schetsboek ferwerderadiel

Transcriptie

1 schetsboek ferwerderadiel Opdrachtnemer Opdrachtgever Gebiedscommissie voor de Gebiedsontwikkeling IGO Ferwerderadiel Fernijt

2 Marrum Hallum Hijum Finkum Stiens

3 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 De opgave 5 Holwer Blije 3 Opbouw van het landschap 6 Ferwert 4 Knelpunten en kansen 10 5 Overwegingen en oplossingsrichtingen 17 6 Conclusies 28 Colofon 31 Hegebeintum Ginnum Reitsum Lichtaard Jislum Wânswert Jannum Burdaard Sijbrandahu

4 INLEIDING 11 In opdracht van de Gebiedscommissie voor de Gebiedsontwikkeling IGO Ferwerderadiel Fer nijt is op 15, 16 en 17 september 2009 een schetsatelier gehouden. Aanleiding was inzicht te krijgen in de gebiedsopgaven binnen Ferwerderadiel waarvoor de gebiedscommissie zich geplaatst zag. Deze hadden betrekking op de thema s landbouw, infrastructuur, landschap, waterbeheer, cultuurhistorie en recreatie. Aan het atelier, opgezet door de Dienst Landelijk Gebied en uitgevoerd met de methode Schetsschuit, nam een tiental overheidsdiensten en belangeninstellinge n dee l. H et ateli erprogramma b esloe g ong eveer drie dagen. Op dag 1 werd gestart met een gebiedsexcursie voor alle deelnemers. Tijdens een busrit door de gemeente werden excursiepunten bezocht die betrekking hadden op alle te onderzoeken thema s. Dit gaf regelmatig aanleiding tot kennisinformatie en debat ter plekke. De Schetsschuit De schetsschuit is een werkwijze. De schetsschuit brengt gebiedsdeskundigen Op de tweede dag werden de deelnemers ingedeeld in vier themagroepen, die elk de opdracht meekregen de actualiteit van het hun toebedeelde thema te beschrijven en op kaart in te schetsen. Vervolgens werden in een tweede sessie de knelpunten en kansen per thema besproken en ook weer op kaart ingeschetst. De tussenresultaten werden telkens tussen de sessies in plenair besproken en gewaardeerd. Zo werd schetsend en debatterend naar een eindresultaat toegewerkt. Op de derde dag hebben de vier teamleiders/ schetsers, teksten en beeldmateriaal geordend in een powerpoint, die eind van de dag gepresenteerd werd aan deelnemers en genodigden (bestuurders en hoofden van diensten). Een verslag van proces en resultaat is in het schetsboek dat voor u ligt bijeen gebracht. en betrokkenen bij elkaar in een schetsatelier. Samen met mensen uit de streek wordt de gebiedsopgave aangescherpt. De landschapsarchitecten van DLG faciliteren dit proces door wensen vanuit verschillende disciplines te integreren en in beeld te brengen. Zo worden schetsenderwijs ontwikkelingsrichtingen uitgezet, op basis waarvan bestuurders en betrokkenen in het gebied heldere keuzes kunnen maken. 4 Ferwerderadiel Schetsboek

5 de opgave 2 1 Als eerste golden opgaven per thema voor elk team, alvorens tot een samenhangend beeld van alle thema s te komen. In de eerste sessie werd een beeld geschetst van de thema s in relatie tot de opbouw van het landschap. Hoe presenteert het thema zich in de landschapsopbouw? En welke knelpunten tekenen zich daarbij af? Tegelijk is ook gekeken naar kwaliteiten en kansen. In de tweede sessie zijn de kansen verder uitgewerkt tot oplossingen van de knelpunten. Dit is het creatieve en inspirerende deel van het atelier. In hoofdlijnen ziet de problematiek per thema er als volgt uit: Voor de landbouw speelt dat de juiste grondgebruiker in een aantal situaties niet op de juiste grond ligt. Akkerbouwers ambiëren de lichtere kleigronden die nu nog in gebruik zijn als grasland. Een tekort van 390 hectare op de grondmarkt belemmert doorgroei van de landbouw. Met name in het westelijk deel van de gemeente is sprake van een overdruk in de grondvraag. Bij de infrastructuur liggen de problemen grotendeels bij te smalle wegen en vermenging van landbouwverkeer met auto- en fietsverkeer. Ook de dorpen ondervinden hinder van landbouwverkeer dat dorpskernen moet kruisen om het achterland te bereiken. Ten aanzien van waterbeheersing is er behoefte aan meer waterberging en een verbetering van waterlozing op de juiste plek. Ook zouden meer watergangen natuurvriendelijker profielen moeten krijgen. Met betrekking tot het landschap zou een heroverweging van de situering van (ruilverkavelings) beplantingen en bosjes plaats moeten vinden. De kwelders als westgrens van de gemeente en de Dokkumer Ee als oostgrens vormen een prachtig kader voor recreatie in relatie tot cultuurhistorie en gebiedseducatie en informatie. Zo zijn de problematieken per thema in hoofdlijnen gedefinieerd, en is het de opgave hiervoor oplossingen in kaart te brengen. De vier themateams werken zo ongemerkt gezamenlijk aan de uitwerking van de totaalopgave, die luidt: Zoek een duurzame ruimtelijke samenhang tussen de gebiedsfuncties landbouw, infrastructuur, waterbeheer, landschap, recreatie, cultuurhistorie en leefbaarheid. Breng dit schetsend in beeld. Schetsboek Ferwerderadiel 5

6 Opbouw van het landschap 3 1 Mensen die Ferwerderadiel niet kennen zullen veelal vanuit het zuiden over de Leeuwarderweg het gebied binnenrijden. De terpdorpen langs deze weg liggen verspreid op een rijtje, als een kralenketting:, Hallum, Marrum, Ferwert. Van dorp naar dorp voert de weg langs de landbouwgronden met veelal ten oosten van de weg de groene weiden van de mieden. Verder noordwaarts ligt de zeedijk voortdurend in het vizier. Een andere toegangspoort voor het gebied is de Dokkumer Ie aan de zuid-oostgrens van de gemeente. Hier passeren veel watertoeristen die op weg zijn naar Lauwersoog. Via de Ee kan men de opvaart naar Hallum nemen of met de fiets het landschap verkennen. Als men op deze manier het gebied aan de zuid-oostgrens van de gemeente van oost naar west doorkruist verandert het beeld Figuur 1. De landschappelijke opbouw van Ferwerderadiel: de kwelders achter de zeedijk, de terpdorpen op de kwelderrug, het akkerbouwgebied in de gele zone, en in de lichtgroene zone de graslanden (de mieden ). 6 Ferwerderadiel Schetsboek

7 van open grasland naar een zone met overwegend akkerbouw tot aan de zeedijk. Achter de zeedijk liggen vervolgens de zomerpolders, de kwelders en het wad. De dorpen in Ferwerderadiel liggen op terpen; de grotere langs de verbinding van Leeuwarden naar het noorden, de kleinere verspreid in het weidegebied. Ferwerderadiel is enerzijds gevormd door de zee en anderzijds door de agrarisch-economische dynamiek. Dat is af te lezen in het landschap. Het hier geschetste beeld van Ferwerderadiel is de kracht en het visitekaartje van de gemeente. De heldere en eenduidige opbouw van het landschap is voor de bezoeker gemakkelijk zichtbaar en bepaalt voor een belangrijk deel de bijzondere schoonheid van het gebied. De zonering is vanuit de geschiedenis te verklaren en een interessant gegeven als casco voor gebiedsontwikkeling, recreatie & toerisme. Hoog en laag De opbouw van het landschap is een optelsom van het verleden en heeft veel te maken met hoog en laag. Toen de eerste mensen zich in het gebied vestigden deden ze dat op de relatief hoge plekken. Deze plekken werden verder opgehoogd tot terpen. Het landschap er omheen bestond uit boomloze zilte vlaktes vergelijkbaar met de kwelders zoals die nu achter de zeedijk liggen. Deze vlaktes overstroomden bij storm en hoog water. Tussen die vlaktes kronkelden prielen tot ver in het binnenland. Door het proces van overstromen en terugtrekken van de zee werd er voortdurend sediment aangevoerd en afgezet. Waar de zee steeds het grovere materiaal afzette ontstond op den duur een hogergelegen zone: de kwelderwal of oeverwal. Op de grovere sedimenten van de oeverwallen liggen nu de fluwelen zavelgronden die geschikt zijn voor akkerbouw. In de kommen achter deze oeverwal (zeekant), in rustiger water, sedimenteerde het fijnere materiaal. Daar liggen de kleigronden en restanten van de kreken en bevinden zich de veeteeltbedrijven van de mieden. Rond 1100 werden de eerste dijken aangelegd. Dat gebeurde op de oeverwal; Een deel van de Leeuwarderweg loopt over een oude dijk die op de oeverwal is aangelegd. Ook de dorpen hebben zich met name ontwikkeld in dit hogere deel van het landschap. Enkele smallere uitlopers van oeverwallen liggen in het verlengde van deze zone, o.a. de oeverwal van de Hege Hearewei. Ook daar liggen relatief veel oude boerderijen en een oude dijk. De huidige zeedijk is in de 13e eeuw achter deze oude dijk gelegd. Daarmee is weer een nieuwe polder binnenboord gehaald met relatief lichte grond, geschikt voor akkerbouw. Achter de huidige zeedijk is opnieuw land opgeslibt. Er vindt momenteel nog steeds kweldervorming plaats, geholpen door de dijkjes en dammetjes van de landaanwinning. Schetsboek Ferwerderadiel 7

8 Toen de dijken eenmaal aangelegd waren konden de mensen van de terpen afzakken naar beneden, en zich buiten de terpen in het kleigebied vestigen. Handel en transportbewegingen verplaatsten zich in omgekeerde richting: Niet langer voer men uit op zee voor visserij en handel. In plaats daarvan keerde men de zee de rug toe en oriënteerde zich op het binnenland, via de gegraven opvaarten. De opvaarten waren loodrechte verbindingen van de dorpen naar de Ie. De dorpen hadden een haventje en elke belangrijke boerderij had een aantakking. Pas later werd deze blauwe (water-) structuur doorsneden door asfaltwegen, en zijn veel vaarten afgewaardeerd of gedempt. Zo heeft Ferwert bijvoorbeeld tegenwoordig geen haven meer en is de gedempte vaart veranderd in de voortuin van de woningen aan de Elingawei. Ook de kavelrichting geeft een beeld van de ontwikkeling van het gebied. Men bracht het land in cultuur vanuit de vestigingsplaats en de toegangswegen tot het land. De kavelstructuur verschilt daardoor van radiaal (stervormig uitwaaierend) vanuit de terpdorpen, naar opstrekkend vanuit de oeverwallen en de nieuwere polders, tot blokvormige en mozaiek-patronen in de later in cultuur gebrachte lage graslandgebieden. Water inventarisatiekaart 8 Ferwerderadiel Schetsboek

9 Behoud herstel kreken (verder uitwerken) Waterlopen/ opvaarten Bevaarbare opvaarten Schaalvergroting mogelijk mits binnen opstrekkende verkaveling Zone principe kruinige percelen Behouden verkaveling Radiare verkaveling Wandeling langs de tijdas Bouwstenen De kwelders, oeverwallen en kommen, terpen, dijken, de kavelstructuur en de opvaarten zijn de belangrijkste bouwstenen van het landschap. Deze maken ook voor een leek het landschap begrijpelijk en interessant. Het zijn elementen die een belangrijke rol kunnen spelen bij de wens om Ferwerderadiel toeristisch op de kaart te zetten. Schetsboek Ferwerderadiel 9

10 knelpunten en kansen 14 Landbouw Toen de mensen zich in de terpdorpen vestigden ontstonden aan weerskanten van de kwelderrug op zelfvoorziening gerichte gemengde bedrijven. In de 70er jaren heeft voor een groot deel ontmenging plaatsgevonden: in de noordelijke schil op de lichtere zavelgronden ging men akkerbouw bedrijven, en meer naar het oosten op de klei kwam de veehouderij. Akkerbouwers kozen er ook voor om buitendijks vee te houden. Inmiddels is er sprake van een zekere concurrentie om grond, waarbij akkerbouwers de voor akkerbouw gunstige gronden ambiëren die nu nog in gebruik zijn als grasland. Uit een enquète gehouden onder ruim 100 bedrijven is gebleken dat zowel akkerbouw- als veeteeltbedrijven willen uitbreiden. Verondersteld wordt dat er een tekort van 390 hectare op de grondmarkt is om doorgroei van de landbouw als % van het totaal aantal bedrijven (164) grond areaal (totaal 6738 ha) Akkerbouw 26 % 27 % Graasdierhouderij 66 % 69 % Combinatie 5,6 % 3,4 % Hokdierhouderij 1,2 % 0,2 % Tuinbouw 1,2 % 0,4 % bron: Giab Ferwerderadiel Schetsboek

11 geheel mogelijk te maken over een periode van 10 jaar. Samen met mogelijke andere functies waarvoor ook grond nodig is, spreken we van een overdrukgebied in de westelijke zone van de gemeente. De concurrentie om grond valt dus met name binnen de zone met grond met een percentage afslibbare klei van 15 tot 25 % (dat is relatief weinig). Deze grond heeft een goede drooglegging en de mogelijkheid tot beregenen. De grond is met name geschikt voor de hoogsalderende pootaardappelteelt, welke in een bouwplan van 1:3 meestal afgewisseld wordt met voederbieten of mais. Knelpunten zijn aardappelmoeheid, verzilting en periodiek te hoge grondwaterstanden. Verzilting kun je ook als kans zien. De hoge grondwaterstanden komen vooral voor op de relatief zwaardere gronden. In de toekomst zal de druk op deze akkerbouwgrond wellicht nog verder verhogen omdat vanwege ziektebestrijding (aardappelmoeheid) het bouwplan naar 1:4 teelt zal gaan. Voor de veehouderij schat men in dat het aantal melkkoeien per bedrijf zich zal ontwikkelen van een gemiddelde van 117 naar 208 koeien. Ook deze bedrijven zullen dus een groeispurt doormaken, waarbij het areaal aan grond van zo n 70 à 80 hectare nu, zich zal vergroten met 30 tot 40 hectare. Het aantal schapen, paarden en geiten loopt, vooral in de noordelijke kuststreek, sterk terug en zal naar schatting met meer dan 50 % afnemen. Een aantal bedrijven (7 %) geeft aan bedrijfsverplaatsing te overwegen. Daarnaast is de verwachting dat een kwart van de agrariërs over 10 jaar zal stoppen in dit gebied (op grond van een inschatting van de mogelijkheid tot bedrijfsopvolging). Een percentage van 58 % van de agrariërs geeft aan de landbouwstructuur te willen verbeteren. Het gaat dan, behalve om perceelsvergroting, ook om ontwatering, perceelsegalisatie, vormverbetering, ontsluiting van percelen en verbetering van de verkaveling. Groot knelpunt is de ontsluiting; het zware landbouwverkeer kan niet goed uit de voeten op de relatief kleine wegen van de gemeente. Dit is ook een knelpunt in verband met ander verkeer dat gebruik moet maken van diezelfde smalle weggetjes. Het percentage huiskavel is op zichzelf niet een groot knelpunt, maar komt vooral in aanmerking voor verbetering in het kader van het vergroten van de verkeersveiligheid. Een bouwblokvergroting van 1 hectare naar 1,4 hectare wordt als wenselijk gezien. Grote bedrijven (> 70 NGE) geven aan zelfs naar een bouwblok van 2 tot 4 hectare te willen gaan, met daarbij een Schetsboek Ferwerderadiel 11

12 De pier ontsluiting die aparte toe- en afvoer van productiestromen mogelijk maakt. De bedrijven in Ferwerderadiel zijn gemiddeld groot (52 % moderne- en meermansbedrijven die vallen in de NGE-klasse > 70). Met meer dan 50 % vitale moderne bedrijven springt Ferwerderadiel er qua levensvatbaarheid van de landbouw gunstig uit (landelijk 45 %, Friese wouden 40 %). De gemeente heeft daarmee een landbouwgeoriënteerde structuur. Agrariërs laten zich positief uit over de rol die de gemeente aan de landbouw toekent en de manier waarop zaken voor de boeren geregeld worden. Landbouw speelt dan ook een centrale rol in de plannen voor gebiedsontwikkeling. Een agrariër aan het woord Een agrariër uit het gebied: Myn bedriuw is groeid fan 30 nei 130 hektares, dêr t 85 ha boulân fan is en de rest gerslân en skiep. Ik ha ek lân bûtendyks. It grutste knelpunt foar ús bedriuw binne de te smelle polderdykjes, dy noch basearre binne op heaweinen mei hynders. Ik ha moaie blanke ierpels; as it meisit kin ik hjir fan alles ferbouwe, mar by in protte reinwetter kinst it op de swierdere grûn wol ferjitte. Dêrom ha ik leaver goede grûn op ôfstân as minne grûn ticht by hûs. In oar minpunt is it te lytse bitenplak. As der 1 boer roaid hat, dan kin der nea wer in byt by. Mar lokkich wenje wy hjir yn in gemeente dy t de boeren goed tagedien is! 12 Ferwerderadiel Schetsboek

13 agrarisch verkeer (zwaar, groei?) Lanbouw + infra (verkenning) 4 sluiproute- St. Snnap. huiskavel goede hoofdstructuur (aantrekkelijke routes) confrontatie landbouwverkeer en (sluip) verkeer veel huiskavels afwaarderen smalle dijkjes huiskavel behoud karakteristieke smalle dijkjes afwaarderen Lauwerseewei (extra aantrekkelijke route) Infrastructuur Ferwerderadiel heeft een infrastructurele ontsluiting (de Leeuwarderweg (N357) en de Iedyk (is meer een sluipt route) en is daarnaast doorsneden door karakteristieke smalle landbouwwegen. De oost-west-verbindingen zijn relatief smal en niet van gemeenteoverschrijdend belang, inclusief de verbinding naar Burdaard. Toch is de bestaande infrastructuur een van de grootste knelpunten in de gemeente. De gemeente heeft relatief weinig inwoners maar wel een relatief groot oppervlak en daarbij behorend wegennet. Het upgraden van alle asfaltwegen trekt een zware wissel op de begroting van de gemeente en gaat ten koste van andere projecten. Er moeten keuzes gemaakt wor- Landbouw en infrastructuur middaggroep zoekgebied boerderij nieuwbouw natuur Verbreden passeerstroken? ganzengebied Fietsroutes Landbouw en infrastructuur woonwerk (utilitair) Schetsboek Ferwerderadiel 13 Lauwerseewei

14 den. De plattelandsweggetjes zijn qua breedte afgestemd op trekkers en paardenkarren, maar de tegenwoordige landbouwvoertuigen zijn een stuk breder. Behalve dat de schaal van een regulier landbouwbedrijf op alle fronten vergroot is, zijn er tegenwoordig ook megabedrijven met industriële proporties, zoals kippeboeren en bedrijven met mestvergistingsinstallaties. Deze bedrijven zorgen voor extra verkeersbewegingen. De landbouwmachines en -voertuigen komen niet alleen uit de lokale schuren van de bedrijven zelf, maar ook van fabrieken en loonbedrijven op afstand. Daarbij zijn de bermen vaak kleiig en vervallen daarmee snel tot gevaarlijke diepe modderige kuilen. De relatief kleine wegen worden behalve door zwaar landbouwverkeer ook gebruikt door het normale bestemmingsverkeer en fietsende scholieren op weg naar school in Ferwert, Burdaard en Dokkum. Op sommige wegen is er sprake van sluipverkeer. De confrontatie van deze verkeersstromen zorgt voor onveiligheid en problemen met de passeerbaarheid. Daarnaast zorgt relatief veel landbouwverkeer op de Leeuwarderweg voor problemen. Om het achterland te bereiken moet het landbouwverkeer veelal dwars door de dorpen rijden (Marrum en Hallum). Aan de noordzijde is daarom bij Hallum een nieuwe ontsluitingsweg voor het industrieterrein gepland. Ook de fietsroute langs de Ljouwerterdyk is een probleem wanneer landbouwverkeer eveneens over de ventweg moet. De gemeente heeft in dit kader reeds plannen voor een rondweg om het dorpje Wânswert. Water, natuur en landschap De markante groene dijk scheidt het binnendijkse gebied van de kwelders en zomerpolders in het Noorderleeg en Ferwerd- en Blije-Bûtendyks. Deze deltadijk is een primaire waterkering die een relatief flauw talud heeft en niet in asfalt uitgevoerd is. Dat kan, omdat het buitendijkse gebied bij hoog water en storm als buffer optreedt. De sterkte van de dijk wordt elke 5 jaar getoetst, en in het bestemmingsplan zijn zowel binnen- als buitendijkse zones gereserveerd voor eventuele benodigde aanpassingen. De boezemkaden zijn op hoogte; er zijn, op een paar knelpunten in Hallum-zuid na, geen plekken meer die verbetering behoeven. Wel heeft het Wetterskip extra wensen met betrekking tot waterberging, vanwege de verwachte zeespiegelstijging, de nattere winters, en de grotere piekneerslag en langere periodes van droogte s zomers. Het gaat om een oppervlakte van in totaal 60 hectare berging die binnen de deelsystemen van Ferwerderadiel plaats zou moeten vinden. 14 Ferwerderadiel Schetsboek

15 Het overtollige water binnen de gemeente wordt voor 70% afgevoerd door het spuicomplex bij Dokkumer Nieuwe Zijlen. Er is met succes subsidie aangevraagd bij het Waddenfonds voor een nieuw gemaal, genaamd Vijfhuizen, dat waarschijnlijk gesitueerd zal worden in de knik van de deltadijk bij Hallum. Bij de realisatie van het gemaal Vijfhuizen is het de insteek om het gemaal zowel een functie voor de afvoer van boezemwater te geven als een afvoerfunctie voor water uit nabijgelegen poldergebieden. Dit veroorzaakt tevens een ontlasting van afvoer van water via de stroomafwaarts gelegen poldergebieden in de mieden. De oevers van de nieuw te graven watergang die naar het gemaal leidt zullen natuurvriendelijk ingericht worden. Het gemaal krijgt daarom twee aparte vijzels. Het gemaal maakt tevens visintrek mogelijk door een zoete watertong de Waddenzee op te laten stromen via watergang de Rijt. Een dergelijke lokstroom is goed voor bijvoorbeeld intrek van paling en driedoornige stekelbaars. Tevens vindt er door het afstromen van zoet water in het buitendijkse gebied een zoet - zout overgang plaats, waarmee de algemene wens voor ontwikkeling en uitbreiding van een bijzonder ecotoop met natuurwaarden die voorkomt op de grens van zoet-brak- zout water ingevuld kan worden. In de loop der tijden zijn dergelijke natuurwaarden (flora en fauna) veelal verdwenen. Daarnaast biedt het gemaal mogelijkheden om het te combineren met een recreatief informatiepunt en een vaarverbinding binnen de gemeente. Ook speelt het gemaal een positieve rol in de verbetering van de doorstroommogelijkheden van het gebied met zoet water voor verziltingsbestrijding. Op het gebied van water en natuur liggen er kansen voor kwaliteitsverbetering die het landschap van Ferwerderadiel ten goede komen. Door verbreding van poldersloten kan de opgave voor waterberging ingevuld worden. Wanneer de oevers onder flauwe taluds worden aangelegd kan een meer natuurlijk landschap ontstaan. Een groen-blauwe dooradering doet denken aan de rietsloten waar vroeger de kwartels en de patrijzen schuilden. Wanneer het maaiveld ongeveer op slootpeilniveau ligt is dat gunstig voor rietgroei. De naastliggende teeltvrije zones zouden als akkerranden ingezaaid kunnen worden. Het landschap van Ferwerderadiel is vanouds een open en weids landschap. Hier en daar is de oorspronkelijke openheid aangetast. De ruilverkavelingsbosjes die in de jaren 70 van de vorige eeuw zijn aangelegd worden niet door iedereen gewaardeerd. Lijnbeplanting was er niet, maar Het gebied heeft relatief grote peilvakken. Nadeel hiervan is dat de route van het water van het voeteneind naar het afvoerpunt relatief lang is. Er zijn boeren die om deze reden in natte perioden te kampen hebben met wateroverlast. In perioden van lage waterstanden wordt de druk van het zoute zeewater onder de dijk door relatief hoog, en kan verzilting ontstaan van de landbouwgronden in de noordelijke schil van Ferwerderadiel. Om de verzilting tegen te gaan wordt dit gebied s zomers doorgespoeld met boezemwater. De bodemdaling ten gevolge van de gaswinning bij Blije is niet zodanig dat er specifieke aanpassingen nodig zijn. Schetsboek Ferwerderadiel 15

16 erfbeplanting en een appelhof (boomgaard) zijn wel gebiedseigen kenmerken. De groene lijn van de kwelderwallen zou hier en daar versterkt kunnen worden, om het contrast met de openheid te benadrukken en bedrijfsgebouwen te camoufleren. Recreatie en cultuurhistorie Ferwerderadiel is een gemeente met voldoende potentieel voor recreatie. Toch voldoet de ontwikkeling van de toeristische sector in de gemeente nog niet aan de verwachtingen. De Dokkumer Ie wordt steeds belangrijker, zoals de verwachte gemeenteoverschrijdende ontwikkelingsvisie Eelân duidelijk maakt. Bekend is dat er per jaar recreatieve vaarbewegingen plaats vinden over de Dokkumer Ie. In Fase II van het Friese Merenproject zal deze vaarweg nog verder opgewaardeerd worden. Vanuit de Dokkumer Ie is alleen de opvaart naar Hallum bevaarbaar. Maar de haven van Hallum wordt niet echt druk bezocht. Het haventje fungeert voornamelijk als ligplaats voor plaatselijke bootbezitters. Er wordt momenteel een haalbaarheidsstudie uitgevoerd naar een vaarverbinding vanuit Hallum naar Oude Leije en onderzoek gadaan naar een vaarroute tussen Burdaard en Hegebeintum. Wel wordt er veel gebruik gemaakt van wandelen fietsroutes als de Groene terpenroute en het Burmaniapad. Toeristische trekpleisters zijn o.a. de terpen van Hogebeintum en Jannum. De haven en camping van Burdaard worden binnenkort uitgebreid. Naast hotel Harstahoeve exploiteert de Stichting Recreatie & Toerisme van Ferwerderadiel dorpslogementen en zijn er diverse Bed & Breakfasts. Behalve een mooi landschap en een aantal toeristische attracties en voorzieningen wordt ook door velen rust als troef van de gemeente gezien. Veel vakantiegangers komen juist vanwege die rust. Ze verbazen zich over de stilte en genieten van de weidsheid en het echt- donkere uitspansel bij nacht. Er leven concrete ideeën bij It Fryske Gea voor een kwelderinformatiecentrum. Een dergelijk centrum zou toeristen kunnen informeren over de natuurlijke aspecten van kweldervorming en de specifieke geschiedenis van de gemeente. Over de locatie wordt nog nagedacht. De provincie denkt momenteel na over mogelijke vergoedingen (gouden diensten) voor aangepast beheer op belangrijke terpen, en voor boeren op oud reliëf: de karakteristieke bolle percelen. Deze percelen zijn landschappelijk fraai tussen de vele biljartlakens ; Door hier niet te diepploegen blijft de archeologische ondergrond bewaard. Bovendien vertellen de bolle percelen iets over ouderwetse afwateringsmethoden, die overigens nog steeds opgeld doen. Er bestaan momenteel al regelingen om deze cultuurhistorisch en archeologisch waardevolle aardkundige elementen te behouden, maar er gaat nog veel verloren. (Zie afbeelding kruinige percelen) 16 De Harstahoeve Ferwerderadiel Schetsboek

17 overwegingen en oplossingsrichtingen 5 1 Tussen trekpleister en toerist Het toeristisch aanbod en de doelgroep De gemeente heeft veel te bieden op het gebied van leefbaarheid, waaronder rust, onthaasting, ruimte voor ondernemen, frisse lucht en ruimte voor vitaliteit, sociale binding via sport en kerk, en kindvriendelijkheid. Toch trekken veel mensen, met name opgeleide jeugd, weg. De dorpjes kunnen versuffen. De algemene mening is echter dat er in de gemeente voldoende kansen zijn voor een economische en recreatieve impuls. Recreatieve ontwikkeling kan bovendien een antwoord zijn op de krimpproblematiek. De woonkwaliteit in de dorpen moet in stand worden gehouden. Maar ook een impuls voor het landelijk gebied is belangrijk voor de inwoners van de gemeente. Ook zij trekken er op uit met de fiets of een bootje. En daarbij: als je de omgeving aantrekkelijk maakt voor de eigen inwoners, dan wordt het ook aantrekkelijk voor anderen. Een goed voorbeeld hiervan is het museum Belvedère, dat eerst bedoeld was voor een beperkt publiek, maar nu als een magneet functioneert. Inwoners van de gemeente zouden met vakantieogen naar hun omgeving moeten kijken, en de kansen moeten omzetten in initiatieven. Men is van mening dat er geen gebrek is aan -bestaande of nog te ontwikkelen- interessante en aantrekkelijke locaties, maar de kansen moeten wel opgepakt worden. Dorpen zouden van de nood een deugd moeten maken (zie bijvoorbeeld het incident met de paarden bij Marrum). Ze kunnen daarbij de verbinding zoeken en samenwerken. Er zijn veel mogelijkheden voor het aan elkaar koppelen van routes, trekpleisters en voorzieningen (ketenvorming en arrangementen). Toch heeft de gemeente Ferwerderadiel al jarenlang getrokken aan recreatieve ontwikkeling. Dit lijkt ondanks al haar inspanningen niet van de grond te komen. Hiervoor worden verschillende oorzaken genoemd. Zo zouden de Friezen wellicht te snel tevreden zijn. Ze zetten hun hoogstandjes niet gauw op de wereldkaart. Of er is wel degelijk initiatief, maar er valt alleen marginaal wat te winnen. Namelijk alleen bij een vrij dunne laag van de samenleving: de cultuur- en natuurminnende groep. Dat laatste wordt algemeen onderkend. Men realiseert zich dat de vraag hoe je Ferwerderadiel recreatief aantrekkelijk kunt maken afhankelijk is van de vraag voor wie je dat doet. De ene toerist is de andere niet. Het blijkt dat er verschillende doelgroepen te onderscheiden zijn met ieder hun eigen wensen. Mensen die naar en van de eilanden komen zullen Ferwerderadiel overslaan. Ze hebben een duidelijk reisdoel of willen naar huis. Maar er zijn andere doelgroepen waarop Ferwerderadiel zich kan richten. Bootjesmensen hebben andere wensen dan de mensen die met een rugzakje op buitendijks wil kijken. Beide groepen zullen de gemeente niet direct verrijken, maar het aantal mensen binnen deze doelgroepen die voor Ferwerderadiel als vakantiebestemming kiest, kan wel vergroot worden. Met de doelgroep scherp voor ogen, kunnen kansen eerder herkend en gerichter opgepakt worden. De gemeente zou daarbij kunnen profiteren van de positieve spin-off van de aanwijzing van de Waddenzee als werelderfgoed. En wellicht worden de tijden nu gunstiger, met een generatie van babyboomers die goed geboerd heeft, en de komst van de electrische fiets. Voorzieningen Vaarrecreanten willen een stille mooie plek om aan te leggen. Met een vouwfiets zullen ze de omgeving verkennen. De rugzaktoerist zal wellicht gebruik maken van kwalitatief goede overnachtingsplaatsen. Beide groepen houden van een mooi en rustig landschap. Toeristen en verblijfsvoorzieningen zijn communicerende vaten. Recreanten zijn vast te houden met aantrekkelijke arrangementen en relatief kleinschalige, maar kwalitatief hoogstaande culturele attracties. Een knelpunt is dat er in de gemeente niet veel mogelijkheden zijn om, op willekeurig welke avond, Schetsboek Ferwerderadiel 17

18 gezellig te eten. Ook wadlopers die in groepen s ochtends met eb achter de dijk moeten staan of s avonds aankomen, hebben weinig mogelijkheden. De indruk bestaat ook dat er s zomers nog te weinig overnachtingsmogelijkheden zijn in de gemeente. De Stichtng Recreatie & Toerisme moet de activiteiten op recreatief gebied coördineren en vermarkten. Ze geven een aantrekkelijk informatief reclameblaadje uit, maar slagen er nog niet in iets te doen aan de versnippering van bestaande en het stimuleren van nieuwe initiatieven. Kansen zijn er te verzilveren als de kwaliteit van de bestaande voorzieningen zou verbeteren en als er ruimere openingstijden gehanteerd zouden worden. Toegankelijkheid over het water Via het water is nu vanaf de Dokkumer Ie alleen een doorsteek naar Hallum mogelijk. Ingezet zou kunnen worden op het beter bereikbaar maken van de gemeente via water. Dit kan door het historisch heldere ontsluitingssysteem van opvaarten in ere te herstellen. Het inrichten van een groenblauw casco (een structuur van water en natuurvriendelijke oevers) spreekt tot ieders verbeelding en wordt als een goed idee gezien. Zo zouden Ferwert en Marrum bereikbaar kunnen worden niet alleen voor kano s, maar bijvoorbeeld ook voor sloepen en andere kleine boten. Dit zou regionaal opgepakt kunnen worden, bijvoorbeeld in het licht van de ontwikkelingsvisie voor de Dokkumer Ie. Ook zou de saaie rechte vaarroute naar Hallum opgewaardeerd kunnen worden. Bijvoorbeeld door het via deze route toegankelijk maken van het buitendijks gebied en de sluis (in combinatie met een informatiepunt) en het omvormen van de saaie waterkant in natuurvriendelijke oevers. Wellicht kunnen aanliggende schouwpaden, die gebruikt worden door het Wetterskip Fryslân om de sloot te schonen, beschikbaar komen voor recreatief medegebruik. Een deel van deze paden zij nu al opgenomen in wandelroutes. Knelpunten hierbij zijn dat deze paden onderdeel zijn van boerenpercelen, niet altijd doorgaande structuren betreffen (sommige watergangen worden via het water geschouwd), en dat in weidevogelgebied toegankelijkheid in het broedseizoen niet mogelijk is. Er kan afwisseling langs de watergang gecreëerd worden door bijvoorbeeld rondom de molen aan de Hallumer opvaart een verbreding of meandering te maken waar aangemeerd kan worden. Daarmee kan tevens een deel van de wateropgave van het Wetterskip Fryslân ingevuld worden (60 hectare waterberging en natuurvriendelijke oevers). Toch is niet iedereen enthousiast over de mogelijkheden om de overige opvaarten bevaarbaar en interessanter te maken. De Ferwertervaart is het meest kansrijk omdat deze vaart s zomers al op boezemniveau is en het aantal kunstwerken en waterhuishoudkundige knelpuntn beperkt zijn. Wel zijn er enkele plekken die langs deze vaart die nu relatief slecht ontwaterd worden. Men vraagt zich af wat de gevolgen zijn voor de landbouw als deze vaart volledig doorgetrokken wordt ten behoeve van de recreatie. Waterhuishoudkundig gezien is het toegankelijk maken van opvaarten voor de waterrecreatie een ingewikkelde en dure oplossing. Men stelt zich de vraag of dit toeristisch gezien voldoende op zal leveren. Ervaringen in andere gebieden (staande mast route, de Zwette) zijn niet direct veelbelovend. Het is wellicht efficiënter om te zorgen voor aantrekkelijke fiets- en wandelverbindingen (met name vanuit Burdaard). 18 Ferwerderadiel Schetsboek

19 Schetsboek Ferwerderadiel 19

20 Straks agrarisch verkeer (zwaar, groei?) Lanbouw + infra (verkenning) 4 sluiproute- St. Snnap. huiskavel goede hoofdstructuur (aantrekkelijke routes) confrontatie landbouwverkeer en (sluip) verkeer veel huiskavels afwaarderen smalle dijkjes huiskavel behoud karakteristieke smalle dijkjes afwaarderen Lauwerseewei (extra aantrekkelijke route) Landbouw en Infrastructuur Ontsluiting Smalle wegen zijn heel karakteristiek voor Ferwerderadiel, en deze zouden eigenlijk zo veel mogelijk behouden moeten blijven. Maar hoe los je de passeerbaarheid op? Ook het landbouwverkeer op de Ljouwerterdyk is een knelpunt. De oplossing voor de verkeersproblematiek kan gezocht worden in verschillende richtingen: het scheiden van verkeersbewegingen ten noorden en ten zuiden van de Ljouwerterdyk (zonering van de landbouw) een duidelijke knopenstructuur langs de Ljouwerterdyk in plaats van vele aantakkingen een goede heldere wegenstructuur die de verkeersstromen automatisch geleidt via de meest efficiënte routes het aanpassen van de grondeigendomssituatie van landbouwbedrijven zodanig dat er zo veel mogelijk huiskavels zijn een snelheidsregime (max. 60 km/uur) passeerhavens De gemeente is geen nostalgisch schilderijtje; de bestaande infrastructuur is mede tot stand gekomen door confrontatie van functies en welstandscommissies. Een nieuwe verkeersstructuur zal aan moderne wensen moeten voldoen, maar het zal het bestaande casco als basis moeten nemen. Als je duidelijke keuzes maakt voor sleutelroutes, in combinatie met het aanpassen van de landbouwstructuur, zou de historische wegenstructuur in stand kunnen blijven. Een heldere wegenstructuur kan ontstaan op basis van een model waarbij Landbouw / infra / infra verkenning verkenning Nu Straks Principe principe ontsluiting ontsluiting 20 Ferwerderadiel Schetsboek

21 verkeersstromen zo veel mogelijk worden gescheiden, maar samenkomen op daartoe ingerichte hoofdontsluitingen. Het model bestaat op papier uit een T-structuur met een onderliggend net van kwadranten. Toelichting: De doorgaande Ljouwerterdyk is een snoer met de dorpen als knopen, zuid-noord gericht (bovenkant van de tekening). Aan deze lijn zijn enkele belangrijke west- oost gerichte dwarsverbindingen gekoppeld. Loodrecht op deze verbinding loopt weer een derdegraads dwarsverbinding; Er ontstaat een assenkruis, die de omgeving in vier verschillende gebieden verdeelt (kwadranten). Elk van deze gebieden is een zichzelf ontsluitende eenheid. Het is van belang om deze hiërarchie duidelijk te maken, op een zodanige manier dat deze als vanzelf functioneert. Daarbij moet goed gekeken worden welke bedrijven de meeste verkeersbewegingen maken, en hoe de landbouwkundige routing aansluit op de T-structuur. Het credo daarbij is niet breien maar plannen ; Geen patchwork laten ontstaan, maar een toekomstgerichte functionele plattegrond maken, met duidelijke stromen voor aan- en afvoer. Een dergelijke T-structuur met duidelijke hoofdverbindingen zal een onderliggend secundair of tertiair wegennet ontlasten. Het kan zelfs zo zijn dat bepaalde wegen of delen van wegen afgewaardeerd of zelfs opgeruimd kunnen worden. Bijvoorbeeld bij Hallum en een deel van de Iedyk. En daarmee zou ook sluipverkeer voorkomen kunnen worden. Een dergelijke structuur zal landschappelijk vormgegeven moeten worden. Een bredere verbinding richting Burdaard zal verschillende soorten verkeersstromen moeten verwerken, o.a. ook fietsende schooljeugd. Wens is om een fietspad tussen Marrum of Ferwert en Burdaard zo veel mogelijk vrijliggend aan te leggen; niet pal langs de weg, maar bij voorkeur historische profielen volgend. Water Om een extra afvoer punt te hebben voor de afvoer van boezemwater wordt gemaal Vijfhuizen gerealiseerd. Dit opent ook de mogelijkheid om het gebied tussen de dijk en de N357 qua waterafvoer aan te sluiten op het gemaal waarmee ook de verzilting beter kan worden bestreden. Daartoe moet er een nieuwe hoofdwatergang komen die water afvoert vanuit de richting van Hallum naar de locatie van het nieuwe gemaal Vijfhuizen en verder naar zee. De exacte locatie van deze watergang is nog niet bekend. Voor de te graven hoofdwatergang kan een bestaande structuur gekozen worden, bijvoorbeeld een hoofdkreek. De vaart kan gezien worden als het hart van de polder en geeft de polder aanzien. Bij de vormgeving van deze vaart moet rekening worden gehouden met de wens tot waterberging en waterkwaliteitsverbetering in de polders, en met het landschap waar hij doorheen stroomt. De vaart heeft drie gezichten, want hij valt in drie verschillende landschapstypen: - het oostelijke miedengebied - tussen oeverwal en dijk - buitendijks Ten behoeve van de gewenste waterberging in de polder kunnen flauwe oevers gegraven worden, met gras of riet dat doorloopt tot aan de waterlijn. Met name in het miedengebied, dat als saai ervaren wordt, kan dit een landschappelijke meerwaarde betekenen. Een kanttekening is dat de gewenste 60 hectare moeilijk op deze manier gehaald zal worden (bij een 30 kilometer lang hoofdwatersysteem en in totaal 2 meter uitbreiding aan weerskanten). Bovendien ontstaat er bij een verdubbeling van de breedte van een watergang er een heel ander landschap. En behalve dat het grond kost (waarbij ook gebruik gemaakt kan Schetsboek Ferwerderadiel 21

22 Halligen worden van schouwpaden) heeft het voor boeren ook het nadeel dat koeien niet tot aan de slootkant kunnen grazen. Bij aansluiting van op het nieuwe gemaal Vijfhuizen ontstaat er een verbinding naar de Hallumervaart op boezempeil. De aanvoerroute van boezemwater voor doorspoeling tegen verzilting in de polder wordt hiermee verbeterd. Voor de aansluiting van deze polders op het gemaal is het wel noodzakelijk de bestaande hoofdwatergangen aan te passen en deels een nieuwe verbinding gegraven moeten worden. Vanwege de ligging van een oude dijk in het gebied moet bij de aanleg van de boezemvaart en poldervaart (hoofdwatergang) wel landschappelijk zorgvuldig mee worden omgegaan. Overigens blijft de afvoermogelijkheid via de huidige stuwen naar de mieden gehandhaafd. Het is daarbij de vraag of de geplande afvoer naar zee en zoet-zout-overgang buitendijks via de Rijt en de oude sluis (1932) zou moeten verlopen. Voorgesteld wordt om de doorvoer eerder af te koppelen, en via meerdere kleine aders vrij te laten afstromen richting de wadzone. Het in kleinere stromen verdelen van de zoetwatertong biedt echter onvoldoende lok voor vissen; deze optie vergt daarom meer gemaalcapaciteit. Wind Over windenergie wordt verschillend gedacht. In de gemeente Ferwerderadiel staan momenteel 29 molens. Windenergie en het landschap van Ferwerderadiel lijken in een bepaald opzicht bij elkaar te horen vanwege de openheid en de nabijheid van de zee, maar als ze boven een bepaalde hoogte komen heeft men er over het algemeen wel moeite mee. Er wordt ook gesproken dat ze geluidsoverlast en horizonvervuiling zijn. Er zijn drie mogelijke modellen geïdentificeerd: één molen bij elk dorp, de molens op één plek (bijvoorbeeld in combinatie met zonnencollectoren), of een compositie langs een lijn (zoals aan de dijk bij Marrum). De gemeente heeft uitgesproken een energiegemeente te willen zijn. Er is ook gesproken dat de opbrengsten die gegenereerd worden met de windmolens direct in het gebied besteed zouden moeten worden dit vanwege het draagvlak bij de bewoners. Ook andere vormen van energie zijn genoemd, evenals de mogelijkheid om deze activiteiten te koppelen met arrangementen en educatieve doelen (bijvoorbeeld een route langs energiezuinige en biologische bedrijven). 22 Ferwerderadiel Schetsboek

23 Landschap, natuur en cultuurhistorie: het uitgangsmateriaal Het concept van de geconserveerde en de levende kwelder Gesproken is over het concept van de geconserveerde, verstilde kwelder en de levende kwelder. Dit is een prachtig gegeven waar volop gebruik van gemaakt zou kunnen worden. Het is de lijn van een verhaal, dat verteld kan worden bij een wandeltocht in de tijd: Je loopt dan langs een raai vanaf een gefossiliseerde kwelderwal met terpen waar potscherven gevonden worden, tot aan de pionierszone, waar planten als Zeekraal voor de eerste verlanding zorgen: de route voert dan van Hegebeintum via Ferwert en de zeedijk tot aan het wad in het Noorderleeg. Maar het verhaal kan ook langs allerlei interessante andere wandel- en fietspaden verteld worden. Op de zeedijk staan is een sensatie. Hier heb je zicht op het hele verhaal. Nieuwe routes of doorsteekjes kunnen gevonden worden door zomerdijken, kades en schouwpaden te gebruiken. Buitendijks Het landschap buitendijks wordt nu ervaren als tamelijk onbereikbaar. Het zou beter toegankelijk gemaakt kunnen worden. Het gaat hier om relatief jonge cultuurhistorie, geworteld in een oude traditie. Dat klinkt mooi, maar je moet de kwelder ter plekke zien en ervaren. Hier loopt bij vloed het gebied onder water. Op deze plek is de getijdewerking zichtbaar en voelbaar. Hier zie je dat het land aanslibt tussen de rijsdammen en vastgehouden wordt door bijzondere plantensoorten die zout kunnen verdragen. En je ziet hoe de landaanwinning door mensen is gestimuleerd. Dit is een plek die tot de verbeelding spreekt. Hier zou ook een goede locatie gevonden kunnen worden voor een nieuwe terp (vergelijkbaar met bijvoorbeeld die op de Halligen in Duitsland, zie figuur). Er is een verhaal te vertellen bij de verkavelingsrichting, bij de dijken en bij de dobben. Fietsend of wandelend op weg naar de grens van water en land. Schetsboek Ferwerderadiel 23

24 Leefbaarheid en recreatie 24 Ferwerderadiel Schetsboek

25 Gemaal Vijfhuizen Informatiecentrum Het genoemde concept is ook een belangrijk gegeven voor een informatie- of bezoekerscentrum. Een dergelijk centrum is een steeds terugkerend onderwerp, in allerlei verschijningsvormen. Van inhoudelijk heel breed (natuur en cultuurhistorie, van terpen tot wadden) tot een beperktere vorm met als thema de kwelderontwikkeling buitendijks. Of een informatiecentrum in combinatie met een gemaal, met vistrappen of het ecosysteem van een zoet-zout overgang. Ook over de beste locatie voor een dergelijk informatiecentrum wordt gefilosofeerd. Er wordt bijvoorbeeld gesproken over het oude station van Marrum dat door de gemeente is opgeknapt. Volgens sommigen betreft het de mooiste zichtlocatie van de gemeente. En uitbreiding van het stationsgebouw aan de achterkant schijnt tot de mogelijkheden te behoren. Met name dit voorstel leidt tot een stroom van andere. Genoemd zijn o.a.: koppeling met het bestaande informatiecentrum Hegebeintum en/of met een informatiecentrum buitendijks van It Fryske Gea, gebruik van de bietenopslagplaats van Westernijtsjerk als parkeerruimte en camperplaats, koppeling met het Germaanse kerkje, bezichtiging, aansluiting bij Stichting Alde Fryske Tsjerken, een goed professioneel VVV-kantoor, knooppunt voor arrangementen, fietsverhuur, slaapruimte, horeca, bezinningscentrum, muziekuitvoeringen, fototentoonstellingen, en het in ere herstellen van rails, antieke slagbomen, andreaskruisen, stoomlocomotief, etc. Op deze locatie kan veel samengebracht worden. Het is een unieke A-locatie, ligt centraal in de gemeente, en dicht bij het buitendijkse gebied. Maar een nadeel van deze plek is dat je bij Marrum het terpgevoel mist. Duidelijk is dat men een nieuw informatiecentrum, of dit nu in Marrum staat of ergens anders, graag integraal wil ontwikkelen. Zodat het concept niet versnippert, verwatert en uiteenvalt. Maar aan de andere kant moet je ook juist niet alles bij elkaar proppen. Zodat je meer dorpen of gebieden een kans geeft, en de toeristen langer in het gebied houdt. Trekpleisters Ferwerderadiel heeft een aantal belangrijke trekpleisters in huis, maar het huidige recreatieve aanbod zou kwalitatief opgekrikt kunnen worden. Bijvoorbeeld het informatiecentrum bij de terp bij Hegebeintum zou opgewaardeerd kunnen worden. De terp in Oosterbeintum zou hierbij betrokken kunnen worden. Er zijn ook aanknopingspunten voor het herstellen en zichtbaar maken van oude kenmerken in het landschap. Zoals twee eendenkooien of het oude spoorlijntje van het Dokkumer Lokaeltsje. Deze laatste zou als fiets- of wandelroute hersteld kunnen worden. Daarnaast kunnen nieuwe ideeën uitgewerkt en opgepakt worden; zoals de vos-werende kwelder- Schetsboek Ferwerderadiel 25

26 eilanden in combinatie met verkwelderen, een nieuwe terp buitendijks, of het herstellen van een oude kreek. Ook het nieuwe gemaal zou als trekpleister kunnen fungeren. Dit kan door het niet weg te stoppen maar er een mooi architectonisch gebouw van te maken in combinatie met een informatiecentrum. Het landschap Het landschap heeft baat bij een duidelijke structuur waarbij de geschiedenis afleesbaar is. De punten waar je dit als voorbijfietsende of wandelende toerist het beste kan zien, zijn de aanknopingspunten voor routes. De dorpen hebben duidelijke kavelstructuren; de mooiste zijn te vinden langs de kwelderrug. Dorpen die afgezakt zijn naar de randen hebben een meer radiale structuur. Het beschermen van karakteristieke kruinige, bolle percelen is ook een wens in dit verband (perceelsvergroting en -verbetering met behoud van karakter). Egaliseren is dan uit den boze, maar bescherming van deze profielen is al vastgelegd in (provinciale) regelingen voor behoud en bescherming van aardkundige en landschappelijke waarden. Bovendien zijn de meeste boeren wel blij met deze veelal goed ontwaterde percelen. Ze houden de percelen het liefst klein en gebruiken ze voor akkerbouw. Het lijkt echter wel van belang om te kijken of dit soort percelen toch niet zoetjesaan verdwijnt. Ook de verkavelingsrichting is karakteristiek. Van belang is dat bij perceelsvergroting ten behoeve van de landbouw deze structuur behouden blijft. Dit kan zonder dat de gewenste perceelsgrootte in gevaar komt: door tussengrenzen er uit te halen maar de structuur op een grootschalig niveau in stand te houden (zie figuur). Het slotenpatroon binnen een blok mag er best uit. Per saldo is er dan minder randbreedte. Maar de lengte-breedte verhouding blijft op deze manier intact, en het karakter van het landschap blijft daarmee overeind. De overblijvende sloten kunnen in verhouding breder en natuurvriendelijk ingericht worden; dat betekent ruimte voor waterberging en akkerrandenbeheer. Het landschap is open en je kunt overal vanaf de weg het veld in kijken. Ook het zicht op de zeedijk wordt gewaardeerd. Maar van oudsher komt in dit gebied ook kleinschalige beplanting voor, met name rond de erven. De beplanting rond de dorpen zou verder verdicht kunnen worden. Sommige dorpen bieden mear stien as grien. Ook bedrijventerreinen kunnen meer in het groen gezet worden. Aan de zuidkant van de kwelderwal wordt beplanting alleen aangelegd bij woningen, en niet langs de wegen. Zo kan tussen de dorpen de openheid bewaard blijven. Ruilverkavelingsbosjes kunnen verwijderd worden of verplaatst naar de bewoonde wereld. Outdoor-imago Een ander concept dat uitgewerkt zou kunnen worden is dat van het imago van de gemeente Ferwerderadiel. De gemeente zou zich bijvoorbeeld als outdoor-gemeente kunnen profileren met een jeugdig, sportief en dynamisch imago. Ze heeft Bartlehiem als beroemd schaatsknooppunt in huis, en ook de Bartlehiemer skeelermarathon. De 11-steden kunnen ook in deze gemeente aanleiding zijn voor activiteiten; bijvoorbeeld voor een sloep-trip langs een deel van de route. Ook genoemd zijn: meer mogelijkheden voor schaatsen, skeeleren, mountainbiken en een spa-centrum. 26 Ferwerderadiel Schetsboek

27 Schetsboek Ferwerderadiel 27

28 conclusies 1 6 Ferwerderadiel heeft een buitengewoon heldere opbouw van het landschap dat herkenbaar, afwisselend en mooi is. De essentie hiervan is de indeling in een buitendijks en een binnendijks gebied, met een levende kwelder die nog steeds onder invloed staat van de zee, en een fossiele, als het ware ingelijste, kwelder. De hoogste plekken in het binnendijkse gebied zijn de oeverwallen, met daarop een reeks dorpen en boerderijen, en de terpen, waar de oudste kerkjes en dorpjes zijn te vinden. Daarnaast is heel kenmerkend voor het gebied de zone met akkerbouw onderlangs de dijk, en het groene weidegebied aan de kant van de Dokkumer Ie. Het landschap van Ferwerderadiel leent zich daarom uitstekend voor beleving en toerisme. Maar het zijn de mensen die het programma moeten maken. Een grote trekker zou zijn een soort nationaal terpencentrum, van waaruit wandelingen in de tijd gemaakt kunnen worden. Er zijn veel ideeën genoemd; zoals het samenstellen van toeristische arrangementen en het aansluiten bij regionale fietsroutes, het bundelen van informatie en routes in een centraal informatie- en bezoekerscentrum, grotere toegankelijkheid van voorzieningen, het toeristisch verbinden van Ferwert met de Dokkumer Ie door de opvaart bevaarbaar te maken, en een kunstmatige terp. De pijn in het gebied zit in de hoofdstructuur van landbouw en de ontsluiting. Er is behoefte aan meer ruimte in het akkerbouwgebied en verdere ontmenging van akkerbouw en grasland. Daarnaast zijn er problemen met landbouwverkeer dat over kleine plattelandswegen moet rijden en de verkeersveiligheid. Dit vraagt om herschikking van grond door middel van kavelruil of landinrichting. Tezamen met het inrichten van een infrastructurele ruggengraat, kan de landbouw beter georganiseerd worden. De bedoeling is dat er op deze manier een functionele plattegrond ontstaat, met een duidelijke routing van aan- en afvoer van verkeersstromen. Dat kan door ten eerste meer huiskavels te creëren en ervoor te zorgen dat bedrijven geen grond meer aan beide zijden van belangrijke wegen hebben liggen. Ten tweede wordt het landbouwgebied, in plaats van met een dicht netwerk van enkel smalle plattelandsweggetjes, doorsneden met een simpele en duidelijke (dubbele) T-structuur van wegen. De structuur bestaat uit een duidelijk hoofdroute met aansluitend, in kwadranten, de secundaire en tertiaire wegen die het verkeer op een logische en efficiënte manier op de centrale T-as afwimpelen. Daardoor kan tevens een deel van het probleem van landbouwverkeer en fietsers op dezelfde weg opgelost worden, naast lokale oplossingen met passeerstroken of een vrijliggend fietspad (bijvoorbeeld tussen Marrum en Burdaard). Met de recreatieve ontwikkeling kan aangesloten worden bij ontwikkelingen op het gebied van leefbaarheid. Door nieuwe impulsen op het gebied van recreatie en toerisme en in te spelen op de wens naar wonen in kleinere eenheden kan leegloop voorkomen worden en kunnen specifieke doelgroepen aangesproken worden. Ook windenergie heeft, ondanks de erkende nadelen, voldoende belangstelling in deze gemeente, en zou landschappelijk uitgewerkt kunnen worden. Daarbij moet oog zijn voor de koppelkansen met andere activiteiten. De groenstructuur van de gemeente wordt zo ingericht dat ze bestaat uit heldere groene elementen; met de dorpen als grote groene eilanden, en de bouwblokken als kleinere groene eilanden in het open landschap. Bij toekomstige bouwblokvergroting wordt hiermee rekening gehouden. Bij perceelsvergroting wordt de kenmerkende structuur zo veel mogelijk behouden, en ook de weinige overgebleven kruinige percelen kunnen blijven bestaan en een aanvullende landbouwkundige functie vervullen. 28 Ferwerderadiel Schetsboek

29 Voorgesteld wordt om het oppervlaktewatersysteem landschappelijk robuuster en manifester in te richten. Dit sluit aan bij het beeld van de duidelijk herkenbare omgeving en afleesbare historie van Ferwerderadiel, en is landschappelijk gezien aantrekkelijk. Daarmee kan bovendien voldaan worden aan een deel van de behoefte aan waterberging in de polder (zo n hectare van de benodigde 60 bij uitbreiding met 1 tot 1,5 meter aan beide zijden van bestaande watergangen). Natuurvriendelijke rietoevers kunnen de eentonigheid voor de watertoerist doorbreken. Waar mogelijk kunnen schouwpaden enerzijds gebruikt worden om ruimte voor slootverbreding te creëren, anderzijds als uitbreiding op het wandelroutenet om het gebied beleefbaar te maken voor bewoners en recreanten. Dit is bovendien een versterking van de natuur en de waterkwaliteit. Het geplande gemaal Vijfhuizen en de zoet-zoutovergang, evenals de daarmee samenhangende nieuw te graven of aan te passen watergangen, kunnen landschappelijk een aanwinst betekenen als goed nagedacht wordt over de vormgeving. Gedacht wordt aan een architectonisch interessant gemaal (eventueel in combinatie met een informatiecentrum), een eigen identiteit voor watergangen in de drie onderscheiden deelgebieden (buitendijks, tussen oeverwal en dijk, en in het komgebied van de mieden), en natuurvriendelijke oevers met hier en daar extra onderbrekingen van monotone strakke lijnen (zoals bijvoorbeeld ter hoogte van de molen aan de Hallumervaart). Een ander idee is om de Ferwertervaart opvaart op boezemniveau te ontsluiten en daarmee de gemeente toegankelijker te maken. Schetsboek Combi-ecoduct Ferwerderadiel N48 Zuidwolde 29

30 Deelnemerslijst Gemeente Ferwerderadiel Gemeente Ferwerderadiel Dienst Landelijk Gebied Dienst Landelijk Gebied Dienst Landelijk Gebied Dienst Landelijk Gebied Dienst Landelijk Gebied Dienst Landelijk Gebied Dienst Landelijk Gebied Dienst Landelijk Gebied Gebiedscommissie Gebiedscommissie Gebiedscommissie Gebiedscommissie Gebiedscommissie Gebiedscommissie Gebiedscommissie Gebiedscommissie Gemeente Ferwerderadiel Gemeente Ferwerderadiel It Fryske Gea Landschapbeheer Fryslân LTO Noord Provincie Fryslân Provincie Fryslân Provincie Fryslân Provincie Fryslân Provincie Fryslân Plattelânsprojecten Shared space instituut Voorzitter Gebiedscommissie Wetterskip Fryslân Wetterskip Fryslân Wetterskip Fryslân Leo Woudstra Johan Tigchelaar Oscar Verbree (projectleider) Wim Boetze (procesbegeleider) Jannes de Vries (teamtrekker) Johannes van Sinderen Marian de Haan (verslaglegging) Annebeth Bakker (teamtrekker) Martin van Dijken (teamtrekker) Stephan Smeijers (teamtrekker) Jan Buenk Henk Groenveld Henk Hiemstra Taekele Hijlkema Anneke Kamma Henk Oostenbrug Haite Schukking Tineke de Vries Haije Talsma Harry Feenstra Louis Dijkstra Els van Loon Jan Galema Henk Rozema Bertus de Jong Gilles de Lange Theun Miedema Nynke van der Hoef Sjoerd Nota Harm de Kroon Joca Jansen Libbe Zijlstra Aaltje Rispens 30 Combi-ecoduct N48 Ferwerderadiel Zuidwolde Schetsboek

31 colofon Tekst Fotografie Opmaak Druk Marian de Haan, DLG Gemeente Ferwerderadiel Annebeth Bakker en René Kemper, DLG Copy Systems, Groningen Maart 2010 Schetsboek Ferwerderadiel 31

32