RAVON Vissenweekend 2006 Gelderland - Achterhoek

Transcriptie

1

2 RAVON Vissenweekend 2006 Gelderland - Achterhoek Een rapportage van RAVON J.E. Herder & M. de Vos September 2007 m.m.v. J. Kranenbarg & J. Janse STICHTING RAVON POSTBUS BK NIJMEGEN

3 Colofon 2007 Stichting RAVON, Nijmegen Rapprtnummer: Tekst: Jelger Herder & Matthijs de Vos Met medewerking van: Jan Kranenbarg & Jöran Janse Foto omslag: Jelger Herder Wijze van citeren: Herder J.E. & de Vos M., RAVON Vissenweekend 2006, Gelderland Achterhoek, Stichting RAVON, Nijmegen.

4 1 INLEIDING Het RAVON Vissenweekend is jaarlijks terugkerend inventarisatieweekend dat in september of oktober wordt georganiseerd. In 2006 heeft het weekend plaatsgevonden in de Gelderse Achterhoek in het weekend van vrijdag 29 september t/m zondag 1 oktober. Vanuit de groepsaccommodatie Beusink in Lievelde werden verschillende wateren in het oostelijk deel van de Achterhoek en zuidelijk Twente op vissen onderzocht. Het doel van het vissenweekend 2006 was het verzamelen van verspreidingsgegevens van vissen in enkele witte gebieden in de Achterhoek. Nevendoel was het vergroten van soortenkennis bij de deelnemers aan het vissenweekend. Tevens was er naast het verzamelen van gegevens ook ruimte voor gezelligheid en netwerken. Op zaterdagavond werden een drietal lezingengegeven. Door Hans Kroodsma werd een presentatie gehouden over de beekprik in de Winterswijkse beken, Jan Kranenborg hield vanuit het RAVON kantoor een korte presentatie over de inhaalslag beekvissen. Als klap op de vuurpijl werd de avond afgesloten door een prachtige dialezing door de bekende onderwaterfotograaf Willem Kolvoort. Gezelligheid tijdens het vissenweekend Foto: Fabrice Ottburg

5 2 VANGSTMETHODEN Schepnet Het RAVON Vissenweekend is een jaarlijks terugkerend inventarisatieweekend dat in september of oktober wordt georganiseerd. In 2006 heeft het weekend plaatsgevonden in de Gelderse Achterhoek in het weekend van vrijdag 29 september tot zondag 1 oktober. Vanuit de groepsaccommodatie Beusink in Lievelde werden verschillende wateren in het oostelijk deel van de Achterhoek en zuidelijk Twente (op vissen) onderzocht. Tijdens het vissenweekend is voornamelijk gebruik gemaakt van de schepnetmethode. Door de organisatie van het vissenweekend werden netten beschikbaar gesteld met een maaswijdte van 6 en 10 mm. Er werd, gebruik makend van een waadpad of lieslaarzen, vanuit de watergang of vanaf de kant gevist waarbij het net zover mogelijk in het water werd gebracht en daarna langs de bodem naar de kant werd getrokken. Over het algemeen werd er voornamelijk in stroomopwaartse richting gewerkt. Deze techniek is het meest effectief bij wateren die niet te diep zijn, een redelijk vaste bodem hebben en waar een lichte plantengroei voorkomt. In wateren breder dan 4 meter is het vaak moeilijk om grotere vissen te vangen met deze techniek omdat de meeste exemplaren dan snel genoeg zijn en voor het net uit vluchten. De techniek is vooral effectief voor bodembewonende vissen, stekelbaarzen en jonge vis die zich verschuilen in de begroeiing. Het vangen van grote modderkruipers en kroeskarpers die zich vrij diep in de modder verschuilen bij verstoring is weer wat moeilijker. Een andere beproefde methode is dat het net haaks op de stroming wordt geplaatst en met voeten de vis vanuit schuilplaatsen zoals onderwatervegetatie, stenen of detritus in het net wordt gejaagd. Per bemonsteringslocatie werd meter watergang bemonsterd. Electrovisserij Tijdens het vissenweekend is tevens gebruik gemaakt van bemonsteringen door middel van het elektrisch schepnet (DEKA 3000). Door een selecte groep gekwalificeerde personen werden verschillende wateren bemonsterd. Een elektrisch schepnet werkt met een gelijkstroomimpuls, die de vis voor korte tijd naar de anode trekken en de vis tijdelijk in een electronarcose brengen. De Deka s werden gebruikt in combinatie met een aantal gekwalificeerde personen die met een gewoon schepnet dienden als achtervangers, zij schepten de verdoofde vis op en brachten deze op naam. Elektrovissen in de Berkel - Foto: Fabrice Ottburg

6 3 Monsterpunten en onderzoeksgebied Tijdens het weekend zijn er bemonsteringen uitgevoerd in zesentwintig wateren in het Oostelijk deel van de Achterhoek. Op de overgang van het Oost Nederlands plateau naar het centraal Achterhoekse dekzand-landschap komen verschillende watertypen voor. Rond Winterswijk vindt men voornamelijk kleinere snelstromende nog natuurlijke plateaubeken. Door het plaatselijke voorkomen van slecht doorlatende keilleem in een relatief reliëfrijk gebied reageren de beken snel op neerslag. In het centraal Achterhoekse dekzandlandschap is het reliëf veel minder en is in het verleden door stagnatie van water veenvorming opgetreden. Deze veengebieden zijn grotendeels ontgonnen. Voorbeelden hiervan zijn de ontginningslandschappen nabij Lichtenvoorde (Aaltense Goor, Zwarte Veen). De Veengoot - Foto: Fabrice Ottburg Verschillende bemonsterde grotere watergangen (Boven Slinge, Buurserbeek en Berkel) zijn grensoverschrijdend en ontspringen in het aangrenzende Münesterland. De Berkel wordt in de KRW typologie gerekend tot een langzaam stromend riviertje op zand/klei (R5). De overige waterlichamen, zoals de Groenlose Slinge en Veengoot worden gerekend tot de langzaam stromende middenloop/benedenloop op zand (R4).

7 4 RESULTATEN & DISCUSSIE Figuur 1 geeft een overzicht van het aantal gevangen soorten per locatie, in de tabel in Bijlage 1 wordt een overzicht gegeven van het aantal gevangen individuen per soort per locatie. Aantal soorten per locatie Zoddebeek Weijenborgerbeek Watergang Lievelderweg Vragenderbeek Vistrap Groenlossche Slinge Veengoot Richterslaan, Lichtenvoorde Ratumse Beek Ramsbeek Patrijslaan, Lichtenvoorde Oude Baakse Beek Nieuwe Beek Lievelderbeek Leerlinkbeek Harreveld Tolbrug Groenlosche Slinge Flierbeek Bypass Groenlosche Slinge Buurserbeek Boven Slinge Biezenplas Beurzerbeek Berkel Baakse beek Afwatering van Schilderink Afwatering Rekken Zuid Uit figuur 1 blijkt dat de Ramsbeek, Afwatering van Rekken Zuid en Berkel tot de soortenrijkste wateren behoren. Dit wordt mede veroorzaakt doordat deze beken aan zowel rheofiele (stromingsminnende), eurytope (generalisten) als limnofiele (plantminnende soorten) geschikt leefgebied bieden. De rheofiele soorten maken dan meer gebruik van de hoofdstroom terwijl de limnofiele soorten worden aangetroffen in de langzaamstromendere oeverzone waar zich een goede (oever) vegetatie heeft ontwikkeld. Als kantekening bij deze grafiek moet vermeld worden dat er op verschillende plaatsen op verschillende methoden gevist is (schepnet vs elektrovissen), dit kan invloed hebben op de soortenaantallen omdat beide methoden hun voordelen hebben en per soort een andere vangstefficiëntie.

8 Figuur 2 geeft een overzicht van het aantal locaties waarop een soort gevangen is. Dit geeft een indicatie voor de algemeenheid en verspreiding van een soort in de regio. Aantal vangstlocaties per soort 20 Aantal vangstlocaties Riviergrondel Vetje Blankvoorn Tiendoornige stekelbaars Zeelt Ruisvoorn Bermpje Driedoornige stekelbaars Karper Baars Serpeling Zonnebaars Giebel Kopvoorn Snoek Bittervoorn Kleine modderkruiper Blauwband Brasem Brasem / Kolblei Kolblei Pos Rivierdonderpad Beekprik Grote modderkruiper Snoekbaars Winde Tijdens het vissenweekend is er relatief veel in beken en stromend water gevist, de riviergrondel bleek de meest wijd verspreide soort tijdens het vissenweekend en is in 18 van de 26 beviste wateren gevangen. Riviergrondels zijn niet kieskeurig wat betreft het bodemsubstraat, de waterdiepte en de breedte van een water. Beschutting in de vorm van obstakels zoals stenen, takken, en vegetatie is belangrijker. Daarnaast prefereert de riviergrondel een lage stroomsnelheid. Door deze eigenschappen kan de soort zowel in de luwe delen van beken leven als in de zeer licht stromende delen van stilstaande wateren (rondom bruggen, duikers etc), dit verklaard mede waarom de soort op zoveel locaties gevangen is. Meest opmerkelijk is dat het vetje op de 2 e plaats, staat wat betreft verspreiding met maar liefst 17 van 26 wateren. Het vetje staat in Nederland op de Rode lijst als kwetsbaar. In de Achterhoek blijkt de soort echter redelijk wijdverspreid voor te komen. Mogelijk is het vetje in Nederland algemener dan voorheen gedacht werd. Vetjes werden vroeger vaak niet herkend en voor juvenielen van andere soorten zoals blankvoorn, ruisvoorn en winde aangezien. Tegenwoordig wordt er beter gekeken naar de kleine karperachtigen en dit heeft duidelijk een positief effect op het aantal waarnemingen. Tot slot valt in negatieve zin het aantal locaties waarop de exoten zonnebaars en blauwband zijn aangetroffen op. De zonnebaars verspreidt zich in rap tempo over Nederland en is tijdens het vissenweekend in maar liefst 5 van de 26 wateren aangetroffen (bijna 20%!). De blauwband, een exoot die oorspronkelijk uit Azië komt, was nog niet bekend uit de Achterhoek. Tijdens het vissenweekend is deze exoot in twee wateren aangetroffen.

9 Figuur 3 geeft een overzicht van het totaal aantal gevangen exemplaren per soort tijdens het vissenweekend. Totaal aantal gevangen individuen per soort Aantal vangstlocaties Vetje 3252 Riviergrondel Bermpje Driedoornige stekelbaars Bittervoorn Blankvoorn Ruisvoorn Zonnebaars Kleine modderkruiper Kopvoorn Tiendoornige stekelbaars Zeelt Serpeling Baars Karper Snoek Brasem Kolblei Blauwband Giebel Pos Rivierdonderpad Grote modderkruiper Brasem / Kolblei Beekprik Snoekbaars Winde Opvallend hier is het extreem hoge aantal vetjes dat is gevangen tijdens het vissenweekend. Dit is te verklaren doordat het vetje een typische scholenvis is, vaak worden er dus tientallen exemplaren in één keer gevangen. Zo zijn er tijdens het vissenweekend in de Ramsbeek met behulp van een elektrovis-apparaat in combinatie met een keernet maar liefst 2600 vetjes in één keer gevangen! Vele vetjes - Foto: Fabrice Ottburg Het hoge aantal bittervoorns is ook opmerkelijk omdat er grotendeels in beken en stromende wateren is gevist. De bittervoorn is echter in maar 3 van de 26 wateren gevangen, met name het hoge aantal in de Ramsbeek (395) haalt het totaal aantal omhoog.

10 Bespreking enkele onderzochte beken: De Berkel Berkel 140 Aantal gevangen individuen Baars Beekprik Bermpje Bittervoorn Blankvoorn Driedoornige stekelbaars Giebel Kleine modderkruiper Kopvoorn Rivierdonderpad Riviergrondel Serpeling Snoek Zeelt De Berkel behoorde met 14 gevangen soorten tot één van de soortenrijkste wateren welke bezocht zijn tijdens het vissenweekend. Hier werden ook bijzondere stroomminnende soorten gevangen als kopvoorn, serpeling, rivierdonderpad en beekprik. De beekprik betrof een net gemetamorfoseerd dier, in het Engels transformer genoemd. In dit stadium zijn de beekprik en de rivierprik niet op uiterlijke kenmerken van elkaar te scheiden. Omdat de rivierprik in tegenstelling tot de beekprik een open verbinding met de zee nodig heeft voor het voltooien van zijn levenscyclus is deze soort uitgesloten. Er liggen namelijk een groot aantal niet passerbare stuwen tussen de vangstlocatie en de zee. Tevens wordt de beekprik veelvuldig aangetroffen in de Duitse bovenloop en zijbeken van de Berkel.. De Duitse Berkel heeft een vrij groot verhang en de loop is in tussen steden Vreden en Stadlohn nagenoeg natuurlijk. Opvallend was tevens de vangst van redelijke aantallen bittervoorns in stromend water aangezien deze lymnofiele soort meestal in stilstaand plantenrijk water voorkomt. In de Berkel werd de Bittervoorn gevangen in de langzamer stromende delen met een goed ontwikkelde watervegetatie.

11 De Groenlosche Slinge Groenlosche Slinge 300 Aantal gevangen individuen Bermpje Blankvoorn Brasem Brasem / Kolblei Driedoornige stekelbaars Karper Riviergrondel Ruisvoorn Tiendoornige stekelbaars Vetje Zeelt De Groenlose Slinge neemt het water op van Winterswijkse beken als de Ratumsebeek, de Willinkbeek en de Beurzerbeek. Vervolgens stroomt de beek langs Groenlo, waarna die ten westen van Borculo uitmondt in de Berkel. Zo'n honderd jaar geleden was de Groenlose Slinge een vrij meanderende beek met veel planten en dieren. Door de grillige loop en de slechte afvoer in natte periodes is de Groenlose Slinge meerdere malen vergraven en gekanaliseerd. Voor het laatst in de jaren zeventig van de vorige eeuw. In het kader van natuurherstel heeft het waterschap de afgelopen jaren moeras- en hooilandoevers aangelegd, poelen gegraven, zogenaamde bypasses gemaakt en bos aangeplant. Een aantal van deze bypasses is bevist (zie resultaten kopje Bypass Groenlose Slinge). In de Groemlosche Slinge werden 11 soorten aangetroffen. In de stromende delen kwamen riviergrondel, bermpje en driedoornige stekelbaars veelvuldig voor. Blankvoorn, Brasem, karper, ruisvoorn, tiendoornige steklebaars, vetje en zeelt werden vooral op de plaatsen aangetroffen met langzaamstromend water.

12 De Bypass Groenlose Slinge Bypass Groenlose Slinge Aantal gevangen individuen Bermpje Driedoornige st Karper Riviergrondel Tiendoornige st Vetje Zeelt In 2000 is de bypass in de Groenlose Slinge gerealiseerd. Via de oude loop van de Groenlose Slinge zijn zes stuwen vispasseerbaar gemaakt. Tegelijkertijd is de zuidoever van de Groenlose slinge natuurvriendelijk ingericht. In de Bypass Groenlose Slinge werden 7 soorten aangetroffen (bermpje, driedoornige stekelbaars, karper, riviergrondel, tiendoornige stekelbaars, vetje en zeelt). De soorten Brasem, kolblei, blankvoorn en ruisvoorn die wel in de Groenlose Slinge voorkwamen werden niet in de Bypass aangetroffen. Dit komt waarschijnlijk doordat de Bypass dynamischer van karakter is waardoor het leefmilieu minder geschikt is voor deze soorten. Het hoge aandeel bermpjes in de vangst wijst hier ook op.

13 De Ramsbeek Aantal gevangen individuen Baars Bermpje Bittervoorn Blankvoorn Blauwband Driedoornige stekelbaars Ramsbeek Giebel Karper Kolblei Kopvoorn Riviergrondel Ruisvoorn Serpeling Snoek Snoekbaars Tiendoornige stekelbaars Vetje Zeelt Zonnebaars In de Ramsbeek zijn maar liefst 19 soorten gevangen. Hiermee was de Ramsbeek het soortenrijkste water dat bezocht is tijdens het vissenweekend. Het hoge aantal gevangen soorten kan mede verklaard worden door het feit dat er op deze locatie ook elektrisch gevist is, hiermee zijn sommige met het schepnet soms lastig te vangen soorten toch te verschalken. De Ramsbeek heeft een diverse visfauna met zowel stromingsminnende soorten als de kopvoorn, rivierdonderpad, serpeling en bermpje als limnofiele (plantminnende) soorten als de snoek, zeelt, bittervoorn, vetje, ruisvoorn en tiendoornige stekelbaars. De verklaring voor het voorkomen van rheofiele soorten in de Ramsbeek is de verbinding met de Berkel. Via de inlaatleiding Afwatering van Rekken Zuid wordt water vanuit de Berkel ingelaten en afgevoerd via de Ramsbeek. De soorten spoelen waarschijnlijk als larf of juveniel vanuit de Berkel in dit systeem en vinden lokaal in het systeem geschikt leefgebied In de Ramsbeek werden ook 2 exoten gevangen, de zonnebaars en de blauwband. Beide soorten lijken zich steeds verder uit te breiden in Nederland. Tot slot is de vangst van maar liefst 2603 vetjes (Rode lijst Kwetsbaar) opmerkelijk te noemen.

14 De Veengoot Veengoot 250 Aantal gevangen individuen Baars Bermpje Blankvoorn Giebel Grote modderkruiper Karper Kleine modderkruiper Riviergrondel Ruisvoorn Snoek Tiendoornige stekelbaars Vetje Zeelt De Veengoot is een watergang die begin 20 e eeuw is aangelegd om het Achterhoekse middengebied te ontwateren. De watergang is zwakstromend en heeft lokaal een rijk ontwikkelde oever vegetatie.. Er zijn veel limnofiele (plantminnende) soorten gevangen (grote modderkruiper, kleine modderkruiper, ruisvoorn, snoek, tiendoornige stekelbaars, vetje en zeelt). Daarnaast zijn er enkele eurytope soorten gevangen (baars, blankvoorn, giebel en karper). Opvallend was ook de vangst van het bermpje, een rheofiele soort. De bermpjes werden gevangen bij een brug waar met een hogere stroomsnelheid en een stenige ondergrond. Een leuke soort in de Veengoot was zonder meer de grote modderkruiper, deze soort was al bekend uit de Veengoot en tijdens een avondexcursie zijn er met behulp van zaklampen vier exemplaren waargenomen. De verspreiding van de grote modderkruiper lijkt zich te beperken tot het Aaltense Goor en omgeving. Dit van oorsprong zeer natte gebied wordt in de huidige situatie door de Veengoot ontwaterd. In de hoofdloop en verschillende zijsloten zijn tijdens een inventarisatie in 2006 verschillende grote modderkruipers gevangen.

15 5 DANKWOORD We bedanken alle deelnemers voor hun inzet tijdens het weekend! Waterschap Rijn en IJssel, Gemeente Winterswijk, Gemeente Oost-Gelre, Sportvisserij Nederland en Provincie Gelderland. danken we voor het verlenen van subsidie waardoor de kosten van het weekend laag konden blijven. Namens de organisatie, Matthijs de Vos, Jöran Janse, Gé van Beek en Jelger Herder Deelnemers: Gé van Beek Marjan Verdijk Carlo Rutjes Niek van Beek Joran Janse Gerard Lubbers Fabrice Ottburg Jelger Herder Rody Schroder Roon Bakels Jan Kranenbarg Jos Spier Willie van Emmerik Marijke Drees Beno Koolstra Hans Kroodsma Bart de Knegt Gerben van Geest Matthijs de Vos Josje Peters Frank Spikmans Tjeerd du Bois Freek Tissen Theodor Braaksma Annemieke Ouwehand Erik Binnendijk Geert Willink Erik van der Staak Marlies van Santen Rob van Westrienen Bas van de Wiel Pim Swemmer Joost Bergsma Dhr. Loosveld

16 5 BIJLAGEN - VERSPREIDINGSKAARTJES

17

18

19

20