteraard zin andere progressies (opeenvolgingen) dan in v mogelik Wat u zou kunnen doen, is een iliotheek aanleggen van progressies die u aanspreken Mocht u illen moduleren, dan heeft u ze voor het uitzoeken Op den duur kent u ze aarschinlik van uiten U zult niet de eerste componist zin, die i een collega of een oude meester een fraaie opeenvolging ontdekt en die in het eigen erk toepast Nu eet u echter nog te einig om zelfstandig op acht te gaan De vooreelden in de cursus kunt u (en mag u) al geruiken in u eigen erk Het is elangrik dat u het moduleren oefent op u instrument Schrif een akkoordprogressie uit en speel die door Speel dezelfde opeenvolging i voorkeur ook in andere toonsoorten Let i het uitschriven van een progressie el op de stemvoering Zie les 2 voor de verdueling van tonen i vierstemmige drieklanken Het volgende is niet minder van elang: a Zorg voor tegeneeging in de stemmen (dalend tegenover stigend) ermid parallelle kinten en octaven c Geruik nooit 2 kartsext akkoorden opeenvolgend d ermid een opeenvolging van meer dan sext akkoorden e Los een dissonant dalend op f Geruik ook omkeringen en onvolledige akkoorden - n Deel ordt meer aandacht esteed aan stemvoering Leerlingen die zich in het contrapunt verdiepen, eschikken vaak over een goede stemvoering Daarom adviseer ik u om het oek over contrapunt van Fux (zie previes op de links-pagina van min esite) in te zien en ook om de stemvoering in de koralen van S Bach te estuderen oor een musicus is een goede stemvoering prettig om te spelen Een goed componist proeert daarom elke parti interessant te maken Dit houdt namelik de uitvoerende musicus alert Alleen een lage asparti, zoals voor contraas of asgitaar, kan eter niet ingeikkeld of onrustig zin 2010 Roy

49 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 9 Moduleren Piano Doorgangs kartsext akkoord op zak C C ẇ 2 Wissel kartsext akkoord op zak C C C Omkerings kartsext akkoord op zak of sterk C ertragings kartsext akkoord op sterk C C C G ertragings kartsext akkoord maakt deel uit van de cadens Œ Œ n n n n in G G = F n 7 n F ertragings kartsext akkoord maakt deel uit van de cadens vertragingstoon a n n n 2 = C 7 7 C 2010 Roy

50 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les 9 Moduleren Piano Analyseer de opgaven Allegretto 8 F 8 ΠBes p ΠF ΠΠA Corelli Πp F ΠSpilakkoord n n n ΠΠΠf p ΠF 2 Allegretto 8 F 8 C isseltoon Spilakk n f G H Hofmann Andante vertragingstoon n n n n n n n n F Spilakk p F c C 2010 Roy

51 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les 9 Moduleren Piano Analyseer de opgaven Allegretto 8 F 8 ΠBes p ΠF ΠΠA Corelli Πp F ΠSpilakkoord n n ΠΠΠf p Πn 7 = F 7 of F 2 Allegretto 8 F 8 C C isseltoon Spilakk = G n f G H Hofmann Andante vertragingstoon n n n n n n n n F c Spilakk = C p F C 2010 Roy

52 Tonale functies Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 10 Muziek evolueert voortdurend Elke generatie voegt er het zine aan toe of laat een oud geruik achterege ooral de grote meesters drukten hun stempel op de ontikkeling van muziek ernieuingen kamen echter niet lukraak tot stand Het nieue kam uit het oude voort Laten e de tussendominant () als vooreeld nemen Deze erd voor de Barok al geruikt, maar na de 18de eeu gaan componisten de tussendominant steeds vrier inzetten Zo ordt het akkoord dat geoonlik volgt op een tussendominant soms vervangen door een ander akkoord Zie vooreeld 1 En niet alleen () likt mogelik, ook () komt voor Zie 2 - Als u een vooreeld als 2 moeilik te egripen vindt, is dat niet veronderlik We naderen hier het terrein van de hogere harmonieleer Dergelike constructies vinden e iv i Wagner Een tussendominant kan zelfs gevolgd orden door een andere tussendominant n de derde regel van Opgaven en Antoorden treft u een tussendominant aan voor een tussendominant voor een tussendominant voor 7 Chopin maakte regelmatig geruik van dergelike constructies Tegelikertid zien e varianten in de slotcadens optreden De afsluitende cadens - / - - ipv - / - - erd zelfs, vanaf de vroege romantiek, zeer populair Zie - Let op de duele terts F in d, maat 1 Deze is uit nood georen Soms moet u zondigen tegen de regels om erger te voorkomen Een dalende E in maat 1 zou een parallelle kint tot gevolg heen Nieuigheden kamen niet alleen uit het oude voort, ze konden met succes hun plaats in de harmonieleer innemen, omdat ze niet eens zo afikend klonken Om dit aanschouelik te maken, he ik de drieklanken uit les 1 nogmaals genoteerd, maar nu in een andere volgorde Zie Elk akkoord heeft tee tonen gemeen met het vorige akkoord Nu ordt duidelik aarom in een slotcadens vervangen kan orden door Niet alleen komen tee van de drie tonen overeen, door als sext akkoord te geruiken is de astoon dezelfde toon als i in grondligging De gelikenis gaat zelfs nog verder Bi dit sext akkoord iken e af van de regel dat i een vierstemmig sext akkoord de grondtoon of de kint verdueld moet orden We verduelen liever de terts (zie ), hier de astoon, zoals e de astoon van zouden verduelen - Wel geldt daari de regel dat de duele terts i voorkeur in de tee onderste stemmen ligt of in de tee uitenste stemmen Zie ook Aantekeningen Les 2, punt en n vooreeld nemen de drie trappen met de elangrikste tonale functies een centrale plaats in: (sudominant, die de harmonie van de tonica eg voert), (dominant, die de harmonie naar de tonica toe voert) en (tonica, die als rustpunt fungeert) Deze drie trappen noemen e de hoofdtrappen De overige trappen noemen e neventrappen n functioneel harmonische muziek kan een neventrap de plaats innemen van een hoofdtrap Dit etekent dat e door kunnen vervangen heeft sudominantetekenis is vervangaar 2010 Roy

53 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 10 door, die dominantetekenis heeft in maeur kan vervangen en vervangt in mineur, hoeel en hier meer overtuigen als parallel dan als neventrap - Door ivooreeld te geruiken in maeur als slot van een cadens ipv de tonica, lift de harmonie in eeging Zie v - n een cadens heeft vaak een duele terts als gevolg van de stemvoering Oefen door te experimenteren met progressies aarin u een hoofdtrap vervangt door een neventrap ervang door, door () en vervang na een cadens in maeur de tonica door Geruik i voorkeur een eenvoudig noteneeld Als u muziek ilt schriven in een oude stil, maak dan eerst een harmonische analyse van een paar representatieve erken uit de etreffende periode Elke tid kent zin eigen harmonie Een harmonie als in vooreeld 2 zult u in de Barok niet aantreffen Een tip over de schrifize van akkoorden n vooreeld 2 ziet u (/) gevolgd orden door (2) Hier he ik de akkoorden volledig vermeld, maar in de praktik is dat niet nodig Na vermelding van / kunt u volstaan met een kleine 2 onder het volgende akkoord oor volledige informatie over akkoorden en hun notatie, volgens de klassieke en de populaire methode, adviseer ik u om het educatieve erk Akkoorden van min esite te donloaden 2010 Roy

54 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 10 Tonale functies 2 Piano ervangend akkoord na tussendominant 2 2 c F c G 7 ervangend akkoord na tussendominant D ( 2 ) ( 2 ) Tonale functies van neventrappen Sudominant Œ n 2 ( 7 ) Tonica n n n Ó vervangt in slotcadens c c d 7 Dominant n 7 Typische slotcadens, maar neventrap vervangt hoofdtrap 2 2 g poco rit n a tempo ipv rit Roy

55 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les 10 Tonale functies Piano Analyseer de harmonie van deze delen in C groot Een akkoord per tel (kartnoot) 2 2 C 7 n 1 n n n 2010 Roy

56 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les 10 Tonale functies Piano Analyseer de harmonie van deze delen in C groot Een akkoord per tel (kartnoot) 2 2 C 7 C 7 C ( 7 ) n n n C ( ) ( 7 ) ( ) 7 C 7 ( ) n 2010 Roy

57 Gealtereerde akkoorden Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 11 De stof uit les 11 en 12 is niet eenvoudig om te leren eheersen n de praktik lukt dat pas na lange tid Maar als componist kunt u al uit de voeten met de leerstof uit les 1 t/m 10, zeker als u zich ilt eperken tot classicistische en niet al te geavanceerde romantische muziek U kunt daarom na les 10 stoppen met deel Leest u dan el de aantekeningen van les 11 en 12 door n de loop der tid kunt u, mocht u daar zin in heen, proeren om ook deze materie geheel of gedeeltelik in u erk toe te passen Deel van deze cursus, eginnende met les 1, kunt u grotendeels volgen als u les 11 en 12 heeft overgeslagen Het laatste deel van de cursus is meer praktikgericht De componisten die el les 11 en 12 estuderen, zullen ervaren dat harmonieleer zeer moeilik kan zin, als e door ilt stoten naar het hoogste niveau Maar maak uzelf niet gek Musici die de hier aangeoden leerstof tot in de puntes eheersen, zin zeldzaam Het is interessant om te ervaren hoe saai en nietszeggend een akkoordopeenvolging kan klinken als akkoorden tertsverant zin gevolgd door, dan door, spannend klinkt het niet Tertsen zin elangrik, maar als het gaat om eeging in de harmonie heen e er minder ehoefte aan Spelen e een afsluitende cadens als - / - -, dan valt op hoezeer de eeging gaande ordt gehouden Geen van de akkoorden likt een rustpunt te zin, tot e de tonica ereiken Dat is ook de edoeling, anders ervaren e voortidig een moment van rust Maar at is daarvan de oorzaak Waarom toch die voorkeur voor epaalde cadensen En aarom is mineur in een cadens vaker harmonisch dan aeolisch Heen e tot nu toe vooral de nadruk gelegd op overeenkomsten tussen akkoorden, nu ordt het tid om de aandacht te verleggen naar een verschil, en el het interval dat cruciaal as voor de ontikkeling van Westerse harmonie en dat uiteindelik zou leiden tot zevende tonaliteit k doel hier op de leidtoon We kunnen ook spreken van de secundeschrede, met name de schrede van een kleine secunde Officieel is de leidtoon een toon die een halve toonafstand onder de tonica ligt, zoals de B onder de C in C groot of C harmonisch klein, maar dat is een eperkte visie De secundeschrede als elangrik interval komen e allereerst in melodieën tegen Neem een illekeurige melodie en u zult zien dat die in hoofdzaak uit secundeschreden estaat Niet alleen klinkt dat voor ons gehoor aangenaam, voor een zanger is een secunde makkelik om te intoneren Daarom estond in oude vocale muziek, zoals het Gregoriaans, een voorkeur voor dit interval Met de komst van kalitatief goede melodieinstrumenten veranderde onze voorkeur niet Zelfs als een instrument, iv een viool, eenvoudig grote sprongen kan maken, zien e dat een componist de sprongen geruikt om secundeschreden te omspelen of te enadrukken - n de coloratuur is dit eveneens het geval Al excelleert de zanger of zangeres in het zingen van grote sprongen, toch heen de sprongen veelal etrekking op secundeschreden Pas in de loop van de 19de eeu raakt men gefascineerd door de grote sprong op zich en in de 20ste 2010 Roy

58 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 11 eeu likt de grote sprong zelfs te ontaarden in een manierte om een compositie interessant te doen liken Tegelikertid zien e dat sommige componisten de secundeschrede liven koesteren Beeging in de harmonie ontstaat oa door secundeschreden te enutten ooral de kleine secunde is populair Een hoofdtrap ordt niet gau vervangen door zin neventrap als hierdoor geen kleine secundeschrede meer mogelik is n leeroeken ordt eeging in de traditionele harmonie omschreven als een afisseling van dissonante en consonante akkoorden Bi voorkeur ordt een dissonant akkoord gevolgd door een akkoord dat het mogelik maakt om middels een kleine secundeschrede de dissonant op te lossen Harmonisch mineur komt voort uit onze ehoefte aan de kleine secunde als leidtoon Aeolisch as de oorspronkelike vorm van mineur, maar reeds in de middeleeuen kon men de verleiding niet eerstaan om in aeolisch i gelegenheid de zevende toon te verhogen Er zin meer akkoorden geruikelik in de functionele harmonieleer, die het gevolg zin van onze ehoefte aan een leidtoon Dergelike akkoorden, aarvan een toon verhoogd of verlaagd is, noemen e gealtereerde akkoorden en in harmonisch mineur zin gealtereerde akkoorden Bepaalde gealtereerde akkoorden estaan uit stapelingen die minder vaak in een harmonie geruikt orden De elangrikste alteraties ehandelen e hier Soms verlagen e de zesde toon in maeur, zodat een leidtoon ontstaat van oven voor de vifde toon, de dominant Helaas heeft dit el een onruikare drieklank tot gevolg, in C het akkoord As - C - E Daarom verlagen e geoonlik ook de kint van het akkoord: As - C - Es - Het akkoord As - C - E estaat uit de stapeling van 2 grote tertsen, hetgeen i een overmatige drieklank noemen n de klassieke harmonieleer geruiken e de overmatige drieklank liever niet De verlaagde zesde toon noemen i de molldur (Moll-Dur) toon Het akkoord op de verlaagde zesde toon van een toonladder noteren i als md n de maeur toonsoort A is md gelik aan de stapeling F (de verlaagde Fis) - A - C (de verlaagde kint) U kunt dit akkoord herkennen als F en dan heeft u gelik Uit de eerste les herinnert u zich ellicht de opmerking dat sommige akkoorden ook in andere toonsoorten voor kunnen komen Toen e gingen moduleren, geruikten e een dergelik akkoord als spilakkoord Nu e het Moll-Dur akkoord kunnen enutten als spilakkoord, nemen de mogelikheden aanzienlik toe anuit C groot kan iv Es groot via een molldur akkoord orden ereikt Zie vooreeld 1 De molldur toon hoeft niet de astoon van het akkoord te zin Elk akkoord in maeur dat een Moll- Dur toon als enige alteratie in zich heeft, krigt de toevoeging md Zie vooreelden 2 en - oor een goed egrip van akkoorden en hun notatie, heeft u eslist het educatieve erk Akkoorden nodig, dat u van min esite kunt donloaden 7md is een verminderd septime akkoord dat vaak geruikt ordt Maar liefst kleine secunde schreden kunnen orden enut in de cadens 7md - md in maeur is qua samenstelling gelik aan 7 in mineur n C maeur ontstaat dan net als in mineur de stapeling B - D - F - As n les 8 trof u de opmerking aan dat voortdurend in een enkele toonsoort liven hangen als saai en 2010 Roy

59 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 11 een eete volks erd eschoud Oorspronkelik as dit ook het geval Maar toen componisten steeds vaker hun heil zochten i gealtereerde akkoorden, nam de noodzaak tot moduleren af Een componist als Chopin, iens erk harmonisch zeer geraffineerd is, speelt het zelfs klaar om prachtige muziek te componeren zonder te moduleren - niet in het minst dankzi een sulieme melodie Hi geruikt overigens regelmatig tussendominanten, ook Moll-Dur tussendominanten Bi vooreeld ziet u een tussendominant die enut erd door een tidgenoot van Chopin, Roert Schumann, in zin efaamde Kinderszenen Een teede typische alteratie verdient hier aandacht en el Napels n Napels ordt de teede toon van de toonladder in maeur en mineur verlaagd, zodat een leidtoon ontstaat oven de tonica n maeur ontstaat door Napels een overmatige drieklank, namelik in C de stapeling Des - F - A We lossen dit op door net als i Moll-Dur de kint te verlagen, met als resultaat Des - F - As Omdat As tevens de verlaagde zesde toon in maeur is, ordt n in maeur met verlaagde kint ook el als een cominatie van Napels en Moll-Dur gezien Als naam geruiken e echter Napels Napels ordt hoofdzakelik als n geruikt - met duele terts - en in grondligging Napels ordt in een modulatie niet zo vaak geruikt als Moll-Dur Een vooreeld van Napels ziet u in - Let op het maeur slotakkoord in F klein, veroorzaakt door de Picardische terts, een grote terts Dit is een alteratie uit de Renaissance, aarvan de populariteit na de Barok afnam Andere akkoorden die geruik maken van de verlaagde teede toon vernoemt men liever naar de intervallen innen het akkoord C 7n, B - Des - F - As, ordt C 7 duel verminderd genoemd, ofteel 7dv of dv Maar in de notatie geruikt men soms toch de n Zie Akkoorden De overige gealtereerde akkoorden orden eveneens aangeduid met termen als in Akkoorden Dit zin de akkoorden met een verhoogde tee in maeur als leidtoon voor de terts van de tonica en met een verhoogde vier in maeur en mineur als leidtoon voor de dominant Zie vooreeld De verhoogde vierde toon ordt af en toe gecomineerd met Moll-Dur, maar ook dit akkoord krigt een meer algemene enaming Een vooreeld in C is de vierde trap: Fis - As - C - Es, zoals in vooreeld Ook kan zoel de teede als de vierde toon orden verhoogd in maeur Ofschoon u de diverse enamingen voor de akkoorden niet meteen van uiten hoeft te leren, dient u el te eseffen dat termen als verminderd etrekking heen op de samenstelling van het akkoord, teril termen als Napels en Moll-Dur een typische samenstelling aanduiden Een akkoord als B - D - F - As heet in C maeur 7 Moll-Dur, maar het is een verminderd septime akkoord Bi een analyse noteren e dit verminderde septime akkoord echter als 7md Samengevat: n een analyse orden de niet-gealtereerde akkoorden genoteerd zoals e geend zin ( ), Moll-Dur en al zin omkeringen als md (/md, md), Napels i en als n of N (n, n) en alle overige gealtereerde akkoorden zoals in Akkoorden ordt aangegeven Let op! Componisten geruiken gealtereerde akkoorden ook puur vanege hun klank De leidtoon, die oorspronkelik tot het ontstaan van een gealtereerd akkoord heeft geleid, ordt niet altid enut 2010 Roy

60 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 11 Gealtereerde akkoorden Moduleren met ehulp van een moll-dur akkoord 8 Piano 8 C 7md = Es Es Diverse moll-dur akkoorden c geen verlaagde kint n 2 Schumann 2 c n C md md 7md 2 G ( 7md ) n Moduleren met ehulp van een Napels akkoord n n n c n 2 n = f 7 Picardische terts f De verhoogde teede toon, verhoogde vierde toon en moll-dur toon 2+ c n c C Roy

61 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les 11 Gealtereerde akkoorden n elke maeur toonsoort is dit akkoord een moll-dur akkoord c 2 n n n 1 c n n F md C 7md 2 Comineer de verhoogde vierde toon met de moll-dur toon in deze septime akkoorden C 7 2 gecomineerd G 7 gecomineerd B gecomineerd n elke mineur toonsoort is dit akkoord een Napels akkoord 2 n n n n n c n g n (du terts) n elke maeur toonsoort is ovenstaand Napels akkoord gelik aan (sext) Des 2 As 2010 Roy

62 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les 11 Gealtereerde akkoorden n elke maeur toonsoort is dit akkoord een moll-dur akkoord c 2 n n n 1 c n n F md C 7md D md E 7md E md G 7md 2 Comineer de verhoogde vierde toon met de moll-dur toon in deze septime akkoorden C 7 2 gecomineerd G 7 gecomineerd B n gecomineerd n elke mineur toonsoort is dit akkoord een Napels akkoord 2 n n n n n c n g n (du terts) a n e n n fis n n elke maeur toonsoort is ovenstaand Napels akkoord gelik aan (sext) Des 2 As Bes F C G 2010 Roy

63 Moduleren Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 12 Uit de leerstof in les 11 kon u reeds opmaken dat ongeacht de toonsoort aarin u schrift, elke toon van de 12 eschikare tonen voor kan komen in een compositie, ook als u niet moduleert Herinnert u zich nog les 1 Op de tonen van een toonladder, in maeur slechts 7 verschillende, kon u door tertsen te stapelen akkoorden vormen, teril u zich moest eperken tot laddereigen tonen n C maeur oogde een partituur daardoor vri eenvoudig Geen kruis of mol te ekennen nmiddels eten e el eter Ook in C maeur kan een partituur ingeikkeld ogen, oa door de vele alteraties Al staat het een componist vri om erken te schriven met geruikmaking van niet meer dan 7 (of minder) verschillende tonen Kiken e naar de itte toetsen van een piano, dan zien e de 7 tonen van C maeur De zarte toetsen zin de alteraties De Des als verlaagde 2 (Napels), de Dis als verhoogde 2, de Fis als verhoogde vier en de As als verlaagde zes (Moll-Dur) Zoals in les 11 ehandeld erd De verlaagde zevende toon heen e nog niet esproken Die treedt regelmatig op als septime in het dominant-septime akkoord op maeur volgt vaak op De verlaagde zevende toon, in C groot de Bes, komt dan goed van pas komt Hi lost met een kleine secundeschrede op naar de A - Het akkoord heet dominant-septime akkoord omdat deze specifieke stapeling eigen is aan 7, de dominant, in maeur en mineur ergelik de intervallen van C 7 met de stapeling C - E - G - Bes n populaire muziek noteert men in C groot het dominant-septime akkoord als C7, zonder verdere aanduiding (er hoeft geen minteken voor de 7) Maar in de klassieke harmonieleer is dit akkoord op een tussendominant voor Zo noteren i het akkoord ook, als (7) voor De harmonische eeging - streelt van oudsher ons gehoor Door de tussendominant in te zetten, kunnen e elk akkoord innen de toonsoort op deze ize enaderen Als e de zarte toetsen van de piano in C maeur illen geruiken, heen e Napels, Moll-Dur of de verhoogde 2 en niet eens nodig De tussendominant veroorzaakt namelik evenzeer alteraties Een sequens is een directe herhaling van een harmonisch patroon (of een melodisch motief) n vooreeld ziet u een niet-modulerende sequens Elk akkoord op de eerste tel innen de sequens ordt voorafgegaan door de tussendominant (/) Daardoor komen 11 verschillende tonen aan od Alle 12 zelfs, als e (7md) inzetten - zie Opgaven/Antoorden, opgave 1 De tussendominant creëert elisaar een typische - verhouding, maar de tidelike is in deze sequens een laddereigen akkoord Ons muzikale geheugen ordt voortdurend opgefrist Daarom lift C maeur overheersen en kunnen e in de oorspronkelike toonsoort afsluiten Echt nodig is het niet, maar meestal geruikt de componist hiervoor een volledige cadens Toch kunnen e een sequens geruiken om te moduleren n les 8 erd u geezen op modulaties zonder een volledige cadens, maar met inzet van de factor tid, aardoor de oorspronkelike toonsoort aan geicht verloor Ook de sequens kan een toonsoort verzakken ooreeld 2 etreft een modulerende sequens Weer zetten e een tussendominant in, maar de eerste tidelike is nu een gealtereerd akkoord, namelik md Een dergelik patroon ondermint de toonsoort Willen e in de oorspronkelike toonsoort liven, dan zouden e niet al te lang 2010 Roy

64 hierna een laddereigen akkoord moeten voorschriven Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 12 Maar dat doen e niet We enutten de akkoordopeenvolging, die hier gedefiniëerd ordt als (/) - md, als een te herhalen patroon, zodat een sequens ontstaat Dat tast de toonsoort dermate aan, dat C maeur reeds in de vierde maat niet meer overtuigt - De sequens in vooreeld 2 kunt u afreken anneer u ilt Hier stoppen e in maat, aar e de eerste trap in E maeur aantreffen Met een volledige cadens in E maeur kunt u afsluiten Enharmoniek heen e reeds ehandeld in les 7 Elke toon kan ook anders genoteerd orden Een Bes kan een Ais zin De context epaalt elke noot het is Maar de context evindt zich niet alleen voor de noot Door het harmonische verloop na de noot kan de Bes anders orden ervaren - n vooreeld 2 staat in maat en eigenlik (/) - Ges, maar daarna heeft de sequens een tidelike in toonsoorten met kruisen tot gevolg, dus enharmoniseer ik alvast naar Fis maeur Het verminderd septime akkoord is de kameleon onder de akkoorden Omdat het akkoord uit louter kleine tertsen estaat, Cis - E - G - Bes, in grondligging én in alle omkeringen, zin er slechts drie verschillende verminderde septime akkoorden mogelik, hier op Cis, D en Dis Het akkoord Cis - E - G - Bes kan d 7 zin Maar anneer e de Bes enharmoniseren en als Ais gaan zien, is het ook G / verhoogd, een akkoord dat e als spilakkoord kunnen geruiken om te moduleren van D mineur naar G maeur Zie daar, de enharmonische modulatie, in vooreeld We kunnen ook niet enharmoniseren, maar simpeleg stellen dat d 7 tevens Bes 7 verhoogd kan zin De teede toon van Bes maeur is C Die is verhoogd naar Cis De vierde toon van Bes maeur is ook verhoogd De Es is daardoor E georden Zie nogmaals vooreeld U kunt nu de indruk krigen, dat ieder akkoord op elk denkare ize kan orden uitgelegd Dat is ook zo Maar dat is nou net de aardigheid De keuzes die u maakt, vormen u persoonlike stil De diatonische modulatie aarmee e het moduleren in les 8 egonnen, likt opeens el heel erg eenvoudig Een toonsoort heeft een akkoord gemeen met een andere toonsoort en via dat akkoord, het spilakkoord, moduleren e Dit noemen e de enkelvoudige diatonische modulatie Bi een samengestelde diatonische modulatie merken e tidens de cadens een akkoord aan als spilakkoord voor een andere doeltoonsoort - zie We liken teemaal te moduleren, maar e voltooien de eerste cadens niet (dat mag uiteraard el; u kunt eerst volledig enkelvoudig moduleren van C naar F en daarna van F naar As) De samengestelde diatonische modulatie komt goed van pas als de doeltoonsoort geen akkoord gemeen heeft met de oorspronkelike toonsoort Het laatste at e espreken in Deel is de chromatische modulatie Bi deze vorm van moduleren geruiken e geen spilakkoord meer We zorgen er alleen voor dat tussen een akkoord van de oorspronkelike toonsoort en een akkoord van de doeltoonsoort minimaal één toon chromatisch verloopt Zie Opgaven/Antoorden, opgave Dat likt at magertes als overgang, maar de leidtoon in een chromatische modulatie vormt slechts een aanzet Het is de cadens die uiteindelik overtuigt We heen het elangrikste deel van de harmonieleer nu el ehandeld n Deel esteden e nog aandacht aan stemvoering 2010 Roy

65 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 12 Als u moeite heeft met de leerstof uit de laatste tee lessen, zou u hulp kunnen inroepen van een docent Neem eventueel een tide privé-les Bestudeer in ieder geval de leerstof uit les 1 t/m 10 zo goed mogelik Later, als u meer ervaring heeft, kunt u alsnog les 11 en 12 proeren te egripen - Wellicht egript u les 11 en 12 eter door Akkoorden te raadplegen Proeer de harmonieleer creatief toe te passen olg niet de letter van de et, maar de geest Een componist is geen oekhouder en ook geen etenschapper, maar een kunstenaar oor alle regels die u heeft moeten leren, geldt dat u ze eter toe kunt passen, tenzi Hou u daarom niet altid strikt aan de regels n het standaarderk over harmonieleer van Walter Piston treffen e de volgende opmerking aan: The purpose of this procedure - het volgen van een epaalde regel - is to insure the smoothest possile connection of to chords, so that one seems to flo into the next Continued application of the process ill, hoever, result in rather dull music n other ords, the set of rules is roken henever greater musical interest can e achieved y reaking them Helaas komt menig onervaren componist al gau tot de conclusie dat hi de regels naueliks hoeft te volgen, met als resultaat onhandig geschreven muziek van een eslist amateuristisch gehalte n deel gaan e de verorven kennis uitreiden en in de praktik toetsen n tegenstelling tot een schoolse studie harmonieleer esteden e tevens aandacht aan die passages in de muziekliteratuur aarin een componist zich opzettelik niet aan de regels houdt 2010 Roy

66 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 12 Moduleren Niet-modulerende en stigende sequens 2 n n Piano 2 n C ( ) ( ) ( ) ( 2 ) Modulerende en dalende sequens 2 n n n 2 2 C ( ) md ( ) = As Fis ( ) etcetera n E Enharmonische modulatie c + 2+ n + 2+ c d 7 = Bes 7 verh n Bes = G verh 7 G Samengestelde diatonische modulatie C C C ( ) = As 2 = F ( 2 ) md As 2010 Roy

67 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Les 12 Moduleren Piano Niet-modulerende sequens Maak de septime akkoorden in maat 2, en volledig 2 2 C ( 7md ) ( 7md ) n ( 7 ) n ( 2 ) n 2 Analyseer de samengestelde diatonische modulatie met een sequens als teede spil 2 2 F (Bes = Ais) 2 = e 7 verh n n n D 2 Analyseer de chromatische modulatie met sequens en de enkelvoudige diatonische modulatie c c n C D 2md D md = C n n 2010 Roy

68 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Les 12 Moduleren Piano Niet-modulerende sequens Maak de septime akkoorden in maat 2, en volledig 2 2 C n ( 7md ) ( 7md ) ( 7 ) n ( 2 ) n 2 Analyseer de samengestelde diatonische modulatie met een sequens als teede spil 2 2 F (Bes = Ais) 2 = e 7 verh n n n 2 n D 2 D Analyseer de chromatische modulatie met sequens en de enkelvoudige diatonische modulatie c c D n C D 2md D E 7 2md E n n md = C C 2010 Roy

69 Samenvatting Modulerende harmonie Samenvatting Beknopte Harmonieleer - Deel n de Westerse muziek maakt men sedert de negentiende eeu geruik van de gelikzevende temperatuur, ook el evenredig zevende stemming genoemd Het octaaf is verdeeld in 12 aan elkaar gelike halve toonafstanden Elk interval kan daardoor straffeloos verplaatst orden Dat is niet altid zo geeest Een kint op C kon anders klinken dan een kint op Es Maar toen de temperatuur eenmaal evenredig zevend as, erd moduleren tussen alle toonsoorten mogelik De olfskint, een vals klinkende kint, kam niet meer voor in deze gelikmatige verdeling oor niet-intonerende instrumenten, zoals de piano, as dit een uitkomst nstrumenten hoefden niet herstemd te orden i epaalde toonsoorten oortaan as iv een Cis gelik aan een Des Een noot kon nog el anders orden geïnterpreteerd Een Cis zou enharmonisch genoteerd kunnen zin Dat il zeggen dat de Cis eigenlik een Des is, gezien de harmonische context Maar ook als de toon correct als Cis genoteerd erd, stond het een componist vri om er een Des in te zien en de harmonie op die asis voort te zetten Uiteindelik zou deze ize van enharmonische interpretatie leiden tot ingeikkelde harmonieën Het moduleren erd dankzi de evenredig zevende stemming eenvoudiger Door geruik te maken van een gemeenschappelik akkoord tussen tee toonsoorten, het zogeheten spilakkoord, ist men na een geschikte overgang, de cadens, de doeltoonsoort te ereiken De cadens is een opeenvolging van akkoorden met een tonale functie die de toonsoort evestigt Daarom treedt een cadens vaak op aan het egin en aan het einde van een traditioneel harmonisch erk Door een cadens ook in te zetten i een modulatie, accepteert ons gehoor de doeltoonsoort Componisten geruiken meer harmonische hulpmiddelen om de harmonie levendig te maken Zo as en is de tussendominant zeer populair Maar vooral enut men de gelikenis tussen sommige samenklanken, zoals de hoofdtrappen met een tonale functie en hun neventrappen Er zin meerdere methoden mogelik om te moduleren n Deel leren e methoden kennen als modulatie dmv een gemeenschappelike toon (of een gemeenschappelik akkoord) en de factor tid, enkelvoudige diatonische modulatie, samengestelde diatonische modulatie, de modulerende sequens, enharmonische modulatie en als laatste de chromatische modulatie Tidens en na de Barok erd hoofdzakelik gemoduleerd naar aanverante toonsoorten dmv de diatonische modulatie n het egin van de 19de eeu neemt het enharmonisch interpreteren toe en in de teede helft van de eeu verordt tonaliteit door de vele alteraties, de gezochte enharmoniek en eindeloze chromatische modulaties, zoals i een componist als Wagner, tot zevende tonaliteit Deel egint i een elangrik fenomeen, de nieue stemming die verregaande gevolgen zou heen, en eindigt i de vermeende teloorgang van de harmonieleer, aarna componisten andere systemen zouden gaan enutten en zelfs nieue stemmingen Maar de harmonieleer is overeind geleven en ordt nog steeds, in de 21ste eeu, onderezen aan conservatoria en universiteiten n deze cursus etreft min grootste zorg de vriheid en creativiteit van onge componisten Elke componist in de serieuze richting leert oude technieken eheersen en oude muziek analyseren Toch dient hi tegelikertid te eseffen, dat hi niet op een dergelike ize zal (liven) componeren 2010 Roy

70 Samenvatting Beknopte Harmonieleer - Deel Niet dat het veroden is Als het u streven is om op traditioneel harmonische ize een compositie te schriven, dan is er niets dat u tegenhoudt raagt u zich echter el af aarom u dat ilt De regels schenden of vri interpreteren vergt moed Men zou kunnen denken dat u niet voldoende geschoold ent of geoon een raar mens Dat is meer componisten overkomen Mozart sr as niet altid even verguld met de muziek van unior Schumann kreeg naueliks erkenning als componist en de late Beethoven erd zelfs hevig ekritiseerd vanege zin strikkartetten Maar hun vooruitstrevende stil kam niet voort uit zomaar een gekkigheid die de heren uithaalden Zi hadden kennis van zaken Ze kenden de oude regels, ze isten at harmonieleer en contrapunt inhield Hun persoonlikheid dreef ze echter verder het pad op Bestudeer daarom grondig de oude regels, ekaam u in de oude stil en veroorloof u pas daarna enige vriheid k ens u veel genoegen met het volgen van Deel, Harmonieleer in de praktik Roy 2010 Roy

71 Cursus Harmonieleer Deel Harmonieleer in de praktik

72 Stemvoering Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 Stemvoering is de schrik van menig studerend componist Teril de regels van stemvoering slechts een hulpmiddel zin n hoofdzaak epaalt het gehoor hoe een stem zou moeten verlopen Laten e aannemen dat u een polyfone compositie ilt schriven Dan zult u horen, dat de zelfstandigheid van stemmen verloren dreigt te gaan als zi een parallelle eeging maken Bi een parallelle eeging is het interval tussen de stemmen per schrede gelik Drie tertsen achtereenvolgend in een stigende of dalende lin is een parallelle eeging Bi een dergelike voortgang van de stemmen zin i minder goed in staat om hen afzonderlik aar te nemen Een gelike eeging richt minder schade aan n een gelike eeging gaan de stemmen el dezelfde kant op, omhoog of omlaag, maar de intervallen zin niet voortdurend gelik Ofschoon u i een gelike eeging de afzonderlike stemmen eter zult kunnen onderscheiden, klinkt deze al gau vervelend Als vanzelf gaat u variëren in de eeging n een zidelingse eeging lift een stem liggen, teril de andere stem stigt of daalt Soms is het orgelpunt etrokken i een zidelingse eeging Denk aan een lage en lang aanhoudende toon, teril daaroven een teede stem frank en vri kinkeleert Tegeneeging valt altid te prefereren in een polyfoon erk En niet alleen als er sprake is van polyfonie De tegeneeging is voor het gehoor een aangename ervaring Dat is dan ook de reden aarom men in de harmonieleer de tegeneeging als zaligmakend eschout Maar geen enkele regel is zaligmakend De parallelle kint ivooreeld, gevreesd en gehaat door menig student in de harmonieleer Al eeuen leert men dat parallelle kinten vermeden dienen te orden Toch erd ooit het zingen in parallelle kinten als correct ervaren De oudste vorm van meerstemmig zingen is het parallel organum, dat in de middeleeuen erd eoefend Men zong volmaakt tevreden in parallelle karten, kinten en octaven Na het eenstemmige Gregoriaans klonk dit zeer fraai, ofschoon in het Gregoriaans parallelle octaven kunnen ontstaan door het verschil in stemereik tussen tenor en as Een variant van het parallel organum is het zevend organum, dat i aanvang en einde van een lied even een zidelingse eeging kent en zich verder in parallellen voltrekt De zidelingse eeging is schering en inslag in het melismatisch organum Een stem zingt het thema, de Cantus Firmus, in lang aangehouden tonen, teril een teede stem in melismen zingt, kortere noten in epaalde patronen, als een versiering nteressant ordt het pas met het vri organum n deze vorm komen zoel parallelle eegingen voor - iv karten (de kart erd in de middeleeuen niet altid als dissonant ervaren) - als gelike eegingen, zidelingse eegingen en tegeneegingen Uiteindelik zou deze ontikkeling leiden tot het vocale contrapunt Maar de regels uit het vocale contrapunt heen niet alleen tot doel de zelfstandigheid van de stemmen te aarorgen De theorie omvat tevens een scheidslin met het organum Omdat niemand nog taalde naar de oude stil 2010 Roy

73 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 Toen het vocale contrapunt, met als elangrik componist osquin des Prez (osken van de elde) overging in het instrumentale contrapunt, zoals dat oa door S Bach erd eoefend, kreeg een gezel eer andere regels te estuderen Hi leerde immers componeren in de stil van dat moment Oude muziek erd niet gekoesterd Aandacht voor muziek uit het verleden ontstond pas in de 19de eeu oor die tid hield men zich naueliks ezig met het verleden, zoals men ook niet de moeite nam om oude geouen te restaureren, tenzi het een symool van macht as, zoals een kasteel Een oude meester als S Bach erd door zin eigen componerende kinderen, elisaar liefdevol, oude pruik genoemd, omdat hi als conservatief erd eschoud Een compositie as alleen geild tidens het leven van de componist Na zin dood kam al gau nieue muziek in de mode n de 18de eeu as er onder kenners el sprake van eondering voor, en studie van, meesters zoals Bach Mozart as een van de latere componisten die zin erk estudeerde - Menigeen eeert dat Mozart naueliks theorie hoefde te studeren, omdat hi een genie as Dat mag u als flagrante onzin eschouen Mozart estudeerde zelfs het oude vocale contrapunt Maar oude muziek, afgezien van religieuze kerkzang, erd niet uitgevoerd n de 19de eeu echter ontstond i het doorsnee puliek elangstelling voor dode componisten Dankzi de invloed en de onvermoeiare zendingsdrang van kenners zoals Mendelssohn, kregen oude erken eer een pleke op het podium Sommige elangrike erken die i nu goed kennen, estonden destids alleen nog maar als handschrift in een privé-collectie Het valt te vrezen, dat veel muziek verloren is gegaan Componisten scheppen niet alleen muziek, ze horen ook veel muziek Sedert de 19de eeu vooral oude muziek Daarom moeten studenten in compositie oude muziektheorie estuderen Het gehoor raakt nu eenmaal geconditioneerd door de muziek die u ina dageliks hoort Oude geruiken sluipen u erk innen U kunt zich daar eter eust van zin - Als u les in compositie krigt van een musicus die u niet de harmonieleer i il rengen, omdat deze ouderets en achterhaald zou zin, adviseer ik u om op zoek te gaan naar een andere leraar e vraagt e af at een studie compositie zou inhouden, als men nog steeds einig elangstelling zou heen voor muziek uit het verleden Zou een leraar toch de regels van het contrapunt doceren ohann oseph Fux onderzocht het streng contrapunt en legde zin evindingen vast in Gradus ad Parnassum in 172, anders as deze etenschap voor ons ellicht verloren gegaan n de 19de eeu ontstond echter ook verarring Koppelt men het contrapunt nog el aan een epaalde periode, harmonieleer ordt sedertdien veelal gepresenteerd als een et van Meden en Perzen, die vanaf het traktaat van Rameau (Traité de l'harmonie uit 1722) tot aan de dag van vandaag ongeizigd zou zin geleven, op at aanvullingen na Heeft u een conservatief en kortzichtig docent, dan loopt u het gevaar parallelle kinten te allen tiden te moeten vermiden Parallelle kinten kunnen echter prachtig klinken Waar u el rekening mee zou moeten houden, is of parallelle kinten in u schrifstil passen Meestal schriven amateur componisten in een nogal ehoudende stil en a, dan kunt u eter proeren om ze te vermiden Het vooreeld van les 1 etreft het egin van de eerste compositie voor piano op een gemiddeld spelniveau uit een serie van honderd De partituur is niet volledig De erken uit het alum Content Composities voor Piano orden nu eenmaal niet gratis verspreid 2010 Roy

74 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 Zie de eerste tee maten Tussen de astoon en de tussenstem staat een parallelle kint, C - G in maat 1 en D - A in maat 2 De volledige akkoorden eegen zelfs gelik, en el stigend Het vooreeld is dan ook in 2009 gecomponeerd, niet tidens het Classicisme of de Romantiek Hedendaagse componisten geruiken alles uit elk denkare periode Wat u in deze compositie aantreft, omvat zoel geruiken uit de late middeleeuen, als uit de 19de en de 20ste eeu De compositie is geaseerd op de opeenvolging van drie akkoorden aarvan de grondtonen op een grote seconde afstand van elkaar liggen Zoals el vaker in een kerktoonsoort De cadens - - komt in de modi met name voor tidens een dalende reeks in de ovenste stem Zie maat t/m 8 - De parallelle kint in maat 1 en 2 is ter manipulatie aangeracht U zou een echo uit het verre verleden kunnen horen, al dan niet oneust n impressionistische muziek (20ste eeu) maakt men regelmatig geruik van kerktoonsoorten Als kenmerk maakt men ook geruik van de gelike eeging Zoals u hier in de eerste tee maten ziet Het orgelpunt is van alle tiden n de eerste vier maten ziet u dat de B als orgelpunt geruikt ordt, echter als tussenstem, die in maat even at meer aandacht krigt, omdat hi een kart onder de E in maat 1 en maat ligt en daardoor de E voorereidt n maat 1 is de B een dissonerende stem olgens de regels van de stemvoering zou die dalend op moeten lossen Maar e kennen het septime akkoord ook als een consonant akkoord, ivooreeld in de azz, aar het voortdurend geruikt ordt De B lost dan ook niet op n maat 2 maakt de B van hooraar een omgekeerde 7, de dominant van E klein Het oude karakter ordt echter geaarorgd door een D te geruiken, als in e aeolisch, en niet de Dis, als in e harmonisch Niet geheel toevallig is e de tonica van de parallel toonsoort van e aeolisch Pas in maat treedt e op, de tonica, ofschoon die niet door iedereen als zodanig zal orden ervaren De geoonte om een harmonisch erk te eginnen met een cadens ter evestiging van de toonsoort treft u hier in verzakte vorm aan n maat egint een tegeneeging tussen de ovenste en de onderste stem Uit het contrapunt eten e dat de tegengestelde eeging een stem zelfstandigheid verleent Hi valt meer op Zie de opmerkingen over polyfonie op pagina 1 van deze les n de harmonieleer ordt onderezen dat tegeneeging zich vooral afspeelt tussen de hoogste en de laagste stem, ook el aangeduid als de sopraan en de as, teril de alt (onder de sopraan) en de tenor (oven de as) meestal als vulstemmen orden geruikt Een parallelle eeging in tertsen of sexten, of een gelike eeging, in de vulstemmen ordt niet als onaangenaam ervaren anaf maat hou ik me at dat etreft aan de conventionele regels De tertsen G - B, Fis - A en E - G zin vulstemmen Maar toch ga ik ook hier harmonisch gezien min eigenize gang De overgang tussen het laatste akkoord in het ovenste systeem in maat, Fis - A - C, en het eerste akkoord in dat systeem in maat 7, E - G - B, ordt in de traditionele harmonieleer als onhandig eschout Menig docent accepteert een dergelike stemvoering niet Als u de compositie doorspeelt (voor degene die geen piano speelt, is een mp aanezig) zult u ervaren dat de sfeer en het klankeeld homogeen zin Ma het is geen fout, geen onhandigheid, 2010 Roy

75 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 maar het gevolg van een epaalde stil Let op! Geruikt u lukraak verscheidene technieken, dan spreken e niet van stil De compositie is dan een pastiche, een persiflage of simpeleg roddelerk Uit het voorafgaande kunt u opmaken, dat een geschoold componist kan doen at hi verkiest, net omdat hi eerst de oude technieken heeft estudeerd We gaan daarom el aandacht esteden aan de regels van stemvoering, maar u leert de regels om ze naar keuze toe te passen n deze les heen e de eegingen ehandeld: parallel, gelik, zidelings en tegengesteld n les 1, Stemvoering, gaan e hier dieper op in ooral de parallelle kint krigt veel aandacht n deel orden geen Opgaven en Antoorden verstrekt Na elke les kunt u een erk van uzelf ter hand nemen en nagaan in hoeverre het geleerde tot vereteringen zou kunnen leiden 2010 Roy

76 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1 Stemvoering * Andante tranquillo Piano Con espressione 8 8 Roy 9 n 1 n n n 17 8 n 21 8 n * Nr 1 uit "Content Compositions for Piano" 2010 Roy

77 Stemvoering Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 Het is eslist noodzakelik dat u de aantekeningen van deze les tot u neemt, nadat u de aantekeningen van les 1 heeft gelezen n les 1 kon u lezen over vier verschillende eegingen die mogelik zin tussen de stemmen: parallel, gelik, zidelings en tegengesteld n vooreeld 1 van les 1 ziet u deze eegingen genoteerd staan De vooreelden spreken voor zich Het denken in eegingen eïnvloedt in elangrike mate de stemvoering Een noteneeld dat men in de traditionele harmonieleer als prolematisch ervaart, ontstaat eerder i epaalde eegingen De tegengestelde en de zidelingse eeging orden in de harmonieleer gezien als relatief veilig, omdat zi parallelle intervallen tegengaan De gelike en de parallelle eeging zin gevaarliker Sommige parallelle intervallen moeten volgens de harmonieleer orden vermeden Het gaat hier om de volkomen consonanten, te eten reine prime, reine kint en dito octaaf Een parallelle prime zal u meteen opvallen, teril de kint en het octaaf ongemerkt kunnen ontstaan De parallelle kart overigens is toegestaan - De parallelle kart is niet toegestaan tussen de astoon en een van de overige stemmen Er is dan namelik sprake van opeenvolgende kartsext akkoorden, hetgeen veroden is in de harmonieleer Een parallel octaaf dient u dus te vermiden We maken een uitzondering voor het octaaf dat optreedt als een enkele stem, en het octaaf ter accentuering, iv van de melodie Zie vooreeld 2 - n traditioneel harmonische muziek kunnen ook parallelle kinten voorkomen die gezien moeten orden als een enkele stem, zoals ivooreeld een ourdon De intervallen die als samenklank zelden een proleem opleveren zin de parallelle terts en sext De septime in een parallelle gang is acceptael, maar deze oplossen kan eter klinken Laten e ons daarom richten op de parallelle kint en het parallelle octaaf De meeste studenten ervaren prolemen met het vermiden van deze parallellen Het ontdekken van een parallel is niet zo moeilik U gaat simpeleg na of een kint of een octaaf voorafgegaan ordt door hetzelfde interval in dezelfde stem n een dergelik geval past u de stemvoering aan, zoals in vooreeld - Een parallel in verschillende stemmen kan geen kaad Zie het vooreeld uit les 1, maat 9 t/m 1 n elke maat staat een octaaf, echter in isselende stemmen n vooreeld ziet u een noteneeld eenmaal met en eenmaal zonder de veroden parallel De gecorrigeerde versie klinkt eter, teril in eide vooreelden slechts één noot is geizigd ooreeld evat parallellen die zichtaar opvallen Er zin echter parallelle kinten en octaven denkaar, die u niet zo snel zult zien of horen Parallelle en edekte kinten en octaven orden meestal in één adem genoemd Maar in het geval 2010 Roy

78 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 van een edekte parallel ontreekt de eerste kint of het eerste octaaf Toch klinkt de edekte parallel soms net zo slecht als de geone (open) parallel Een edekte parallel ontstaat als de volkomen consonant ordt ereikt in een gelike eeging n vooreeld ziet u edekte kinten en octaven, die teestemmig zin genoteerd - Bi slechts tee stemmen luistert de stemvoering zeer nau Er zin geen andere stemmen om de aandacht af te leiden Bi meer stemmen zin het de as en de sopraan die het meest opvallen n tegenstelling tot de open parallel is de edekte parallel vaak el toegestaan (zoals u in vooreeld kunt zien) Hier zin een paar richtlinen A Als eide stemmen springen is een edekte parallel veroden, zoel de kint als het octaaf B De edekte kint is toegestaan als de ovenste stem met een secundeschrede de kint van het akkoord ereikt, teril de onderste stem springt Springt echter de ovenste stem in de kint, dan klinkt de edekte parallel alleen goed als de onderste stem een kleine secundeschrede maakt C Het edekt octaaf is ook veroden als één van de stemmen een grote secundeschrede maakt Na een kleine secundeschrede in een van de stemmen klinkt het edekt octaaf el goed, mits de kleine secundeschrede en de sprong de grondtoon van het akkoord ereiken Zie de vooreelden in en Maar theoretici zin het al eeuen niet eens over de edekte parallel Daarom geef ik u een van de afikende definities Deze vervangt richtlinen A t/m C D Een edekte parallel klinkt slecht als de astoon een secundeschrede maakt en zou dan moeten orden vermeden Ma als de astoon geen secundeschrede maakt, gaat u u gang maar Persoonlik en ik geen voorstander van deze vri moderne en ietat laconieke richtlin olgens D mag de astoon geen secundeschrede maken i het ontstaan van een edekt octaaf, zelfs niet als de secundeschrede klein is Teril dit in de praktik goed kan klinken Zie vooreeld De richtlinen gelden voor traditionele muziek met meer dan tee stemmen, met name voor de eegingen van de as en de sopraan Bi teestemmige muziek, uiteraard, voor alle stemmen Hieruit volgt el dat tussen de overige stemmen, zoals ivooreeld tussen as en tenor, of tussen de middenstemmen tenor en alt, of tussen alt en sopraan, meer toegestaan is Zo is een edekt parallel octaaf tussen de as en een middenstem toegestaan als de ovenste stem een grote secundeschrede maakt (zie het eerste vooreeld uit met stippellin) n dit vooreeld staat helaas ook een ongeoorloofde edekte kint Daarom is deze stemvoering toch niet correct Ook kan de harmonie dermate complex zin, dat een edekte parallel naueliks opvalt, al trekken de as en de sopraan meestal el aandacht Ter geruststelling il ik nog opmerken, dat in de erken van eroemde componisten menig edekte parallel kan orden aangetroffen, ook de veroden soort Geruik de parallel gerust, als u die in een epaalde situatie goed vindt klinken Mits u over voldoende ervaring eschikt, uiteraard 2010 Roy

79 c c Piano Tegeneeging Zidelingse eeging Gelike eeging Parallelle eeging 8 8 n n c c Parallelle octaven als een enkele stem 8 Parallelle octaven ter accentuering 8 ΠSchumann U ΠΠu c c Slecht 8 8 Goed Slecht n 8 8+ Goed n eroden edekte kinten 8 eroden edekte octaven 8 composerroynet 2010 Roy ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1_1 Stemvoering 2

80 c c eroden edekte kinten eroden edekte octaven Toegestane edekte kinten Toegestane edekte octaven composerroynet 2010 Roy ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1_2 Stemvoering

81 Stemvoering Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 n de harmonieleer ordt stemvoering gezien als een middel om akkoorden op correcte ize (volgens deze leer) te verinden Allereerst leert de student hoe eenvoudige drieklanken met elkaar veronden orden Later komen de vierklanken en gealtereerde akkoorden aan de eurt n het contrapunt is het doel van stemvoering het eerkstelligen van een interessante, liefst fraaie horizontale ontikkeling en het aarorgen van de zelfstandigheid van de afzonderlike stemmen Teril studenten reeds in het prille egin oefenen in het verinden van akkoorden, komt pas veel later - en soms helemaal niet - het contrapunt aan od De leerling kan daardoor gevangen raken in het verticale denken eel eginnende componisten heen zo al een voorkeur voor akkoorden Door stemvoering niet te koppelen aan de verinding van akkoorden en aan slechts enkele izen van verinden - omdat zi de meeste prolemen opleveren - aandacht te esteden, hoop ik te ereiken dat u zich het horizontale denken eigen zult maken, ook al studeert u geen contrapunt n deze les he ik tee vooreelden voor u Het eerste vooreeld - Allegro moderato - is een erk dat is gecomponeerd in een klassieke stil Deze compositie zou tidens de Barok geschreven kunnen zin De toegepaste harmonie as in die tid geruikelik Een dergelike compositie, gestoeld op een traditionele harmonie, kan op conventionele ize orden geanalyseerd Mocht u de muziek analyseren en vindt u een fout, dan zou u volgens de harmonieleer gelik kunnen heen Het teede vooreeld - Andante sentimentale - is meer edacht vanuit de stemvoering Ook nu kan de harmonie orden geanalyseerd Echter, een eventuele fout zoals in het eerste vooreeld, zal in deze compositie vriel zeker geen fout inhouden, maar een euste keuze n het teede vooreeld ziet u ivooreeld in maat 2 in de linkerhand een Bes, gevolgd in maat door een As en een Ges Die noten staan daar, omdat de componiste een daling in grote secundes enste te schriven n feite egint die al in maat 1 De ovenste stem kent geen alteraties n alle drie de regels geruikt de componiste in de ovenste stem alleen de tonen uit C groot Die keuze, plus de daling in grote secundes, veroorzaakt de harmonie De harmonie is niet de oorsprong, maar volgt het linenspel Hier is horizontaal gedacht - Het gehoor is ook in een dergelike situatie doorslaggevend Geen van de samenklanken is puur theoretisch tot stand gekomen Theorie dient slechts ter ondersteuning en mag niet het doel zin k hoop dat het verschil tussen horizontaal en verticaal denken u duidelik is, omdat dit van invloed is op de stemvoering, zoals e i de ehandeling van de dissonant zullen zien De dissonant is in de stemvoering van groot elang Een dissonant veroorzaakt spanning en verlangt daardoor oplossing, aarmee de overgang naar een consonante klank ordt edoeld - Een dissonant dient volgens de harmonieleer dalend op te lossen! Een vooreeld is de septime C - Bes in de toonsoort F groot Dit interval dissoneert De Bes moet dalen naar de A Als de C tegelikertid naar de F springt, met als resultaat het interval F - A, zien 2010 Roy

82 e de onvolledige cadens F 7 - ontstaan, een oude ekende (zie les 8) Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 De kart ervaren i eveneens als dissonant n F groot zou daarom C - F gevolgd moeten orden door C - E Wi kennen de kart oa uit het vertragingskartsextakkoord (les 9) De samenklank C - F - A kan ivooreeld / in F groot zin an een vertragingskartsextakkoord daalt niet alleen de F, maar ook de A, zodat e uitkomen op F De volgorde / - - maakt deel uit van een vaak gehoorde cadens Ook daarom zult u in F groot meestal de overgang van C - F naar C - E kiezen De oplossing van een dissonant klinkt vooral overtuigend als de daling zich voordoet in de vorm van een kleine secunde Na een grote secunde klinkt de oplossing ook goed, maar minder sterk ergelik de oplossing van C - Bes naar C - A in F groot en van C - Bes naar C - As in F klein - We zin de kleine secunde in de stemvoering eerder tegengekomen in les 11 Daar espraken e de leidtoon n de overgang van C - Bes naar C - A fungeert de Bes als leidtoon Geven e echter voorrang aan de stemvoering en maken i de harmonie ondergeschikt, dan is een dissonant minder van elang De te kiezen richting na de dissonerende toon ordt in hoofdzaak epaald door de thematische lin, ofteel de horizontale lin - Tidens de Barok erkte men veelal contrapuntisch Er erd veel aandacht esteed aan de loop van de stemmen Maar de muziek uit die periode speelde zich el af in een harmonisch raamerk n de 21ste eeu mag u kiezen aar u de nadruk op legt De thematische linen, de harmonie, of een cominatie van eiden, op conservatieve dan el moderne ize n vooreeld 2, het Andante, kunt u zien hoe nadruk op de stemvoering voorkomt dat een dissonant altid dalend ordt opgelost n vooreeld 1, het Allegro, ziet u een schoolvooreeld van de ehandeling van dissonanten volgens de traditionele harmonieleer Let iv eens op de maten 9 t/m 11 n vooreeld 1 ordt ook rekening gehouden met de eegingen Niet alleen lost een dissonant dalend op, tidens de daling is tevens sprake van een tegeneeging Dat verleent het deel vanaf maat 9 een aangename harmonische voortgang Maar het harmonisch raamerk is ehoudend Wat etreft de traditionele harmonie moet u el onderscheid maken tussen een dissonant die tot de harmonie ehoort en een vertragingstoon die slechts een versiering is n maat 2 van het Andante ziet u een B staan, die stigt naar de C De B is een vertraging voor de C, geen stigende oplossing Ter afsluiting van deze cursus ekiken e in les 1 t/m 18 muziek van componisten die actief aren in de periode aarin de harmonieleer het einde van haar ontikkeling leek te naderen Net als u heen deze componisten de traditionele harmonieleer estudeerd en toegepast in hun erk Het is interessant om te zien hoe zi tot vernieuing dachten te kunnen komen k hoop dat deze lessen u zullen inspireren en ook dat zi u zullen stimuleren om les te nemen in compositie 2010 Roy

83 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1_1 Stemvoering * Allegro moderato Senza pedale 8 Roy Piano 8 n n Πn n 9 n n n n n * Nr 9 uit "Content Composities voor Piano" 2010 Roy

84 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1_2 Stemvoering * Andante sentimentale Piano Con espressione 8 8 p n Roy n n 9 n P P accel rit a tempo n accel rit n * Nr 11 uit "Content Composities voor Piano" 2010 Roy

85 Erik Satie Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 Erik Satie erd georen op 17 mei 18 in Honfleur, een havenplaatse in Frankrik Hi stierf in Paris op 1 uli 192 Satie as oa evriend met Claude Deussy, die leefde van 182 tot 1918 Satie erd (en ordt) gezien als een vreemde vogel Hi had een rike fantasie en het leven leek hi als een spel te eschouen Zo stichtte hi een kerkgenootschap, aarvan hi het enige lid as en tevens de kapelmeester Hi schreef voor zin kerk zelfs een mis, de Messe des Pauvres De ize aarop Satie leefde en zin uitlatingen, al dan niet in geschrift, ezorgden hem een ongunstige reputatie n zin onge aren as een kunstenaar een fatsoenlik urger, die geacht erd zich academisch te laten scholen Satie as echter evenmin op traditionele ize geschoold Claude Deussy studeerde vanaf zin tiende levensaar elf aar lang aan het conservatorium in Paris, aar hi les kreeg in verschillende vakken, aaronder harmonieleer en compositie Hi on de efaamde Prix de Rome en ovendien as hi een uitstekend pianist Satie egon zin studie aan het conservatorium toen hi dertien aar as, maar volgens de docenten ontrak het hem aan voldoende talent Hi erd uitgeschreven op zin zestiende anaf zin zeventiende levensaar mocht hi el als toehoorder colleges in harmonieleer volgen n 188 meldde hi zich opnieu aan voor de studie piano, maar een aar later gaf hi het aleer op Als componist as Erik Satie een autodidact Hoeel hi lessen in harmonieleer had igeoond, is zin kennis van de theorie gerekkig te noemen Toch ontstond enige tid na zin teede poging om een academisch geschoold musicus te orden een fraai erk als de Gymnopédies (1888) - Als u deze cursus tot nu toe heeft kunnen volgen en het geleerde in redelike mate kunt toepassen, eet u vriel zeker meer van harmonieleer dan Satie toen hi de Gymnopédies componeerde Satie erd als autodidactisch componist niet alleen door zin fantasie en oorspronkelikheid gered Hi ist dat hi over te einig kennis eschikte om zich op traditionele ize te ontikkelen Als ieder ong componist ilde ook hi vernieuend zin, maar hi zou een andere eg moeten vinden De generatie Franse componisten voor hem, maar zeker ook een componist als Richard Wagner, verkenden reeds alle uithoeken van de harmonieleer Satie as niet eens in staat om de erken van Wagner te analyseren, laat staan dat hi deze leer verder zou kunnen ontikkelen Dit is er mede de oorzaak van geeest, dat hi tot een volstrekt nieu idioom kam Het ezen van de harmonieleer is de relatie tussen de afzonderlike samenklanken en hun plaats in het tonale geheel Door niet meer uit te gaan van een verhouding tussen de klanken, maar ze simpeleg naast elkaar te zetten zonder een traditioneel tonale relatie, ontstond een erk als vooreeld 1 ooreeld 1, Première Pensée Rose + Croix, is in 1891 gecomponeerd, aar na de Gymnopédies n de Gymnopédies zien e Satie nog zoeken Dat erk is el in zekere mate traditioneel Maar aar een geschoold componist een harmonische ontikkeling zou heen geschreven, likt Satie hier reeds geneigd te zin om een klank als een zelfstandige eenheid te eschouen, die evenmin aan een motief gekoppeld hoeft te zin - vandaar de izondere melodische lin in een Gymnopédie Satie zal zich nooit helemaal evrid voelen van de harmonieleer Hi likt dit ook niet te illen, 2010 Roy

86 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 eïnvloed als hi is door de destids populaire muziek in Montmartre, zoals in het café Le Chat Noir, aar hi graag met zin vrienden vertoefde Die muziek as qua harmonie eslist traditioneel Satie as geen modernist die zich af ilde zetten tegen academische vakken als harmonieleer en contrapunt Het feit dat hi een autodidact as, leek hem zelfs te storen Critici die el goed geschoold aren, vereten hem onhandigheden in zin composities, al dan niet terecht anaf 190 studeerde hi vif aar contrapunt i incent d ndy De kennis die Satie had van de harmonieleer, is tidens de lessen in contrapunt op niveau geracht Zonder een ehoorlike kennis van de harmonieleer is het namelik ondoenlik om (instrumentaal) contrapunt te studeren - Zin studie i d'ndy kan als een knieval orden gezien voor de traditie Mogelik heeft Satie zich daarom later spottend over d'ndy uitgelaten Dat is dan el een minder fraai treke van hem anaf 1910 is Satie een in redelike mate geschoold componist, hoeel hi nooit les in compositie heeft gehad Hi as toen ooreeld 2, Choral inappétissant, is het eerste stuk uit Sports Divertissements Dit erk erd in 191 gecomponeerd n dit stuk is het net alsof Satie zin theoretische kennis met tegenzin toepast Hi speelt at met chromatiek en de harmonie, maar indrukekkend ordt het nergens Satie as een grappenmaker en er is een kans dat hi dit erk niet serieus edoelde k he echter het vermoeden dat Satie niet alleen als pianist over geen izonder talent eschikte, maar ook als theoreticus, ondanks zin studie, niet voldoende diepgang ist te ereiken Bovendien had Satie een onmiskenaar eigen stil Een stil die niet as geaseerd op knappe harmonische constructies Nu nog is Satie vooral ekend om de erken die hi schreef toen hi een autodidact as Werken als de Gymnopédies, de Gnossiennes en het lied e te veux (1897) Satie kon deze erken schriven, omdat hi dicht i zichzelf leef, over een oorspronkelike geest eschikte en ook - dat as het geniale - de uiste keuzes maakte De keuzes die een autodidact moet maken, zin als een minenveld Satie leek te eten aar de minen liggen Om deze redenen, en ook op asis van min eigen ervaringen, druk ik componisten op het hart om vooral eerlik te zin en te componeren naar hun karakter Als e in contact staat met e innerlik, is de muziek die e schrift altid de moeite aard Het is eslist mogelik om in volstrekte eerlikheid, op asis van e gehoor (el met enige kennis) tot muziek te komen die aardevol is - Talent speelt hier uiteraard een grote rol Satie as als pianist en als theoreticus niet izonder getalenteerd, maar als componist as hi asoluut een genie Satie as dankzi zin toegenomen kennis en zin ervaring later el in staat om grotere erken te schriven Na ongeveer 1918 kon hi daardoor rekenen op steeds meer aardering i het puliek Een volgende generatie componisten zou zin geruik van klanken als losse elementen, de vele herhalingen en de soms minimalistische muziek eonderen en er zelfs op voortorduren Erik Satie erd nota ene gezien als de voorman van de Groupe des Six, een groep onge componisten Maar Satie zelf as daar niet van gediend Hi leef een zonderling, een practical oker en een poseur ast staat el dat hi talloos veel muziekliefheers heeft vermaakt met zin muziek 2010 Roy

87 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 ooreeld 2, Choral inappétissant, is ter vergeliking opgenomen in deze les We analyseren dit erk niet U zou het el door kunnen spelen ooreeld 1, Première Pensée Rose + Croix, ekiken e nader Luister ook naar de mp Toen Satie dit erk schreef, had hi at harmonieleer etreft el enige kennis Hi kende de toonladders en ongetifeld ist hi van het estaan van een tonaal verand Menig eginnend componist speelt met de harmonie Een van de prestaties die men veelal il leveren, is het moduleren van een toonsoort naar een zo ver mogelik veriderde toonsoort Satie toont zich in vooreeld 1 een typische (intelligente) eginner, die echter zeer vindingrik as Waarschinlik kon hi niet eens een ingeikkelde modulatie op correcte ize afhandelen Maar hi leek daar geen ehoefte aan te heen - of hi deed alsof n vooreeld 1 zet hi meteen tee samenklanken naast elkaar, die tonaal gezien inderdaad zo ver mogelik van elkaar veriderd zin Een dergelike verhouding kunt u zelf vinden Neem een illekeurige maeur toonsoort De teede toonsoort egint op de overmatige kart van de tonica ooreelden zin C groot en Fis groot Het interval C - Fis ordt ook el de tritonus of diaolus in musica genoemd Dit interval erd oorspronkelik met de duivel geassocieerd n de middeleeuen meed men dit interval door een toon te altereren - U kunt ook uitgaan van een mineur toonsoort Het verschil is altid voortekens Bivooreeld C klein ( mollen) en Fis klein ( kruisen), of G klein (2 mollen) en Cis klein ( kruisen) Satie egint dit erk met een mineur akkoord op B Opzettelik houdt hi het op een drieklank, zonder de toevoeging van een septime, zodat het akkoord zo puur mogelik klinkt Het volgende akkoord is een maeur! (aarschinlik als contrast) akkoord op F, de tritonus Ook dit akkoord is een duidelike, niet mis te verstane drieklank, alsof Satie de toehoorder uitdaagt En het moet orden gezegd, deze tee akkoorden na elkaar klinken fraai, al is er dan geen tonaal verand De overige noten van het triool horen niet allemaal in F groot thuis Mogelik aren voor Satie deze tonen simpeleg de itte toetsen van de piano De associatie met een kerktoonsoort ligt voor de hand n dat geval is het geen F groot, maar F lydisch, dat inderdaad een tritonus kent: F - B Toen ik deze partituur voor het eerst zag, as me al gau duidelik at hi gedaan had, maar at mi het meest interesseerde as het derde akkoord mmers, de tee toonsoorten die het verst van elkaar veriderd zin, heeft hi reeds geruikt Het volgende akkoord zal tonaal meer verant zin oorlopig past hi eerst een herhaling toe, zodat e deze merkaardige klankisseling goed tot ons door kunnen laten dringen En dan komt het derde akkoord, na de B, en het is een verrassing Of toch niet Satie egon met een mineur drieklank op B Een toon die nau verant is met de B is de E En dat is precies de toon aarop hi nu een mineur drieklank plaatst Dit likt nog het meest op een intellectueel spel Eerst de toonsoort die het verst veriderd is en daarna een verante toonsoort n E klein is het akkoord op B de, de dominant Zou dit erk traditioneel harmonisch zin, dan zouden e ons nu af moeten vragen of het eerste akkoord op B niet slechts een voorereiding - e aeolisch - voor de eigenlike toonsoort is geeest, E klein 2010 Roy

88 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 En het akkoord op F dan n les 11 vindt u informatie over een dergelik akkoord n E klein is dit akkoord gelik aan e Napels De Fis is verlaagd naar F Weleschoud geruikt Satie tot nu toe akkoorden die volgens een traditionele analyse in e klein thuishoren We kunnen de opeenvolging zelfs een cadens noemen: n - - Maar de herhaling, zoals hi die in de eerste maten toepast, doorkruist een gehoormatige eleving van E klein Net als Chopin (zie les 8, vooreeld 2) geruikt Satie hier de factor tid dankzi de herhaling Het is zeer de vraag of Satie dit alles eust tot stand liet komen Puur op gehoor kon hi uitkomen op e, dat in feite na het akkoord op B een traditionele keuze inhoudt En misschien kende hi niet eens het Napels akkoord Een teede mogelikheid is, dat hi net als i het akkoord op F alleen de itte toetsen van de piano ilde geruiken Op E leidt dat automatisch tot een mineur akkoord, op F tot een maeur akkoord Hi ist in ieder geval dat hi hier iets izonders deed Zonder de ehoefte te voelen om een harmonisch ingeikkelde constructie op te ouen - of dit zelfs maar te kunnen - zet hi het spel voort De tritonus op de toon E is de Bes En inderdaad, e zien nu een akkoord op Bes Daarna herhaalt hi het spel rond de tritonus B - F Wederom is de nieusgierigheid geprikkeld Wat zal Satie hierna gaan doen ets geheel anders Een maeur akkoord op Fis Als Satie van het egin af aan heeft gedacht vanuit B klein, is het akkoord op Fis simpeleg de in B klein, zoals het akkoord op B de is in E klein Weer likt er sprake te zin van een harmonische verantschap Hier zien e hoe een componist de traditionele harmonieleer maltraiteert Wat hi gedacht heeft en aar, is tonaal gezien naueliks nog van elang Satie is reeds gaan dalen uiten de geaande paden Dat levert zelfs een derde ziensize op v het akkoord op Fis Behalve de tritonus is er nog een teede interval, dat toonsoorten oplevert die tonaal gezien ver van elkaar veriderd liggen, namelik de kleine secunde C groot en Cis groot (7 kruisen) zin hier een vooreeld van Toch leveren de toonsoorten op een tritonus afstand van elkaar een groter verschil op Fis groot kent kruisen Enharmonisch is Fis groot gelik aan Ges, een toonsoort met mollen Cis groot echter is enharmonisch gelik aan Des groot, met slechts mollen Tegenoordig ordt het grote verschil tussen tee toonsoorten die op een kleine secunde afstand van elkaar liggen ook in de populaire muziek geruikt Om vri eentonige muziek enigszins interessant te maken, verschuift na een tide de hele zik een halve secunde naar oven - Na D groot speelt men in Es groot, maar het staat de componist vri om Es te zien als D Napels, zodat een akkoord in D groot kan volgen en men de toonsoort in feite niet verlaten heeft Tot aan dit moment erd na het mineur akkoord op de B een maeur akkoord op de F, de tritonus, gegeven Nu Satie iets anders il doen, noteert hi een maeur akkoord op Fis, een halve secunde hoger (eerste regel pagina 2) Het akkoord op G kan om dezelfde reden zin geruikt Deze compositie geeft aan hoe interessant de ontikkeling is die Satie doormaakt e vraagt e voortdurend af of hi nu erkelik zo slim is, of dat hi als een onetende in het duister tast en puur 2010 Roy

89 op gevoel, vooral op zin gehoor, een uiteg zoekt Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 1 Satie kreeg veel kritiek te verduren Als e edenken in elke tid hi dit erk schreef, is dat niet zo veronderlik ernieuing erd el geaardeerd, maar die stoelde tot dusver grotendeels op de harmonie En Satie laadde de verdenking op zich, dat hi niet veel van harmonieleer egreep ooreeld 2, Choral inappétissant, kunt u met u kennis van de harmonieleer (mits u ook les 11 en 12 heeft estudeerd) grotendeels analyseren Satie lift hier dichter i de leer dan in vooreeld 1 Al likt hi ook hier een loope te nemen met de harmonieleer Choral inappétissant spreekt in het algemeen minder aan dan vooreeld 1 Toename in kennis likt niet altid fraaiere muziek tot gevolg te heen Een mogelike verklaring he ik reeds gegeven n Première Pensée Rose + Croix as Satie meer aangeezen op zin innerlik en op zin gehoor Nog even een opmerking over de titel van vooreeld 1, Première Pensée Rose + Croix Bi een analyse van dit erk is het verleidelik om op zoek te gaan naar een zekere mystiek in het erk k zou dat niet doen Een orde van Rozenkruisers kan niet anders dan een vereniging zin die door onetende zevers is opgericht n de reguliere rimetselari is men ekend met het estaan van een Rozenkruisers-graad in sommige loges, maar niet elke loge is hier even enthousiast over edere grapas kan een orde met Rozenkruisers op zin voordeur schroeven Dat Satie, met zin eigen kerk, het spannend vond om even deel uit te maken van een dergelike vereniging is niet veronderlik Dat hi er muziek voor schreef evenmin Maar verder gaat het niet De rest van de compositie kunt u eventueel zelf proeren te analyseren, maar het elangrikste is hiermee el gezegd Daar il ik nog el aan toevoegen dat les 1 meer een les in compositie is georden, dan een les in harmonieleer Mocht u zich ooit heen afgevraagd at een les in compositie aan een conservatorium inhoudt, dan heeft u nu in ieder geval een indruk gekregen Rest mi nog u te izen op het estaan van een filmpe aarin u Satie kunt zien acteren, een aar voor zin dood Het gaat hier om de korte film Entr'acte aarvoor Satie de muziek schreef De video is online eschikaar via de ekende kanalen Zoek op de termen: entr'act, satie, rene clair Satie is de man met de olhoed en de paraplu, die een kanon helpt afvuren 2010 Roy

90 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1_1 Première pensée Rose + Croix Piano Moderato π n n n n Erik Satie n n p n n n n n n n π n n n n n n 2010 Roy

91 ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1_1 p n n n n n F n n n n n n p n n n n n n - 2 -

92 ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1_1 n n n n n n π n Œ Œ 20 anvier

93 composerroynet SPORTS DERTSSEMENTS ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 1_2 Préface Cette pulication est constitueé de deux éléments artistiques: dessin, musique La partie dessin est figureé par des traits - des traits d'esprit; la partie musicale est représentée par les points - des points noirs Ces deux parties réunies - en un seul volume - forment un tout: un alum e conseille de feuilleter, ce livre, d'un doigt aimale souriant, car c'est ici une oeuvre de fantaisie Que l'on n'y voie pas autre chose Pour les "Recoquevillés" les "Aêtis", 'ai ecrit un choral grave convenale Ce choral est une sorte de préamule amer, une manière d'introduction austère infrivole 'y ai mis tout ce que e connais sur l'ennui e dédie ce choral à ceux qui ne m'aiment pas e me retire Erik Satie Choral inappétissant Piano Grave f hypocritement n U n n ƒ n n réaratif hargneux U n n Erik Satie n ralentir U n n 2010 Roy 1 Mai 191 (Le matin, à eun)

94 Arnold Schönerg Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 17 n les 1 kon u lezen hoe een matig geschoold componist een aanzienlike idrage leverde aan de vernieuing van Westerse muziek Erik Satie confronteerde zin tidgenoten met een afikende visie op de harmonische structuur van een compositie Harmonie etekent echter samenklank en samenhang Harmonie hoeft niet te slaan op traditionele klanken in een traditionele structuur Harmonieleer is dan ook geen statische leer, al edoelt men in het algemeen met harmonieleer de traditionele, klassieke of schoolse harmonieleer Satie vernieude de samenhang in de harmonie Hi vernieude aldus de harmonieleer Maar de samenklanken die hi geruikte, aren vri traditioneel Satie geruikte het septime akkoord Ook het none akkoord schude hi niet, maar zelfs dit akkoord maakt deel uit van de harmonieleer De geest as echter uit de fles (en zeker niet alleen door toedoen van Satie) Het leek dat het puliek een samenhang die afeek van een eeuenoude structuur accepteerde Wellicht zou een radicale iziging in zoel samenklank als samenhang eveneens orden geaccepteerd - n het egin van de 20ste eeu as het voor een serieus componist, met name om financiële redenen, nog elangrik dat het grote puliek zin erk aardeerde n 18 puliceerde Hermann von Helmholtz ( ) Die Lehre von den Tonempfindungen als physiologische Grundlage für die Theorie der Musik on Helmholtz as als onderzoeker gefascineerd door perceptie Zin erk leidde tot een eter egrip van de Westerse muziekleer Dankzi on Helmholtz en collega's eten muziektheoretici dat het ontstaan van de harmonieleer sterk einvloed is door de structuur van harmonische oventonen Een klinkende toon (frequentie) veroorzaakt meerdere zacht meeklinkende tonen, die hoger dan (oven) de grondtoon liggen De sterkte van de oventonen in relatie tot elkaar en tot de grondtoon epaalt in hoofdzaak de klank van een instrument Een trompet klinkt vri scherp, omdat de hogere, dissonante oventonen relatief sterk zin, teril i een harp de lagere, consonante oventonen overheersen - Bi luide klanken orden de hogere oventonen in verhouding meer versterkt, aardoor het geluid scherper ordt Een klarinet, met zin ronde klank, klinkt in een fortissimo fel Als e de oventonen noteren die voor het eerst voorkomen in de harmonische oventonenreeks, dan vinden e (zoals omschreven in les ) de samenklanken aarop Westerse muziek is geaseerd: grondtoon - kint - terts - septime - none Laat dit tot u doordringen De harmonische oventonenreeks is een natuurlik gegeven k herhaal een opmerking uit les : Natuurlike harmonie is als de zaartekracht U kunt die niet uitschakelen Mogelik vinden e hier de reden aarom de muziek van Erik Satie nog steeds reed geaardeerd ordt, ondanks de afikende samenhang Hi geruikte klanken die i als natuurlik ervaren Klanken die reeds vanaf het ontstaan van de Homo sapiens sapiens in ons gehoor aanezig zin Elke vernieuing van Westerse muziek aari samenklanken orden geruikt die geaseerd zin op een natuurlike harmonie, is succesvol geleken Dit geldt ivooreeld voor de elegantie van de classicisten, de zevende tonaliteit van Wagner en de impressionistische muziek van Deussy 2010 Roy

95 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 17 ernieuingen die niet erusten op een natuurlike harmonie kunnen elisaar rekenen op aardering innen een select groepe van musici, theoretici en critici, maar het grote puliek heeft tot op de dag van vandaag geen van deze vernieuingen illen omarmen Componisten die zich ezighouden met een vorm van vernieuing die zoel de samenhang als de samenklank etreft, zin ehalve musici ook denkers Zi erken graag met theorieën en ontikkelen i voorkeur een nieue theorie of een nieu systeem Na de eeuisseling proeerden sommigen van hen een systeem te ontikkelen, dat naueliks eroep zou doen op een natuurlike gehoorervaring n feite gingen zi op zoek naar een systeem dat muziek tot gevolg zou heen, aar de toehoorder van nature einig voeling mee zou heen We komen dadelik op de harmonieleer terug, maar eerst il ik nog een slimmigheid ehandelen Tonen heen een harmonische oventoonreeks tot gevolg, maar geluiden niet per se Als een componist niet met tonen, maar met klanken (als in ruis en dergelike) erkt, hoeft hi zich geen zorgen te maken over de harmonie Geluiden kennen geen dissonantie zoals tonen die kennen - Mede om deze redenen neemt de aandacht voor percussie-instrumenten in de loop van de 20ste eeu toe Het slagerk krigt in sommige composities zelfs de hoofdrol Deze gedachte kam op in een tid (rond 190) dat men minder afhankelik erd van akoestische muziekinstrumenten, die immers harmonische reeksen produceerden oortaan kon men ook op elektronische ize klanken genereren Klanken die eenvoudig te manipuleren aren Dit ood componisten de kans om definitief afscheid te nemen van de harmonieleer Een nadeel as el dat het puliek niet meer het gevoel had muziek te horen, maar een verzameling geluiden Het viel dan ook te verachten dat een discussie losrak over at muziek nou eigenlik is Arnold Schönerg ( ) as ehalve componist ook een denker Op zoek naar vernieuing ist hi een systeem te verzinnen, aarmee hi volledig afstand kon nemen van de harmonieleer, zoel at de samenhang etreft als de samenklanken Of Schönerg ekend as met het erk van on Helmholtz is mi niet ekend Mogelik had hi geen eet van de harmonische oventonenreeks s dat el het geval, dan leek hi eust aan te sturen op een reuk met het puliek Of misschien hoopte hi dat de schade mee zou vallen Het systeem dat hi verzon (rond 1920), dat e nu kennen als taalftoontechniek of dodecafonie, omschrif ik soms als het negatief van de harmonieleer Men neme de harmonieleer en zorgt er vervolgens voor dat alles at in de harmonieleer geruikelik is, in de dodecafonie tegengesteld is Dit is een vereenvoudigde eergave van de feiten, maar het geeft el het ezen van deze vernieuing aan Niets mocht meer herinneren aan de harmonieleer De taalf noten aren allen even elangrik Er as geen tonaal centrum, geen herkenaar rustpunt meer Een componist moest echter die muziek schriven Componisten schriven op het gehoor Hun gehoor is een natuurlik gegeven Bovendien schreef een componist tidens de aren aarin de dodecafonie tot ontplooiing kam muziek voor akoestische (en dus harmonische) instrumenten Een dodecafonisch componist ordt geacht zich aan een set regels te houden, die aarorgen dat de 2010 Roy

96 Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 17 muziek die hi schrift, erkelik dodecafonisch is Gehoormatig valt een traditioneel harmonisch erk makkeliker te eoordelen De dodecafonie erd geen succes Wel trok het veel aandacht en tot laat in de 20ste eeu as aan de conservatoria menig adept van de dodecafonie, of het latere serialisme, te vinden Maar de zalen leven slecht ezet Het puliek kon en kan dergelike muziek slechts matig aarderen Een erkelik strikt gehanteerde taalftoontechniek as ook Schönerg een rug te ver Het lukte hem niet om perfecte atonaliteit te ereiken in al zin dodecafonische erken Regelmatig is er op zin minst sprake van de suggestie van een tonaal centrum gedurende een of meerdere maten Oorspronkelik ontikkelde Schönerg zin systeem voor persoonlik geruik Pas toen leerlingen en andere componisten zin nieue systeem leken te eonderen, ging hi zin vinding uitdragen Schönerg as in ezen een autodidact Hi had alleen les in contrapunt gehad van on Zemlinsky Ongetifeld ilde hi, net als Satie, graag serieus genomen orden als componist Wellicht heeft hi daarom een studieoek geschreven Over harmonieleer! - Op asis van colleges en aantekeningen van Schönerg heeft zin leerling en assistent Leonard Stein el een studieoek over contrapunt en een studieoek over compositie geschreven Op de muziek van Schönerg zitten nog rechten k kan u daarom geen volledige partituur ter eschikking stellen, maar onderstaande vooreelden he ik ter verduideliking toegevoegd De taalftoontechniek ehandel ik hier niet volledig Evt zoekt u zelf naar aanvullende informatie 1 Een reeks (thema) volgens de taalftoontechniek Een dergelike reeks moet aan verscheidene vooraarden voldoen Elke toon (van de taalf) komt eenmaal voor Een opeenvolging van tonen die een harmonisch verand suggereert, zoals tee tertsen (geroken akkoord), is niet toegestaan Ook de kart is verdacht (cadens - ) Alles at ook maar enigszins aan een harmonisch verand doet denken - zie vooreeld 2 - is veroden Samenklanken volgens de taalftoontechniek De componist accepteert dat sommige samenklanken meer dissonant klinken dan andere Dit constateert men gehoormatig (izar, ant ook hier speelt natuurlike harmonie een rol in) De tritonus ordt aangemerkt als een neutrale samenklank, niet dissonant, niet consonant Een fragment van een dodecafonisch erk van Schönerg, aarin hi tonaliteit dicht enadert, al is het mogelik dat hi hier geen eet van had Omdat deze vorm van componeren een meer intellectuele enadering vergt dan een instinctieve, orden vaak constructies toegepast die uit het contrapunt afkomstig zin De dodecafonische reeks ordt ivooreeld omgekeerd (inversie) of van achteren naar voren gespeeld (kreeftengang) Tevens spelen ciferreeksen een rol Zo kan men een thema van 12 tonen onderverdelen in series van 2 x, x, of in samengestelde series, zoals 2 x + x 2 Afgeleide thematische reeksen orden gevormd door elke teede toon uit de oorspronkelike reeks te nemen, of elke derde Tegelikertid met en na Schönerg gingen meer componisten erken aan een systeem aarin niet of naueliks rekening erd gehouden met het gehoor Lang heeft men gedacht (of gehoopt) dat het 2010 Roy

97 puliek dergelike vernieuingen uiteindelik zou leren accepteren Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 17 Tegen het einde van de tintigste eeu trad een kentering op onge componisten gingen zich in toenemende mate afzetten tegen de inzichten (en dalingen) uit de 20ste eeu ongeren plegen zich altid af te zetten tegen de generatie oven hen, en zeker tegen een veel oudere generatie Aan het einde van de 20ste eeu kozen zi minder vaak voor een epaald systeem, een epaalde aarheid of zelfs maar een epaalde mode Zoals in de mode zoat elk kledingstuk met illekeurig elk kledingstuk gecomineerd erd in de late 20ste eeu, comineerden steeds meer ongeren diverse systemen Ook had men in toenemende mate een voorkeur voor meerdere muzieksoorten, zoals voor arokmuziek én popmuziek Mengvormen ontstaan nu volop, in de 21ste eeu Niets likt onmogelik Maar een opleving van oude rigide systemen, zoals de dodecafonie en het serialisme, ordt met het aar onaarschinliker Natuurlike harmonie, en als gevolg de harmonieleer, likt nog steeds van onverminderd elang 2010 Roy

98 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 17 Taalftoontechniek 1 Dodecafonische reeks (12 verschillende tonen) Weern - Opus 2 2 Geen dodecafonische reeks (12 verschillende tonen) F Maeur Fis Maeur Dodecafonische reeks en deze gespiegeld in de onderste stem, met als gevolg samenklanken n n n n Adagio 8 vl 1 2 f 8 vla f Schönerg - Strikartet Opus 0 No R n n Likt op F Maeur Likt op B Maeur ooreelden (ehalve v 2) zin afkomstig uit Serial Composition van Reginald Smith Brindle Uitgave Oxford University Press Roy

99 Deussy ea Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 18 n les 17 kon u lezen dat elke vernieuing van Westerse muziek aari samenklanken orden geruikt die geaseerd zin op een natuurlike harmonie, succesvol is geleken Als vooreeld vermeldde ik oa de impressionistische muziek van Deussy Claude Deussy rak net als zin vriend Erik Satie niet alleen met de traditionele structuur van de harmonie, ook zondigde hi eust tegen de regels van stemvoering De tegeneeging, die eeuen lang erd eschoud als de meest aansprekende eeging, leek hem minder te ekoren Deussy gaf veelal de voorkeur aan een gelike of een parallelle eeging Het as hem namelik om de klanken te doen Een tegeneeging likt klanken te scheiden, teril Deussy ze ilde laten versmelten Maar zin erk as onmiskenaar harmonisch n het vooreeld, een fragment uit La Cathédrale engloutie, kunt u zien dat in de eginmaten de samenklanken estaan uit stapelingen van een kart en een kint Deze typerende stapeling zagen e eerder in de muziekgeschiedenis Lees over het parallel organum in les 1 En niet alleen volgen de klanken elkaar in een gelike of parallelle eeging op, ook geruikte Deussy de kerktoonsoorten, de modi Hierdoor likt zin muziek soms op middeleeuse muziek - Hi geruikte tevens afikende toonladders, zoals een opeenvolging van hele tonen Ook suggereerde hi in verscheidene erken itonaliteit Serieuze componisten geruiken el vaker oude technieken n hun leerperiode moeten zi oude technieken estuderen Het is verleidelik om die kennis in het eigen erk toe te passen Pas sinds de late 19de eeu echter, zou dit typerend orden voor een eigen stil - Ook Maurice Ravel, een tidgenoot, geruikte de modi Hi had oa een voorkeur voor phrygisch, zoals likt uit zin eroemde erk de Bolero Andere componisten dan Deussy en Ravel lieten zich eveneens door oude muziek inspireren oor een deel had dit te maken met nationalistische gevoelens olksmuziek - geoonlik vri oude muziek - deed zin intrede in de stil van sommige componisten Leoš anáček (Sinfonietta en Taras Bula) en oaquín Rodrigo (Concierto de Aranuez) zin vooreelden van componisten uit de 20ste eeu ier stil einvloed erd door volksmuziek De meeste componisten die tonaal leven erken, geruikten een laat-romantisch idioom, eventueel einvloed door moderne harmonische muziek, zoals het impressionisme, de muziek van Satie, of azz Een enkeling keerde terug naar de Renaissance, teril ook het Classicisme geaardeerd erd Dat il niet zeggen dat deze componisten proeerden om zuiver in een oude stil te schriven Zi namen simpeleg at ze konden geruiken, zoel at de vorm etreft als de inhoud Daarmee liepen zi vooruit op de generatie die na de moderne stromingen (het avantgardisme) in de 20ste eeu opnieu leenteuur ging spelen i elke muzieksoort die hen maar eviel, ook als deze harmonisch, dan el traditioneel van aard as Een paar vooreelden van tonaal schrivende componisten uit de 20ste eeu il ik hier vermelden, 2010 Roy

100 omdat zi met hun erk veel succes heen gehad Aantekeningen Beknopte Harmonieleer - Les 18 Benamin Britten, , componist van oa The Young Person's Guide to the Orchestra Serge Rachmaninov, , u el ekend Ottorino Respighi, , die Fontane di Roma schreef Kurt Weill, , componist van de Dreigroschenoper Francis Poulenc, , iens Concert champêtre u eslist eens moet eluisteren Gustav Holst, , die The Planets componeerde Arthur Honegger, , met zin amusante Pacific 21 De list is veel langer, maar het zal u duidelik zin, dat teril een groep componisten meende muziek te moeten vernieuen, desnoods door rigide systemen te onterpen, een andere groep voorrang gaf aan een meer natuurlike stil, ook als dat vri traditionele muziek tot gevolg had n de 20ste eeu kam ovendien een nieu medium op, de film Aan dit medium heen oa de volgende componisten hun ekendheid te danken: George Gershin, Leonard Bernstein, Andre Lloyd Weer, Michael Nyman, ohn Williams, Ennio Morricone, Michel Legrand, Hans Zimmer, Lalo Schifrin, Maurice arre en A H Rahman Al deze componisten, ook zi die zich ezig liken te houden met lichte muziek of azz, heen een klassieke scholing ontvangen Gershin studeerde i Ruin Goldmark, een oud-leerling van Dvořák Lalo Schifrin, ekend als componist van azz, kreeg oa les van Olivier Messiaen - De keuze voor harmonische muziek of avantgardisme heeft dan ook niets met talent of kennis te maken, maar alles met karakter en omstandigheden Filmmuziek dient veelal ter verheviging van gevoelens Een componist kan een scene eduidend emotioneler maken door toepasselike muziek te schriven Harmonische muziek, geaseerd op een natuurlik gegeven, raakt makkeliker een gevoelige snaar dan avantgardistische muziek Wellicht heeft daarom menig componist een veilige haven gevonden in de filmindustrie Een laatromantisch erk van een hedendaags componist zal niet gau orden uitgevoerd in de concertzaal, maar als filmmuziek kan hetzelfde erk zelfs een Oscar opleveren Bovendien is film in hoofdzaak een commercieel product Avantgardistische muziek gedit eter in het gesusidieerde circuit Alle varianten van harmonische muziek espreken is ondoenlik De ene hedendaagse componist leunt zaar op muziek van laat-romantici als Wagner en Mahler, de ander gript terug op muziek van Chopin, teril een derde azz- of rock-invloeden toelaat Hoezeer de componist ook speelt met afikende akkoorden en structuren, de muziek is overegend tonaal van aard oor ik de laatste les van deze cursus afsluit, nog even dit Al meer dan honderd aar neemt men aan dat de harmonieleer uitontikkeld is De onophoudelike chromatiek en de zevende tonaliteit tegen het einde van de 19de eeu ordt als een laatste stuiptrekking eschout Toch droomt menig componist nog steeds van een nieu klankidioom, dat recht doet aan het natuurlike gehoor Meestal komt men tot een cominatie van estaande methoden, maar e kunnen niet uitsluiten dat e iets over het hoofd zien, een vernieuing die om de hoek ligt te achten Muziek hoeft niet per se nieu te zin Een componist zal el een persoonlike ontikkeling volgen, maar dit leidt zelden tot een vernieuing van de hedendaagse muziek Dat is ook niet het doel S Bach as als componist conservatief Zin erk ordt echter nog steeds gespeeld 2010 Roy

101 composerroynet ooreelden Beknopte Harmonieleer - Les 18 La Cathédrale engloutie Piano Profondément calme (dans une rume doucement sonore) Œ π Œ Œ - Œ Œ Œ Deussy - Œ Œ Roy

102 Samenvatting Harmonieleer in de praktik Samenvatting Beknopte Harmonieleer - Deel Na deel en van deze cursus zou u duidelik moeten zin elke harmonische aarde elk akkoord heeft innen een tonaal stelsel De dominant en tonica, sudominant en neventrappen (tertsverante akkoorden), zi allen maken deel uit van, en heen invloed op, de harmonie n de praktik is het niet voldoende om alleen hun etekenis te kennen De akkoorden moeten met elkaar orden veronden, liefst op smaakvolle ize Door de tiden heen zin regels ontstaan op asis van de ervaringen van getalenteerde musici Stemvoering maakt deel uit van de harmonieleer, maar ook in de compositieles ordt aandacht esteed aan stemvoering Zeker als een componist tonale muziek schrift - i ize van stil of in opdracht - komen de eeuenoude regels van pas Tegen het einde van de 19de eeu leek een verdere ontikkeling van de tonale harmonie niet meer mogelik Toch isten componisten als Satie en Deussy de harmonie te vernieuen, oa door te experimenteren met samenhang en eeging De regels van stemvoering erden losgelaten, dan el eust tegengesteld toegepast Deussy maakte vaak geruik van de gelike en de parallelle eeging, aardoor een ouerk van samenklanken ontstond, in plaats van afzonderlik aarneemare stemmen Satie eschoude samenklanken als elementen die naar illekeur kunnen orden geruikt Hi geruikte veelal akkoorden uit de harmonieleer, zoals het septime en het none akkoord, maar hi comineerde oude cadensen met nieue, vrie opeenvolgingen van samenklanken Oude muziek erd hergeruikt Kerktoonladders, de modi, kamen eer in zang en volksmuziek erd als inspiratieron geruikt n het egin van de 20ste eeu ilde Schönerg reken met tonaliteit Hi stelde nieue regels samen, die een afezigheid van tonaliteit moesten aarorgen De dodecafonie as georen - al as zin erk (ellicht ongemerkt) toch nog enigszins tonaal Tonale harmonie echter, overleefde alle vernieuingen De nieue, edachte systemen leken niet voldoende aan te sluiten op de evolutionair epaalde gehooreleving van de mens Het tonale stelsel is nu eenmaal geaseerd op een natuurlike harmonische oventonenreeks Ruim voor het einde van de 20ste eeu nam de elangstelling onder componisten voor systemen als de dodecafonie of het serialisme aleer af Het grote puliek as nog steeds niet geïnteresseerd Rond de eeuisseling 20ste/21ste eeu geruiken onge componisten steeds vaker elementen uit diverse muzieksoorten De vakken harmonieleer en contrapunt liven verplicht voor studenten compositie Deze kennis likt in de praktik onmisaar te zin Wat de toekomst zal rengen is onduidelik, maar veelzeggend is el dat tonale muziek na al die tid en theoretische stormen nog steeds de ether eheerst Harmonieleer lift daarom van elang, voor nu en voor in de toekomst 2010 Roy

103 Cursus Harmonieleer Bilagen

104 composerroynet Toonladders Maeur en Mineur Beknopte Harmonieleer - Toonladders De eerstvolgende toonladder met 1 kruis meer dan de vorige vinden e op de kint G is de kint op C G maeur heeft 1 kruis meer dan C maeur D maeur heeft 1 kruis meer dan G maeur, etcetera Maeur 2 2 C Mineur [ [ 1 1 ½ a D 1 1 ½ ½ 1 ½ 1 1 ½ 1 1 E cis G n mineur ordt vaak de zevende toon verhoogd n a mineur ordt de g dan gis Dit noemen e harmonisch mineur Bi melodisch mineur ordt ook de zesde toon verhoogd De f ordt dan fis e A De mineur toonladder aarvan de zesde en de zevende toon niet orden verhoogd, komt overeen met de kerktoonladder aeolisch A mineur zonder verhogingen heet daarom A aeolisch (of eolisch) fis B Een ander oord voor maeur toonladder is grote terts toonladder, voor mineur is het kleine terts toonladder C maeur = C groot = C (grote letter), A mineur = A klein = a (kleine letter) Fis Ges Fis maeur en Ges maeur, dis aeolisch en es aeolisch zin enharmonisch aan elkaar gelik dis gis es 2010 Roy

105 Maeur C Mineur [ [ 1 1 ½ a 1 1 ½ ½ 1 ½ 1 1 ½ 1 1 Bes g As f Ges es F d Es c Des es Beknopte Harmonieleer - Toonladders De eerstvolgende toonladder met 1 mol meer dan de vorige vinden e op de kart F is de kart op C F maeur heeft 1 mol meer dan C maeur Bes maeur heeft 1 mol meer dan F maeur, etcetera Toonladders met eenzelfde aantal voortekens van dezelfde soort noemen e parallel toonladders Bes maeur is de parallel van G mineur D maeur is de parallel van B mineur oortekens orden genoteerd in de volgorde aarin zi in de kinten- en kartencirkel ontstaan De Bes ordt daarom altid als eerste genoteerd i de mollen, de Fis als eerste i de kruisen Een verlaagde toon die verhoogd ordt in harmonisch en melodisch mineur krigt een herstellingsteken, een reeds verhoogde toon krigt een duelkruis Fis [ Å dis Toonladders - 2

106 composerroynet Beknopte Harmonieleer - ntervallen ntervallen Meest voorkomende intervallen c c 0 toonafstanden prime octaaf (hele) toonafstanden ½ toonafstand kleine secunde grote septime ½ toonafstand 1 toonafstand n grote secunde n kleine septime toonafstanden 1 ½ toonafstand kleine terts grote sext ½ toonafstand 2 toonafstanden n grote terts n kleine sext 2 ½ reine kart reine kint ½ ½ n ½ n ½ n verminderde kint reine kint n kleine sext grote sext n kleine septime grote septime n overmatige kart reine kart 2 ½ grote terts 2 kleine terts 1 ½ grote secunde 1 kleine secunde ½ n Meest voorkomende alteraties, harmonisch en enharmonisch n kleine none grote none overmatige secunde verminderde terts verminderde kart n Enharmonisch: kleine terts grote secunde grote terts overmatige kint n overmatige sext verminderde sext verminderde septime overmatige none kleine sext kleine septime reine kint grote sext kleine decime 2010 Roy

107 composerroynet Beknopte Harmonieleer - Akkoorden Akkoorden Drieklanken in tonaal verand Meest voorkomende drieklanken in maeur c c grote drieklank C 2 kleine drieklank grote drieklank napels groot sext akkoord napels kleine driekl grote driekl 7 kleine driekl 8 grote driekl 9 kleine driekl 10 grote driekl 11 verminderde drieklank 12 verminderd sext akkoord moll-dur moll-dur Meest voorkomende drieklanken in mineur 2 kleine drieklank verminderde drieklank grote drieklank groot sext akkoord grote drieklank kleine driekl c napels napels 7 n grote driekl 8 n grote driekl 9 grote driekl 10 n n kleine driekl n 11 n verminderde drieklank n 12 n verminderd sext akkoord dur-moll dur-moll 2010 Roy

108 composerroynet Beknopte Harmonieleer - Akkoorden Akkoorden ierklanken in tonaal verand Meest voorkomende septime akkoorden in maeur c 2 7 groot septime akkoord c klein 7 akk klein 7 akk groot 7 akk dominant 7 akk klein 7 akk half verminderd 7 akk C 7 7 etc Meest voorkomende septime akkoorden in mineur 2 n 7 klein septime akkoord half verm 7 akk groot 7 akk klein 7 akk dom 7 akk groot 7 akk verminderd 7 akk n c 7 7 etc Meest voorkomende gealtereerde septime akkoorden in maeur en mineur Napels = verlaagde 2 (+ verl kint) duel verminderd 7 akk hard verm 7 akk erhoogde 2 du verm 7 akk hard verm 7 akk overmatig dominant 7 akk erhoogde half verm 7 akk C en c 7 dv of 7 Napels klein 7 akk 7 hrd v C en c of 7 Napels verm 7 akk C 7 dv C Cominaties van alteraties verm 7 akk 7 hrd v du verm 7 akk C en c n 7 ov dom C 7 hlf v Moll-dur = verlaagde (+ verl kint) erh 2 + erh erh + Moll-dur erh + Dur-moll erh + Moll-dur verm 7 akk hard verm 7 akk C 7 md C 7 md C 7 v C 7 dv c 7 v C 7 hrd v 2010 Roy

109 Beknopte Harmonieleer - Cadensen Cadensen n de cursus ordt gesproken over cadensen (cadenzen) Met cadens doel ik hier op de harmonische cadens volgens de harmonieleer, dz een opeenvolging van akkoorden die een rustpunt in de harmonie eerkstelligt Ons gehoor is geconditioneerd om de tonica als rustpunt te ervaren De tonica kan vervangen orden door een neventrap, maar als rustpunt overtuigt deze minder ( ipv ) tot naueliks ( ipv ) De tonica met een Picardische terts klinkt vaak el overtuigend Omdat de cadens een toonsoort enadrukt, ordt deze tevens in modulaties toegepast Meestal ordt na het spilakkoord een korte cadens in de doeltoonsoort gegeven Deze kennis kunnen e geruiken om een modulatie te analyseren We hoeven slechts terug te rekenen vanaf de tonica in de doeltoonsoort Zo vinden e tevens het spilakkoord, aan het egin van de cadens Kennis van de meest geruikte cadensen helpt ons ook i het harmoniseren van een melodie n populaire muziek is een melodie vaak geaseerd op een overekende cadens Soms is die cadens uitgereid, ivooreeld met een akkoord als de tussendominant Cadensen kunnen een componist stimuleren i het schriven van muziek Louter het noteren van een cadens in de toonsoort van voorkeur, eventueel met geruikmaking van geroken akkoorden, is reeds voldoende om het scheppingsproces op gang te rengen De meeste harmonische erken eginnen immers met een cadens om de toonsoort te evestigen, iv i ize van intro Wanneer u verscheidene erken uit de Barok, het Classicisme en de Romantiek analyseert, stuit u als vanzelf op de standaard cadensen Maar om u tid te esparen, geef ik hieronder een opsomming van de meest voorkomende Als eerste akkoord van de cadens vermeld ik de, maar i een modulatie ordt de vervangen door het spilakkoord (dat toevallig een kan zin) U kunt ook vervangen door een (lange) akkoordprogressie, als u maar met de overige akkoorden afsluit Mocht u les 1 t/m 10 niet heen gevolgd, dan zegt deze opsomming u aarschinlik niet veel oor varianten als md (moll-dur), dm (dur-moll) en n (Napels), zie les 11 en / md - / - - (alleen in maeur) - dm - / - - (alleen in mineur) - - / n - / md - / - - (alleen in maeur) - dm - / - - (alleen in mineur) - md - - (plagaal) - dm - - (plagaal) n tegenstelling tot at in sommige studieoeken ordt gesuggereerd is het geruik van een plagale cadens uitzonderlik De plagale cadens is zeker niet gelik aan, dz even elangrik als, de authentieke cadens Liszt heeft de cadens - md - - geruikt in Les Preludes Daarom ordt deze opeenvolging ook el de Liszt-cadens genoemd 2010 Roy

110 Beknopte Harmonieleer - Cadensen Zoals uit ovenstaande opsomming likt, kan een akkoord dat deel uitmaakt van een cadens door zin neventrap orden vervangen, iv ordt - - -, of de in een cadens ordt vervangen door de ooreelden van de toepassing van de cadens in een enkelvoudige diatonische modulatie: C - = a - / - - C - - = D - / - - C - - = - - / - - C - = A md - - C = f / - - ooreelden van de toepassing van de cadens in een samengestelde diatonische modulatie: C - = e - = B - - / - - C - md = f - = Des - - / - - ooreelden van cadensen na een verminderd akkoord: 7 verm in mineur (of 7 md in maeur) / / verm in mineur (of / md in maeur) / / verm in mineur (of / md in maeur) - / - - / ooreelden van cadensen na een overmatig akkoord: / ov - - / ov - / - - / / ov / ov - / / ov / ov / - - De keuze voor een epaalde cadens ordt eïnvloed door de stemvoering Het is daarom eter om al componerende te kiezen voor een cadens en niet vooraf, tenzi het u even aan inspiratie ontreekt Een melodie ontstaat makkeliker dan u ellicht denkt Als u harmonisch creatief durft te schriven, zonder u te uiten te gaan aan ingeikkelde constructies, zult u als vanzelf een melodie gaan horen 2010 Roy

111 Cursus Harmonieleer 12 Opgaven

112 Harmonieleer - Opgave 1 Noteer de ontrekende noten * c 2 c / / / / / * an hoog naar laag orden de vier afzonderlike stemmen genoemd: Sopraan (S), Alt (A), Tenor (T) en Bas (B) De maatnummers en de afkortingen van de stemmen geven aan aar en in elke stemmen noten ontreken Noteer de uiste noten volgens de regels van de harmonieleer mt t/m 9: S + A + T mt 1 t/m 17: A + T 2010 Roy

113 Harmonieleer 1 c 2 c / / / / / n een slotcadens is / een vertraging voor Zie maat 2, en 8 Dit kartsext akkoord noemen e een vertragings kartsext akkoord n maat 11 en 1 staat een doorgangs kartsext akkoord Let op de fraaie tegengestelde eeging in secundes Lees in les 9 van Beknopte Harmonieleer over / akkoorden Het is raadzaam om het kartsext akkoord te geruiken zoals in de les eschreven ordt n maat 1 ordt van het verminderde akkoord op de zevende trap de terts verdueld Deze evindt zich in de tee onderste stemmen B, de grondtoon, is leidtoon voor C Als de grondtoon verdueld zou orden, eeegt deze parallel naar de C De ligging van het eerste akkoord in maat 1 noemen e kintligging, dz de kint ligt in de sopraan n maat is sprake van een tertsligging en in maat 7 van een octaafligging 2010 Roy

114 Harmonieleer - Opgave 2 Noteer de ontrekende noten * 2 7 C () () (/) (/) (2) * an hoog naar laag orden de vier afzonderlike stemmen genoemd: Sopraan (S), Alt (A), Tenor (T) en Bas (B) De maatnummers en de afkortingen van de stemmen geven aan aar en in elke stemmen noten ontreken Noteer de uiste noten volgens de regels van de harmonieleer mt,, 9, 10, 1: S + A mt 1: S + A + T 2010 Roy

115 Harmonieleer 2 c 2 7 c C () () (/) (/) (2) Dissonanten, hier de septime, lossen dalend op Tussendominanten zin ingezet om een leidtoon (kleine secunde) te kunnen geruiken Let op de chromatische lin (stippellin) in de alt die van E naar A loopt C is gelik aan het tonica-akkoord van A klein, de parallel toonsoort van C groot Tee sequensen in mt 1/2 - / - / en 7/8-9/10 De accoorden in maat en 8-10 evatten accent-parallelen: parallelle kinten en octaven Accent-parallellen zin toegestaan Na (maat 12) in een slotcadens volgt meestal / en pas dan - n deze oefening echter ligt de nadruk op delen van telkens tee maten Een extra maat zou het ritme verstoren Nergens ordt in alle vier de stemmen een gelike of parallelle eeging toegepast Minstens een van de stemmen ordt herhaald (en lift dus liggen) Analyseer niet alleen, maar luister ook naar de oefening Speel hem zelf door, indien mogelik Heeft u de eschikking over een instrument dat de tonen kan aanhouden, zoals een orgel, dan kunt u tonen die herhaald orden laten doorklinken 2010 Roy

116 Harmonieleer - Opgave Noteer de ontrekende noten * 2 7 C 8 c 9 n n 1 c c n 7 / C * an hoog naar laag orden de vier afzonderlike stemmen genoemd: Sopraan (S), Alt (A), Tenor (T) en Bas (B) De maatnummers en de afkortingen van de stemmen geven aan aar en in elke stemmen noten ontreken Noteer de uiste noten volgens de regels van de harmonieleer mt 1, 2, 7: S + A + T mt 11, 1: A + T mt 18 t/m 21: S + A 2010 Roy

117 Harmonieleer 2 7 C 8 c c c 9 n 10 n / 1 n c c C De terts van ordt in maat 2 niet verdueld om te voorkomen dat na een parallel octaaf ontstaat Terecht ordt hier de grondtoon verdueld n maat krigt een duele terts Dit geeft een rustiger en aangenamer verloop van de stemmen dan anneer de tenor tegelikertid zou dalen naar de C, hetgeen overigens el is toegestaan n maat 11 ordt van c de terts verdueld De tee leidtonen in het voorafgaande akkoord (B en As) dingen de as en de sopraan naar innen toe Een verminderde kint (B - F en D - As) gaat i voorkeur niet over in een reine kint D kan niet naar C, F niet naar G D en F moeten el naar de Es Een parallel van een verminderde kint en een reine kint (in dezelfde stem) klinkt zelden goed Een verminderde kint na een reine kint klinkt el goed, mits hi gevolgd ordt door een terts n maat 17/18 daalt de alt met een sprong en de as met een grote secunde naar de A Zie ook 19/20 Een edekt parallel octaaf ontstaat Tussen de tenor en de as ontstaat tegelikertid een edekte parallelle kint Toch zin ze hier toegestaan De parallellen evinden zich namelik niet in de tee uitenste stemmen, de as en de sopraan Zie les 1 van de cursus Beknopte Harmonieleer 2010 Roy

118 Harmonieleer - Opgave Noteer de ontrekende noten * 2 G 7 / (7) / / / 7 1 Ó 1 1 Œ 1 Œ 17 DC ad liitum Œ Œ 7 * Maak de egeleiding af volgens het patroon dat in mt 1 t/m ordt gegeven Per maat is reeds de laagste toon genoteerd, de astoon die de eerste tel ezet 2010 Roy

119 Harmonieleer 2 G 7 / (7) / / / 7 1 Ó 1 1 Œ 1 Œ 17 DC ad liitum Ó 7 Het kartsext akkoord in maat is een veel voorkomend / akkoord D (de astoon in maat ) refereert aan de dominant (, elk akkoord een D als grondtoon heeft), maar het akkoord is een omkering van en daarom een omkerings kartsext akkoord Het / akkoord in maat 10 is een vertragings kartsext akkoord C in de melodie daalt naar B, teril de terts C - E in de egeleiding overgaat in C - D (maat 11) Het septime akkoord ordt vaak gevolgd door een akkoord aarvan de grondtoon een kart hoger ligt (Dominant - Tonica) De septime daalt in een dergelik geval naar de terts van dat akkoord Zie maat 2/ (C - B), /7 (D - C), 12/1 (C - B) en 1/17 (C - B) an een onvolledig septime akkoord (maat 12, 1) ordt i vierstemmigheid geoonlik de grondtoon verdueld erdueling van de terts komt regelmatig voor, verdueling van de kint naueliks n het geval van een typisch egeleidingspatroon, zoals i deze als, luistert de stemvoering minder nau De stemmen zin immers niet gelikaardig Proeer el geruik te maken van de leidtonen en tegeneeging 2010 Roy

120 Harmonieleer - Opgave Noteer de harmonische analyse 2 2 n n n 2 c n Π7 8 n n n n n 9 n Π10 DC 11 n rit n n n 2010 Roy

121 Harmonieleer 2 2 n n n 2 c / (md) n Π7 8 n C n n n c n () 2 / 9 n Π10 DC 11 n n n rit n picterts Een maeur toonsoort kan zonder modulatie voortgezet orden in de geliknamige mineur toonsoort en vice versa De nieue toonsoort (zoals in maat ) gaat meteen in, ook al is er niet gemoduleerd Na zo'n overgang ordt de nieue toonsoort meestal evestigd door een volledige of onvolledige cadens n maat volgt na de dominant in maat 2 de parallel van c op, te eten Es Dit geeft eenzelfde effect als de vervanging van de tonica in mineur door de tonica van de geliknamige maeur toonsoort 2010 Roy

122 Harmonieleer - Opgave Noteer de ontrekende noten * c 2 c G / / 7 7md 7 8 Fine /md DC al Fine /n (/) md * an hoog naar laag orden de vier afzonderlike stemmen genoemd: Sopraan (S), Alt (A), Tenor (T) en Bas (B) De maatnummers en de afkortingen van de stemmen geven aan aar en in elke stemmen noten ontreken Noteer de uiste noten volgens de regels van de harmonieleer mt t/m 7, 11, 1, 1: A + T 2010 Roy

123 Harmonieleer c 2 c G / / 7 7md 7 8 Fine 9 10 n 7 7 /md n DC al Fine n /n (/) md (n) Moll-Dur is ontstaan uit ehoefte aan een leidtoon voor de vifde toon, hier D n maat als septime van de zevende trap, in mt 10 als terts van de vierde trap en in mt 1 als grondtoon van de zesde trap Als de leidtoon tevens grondtoon is, ordt het akkoord meestal niet in grondligging geruikt, zodat de leidtoon kan orden enut zonder een parallel te veroorzaken n maat 1 is el de terts verdueld, maar deze evindt zich niet in de onderste tee of in de uitenste tee stemmen Dit is het gevolg van de stemvoering n maat 8 ordt de grondtoon teemaal verdueld teril de kint ontreekt Zie ook maat 1 van oefening oor een slotakkoord is een dergelike ligging gangaar Als een drieklank onvolledig is, mag de kint ontreken Een onvolledige vierklank kan zonder de terts en/of de kint n maat 1 t/m 1 trekt veel aandacht als tidelike tonica van D groot Daarom kan md in maat 1 orden geinterpreteerd als een tussen Napelse sext voor n maat 11 ziet u dat Napels ook in een andere vorm voor kan komen dan als sext akkoord 2010 Roy

124 Harmonieleer - Opgave 7 Noteer de ontrekende noten * C 2 n C n g / / (/) () 7 8 Fine n / picterts /n / n DC al Fine 18 7 (7md) (/md) * an hoog naar laag orden de vier afzonderlike stemmen genoemd: Sopraan (S), Alt (A), Tenor (T) en Bas (B) De maatnummers en de afkortingen van de stemmen geven aan aar en in elke stemmen noten ontreken Noteer de uiste noten volgens de regels van de harmonieleer mt t/m 7: T mt 10, 1, 17: A 2010 Roy

125 Harmonieleer 7 C 2 n n C ẇ n n g / / (/) () / 7 8 Fine n n picterts /n / n 1 17 n DC al Fine 18 7 (7md) (/md) n maat 1 staat een issel kartsext akkoord, in maat 2 een doorgangs / akkoord en in maat een vertragings / akkoord n maat 1 is de terts van verdueld komt regelmatig voor met een duele terts als gevolg van de stemvoering Bes in de sopraan in maat 1 en A in de sopraan in maat 1 zin afspringende isseltonen Ze maken geen deel uit van een apart te enoemen akkoord Zie les van Beknopte Harmonieleer Es in de sopraan in maat 9 is een anticipatie voor het akkoord in maat 10 en veroorzaakt evenmin een apart te enoemen akkoord Maat 10 ordt anders geanalyseerd als de Es in de sopraan gezien ordt als een vertraging voor de D /n in maat 10 ordt dan /n (in aeolisch mineur) 2010 Roy

126 Harmonieleer - Opgave 8 Noteer de ontrekende noten * C 2 n C F 2 / (2) =C n / 7 C ẇ 7 (/) n 7 (/) 1 ẇ (2) =F / F * an hoog naar laag orden de vier afzonderlike stemmen genoemd: Sopraan (S), Alt (A), Tenor (T) en Bas (B) De maatnummers en de afkortingen van de stemmen geven aan aar en in elke stemmen noten ontreken Noteer de uiste noten volgens de regels van de harmonieleer mt, : A + T mt, 7: A mt 11, 12: S + A mt 1, 17, 18: S + A + T 2010 Roy

127 Harmonieleer 8 C 2 n C F 2 / (2) =C 2 7 n n 11 n 12 / 7 C ẇ 7 (/) n 7 (/) 1 ẇ n (2) =F / F Meteen na een cesuur, zoals na maat 1+2 en +, is de stemvoering vrier en mag deze afiken van de regels Zie maat 2 en, aar de terts A - C in de as en de tenor in een gelike eeging naar de kint C - G springt, een zogeheten edekte kint Hier is dat toegestaan De prime en het octaaf als samenklank kunnen het este orden ereikt dmv een kleine secunde in een van de stemmen Meestal estaat de prime als samenklank uit de duele grondtoon De prime en het octaaf als samenklank kunnen het este orden verlaten dmv een secunde in een van de stemmen, i voorkeur een kleine secunde De andere stem mag dan springen n maat 9 is de septime in de sopraan verlaagd, zodat een chromatische tegeneeging ordt verkregen in sopraan en as Tevens is de sequens 9/10-11/12 gelikmatiger van klank in maat 1 kondigt een afsluitende cadens aan in C Dit akkoord ordt enut als voorereiding van in F, aarna de cadens in de oorspronkelike toonsoort kan orden vervolgd 2010 Roy

128 Harmonieleer - Opgave 9 Noteer de ontrekende noten * c 2 n n n c =fis 7dm (/) =CisÆ cis =gis 7dm (/) =Dis 7 n n n n n n n Dis=Es (/) =g / pictertsæ G (/) = / picterts * an hoog naar laag orden de vier afzonderlike stemmen genoemd: Sopraan (S), Alt (A), Tenor (T) en Bas (B) De maatnummers en de afkortingen van de stemmen geven aan aar en in elke stemmen noten ontreken Noteer de uiste noten volgens de regels van de harmonieleer mt t/m en maat 10 t/m 12: S + T + B 2010 Roy

129 Harmonieleer 9 c 2 n n n c =fis 7dm (/) =CisÆ n cis =gis 7dm (/) =Dis 7 n n n n n n n Dis=Es (/) =g / pictertsæ G (/) = / picterts De toonsoort B mineur ordt in de eerste maten niet evestigd dmv een volledige of onvolledige cadens Dit maakt de toonsoort ketsaar De volgorde van de akkoorden in maat 2 en estaat uit een volledige cadens (met ingevoegde tussendominant) in Fis mineur (met eglating van fis ) Omdat B mineur niet overtuigt, kan het openingsakkoord ervaren orden als in Fis mineur De aanduiding zou gemist kunnen orden Maar de krachtige erking van een openingsakkoord suggereert el B mineur Als e uitgaan van kan het teede akkoord in maat 1 geanalyseerd orden als (7) voor dm, elk akkoord in maat 2 vervangen ordt door dm (neventrap van dm), dat gelik is aan fis Een dergelike analyse doet evenzeer recht aan de harmonie n maat ordt het tonica akkoord van Cis maeur omgezet in het tonica akkoord van de geliknamige toonsoort Cis mineur Door dit akkoord te ervaren als gis kan maat 1 t/m een hele toon hoger herhaald orden Een sequens ontstaat (maat 1 t/m en maat t/m ) n maat 7 ordt Dis geënharmoniseerd naar Es in G mineur met Picardische terts ordt in maat 10 omgezet in de tonica van de geliknamige maeur toonsoort Ook hier ordt een sequens gevormd van 2 x maten 2010 Roy

130 composerroynet Opgave 10 Opgaven Beknopte Harmonieleer - Extra opgave Op 27, No 2 Adagio 'Mondscheinsonate' Piano Adagio sostenuto e delicato - Noteer de harmonische analyse C sempre C π e senza sordino cis vertr = E Ó Œ n n e Ó Œ n n n n n n n n n n n n (Napels, n zie Les 11) Œ Ó E n n n n n = n n L van Beethoven Œ Œ Œ Comp is niet compleet 2010 Roy

131 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Extra opgave Harmonieleer 10 Op 27, No 2 Adagio 'Mondscheinsonate' Piano Adagio sostenuto e delicato - Noteer de harmonische analyse C sempre C π e senza sordino cis vertr 7 7 = E Ó Œ n n e 2 Ó Œ n n 7 n n n n n ( ) n n n n n (Napels, n zie Les 11) Œ Ó E n 2010 Roy L van Beethoven n n n n n = n 7 Œ Œ Œ Comp is niet compleet

132 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Extra opgave Opgave 11 Andantino Guitar Noteer de harmonische analyse 8 a n n ( ) n = C + F Horetzky () of ( ) voor Π11 vertr niet-modulerende sequens vertr n n ( ) 1 = a n Π2010 Roy

133 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Extra opgave Guitar 11 1 Noteer de harmonische analyse 8 a n n ( ) = a n ( ) vertr niet-modulerende sequens n Harmonieleer 11 Andantino n = C ( ) of D is anticipatie Πa + 7 vertr 7 () of ( ) voor ΠC n F Horetzky n ( ) 2010 Roy

134 composerroynet Opgaven Beknopte Harmonieleer - Extra opgave Opgave 12 Allegro - Noteer de harmonische analyse niet-modulerende sequens Piano c c C gealtereerd ( 7 ) ( ) 2010 Roy

135 composerroynet Antoorden Beknopte Harmonieleer - Extra opgave Harmonieleer 12 Allegro - Noteer de harmonische analyse niet-modulerende sequens Piano c c C gealtereerd ( 7 ) ( ) gealtereerd ( 7 ) ( ) () Roy

136 Roert Schumann eel zult u niet egripen tot u een gevorderde leeftid heeft ereikt