I-mag INGENIEURSMAGAZINE. Kunst & MAANDBLAD VAN DE VLAAMSE INGENIEURSKAMER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "I-mag INGENIEURSMAGAZINE. Kunst & MAANDBLAD VAN DE VLAAMSE INGENIEURSKAMER"

Transcriptie

1 I-mag INGENIEURSMAGAZINE Jan Fabre Kunst & Techniek VIK viert nieuwjaar Parabolic Flight MAANDBLAD VAN DE VLAAMSE INGENIEURSKAMER adreswijzigingen: VIK, Herentalsebaan 643, 2160 Wommelgem jaargang 42 nummer 12 december 2004 maandelijks tijdschrift, verschijnt niet in juli en augustus afgiftekantoor 3500 Hasselt 1- P2A8632

2

3 VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Ing. Leo Wezenbeek Vlieghavenlaan 40, 3140 Keerbergen HOOFDREDACTEUR Ing. Noël Lagast EINDREDACTEUR Henk Van Nieuwenhove REDACTIERAAD Ing. I. Born - Ing. B. Demol Ing. H. Derycke - Ing. K. De Wever Ing. N. Lagast - Ing. G. Roymans Ing. L. Wezenbeek REDACTIESECRETARIAAT Francine Demaret SECRETARIAAT VIK Herentalsebaan 643, 2160 Wommelgem Tel Fax URL: - Doorlopend open van 08u30 tot 17u00 U kan lid worden door betaling op rekening van de VIK te Wommelgem 55,00 voor technisch en industrieel ingenieurs, die meer dan drie jaar gediplomeerd zijn; voor geassocieerde leden 30,00 voor hen, die 3 jaar of minder dan drie jaar gediplomeerd zijn; voor een samenwonend lid (1 e lidmaatschap tegen 50,00) of voor gepensioneerden 15,00 voor studenten-industrieel ingenieur 70,00 voor leden woonachtig in het buitenland 500,00 voor bedrijven, scholen, instellingen, enz. met meer dan 250 werknemers 250,00 voor bedrijven, scholen, instellingen, enz. met minder dan 250 werknemers DRUKKERIJ & LAY-OUT Drukkerij SLEURS nv, Overpelt Tel Fax Lid van de Unie van de Uitgevers van de Periodieke Pers (U.U.P.P.) MAGAZINECONCEPT Avant la Lettre, Mechelen Tel COVERFOTO: KU Leuven, Rob Stevens Voor de ondertekende artikels zijn alleen de auteurs aansprakelijk. Spil voor een welvarend Vlaanderen In april 1980 hield de Vlaamse Ingenieurskamer een congres over Innovatie en renovatie. De kabinetsmedewerker van de minister van Economische Zaken, prof. dr. W. Van der Panuyzen, hield een vurig pleidooi voor meer toegepast en minder fundamenteel onderzoek in ons land. Hij zei, en we citeren: dat het niet opging om het hobbyisme van hoogleraren - hun intellectuele vreugde - boven het toegepast onderzoek te stellen dat de welvaart van een land bepaalt. In dezelfde toon, maar dan een kwarteeuw later, sprak de rector van de Universiteit van Twente op het eerste jaarcongres van de recent gefuseerde Nederlandse ingenieursvereniging KIVI-NIRIA. We herinneren ook aan de woorden van ir. Gerard Manderyck, toenmalig directeur van de Oostendse hogeschool, op het VIK-congres in 1980: De hogescholen krijgen te weinig financiële middelen om aan toegepast onderzoek te doen, ondanks het feit dat er bijna drie keer zoveel studenten industrieel ingenieur zijn als studenten burgerlijk ingenieur aan de universiteiten. Het thema is actueler dan ooit, zeker nu de overheid de hogescholen middels een decreet een aantal fundamentele taken oplegt. De universiteiten beweren dat het probleem zich vanzelf zal oplossen door de associaties tussen hogescholen en universiteiten. Dit is een zoethoudertje! De overheid is zich onvoldoende bewust van de ernst van de zaak. Zowat 75 procent van de industrieel ingenieurs werkt in de industrie, hoofdzakelijk in KMO's. In het industrieel weefsel is de industrieel ingenieur de duivel doet al. Hij is mede de spil van onze economie en onze welvaart. De industrie vraagt om goed opgeleide industrieel ingenieurs. Ondanks de schaarse middelen die ze van de overheid krijgen, slagen de hogescholen er ook in goed opgeleide industrieel ingenieurs af te leveren. Maar de hogescholen in Vlaanderen pikken deze onderwaardering niet langer. Groot gelijk hebben ze. In Wallonië idem dito. De francofonen kwamen al een paar keer op straat en worden steeds bozer. Tijdens luidruchtige manifestaties in Brussel gaven ze hun ongenoegen te kennen. Vlaanderen wacht af. Hoelang nog? De Vlaamse Ingenieurskamer steunt met volle overtuiging de gerechtvaardigde eisen van de Vlaamse hogescholen voor industrieel ingenieur. Wordt ongetwijfeld vervolgd. Ing. Joseph NEYENS Algemeen voorzitter In dit nummer: E D I T O R I A A L Maandblad van de VIK, Vlaamse Ingenieurskamer Jaargang 42 Nummer 12 december 2004 Jan Fabre 4 Expeditie Zeeleeuw 8 Hoge resolutie breedbeeld 10 Ingenieurs in Mons 14 Tien jaar MBM 17 Nederlands netwerk 26 VIK viert nieuwjaar 31 Parabolic Flight 40

4 INGENIEUR EN MAATSCHAPPIJ Door het oog van de naald Foto s: Rob Stevens Jan Fabre tast grenzen van technisch kunnen af LEUVEN. Wat is het meest ontleende boek van de Bibliothecae Lovaniensis? Het zou best kunnen dat dit vanaf dit ogenblik La vie des insectes is, een boek uit 1923, van de hand van bioloog Jean-Henry Fabre. Op het Ladeuzeplein, vlak voor de universitaire bibliotheek, prijkt sedert korte tijd een kunstwerk van Jan Fabre, die op hoogst originele wijze hulde brengt aan zijn overgrootvader, maar ook aan de wetenschap, de kennis en de schoonheid. Gedurende vier jaar heeft een team van professoren en ingenieurs met de kunstenaar en zijn collectief samengewerkt om deze Totem te realiseren. Een reuzenscarabee schittert tegen het blauwe uitspansel, 20 meter hoog, vastgeprikt op een spiegelgepolijste naald. Niet alleen met esthetische bril, maar ook vanuit constructief standpunt is dit letterlijk een hoogstandje! Het ontwerp vereiste een complexe computeranalyse volgens de eindige-elementenmethode. Van onze redacteur Ik heb de mensen van de Unief waarschijnlijk zot gemaakt vertelde Jan Fabre met een monkellachje tijdens de officiële inhuldiging van zijn Totem. We vroegen het ir. Paul Lodewijckx (33), projectcoördinator bouw van de Technische Diensten van de KULeuven. Als je dag en nacht met zo'n project bezig bent, is het moeilijk er nog afstand van te nemen, aldus de ingenieur-architect. Af en toe werden we door afgrijzen overmand tijdens de realisatie. Maar ik ontken niet dat ik met een zekere fierheid op het werk terugblik, zoals iedereen die er zijn steentje toe bijgedragen heeft. Iedere keer als ik het Ladeuzeplein oversteek, kijk ik even omhoog. Met dit project heeft Jan Fabre de grenzen van het technisch kunnen afgetast. Hierover in dialoog kunnen treden met een kunstenaar, is een heerlijke ervaring. Een welgekomen afwisseling in de dagelijkse werkbeslommeringen van een ingenieur. Gevaarte van kilogram Vier jaar geleden stak een groep der wijzen van de KULeuven de koppen bij elkaar om een monument te bedenken ter gelegenheid 4 I-mag - DECEMBER 2004

5 Zelfs voor ingenieurs was dit geen koud kunstje. Het kostte bloed, zweet en tranen voor het kilogram zware gevaarte eindelijk kon recht getrokken worden om het Ladeuzeplein 'dramatisch' van uitzicht te veranderen. Hoeveel het kunstwerk precies gekost heeft, wordt door de universiteit met de mantel de liefde bedekt. Kwatongen beweren dat het kunstwerk aan de universiteit zowat euro gekost heeft. Totem werd door de universiteit aan de stad Leuven geschonken. van het 575-jarig bestaan van de universiteit. Onder impuls van Prof. Vic Goedseels, algemeen beheerder van de KUL, werd ervoor geopteerd een opdracht te geven aan een gerenommeerd kunstenaar. De keuze viel op Jan Fabre, wellicht de meest veelzijdige Belgische artiest van deze époque. Het voorstel waarmee Jan Fabre kwam aandraven, was verbijsterend, vooral door de manier waarop hij het aanbracht. De kunstenaar had een luciferdoosje meegebracht met daarin een scarabee en een naald. De kunstenaar prikte de kever op de naald en zei: Zoiets moet het worden. Het lijkt natuurlijk zeer eenvoudig, maar dat is het niet. Om dit kunstwerk te realiseren op groot formaat, werden de koppen bij elkaar gestoken. Prof. dr. ir. Guido De Roeck van de afdeling Bouwmechanica aan het Departement Burgerlijke Bouwkunde, gelastte zich met de ontwerpberekening. Prof. dr. ir. Ignaas Verpoest van het departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, boog zich over de materialen om dit huzarenstuk te realiseren. Verscheidene aannemers en onderaannemers werden bij het project betrokken. De Technische Diensten van de universiteit coördineerden de werkzaamheden. Als een rietstengel Toen Jan Fabre zijn naald en zijn kever kwam voorstellen hadden de universiteitsprofessoren vooral oog voor het oog van de naald, vertelt Paul Lodewijckx. Zij zagen meteen waar het gevaar schuil ging. Meer dan 20 verschillende naalden werden onder de loupe genomen. De kunstenaar wou een exacte kopie, een uitvergroting van een echte naald. Het oog betekent een constructieve verzwakking en bevindt zich op de plaats waar de grootste spanningen in de constructie optreden. Tweede hinderpaal vormde de scarabee van 200 kilogram die 2 meter onder de punt van de naald diende aangebracht. Toen Jan Fabre ons meedeelde dat de naald 22 meter hoog zou worden, in plaats van de oorspronkelijk voorziene 16 meter, hebben we even moeten slikken. Bij windstoten van 180 kilometer per uur buigt de naald door en gaat de kever in de twee richtingen 50 centimeter uit zijn lood. Dat reuzeninsect waait dus 1 meter over en weer. Die naald buigt door als een rietstengel. Kunt u zich voorstellen welke berekeningen er aan te pas zijn gekomen om dit vliegend gevaarte in de lucht te houden? DECEMBER I-mag 5

6 De universiteitsprofessoren hadden vooral oog voor het oog van de naald. Figuur 1 Langsdoorsnede van het oog met staal elementen Figuur 2 Dwarsdoorsnede van het oog (blauw: staal; rood: beton) Zoveel is duidelijk: voor de universiteit is het een prestigeproject geworden om de naald recht te krijgen. Zelfs voor ingenieurs was dit geen koud kunstje. Stootkracht en spannings-pieken Wie dit kunstwerk met een ingenieursbril wil bekijken, doet er goed aan de redenering van Prof. Guido De Roeck even mee te volgen. Rekent u even mee? De piekspanningen rond het oog van de naald en de relatief zware scarabee op 20 meter hoogte, hebben niet alleen invloed op de windkracht die het kunstwerk opvangt, maar ook op de natuurlijke frequenties. Door de windvlagen kan de naald met de scarabee in resonantie gaan. Bij resonantie treden grote trillingen en bijgevolg ook grote spanningen op. De trillingsvormen treden op als zogenaamde buigmodes bij 0,5373 Hz en 3,822 Hz. De naald is een holle buis in roestvrij staal. De vrije ruimte rond het oog werd gevuld met beton. Voordelen hiervan zijn een betere stootkracht, het wegwerken van spanningspieken en het verhogen van de interne wrijving waardoor resonantietrillingen beter uitgedempt worden. Van de naald werd een geparametriseerd eindige-elementenmodel gemaakt om soepel te kunnen inspelen op de vele ontwerpwijzigingen die het kunstwerk bij zijn creatie ondergaan heeft. De windbelasting (ontleend aan de Belgische windnorm) was bepalend voor het ontwerp van de naald. Nagegaan werd of door te grote bewegingen van de scarabee de naald niet zou kunnen uitknikken (in vaktaal: een tweede orde analyse). Het rekenmodel bevatte zogenaamde vrijheidsgraden. Dit betekent dat voor elk ontwerpalternatief een stelsel van vergelijkingen diende te worden opgelost. Extra berekeningen werden uitgevoerd om de spanningen tijdens het vervoer van de naald en bij de installatie, te analyseren. Polyester en hybridevezels Zenuwcentrum van de hele operatie was de coördinatiecel binnen de Technische Diensten van de universiteit. Deze dienst is de grootste van het hele universitaire weefsel, met enkele honderden werknemers waaronder vele tientallen burgerlijk en industrieel ingenieurs van allerlei pluimage. De naald werd geproduceerd in Gent door de firma Schréder, die ook de verlichtingspalen op het Ladeuzeplein vervaardigd en geplaatst heeft. Om de stalen naald te laten spiegelpolijsten is men in Frankrijk in de buurt van Parijs te rade gegaan. Voor het ontwerp van de scarabee in verschillende delen gaf Prof. Ignaas Verpoest advies inzake te gebruiken materialen. Het bedrijf Minimal Works in Rotterdam zorgde voor de uitvoering. De kever werd gegoten in een mal van siliconenrubber en een steunmal van polyester. Voor het wapenen werd een hybridevezel gebruikt van koolstof en keflar, speciaal behandeld voor het 6 I-mag - DECEMBER 2004

7 Als men dit kunstwerk ooit wil verwijderen, zal men het moeten los branden. gebruik in polyester. Het nekschild is verlijmd met het lichaam door middel van een epoxypasta met glasvezels. De poten zijn in aparte onderdelen uitgegoten, verlijmd en opgevuld met schuim. In de poten en voelsprieten loopt een RVS buizenstelsel dat trapsgewijs afneemt in dikte. De RVS buizen in het lichaam zijn verlijmd met constructie-sealer. Deze sealer werd ook gebruikt voor het afkitten van de vleugels. Deze vliesvleugels zijn warm getrokken over een mal. Hiervoor werd PETG (Poly Ethyleen Tereftalaat Glucol) gebruikt omwille van zijn vormende eigenschappen. Tenslotte werd de kever uitgegoten in polyester en wapening. De firma Sikkens heeft zelfs een speciale verf met kleuromslag ontwikkeld om de wisselende schakeringen van groen en blauw die zo typisch zijn voor de juweelkever, na te bootsen. Egyptische obelisk Voor alle duidelijkheid: dit is slechts een greep uit het uitvoerige lastencohier van het kunstwerk. Wie meer wil weten over de Totem van Jan Fabre, raden we aan zich te verdiepen in het boek dat door de universiteit in december 2004 wordt uitgegeven. Misschien kan u het ontlenen in de Bibliothecae Lovaniensis. Maar vergeet vooral niet uw ogen de kost te geven op het Ladeuzeplein. Naast de toren van de universiteitsbibliotheek ziet u de naald ten hemel rijzen, als een Egyptische obelisk in zijn meest uitgezuiverde vorm. De scarabee of juweelkever werd ook aanbeden in Egypte. In het oeuvre van Jan Fabre is de scarabee de perfecte schepping van de natuur, ongewijzigd in zijn vorm sedert honderden miljoenen jaren. De juweelkever is volgens de kunstenaar het geheugen van de natuur, een soort oudste computer ter wereld, een radar van het menselijk bestaan. De link naar de universiteitsbibliotheek als collectief geheugen van de mens is meteen gelegd. Ik heb het gevoel alsof het Ladeuzeplein voor dit kunstwerk geconcipieerd werd, zegt Paul Lodewijckx. Het kunstwerk werkt perfect tegen de massa van het plein. Ik moet toegeven dat Jan Fabre dit zeer goed heeft ingeschat. Voor mij is dit het meest surrealistische van de monumenten die hij gemaakt heeft. Als u onder de kever staat en naar boven kijkt, bedenk dan even dan het insect slechts met enkele voor het oog onzichtbare bouten rond de naald is vastgeschroefd en dat de naald met amper 12 bouten werd bevestigd op het dak van de ondergrondse parking. Wees gerust, besluit Paul Lodewijckx. Als men dit kunstwerk ooit wil verwijderen, zal men het moeten los branden. Henk VAN NIEUWENHOVE DECEMBER I-mag 7

8 INGENIEUR EN MAATSCHAPPIJ Stimulans voor maritieme technologie vist wrakken uit de Noordzee Een van de tien thema's van Expeditie Zeeleeuw die vanaf januari jarigen in Vlaanderen wil warm maken voor het zeewetenschappelijk onderzoek, draait rond scheepswrakken in de Noordzee. Een scheepswrak als dat van de HMS Hermes uit Wereldoorlog I, vertegenwoordigt een waardevolle tijdscapsule en spreekt tot onze verbeelding als herinnering aan spectaculaire zeeslagen voor onze kusten. Het recente samenwerkingsakkoord over maritiem erfgoed dat de federale en Vlaamse overheden sloten in Oostende, bewijst dat het e-learning project Expeditie Zeeleeuw van het Vlaams Instituut voor de Zee zeer kort op de bal speelt van de actuele Vlaamse knooppunten. Via een multimediale website met uniek beeldmateriaal, filmclips met experteninterviews en inhoudelijke samenwerking met verschillende wetenschappers (zoals dr. Marnix Pieters van het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed), biedt het project aan Vlaamse leerkrachten en leerlingen de kans te proeven van het Belgisch wetenschappelijk maritiem onderzoek op internationaal topniveau. Problemen in zee Expeditie Zeeleeuw wil jongeren via het medium internet onderdompelen in tien probleemvelden die met de zee te maken hebben (klimaat, scheepvaart, visserij, biodiversiteit, vervuiling, erfgoed, zeelucht, strandafval, ruimtelijke planning, oorlogsmunitie) en ze stimuleren om zelf met creatieve, onderbouwde oplossingen voor de dag te komen. Is kweek van kabeljauw een alternatief voor de tanende visserij op de soort? Hoe vaar je een haven binnen, rekening houdend met golven, ondiepten en weersomstandigheden? Wat met de gedumpte oorlogsmunitie voor de kust van Heist? De klas die het best scoort in het voorstellen van oplossingen wint een heuse expeditie met het oceanografisch schip De Zeeleeuw. E-Learning project Dit e-learning project voor de derde graad secundair onderwijs (ASO, KSO, TSO, BSO) is een initiatief van het Vlaams Instituut voor de Zee in een partnerschap met SHE Consultancy en de administratie Waterwegen en Zeewezen, afdeling DAB Vloot. Het kadert in het actieplan Wetenschap Maakt Knap als onderdeel van de administratie Wetenschapsinformatie en Innovatie van de Vlaamse Gemeenschap en wil jarigen aanzetten om een studierichting te kiezen die betrekking heeft op wetenschappelijk onderzoek en maritieme technologie. Expeditie Zeeleeuw is een invulling van de vakoverschrijdende eindtermen, waarbij probleemgestuurd en sociaal leren centraal staan. Het effectieve leertraject loopt van 12 januari tot 23 maart Inschrijven kan via de site tot 15 december INFO 8 I-mag - DECEMBER 2004

9 Energiezuinig kantoor Cenergie is een innovatief ingenieursbedrijf, gegroeid uit een spin-off van de universiteit van Antwerpen, dat zich inzet voor een verhoging van het energiebewustzijn en het meebouwen aan een duurzame toekomst voor onze samenleving. Energie-efficiënte en ecologisch interessante technieken zijn stokpaardjes van Cenergie. Van onze redacteur Als adviesbureau biedt Cenergie klantgerichte diensten aan die rendabel zijn. Met de focus op energie kan men een beter comfort of efficiëntere bedrijfsvoering garanderen. Cenergie wil als kennisbedrijf de markt voor efficiënt energiegebruik, duurzaam bouwen en hernieuwbare energie verder ontwikkelen, en vormt binnen deze markten een zeer belangrijke schakel door haar pro-actieve benadering. Het vernieuwde Cenergiehuis, aan de Gitschotellei in Berchem, werd geopend door Vlaams minister van Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur, Kris Peeters. Het kan een voorbeeld van een energiezuinig kantoor genoemd worden. Voorbeeldproject In 1997 werd de cvba Cenergie opgericht met 4 mensen, intussen is Cenergie uitgegroeid tot een bedrijf met bijna 20 teamleden. De huisvesting diende mee te groeien en daarom werd het voormalig Bacobkantoor grondig gerenoveerd tot een voorbeeldproject op het vlak van energiebesparing. Het resultaat is een licht kantoor met een hoog comfort en een laag energieverbruik. Zonder de aanwezigheid van mechanische koeling blijft het comfort erg aangenaam tijdens hete zomerdagen. Door middel van dynamische thermische simulaties kon vooraf het comfort onderzocht worden en werden de meest kosteneffectieve maatregelen geselecteerd voor passieve koeling. De driedubbele beglazing van de vliesgevel op het zuiden benut de zonnewarmte in de winter en neemt het koudegevoel weg. De verwarming van het kantoor gebeurt door een condenserende gasketel van 32 kw, waaraan een buffervat werd gekoppeld van 200 liter in afwachting van de plaatsing van zonnecollectoren op een sheddak. Een doorgedreven daglichtontwerp laat het licht zo ver mogelijk in alle lokalen binnendringen. Er werden simulaties uitgevoerd met de software Radiance om de daglichttoetreding te maximaliseren en verblinding door directe straling te voorkomen. Via de binnenkoer, de sheddaken met vensters op het noorden, de vide en de erker stroomt het daglicht rijkelijk binnen. Voor de verlichting werd gekozen voor hoogrendementsarmaturen met elektronische ballast. De armaturen zijn uitgerust met een daglichtsensor en in het kantoorgedeelte wordt alles gestuurd door middel van bewegingsdetectoren. De balansventilatie in het kantoor beperkt de ventilatieverliezen tot een minimum, dankzij de warmtewisselaar met 90 % rendement. De ventilatiekanalen werden in opbouw geplaatst en geven het kantoor, samen met de verlichtingsarmaturen in opbouw, de gepolierde betonvloer en het blauw glazen tapijt op de binnenkoer, een uniek karakter. Henk VAN NIEUWENHOVE DECEMBER I-mag 9

10 INGENIEUR EN TECHNOLOGIE Hoge resolutie breed Gemidis, een spin-off van de Universiteit Gent en het Leuvense onderzoekscentrum IMEC, is een nieuwe speler op de internationale beeldschermmarkt. Gesteund door een jarenlange expertise, zal het bedrijf hoge resolutie breedbeeldmonitoren op de markt brengen die opgebouwd zijn uit microdisplays van vloeibare kristallen. De gebruikte productiemethoden worden slechts door weinige bedrijven beheerst en staan garant voor een superieure beeldkwaliteit. Op initiatief van de Universiteit Gent en het Leuvense nano-elektronica onderzoekscentrum IMEC kwam Jan Lambrecht op 5 augustus 2004 aan het hoofd van een nieuwe spin-off, Gemidis. Deze belichaamt de verregaande samenwerking tussen de Thin Film Components Group van Prof. Dr. André Van Calster en de experts van IMEC. De onderzoeksgroep wordt wereldwijd erkend als gezaghebbend op het vlak van technologie en ontwerp voor microdisplays. In een eerste fase richt Gemidis zich op de home-entertainment markt met goedkope breedbeeldschermen van superieure kwaliteit. Deze schermen zullen via tv-producenten op de markt worden gebracht. 1 miljoen pixels Het eerste reeds gerealiseerde product is een hoge resolutie microdisplay met meer dan 1 miljoen pixels, waarbij de nodige lenzen het miniatuurbeeld op het display vergroten tot wat uiteindelijk op het scherm te zien is. Om dit te verwezenlijken, integreert het bedrijf Vertically Aligned Nematic liquid crystals (VAN vloeibare kristallen) in be- Vlaamse spin-off wel 10 I-mag - DECEMBER 2004

11 beeldscherm met vloeibare kristallen staande liquid-crystal-on-silicon (LCOS) technologie. Deze laatste integreert vloeibare kristallen op siliciumschijven (basismateriaal voor computerchips) en wordt beschouwd als een goedkoop en kwalitatief alternatief voor de bestaande technologieën in grote schermen (meer dan 40inch). Het complexe productieproces kon slechts op punt gesteld worden na bijna tien jaar doorgedreven onderzoek. Slechts enkele bedrijven ter wereld beheersen de techniek voor het integreren van VAN-kristallen in de LCOS-technologie. Tegen de zomer moet een nieuwe versie met ongeveer 2 miljoen pixels klaar zijn en tegen het einde van 2005 belooft Gemidis een versie met meer dan 4 miljoen pixels. Gespecialiseerde markten In een later stadium wil Gemidis zijn knowhow aanwenden voor het veroveren van de meer gespecialiseerde markten zoals die van de medische beeldvorming, de grafische en druksector, digitale cinema en head-updisplays (schermen geïntegreerd in brillen en vensters). Bij al deze uitdagingen kan Gemidis niet alleen rekenen op de technologische en financiële ondersteuning van de Universiteit Gent en IMEC, maar ook op financiële steun van risicokapitaalgroepen GIMV, Fagus (joint venture opgericht door het Europese Investeringsfonds en Fortis Private Equity), het Baekelandfonds en enkele business angels. Business Angels Voor GIMV is de samenwerking een bevestiging van zijn vernieuwd engagement voor beginnende bedrijven die een sterk potentieel hebben op onontgonnen gebieden van de technologiemarkt. Marc Wachsmuth, die als vertegenwoordiger van GIMV zal zetelen in de raad van beheer van Gemidis, verklaart: Deze investering is risicovol, maar wel met mogelijk hoge opbrengsten en is een gevolg van de versterkte relatie met IMEC, met wie we eerder dit jaar in een nauw samenwerkingsverband stapten. GIMV wil een actieve rol spelen in Gemidis, onder meer door het aanwenden van onze bestaande netwerken in de wereld van de consumentenelektronica en Azië. Voor Fortis Private Equity is deze participatie de eerste co-investering van Fagus met het Baekeland-fonds. Het early-stage technologiefonds Fagus, opgericht in juni 2001, nam tot op heden al 8 participaties. "De technologische ondersteuning van de Universiteit Gent en IMEC, de sterk ontluikende markt van breedbeeldmonitors en het engagement van het management, maken van deze hoog-risico deelneming in een technologiestarter een weloverwogen investeringsbeslissing;" stelt Raf Moons, senior investment manager van Fortis Private Equity. Universiteit Gent De Universiteit Gent biedt in heel wat wetenschappelijke disciplines hoogstaand en door onderzoek ondersteunde opleidingen aan voor meer dan studenten. Vijfduizend onderzoekers zijn actief in het academisch en toegepast onderzoek. De afdeling Technologietransfer is verantwoordelijk voor de coördinatie van de commercialisering van onderzoeksresultaten via o.a. contractonderzoek en dienstverlening met de privé, creatie van intellectueel eigendom via octrooiering en licenties en ondersteuning van oprichting van high tech startups ter commercialisering van excellente technologieën in bepaalde markten. Vanuit de Universiteit Gent worden jaarlijks gemiddeld twee à drie spin-offs opgericht, die zich meestal vestigen in de wetenschapsparken en incubatoren in Gent en Oostende. Voor meer informatie: IMEC IMEC is het grootste onafhankelijk onderzoekscentrum in Europa in nanotechnologie en nano-elektronica. Meer dan 1300 medewerkers van over heel de wereld werken samen in het Leuvense bedrijf. Het onderzoek van IMEC vindt zijn toepassing o.a. in een betere gezondheidszorg, slimme elektronica, een proper milieu en veilig vervoer. Voor meer informatie: Ing. Etienne BEERNAERTS dra in uw huiskamer DECEMBER I-mag 11

12 INGENIEUR EN TECHNOLOGIE VAN DE HEETNAALD... BRANDSTOFSYSTEMEN IN PLASTIC Inergy Automotive Systems, een gemeenschappelijke dochter van Solvay en het Franse Plastic Omnium, is 's werelds nummer één voor de productie van plastic opslagsystemen voor brandstof. Het bedrijf werd onlangs uitgekozen om het complete brandstofsysteem voor twee nieuwe automodellen van General Motors en één van Nissan te ontwikkelen. De voertuigen moeten aan de allerstrengste Californische normen voor de emissie van brandstoffen voldoen. Deze zogenaamde PZEV-eisen (Partial Zero Emission Vehicle) die Californië vanaf 2005 oplegt, worden door de plastic brandstofsystemen van Inergy Automotive Systems moeiteloos gehaald. Proba maakt haarscherpe foto's van onder meer San Francisco en de Golden Gate-brug. Plastic brandstofsystemen zijn milieuvriendelijker DRIE JAAR PROBA De Belgische satelliet Proba (Project for On-Board Autonomy) vierde onlangs zijn derde verjaardag. En dat werd door de Europese ruimtevaartorganisatie ESA dik in de verf gezet. Hoe kan het ook anders: Proba is, met de afmetingen van een groot televisietoestel, een enorm succes. In zijn polaire omloopbaan op 600 kilometer boven het aardoppervlak, maakt de satelliet elke maand zo'n 300 afbeeldingen van circa 60 verschillende locaties. Tot nu toe heeft het ruimtevaartuig met zijn twee camera's - de 'Compact High Resolution Imaging Spectrometer' (CHRIS) en de zwart-wit 'High Resolution Camera' (HRC) - meer dan afbeeldingen afgeleverd. Proba werd ontwikkeld door een bedrijvenconsortium, geleid door de Belgische onderneming Verhaer t. Hoewel het project als een eenjarige missie was bedoeld, heeft het een langer leven gekregen en fungeert nu als satelliet voor aardobservatie. De autonomie van Proba is opmerkelijk: de vluchtleiding in het Waalse Redu hoeft enkel de breedte-, lengte- en hoogtegraad van een doellocatie op te geven en de satelliet doet de rest. De boordcomputer navigeert het ruimtevaartuig naar de juiste positie, brengt het onder de correcte hoek, maakt de foto en levert de afbeelding. Dit alles gebeurt al feilloos gedurende drie jaar. Inmiddels staat de 'Proba-2' in de steigers. Deze nieuwe satelliet zal naar verwachting eind 2007 door ESA worden gelanceerd. Evenals zijn voorganger zal de missie nieuwe technologieën en producten in de ruimte uittesten. De constructie in kunststof laat tot veertig keer minder brandstof dan de vroegere systemen verdampen. Deze spectaculaire verbetering is het resultaat van innovaties op het vlak van gebruikte materialen, het ontwerp en de productiemethode. COMPUTER LUISTERT MEE Hebt u ook leuke ervaringen met call centers? Je belt ze, er wordt vriendelijk geluisterd naar je vraag en vervolgens word je minuten lang met een onnozel muziekje 'on hold' op de achtergrond gezet. Tenslotte geeft dezelfde stem, inmiddels licht paniekerig, toe dat de informatie even niet te vinden is. Ze zullen je zo snel mogelijk terugbellen. Maar dat gebeurt uiteraard nooit. Het probleem is dat vele call centers voor verschillende 12 I-mag - DECEMBER 2004

13 VAN DE HEETNAALD... Call centers krijgen ondersteuning van A I. ONFILMBARE FILM klanten opereren. Die hebben elk duizenden pagina's informatie in de databank van het call center gedownload en voor de operator kan het soms knap lastig zijn om de juiste informatie bijtijds boven te halen. Als het aan Koen Wolters van de Universiteit van Twente ligt, is het bovenstaande scenario binnenkort verleden tijd. Hij ontwikkelde een artificieel intelligentiesysteem dat bepaalde sleutelwoorden in een gesproken vraag herkent. Nog voor de vraag volledig is uitgesproken, heeft het systeem alle relevante documenten al geselecteerd. Dat bespaart de operator heel wat tijd en stress. Het AIsysteem van Wolters gaat binnenkort proefdraaien in Nederland. In de Verenigde Staten is het kopiëren van nieuwe films in de bioscoop met een camcorder een echte plaag geworden. Tegen deze piraterij wil Kodak een nieuw digitaal projectiesysteem ontwikkelen. In tegenstelling met conventionele projectoren, sturen digitale projectoren de drie verschillende kleurenbundels (rood, groen en blauw licht) apart naar het filmscherm. Kodak wil het opnemen van films in de bioscoop onmogelijk maken. Kodak heeft nu in de VS een octrooi aangevraagd om elk van die kleuren op een discontinue manier te projecteren. De bundels worden 'flikkerend' uitgezonden met een frequentie van ongeveer 100 hertz. De frequentie zal voor elke kleur lichtjes anders zijn. Het menselijke oog zal hiervan niks merken, maar de elektronica van de camcorder raakt totaal van slag door al dat kleurig geflikker. CAMERA HELPT BIJ PRIKKEN Herbert Zeman, een biomedisch ingenieur van de Universiteit van Tennessee (VS), heeft een infrarode camera gebouwd waarmee je een perfect beeld van de aders in de huid krijgt. Dit toestel moet artsen en verplegend personeel helpen om voortaan van de eerste keer juist te prikken. Genoeg plaats om te prikken. Het apparaat belicht de huid met een lichtbundel van 740 nm. Licht van deze golflengte wordt sterk door bloed geabsorbeerd, terwijl andere weefsels het verstoren. Een ingebouwde digitale camera neemt van de huid een 'real time' foto, die door een computer wordt bijgewerkt en vervolgens op de huid geprojecteerd. Hierdoor ontplooit zich een magisch netwerk van aders die onzichtbaar voor het menselijke oog zijn: ideaal om een naald in te prikken. SMS BEVEILIGT KREDIETKAART VISA, American Express en Master Card geven handenvol geld uit aan de beveiliging van betaalkaarten. Zo screenen ze voortdurend het aankoopgedrag van hun klanten op een ongewoon patroon. Maar als dan de alarmbellen beginnen rinkelen, is het vaak al te laat. Daarom wil Pro- Techtor, een Californisch bedrijf dat in algemene beveiliging is gespecialiseerd, kredietkaarten op de markt brengen waarin een GSM-nummer zit opgeslagen. Telkens de kaart wordt gebruikt, verstuurt de centrale van de kaartmaatschappij een SMS naar het GSM-nummer. De koop gaat pas door als de kaarthouder via een reply-sms een geheime PIN-code doorstuurt. Pro-Techtor wil betaalkaarten veiliger maken. Op die manier weten zowel de klant als de maatschappij onmiddellijk wanneer iemand een betaalkaart heeft gekopieerd en op iemands anders kosten aan het winkelen is. De drievoudige beveiliging (kaart, GSM en pin-code) is volgens Pro- Techtor de meest optimale manier om kredietkaarten onkraakbaar te maken. NIEUWS VIA JE HORLOGE Horlogemaker Swatch brengt in de VS een nieuw horloge uit die naast tijd, ook nieuws, sportuitslagen, het weerbericht, aandeelkoersen en tal van andere nuttige informatie weergeeft. Swatch sloot daarvoor een overeenkomst met Microsoft en maakt gebruik van Microsoft's 'MSN Direct wireless data service'. De nieuwe horlogelijn krijgt de naam Paparazzi en de basisversie gaat over de toonbank voor 150 US$, wat ongeveer het dubbele van een standaard Swatch is. Wie nog 60 US$ per jaar wil bijbetalen, kan (indien hij Microsoft Outlook op zijn PC gebruikt) ook tjes en herinneringen naar zijn horloge versturen. Peter RAEYMAEKERS DECEMBER I-mag 13

14 MONS INGENIEUR EN TECHNOLOGIE Mons Bakermat van de ingenieursopleiding MONS. Het hoger onderwijs is in Mons (Bergen) goed vertegenwoordigd. Mons is een typisch Belgisch onderwijsvoorbeeld, met overlappingen van opleidingen die worden georganiseerd door de verschillende onderwijsnetten. De concurrentie tussen de onderwijsnetten is spijkerhard, maar het onderwijs is kwalitatief hoogstaand. De beroemdste inwoner van Mons is zonder twijfel Elio Di Rupo. Hij is niet alleen een aparte verschijning, hij is tevens een hoogbegaafd intellectueel én exponent van het Bergense onderwijs. Destijds zwaaide hij met grote onderscheiding als licentiaat chemie af aan de universiteit van Mons. Met nog grotere onderscheiding, de grootste, werd hij doctor in de wetenschappen. Prof. dr. Di Rupo doceert aan diezelfde universiteit chemie. Van tijd tot tijd geeft hij ook 'summer courses' in Leeds. Een portret van een merkwaardige stad en haar beroemde inwoner. Van onze hoofdredacteur Wie een inwoner van Mons vraagt waar Elio Di Rupo woont, krijgt meteen een uitbundige uitleg. Vlamingen worden zelfs extra in de watten gelegd. Voor les z'amis flamands willen ze graag een ommetje maken naar de rue onze Novembre, numero onze: Monsieur Elio habite le onze-onze. De joviale Di Rupo woont daar met zicht op de achterkant van het stadhuis, zijn werkterrein als burgemeester. Prof. dr. Elio Di Rupo De Montois kennen zijn levensgeschiedenis. Die heeft hij ook al vaak in Mons verteld, in café's en op straat. De lieveling van Mons werd in 1951 geboren in het Waalse dorpje Morlanwelz, in een gezin van 7 kinderen. Zijn stadsgenoten zullen u vertellen dat zijn vader omgekomen is bij een verkeersongeval, toen hij nog klein was. Hou hem in het oog, hij wordt ooit nog premier van ons land. Hij is veeltalig. «Il connaît très bien la langue Hollandaise, votre langue», weet men ons in Mons te vertellen. Dat Hollands niet gelijk is aan Nederlands, is hier nog niet doorgedrongen. Nederlands heeft hij trouwens aan de taalfaculteit van Mons geleerd van een Vlaamse prof. Zijn privé-secretaresse beheerst vele talen. Elio Di Rupo weet wat het belang van talenkennis is. De toekomstige premier (zo zegt men in Mons) heeft charisma te koop, meer dan de Franse Zonnekoning. De Waalse chou-chou en vrijgezel 14 I-mag - DECEMBER 2004

15 scoort daarmee heel goed, ook bij vrouwen, zo hoort men al eens aan de koffietafel. Bij de volgende federale verkiezing zouden ze wel eens zijn charmerende omgang met een rood bolletje achter zijn naam kunnen honoreren. Onze Guy weze gewaarschuwd. Hij kan zich beter een vlinderdas aanschaffen. Elio Di Rupo is niet alleen een aparte verschijning, hij is ook een hoogbegaafd intellectueel. Sedert 1990 geeft hij ook les. Uitzonderlijk is dit niet. Onze Johan Vande Lanotte geeft ook les, aan de U.Gent. Minister Vande Lanotte leert de studenten omgaan met het grondwettelijk recht. Elio houdt het bij chemie, het omgaan met atomen en moleculen. Hij doet er zelfs nog een scheut bij. Van tijd tot tijd geeft hij summer courses aan de universiteit van Leeds, in Engeland. Lesgeven tijdens de zomerperiode is in Engeland zoveel aangenamer dan in het mistig winterseizoen. In 1982 begon Di Rupo aan zijn politiek parcours. Hij was toen onderzoeksdirecteur aan de universiteit van Mons. De reden waarom hij van de wetenschap naar de politiek overstapte, verklaart hij als volgt: «Au sein du Parti Socialiste, je trouve un écho à mes idéaux humanistes de justice sociale et de liberté individuelle» Van wetenschap naar politiek Gedurende ruim 20 jaar legde hij een indrukwekkend parcours af: gemeenteraadslid, schepen, volksvertegenwoordiger, Europees kamerlid, senator, burgemeester van Mons, minister van onderwijs, minister-president van de Waalse regering, vice-premier, minister voor communicatie en openbare diensten, voorzitter van de PS, enzovoort. De Minister van Staat mag ook al eens bij de koning op bezoek. Zo'n ontmoeting is altijd goed om zijn laatste studie toe te lichten, zoals deze uit 2003: Pour une Belgique créative et solidaire. Vlamingen weten wat dit betekent Elio Di Rupo duikt ook op in allerlei Raden van Bestuur, ten minste als ze van enige betekenis zijn, zoals die van de universiteit van Mons, zijn lievelingsonderwijsinstelling. Zelden ontbreekt hij op de opening van het academiejaar en hij weet altijd wel een toespraak uit zijn mouw te schudden. Want zoveel is duidelijk, hij is een knap spreker, letterlijk en figuurlijk. Record werkloosheid Di Rupo en de anderen De stad Mons telt inwoners, het arrondissement Mons (19 gemeenten). In de kleinste gemeente van het arrondissement (Nouvelles) wonen 340 mensen, in de grootste (Jemappes) Mons heeft de grootste werkloosheidsgraad van het land. De stad van burgemeester en PS-voorzitter Di Rupo haalt het nationaal record van 24,3 procent. In Mons werkt 80 procent van de actieve bevolking in de openbare sector. In Charleroi bedraagt de werkloosheidsgraad 23,9 procent, in Luik is dat 21,9 procent, in La Louvière 20,6 procent. Nochtans hoort men in Mons geen lethargisch gejammer. De Waalse minister-president, monsieur van Cau, nam inmiddels de lijfspreuk over van zijn vroegere Vlaamse collega: Als we willen vooruitgaan, moeten we het zelf doen. Anders gezegd: Wat we zelf doen, doen we beter. De positieve resultaten tekenen zich reeds lichtjes af. Niet in de werkloosheidsgraad. Die blijft even hoog. Wel in het scheppen van nieuwe arbeidsplaatsen die vaak van een hoog technologisch niveau zijn. Sinds 1996 zijn er bij gekomen en werden ook de beroepsopleidingen fors aangewakkerd. In 2002 werd in Wallonië 1,2 miljoen uren aan beroepsopleiding besteed. Dit is drie keer meer dan in Grote ondernemingen heeft Wallonië echter niet meer. In Vlaanderen zijn er bedrijven met meer dan 200 personeelsleden, tegenover 680 in Wallonië. N.L. DECEMBER I-mag 15

16 De stad Mons leverde in de loop van haar geschiedenis geregeld een minister aan het land, veelal op het departement onderwijs. De PS-er Léo Collard, die van 1953 tot 1974 burgemeester van Mons was, is wellicht de meest bekende, toch onder de oudere Vlamingen. Leerkrachten van het katholiek onderwijs zijn hem dankbaarheid verschuldigd. Nadat ze eerst massaal tegen zijn beleid hadden betoogd, zorgde hij er voor dat hun porte-monnaie op het einde van de maand meer gevuld werd. Een ander voorbeeld is Abel Dubois, burgemeester van Mons van 1974 tot 1989, en minister van onderwijs in de Waalse regering. Zijn collega Herman De Croo was toen onderwijsminister in de Vlaamse regering. De twee waren destijds, toen de studies voor technisch ingenieur werden hervormd, de schietschijf van de Vlaamse technisch ingenieurs. De Vlamingen stonden op het behoud van hun titel, de Walen wilden van de ingénieur technicien af in ruil voor de ingénieur industriel, een titel die reeds van 1898 tot 1933 in Wallonië werd gebruikt. In 1898 was er immers nog geen sprake van een opleiding voor technisch ingenieur in Vlaanderen. Deze kwam er pas vanaf In de Kamer moest De Croo bij de keuze van de titulatuur de duimen leggen voor Dubois. In 1977 zag de industrieel ingenieur in Vlaanderen het levenslicht. Oudste ingenieursschool Het hoger onderwijs in Mons omvat de Université de Mons-Hainaut (UMH), de Faculté Polytechnique de Mons (FPMs), de Facultés Universitaires Catholiques de Mons (FUCaM), twee hogescholen voor industrieel ingenieurs (Institut Supérieur Industriel de Mons - ISIMs - en het Institut Supérieur Industriel Catholique du Hainaut - ISICHt) en een drietal hogescholen voor korte type-opleidingen (Bachelor). Burgerlijk ingenieurs worden opgeleid aan de Faculté Polytechnique de Mons (FPMs), een onderwijsinstelling die onafhankelijk is van de universiteit. Ze werd in 1836 opgericht en is de oudste ingenieursschool van ons land. Nadien volgden die van Luik (1837) en Gent (1838). De FPMs kwam er op voorstel van Jean- Baptiste Thorn, de tweede gouverneur van Henegouwen sedert de onafhankelijkheid van België. Oorspronkelijk heette de school Ecole Provinciale des Mines du Hainaut. De studieduur bedroeg 2 jaar en het leerprogamma was dat van de Ecole Centrale de Paris (ECP). De schoolbevolking omvatte een handvol studenten en twee jonge professoren, Guibal (23) en Devillez (24), beide pas afgestudeerd als ingenieur aan de Ecole Centrale de Paris. Hun imposant standbeeld staat in de prachtige voortuin van het rectoraat, het hoofdgebouw in het stadscentrum, dat ook een aantal leslokalen en laboratoria omvat. In 1853 werd de afdeling chemie opgericht, in 1862 deze voor mechanica en in 1887 deze voor elektriciteit. In 1876 werd de studieduur op 4 gebracht en werd een nieuwe naam ingevoerd: Faculté Polytechnique du Hainaut. De huidige naam dateert van Vandaag heeft de FPMs 7 afdelingen: architectuur, chemie, elektriciteit, mechanica, materiaalwetenschappen, bedrijfsbeleid en mijn-aardkunde. Aan de FPMs studeren een tal studenten. De onderwijsgroep bestaat uit 70 professoren en 150 onderzoekers en assistenten. De derdecyclus opleiding (doctoraat) heeft een 100-tal studenten. De FPMs is een aantrekkingspool voor vele buitenlandse studenten. In eigen land en in het buitenland heeft ze een grote faam. Industrieel ingenieurs worden in Mons opgeleid aan de twee voornoemde instellingen. Vanaf het academiejaar bedraagt de opleidingsduur voor alle industrieel ingenieurs in het Franstalig Gewest 5 jaar ( 3+2). Universiteit en Facultés Universitaires Raoul Warocqué ( ), één van de achterkleinkinderen van Nicolas Warocqué, heer van Mariemont en grondlegger van de naar hem genoemde invloedrijke dynastie. De familie beheerde koolmijnen, spoorwegen, gas- en elektriciteitmaatschappijen en andere bedrijven zoals Les Forges de Clabecq. Ze waren ook heel actief in China en Portugal. De oudste faculteit werd naar de stichter genoemd: Faculté Warocqué des Sciences Economiques. Raoul Warocqué wilde dat alle bedrijfsleiders die in zijn imperium werden tewerkgesteld, aan 'zijn' faculteit werden opgeleid. De universiteit omvat 2 centra, één in Charleroi en één in Mons. De 6 faculteiten (psychologie, economische wetenschappen, wetenschappen, letterkunde, vertalers, medicijnen-farmacie-biomedische wetenschappen) tellen samen circa studenten. Elio Di Rupo studeerde aan de faculteit wetenschappen (chemie) en behaalde in deze discipline een doctoraat. De Facultés Universitaires Catholiques de Mons (FUCaM) vond zijn wortels in het gedachtegoed van een handvol katholieke bedrijfsleiders die in 1896 in La Louvière een een- jarige opleiding voor handel oprichtten. Naast het onderricht in de handel waren talen erg belangrijk. Na een opleiding in La Louvière voltooiden de studenten hun studies in Leipzig en Londen. De school verhuisde na enkele jaren naar Mons en kreeg in 1965 het universitair statuut. In 1965 ontstond de faculteit toegepaste economische wetenschappen, in 1971 deze voor politieke wetenschappen. Daarna volgden nog andere. Ze huizen allemaal onder de koepel Facultés Universitaires Catholiques dat een moderne campus is, maar heel wat minder studenten telt dan de UMH. De Universiteit van Mons (de officiële benaming is Mons-Hainaut) werd in 1899 opgericht, op initiatief van de industrieel MONS Ing. Noël LAGAST 16 I-mag - DECEMBER 2004

17 Vorming 10 jaar Master in Bouwmanagement De Master in Bouwmanagement, één van de meest succesvolle opleidingen van het VIK-Vormingsinstituut, bestaat 10 jaar. Reden te meer om de bloemetjes buiten te zetten en een bezinning te houden tijdens een academische zitting. Multidisciplinair denken is steeds meer aan de orde en kan het verschil maken tussen een goede en een steengoede manager, aldus Ing. Guy Roymans, programmadirecteur én drijvende kracht achter de MBM. Van onze redacteur Het initiatief voor de opleiding Master in Bouwmanagement is meer dan 10 jaar geleden uitgegaan van de Vlaamse Ingenieurskamer. Vragende partij was de Vlaamse Confederatie Bouw, die tot de vaststelling gekomen was dat een moderne manager in de uitoefening van zijn functie geconfronteerd wordt met heel veel facetten die tijdens zijn opleiding niet of nauwelijks aan bod komen. Eén van de basisprincipes van de VIK is dat de werknemer van de toekomst niet alleen technologisch intelligent moet zijn, maar ook emotioneel intelligent, multidisciplinair, innovatief én oog moet hebben voor ethische, ecologische en maatschappelijke bekommernissen. Al deze elementen vindt men terug in de opleiding MBM. Voor de inrichting ervan vond de VIK onmiddellijk gehoor bij het De Nayer Instituut in Sint-Katelijne-Waver. In ruim tien jaar is een hecht samenwerkingsverband ontstaan tussen enerzijds de beroepsorganisatie en anderzijds de hogeschool, aldus Ing. Guy Roymans. De opleiding is immers een perfecte aanvulling op het diploma Industrieel Ingenieur Bouwkunde. De MBM is gebaseerd op de overdracht van praktijkkennis in domeinen die een meerwaarde betekenen in het dagelijks functioneren van managers in uiteenlopende sectoren van de bouwnijverheid. Vandaar het grote succes van de Master in Bouwmanagement. 90% van de cursisten een universitaire opleiding of een opleiding van academisch niveau heeft genoten: 60% zijn industrieel ingenieur, 10% burgerlijk ingenieur en 5% ingenieur-architect. Van alle deelnemers zijn 11% vrouwen. De Master in Bouwmanagement is inmiddels met veel enthousiasme aan zijn elfde editie begonnen. Om het nut van de opleiding duidelijk te stellen, laten we een cursist aan het woord: Aan de universiteit of hogeschool leer je heel veel theorie en getallen. Op de werf word je geconfronteerd met heel veel méér facetten. Als je die praktijkervaring kan toetsen aan de opleiding Master in Bouwmanagement geeft dat een grote meerwaarde. Henk VAN NIEUWENHOVE 330 cursisten Enkele cijfers kunnen dit succes best staven. In 10 jaar hebben 330 cursisten de MBM doorlopen, waarvan 90% het diploma behaalde. Dat is uitzonderlijk en wijst op een hoge motivatiegraad. In 95% van de gevallen worden de inschrijvingskosten gedragen door de bedrijven, die kunnen genieten van opleidingscheques van 50% uitgereikt door de Vlaamse Gemeenschap. Zowat alle gerenommeerde Vlaamse bedrijven hebben hun projectleiders naar de MBM gestuurd. Dat geeft volgende verdeling per sector: 20% komen uit de grote algemene bouwbedrijven, 7% uit wegenbouwbedrijven, 6 % uit grote studieof ingenieurbureaus, 5% uit openbare besturen, 5% uit allerlei niet 'bouw-gebonden' bedrijven, 32% uit KMO bouwondernemingen uit alle deelsectoren, 10% uit ontwerp- en architectenbureaus en 7% zijn zelfstandigen. Globaal kunnen we stellen dat DECEMBER I-mag 17

18 Vorming Verzilveren van deskundigheid en expertise Wat doet de VIK er aan? In ons dagelijks werk als ingenieur bouwen de meeste onder ons in één of andere niche een bijzondere deskundigheid op. Onze beroepswerkzaamheden brengen er ons meestal toe onze algemene en praktijkgerichte vorming door de jaren heen in een eigen specifiek vakgebied uit te diepen. Die uitdieping, specialisatie kan zowel het gevolg zijn van onderzoek (praktijkgericht of zelfs fundamenteel), ervaring in de uitvoering of het management. Anderen doen graag een beroep op uw deskundigheid. De knowhow die u in uw loopbaan ontwikkeld heeft, blijft in de meeste gevallen voorbehouden voor het specifieke werkdomein waarin uw beroepsleven zich situeert. De vergaarde kennis wordt doorgaans uitgewisseld en getoetst met collega's/zielsverwanten binnen of buiten het bedrijf. En nochtans, die verzamelde kennis, dat inzicht in bijzondere technische (of andere) cases, kan ook vaak buiten die kleine kring waarin ze wordt aangewend, een groot belang hebben. Deskundigen Een bijzondere vorm voor het aanwenden van specifieke kennis binnen een vakdomein, zijn de opdrachten als deskundige of expert. Opdrachten als deskundige kennen we vanuit verschillende invalshoeken. De gerechtelijke deskundige: wordt door de rechter (occasioneel op voorstel van één der partijen) aangesteld om onderzoek te doen, te bemiddelen en te rapporteren inzake technische materies die buiten het (juridisch) vakgebied van de rechter vallen. De gerechtelijke deskundige werkt verder vrij autonoom. Deskundige in arbitrage: partijen kunnen deze vorm van beslechten contractueel binnen een overeenkomst opnemen, of die afspraak maken als zich een geschil voordoet. Hoewel de 'arbiter' rechtstreeks kan worden aangeduid, verloopt deze procedure meer en meer via arbitragekamers, binnen de schoot van een beroeps- of sectorgroepering (bijvoorbeeld arbitragekamers bouw). Deskundige in schadebepaling (verzekeringsexpert - schadeschatter) Naast de eigen inspecteurs in dienstverband doen verzekeringsmaatschappijen vaak beroep op zelfstandig opererende schadeschatters. Hoewel de verzekeringsmaatschappij vrijwel steeds opdrachtgever blijft, kan een zelfstandige deskundige onafhankelijker optreden en zo efficiënter tot een regeling komen (de 'verwerkingskosten' van een schadedossier zijn voor de maatschappij ook een kostenelement). Consultancy - deskundig advies In onze technisch complexe maatschappij hebben we allemaal wel eens nood aan 'goede raad' (die spreekwoordelijk duur is). Door de complexiteit en het multidisciplinair karakter van de productieprocessen, kan niet van elk bedrijf(je) worden verwacht dat het alle nodige kennis in huis heeft. De nood aan deskundig advies binnen heel enge niches groeit voortdurend. Vermits deze niche vaak buiten het eigen vakgebied ligt, vinden we niet altijd de passende expert. In dat geval wordt vaak een beroep gedaan op consultancy. En dan zijn er nog de vele mengvormen van die opdrachten. Voorbeeld: een deskundig consultant moet voor zijn opdrachtgever als technisch raadsman optreden binnen een gerechtelijke expertise, waar hij - zoals dat vaak gebeurt - geconfronteerd wordt met collega's/ technische raadslieden van de verzekeraars van partijen. Binnen de VIK wordt via verschillende kanalen hulp en advies verstrekt aan onze deskundige leden. Dit niet alleen als dienstverlening, ook en vooral vanuit de maatschappelijke rol van de VIK als ingenieursvereniging. Netwerking Het netwerk van collega's ingenieurs (en andere medespelers) dat de VIK als vereniging aanreikt, blijft de belangrijkste tool op gebied van expertise. De netwerking binnen de regionale afdelingen, centra, studiegroepen en nationale geledingen zijn bronnen van contacten. Het aanboren van die contacten vraagt uiteraard van de ingenieur enige tijd en inzet. Maar er is meer. Opleiding Een opdracht als deskundige voor de rechtbank (of als technisch raadsman van één der partijen betrokken in een gerechtelijk deskundig onderzoek) en andere opdrachten in de arbitrage, vereisen een juridische basiskennis die zelfs een ervaren ingenieur niet noodzakelijk mee heeft. Om naar behoren te kunnen meedraaien in zo'n opdracht (en vooral om de leiding te nemen) is het noodzakelijk inzicht te hebben in de procedures en op elk ogenblik rekening te houden met de rechten van partijen, de noodzaak van een tegensprekelijke aanpak der vaststellingen en het rigoureus aanhouden van een aantal rechtsregels om te vermijden dat het gevoerde onderzoek op de helling komt te staan. Met andere woorden: de expert die beslagen is in de knepen van een juridische procedure, haalt daar voordeel uit. 18 I-mag - DECEMBER 2004

19 Vorming VIK-Ingenieur-Expert De titel van VIK-Ingenieur-Expert is reeds beschermd. Achterliggende bedoeling is een register uit te werken om collega's die dergelijke opdrachten ambiëren of zich beschikbaar stellen, de mogelijkheid te bieden zich langs dit register kenbaar te maken. In vele vakgebieden is er inderdaad een grote vraag. Denken we bijvoorbeeld aan rechtbanken, sectororganisaties of verzekeringsmaatschappijen. Ook het bedrijfsleven en de industrie kunnen via de publicaties van de Vlaamse Ingenieurskamer worden aangesproken. Register - database De VIK beschikt reeds voor intern gebruik over een goed uitgebouwde operationele database van haar ledenbestand. Een professioneel secretariaat kan hier gegevens inzake expertisedomeinen aan toevoegen. Uiteraard zonder de regels der privacy te schenden. De VIK heeft niet de intentie of de mogelijkheden om de deskundigheid in het algemeen, laat staan de specifieke expertise in kleine kennisniches van eenieder te onderzoeken of te homologeren. De specifieke deskundigheid van een expert zal altijd door de expert zelf moeten aangegeven en aangetoond worden aan de hand van zijn curriculum, ervaring, publicaties of vanuit de gekende autoriteit die hij binnen zijn eigen vakgebied heeft opgebouwd. De VIK is het zich wel verplicht om toetsing te doen. Een raad van 'wijzen' die we wellicht 'jury' zullen noemen, zal op basis van de dossiers die door de kandidaten zelf worden opgesteld en voorgelegd, tot taak hebben te waken over de degelijkheid van het 'register' of de 'databank kennis en kunde'. Deze ideeën sluimeren reeds jaren in de verschillende échelons van de VIK. Het voorbije jaar heeft een groep stafleden vanuit het Centrum Senioren zijn schouders onder dit initiatief geplaatst. De opleidingscyclus Fellow in Gerechtelijke Expertises staat in de steigers. De spelregels (reglementen) van het register VIK- Ingenieur-Expert liggen vast. De Raad van Bestuur van de VIK heeft het concept goedgekeurd en zal de uitwerking ervan steunen. Wie interesse heeft in het thema, kan zich bekend maken via het secretariaat. Hier kunt u alle informatie krijgen over de VIK- Ingenieur-Expert. Wilt u ook zelf uw medewerking verlenen om dit initiatief op de rails te zetten, dan bent u van harte welkom. Ing. René PEETERS PROJECTMANAGEMENT 3de promotie > Vanaf 8 maart 2005 Lopen ook in uw onderneming alsmaar meer projecten? Worden de projecten steeds op tijd en binnen budget uitgevoerd? Bent u ook projectleider geworden omdat het nu eenmaal moest? Verloopt het leiden en opvolgen van een project soms problematisch? Wordt een bepaalde methodiek gevolgd bij projectmatig werken? Deze Fellow in PROJECTMANAGEMENT - Masterclass Vik-Certified, voorheen master in projectmanagement, loopt over het hele jaar en speelt perfect in op de actuele noden die men ondervindt bij het beheersen van projecten. Heeft u interesse? Een uitgebreid programma wordt u op aanvraag toegestuurd en meteen ontvangt u gegevens over de info-avond die als voorbereiding zal georganiseerd worden. info-vergadering 15 februari 2005 Voor bijkomende inlichtingen contacteer Ria Brughmans of raadpleeg DECEMBER I-mag 19

20 Vorming Seminars Actieve en intelligente verpakking Het VerpakkingsCentrum, een spin-off van het Departement Industriële Wetenschappen en Technologie van de Hogeschool Limburg, is actief in wetenschappelijk onderzoek en verleent diensten aan de industrie onder de vorm van toegepast contractonderzoek. In het kader van haar dienstverlening en onderzoek organiseert het VerpakkingsCentrum, samen met de Vlaamse Ingenieurskamer (VIK), de VIK-Studiegroepen Kunststoffen en Voeding, en het Drielanden Ingenieurs Kontakt (DIK), drie seminars rond recente trends in de verpakkingswereld. 1. Trends in de verpakkingswereld In een eerste seminar worden een aantal recente algemene trends in verpakkingen gegeven: Wat zijn de huidige trends in de verpakkingsdesigns? welke zijn de meest markante marketinggeoriënteerde veranderingen? hoe zijn de evoluties in gebruiksgemak? in hoeverre zijn er milieuverbeteringen gerealiseerd?.. Hoe belangrijk zijn de huidige evoluties in de intelligente verpakkingen? De intelligente verpakking is een uitloper van de VAP (Value Added Packaging). Deze verpakkingen verschaffen de gebruikers aanvullende, nieuwe informatie na het inpakproces: Bv. de temperatuursindicatoren die aangeven of een gerecht voldoende gekoeld is voor optimale consummatie. Bv. de versheidindicatoren die een indicatie zijn voor de versheid a.d.h.v. de microbiële besmettingen. Bv. de RIFD-verpakkingen: de kennis hebben waar uw product zich bevindt in elk logistiek proces, 2. Toepassingsmogelijkheden in actieve verpakking Deze verpakkingen worden meestal opgedeeld in absorberende verpakkingen (scavengers) en vrijstellende verpakkingen (emitters). De vangers werden vroeger bijvoorbeeld als aparte zakjes aangetroffen in de verpakking. Dit wordt als storend ervaren en kan gevaarlijk zijn voor de consumenten. Daarom is de nieuwste ontwikkeling het onzichtbaar inbouwen van deze actieve component in de folie zelf. Tijdens dit seminar zal niet alleen de state of the art van de techniek worden voorgesteld, maar zullen ook concrete industriële voorbeelden rond de inzetbaarheid van zuurstof-, ethyleen- en vochtabsorberende verpakkingen worden toegelicht. Hoewel deze verpakkings- en conditioneringtechniek reeds veelvuldig wordt toegepast in Amerika, is het in Europa en Vlaanderen minder het geval aangezien de wetgeving hier nog niet is aangepast. Het moge duidelijk zijn: deze verpakkingsinnovaties hebben tal van nieuwe toepassingsmogelijkheden. Tijdens de eerste twee seminars wordt door onderzoekers en industriële partners de huidige technologische stand voorgesteld. 3. Wetgeving en mogelijkheden tot onderzoek In een derde afsluitend seminar wordt de toekomstige wetgeving in actieve verpakkingen toegelicht. Daarnaast wordt aan de hand van een recent Europees onderzoeksproject, ACTIPAK, aangetoond hoe wetenschappelijk onderzoek toonaangevend kan zijn in de opstelling/aanpassing van een Europese wetgeving. Tevens wordt u geïnformeerd over een (toekomstig) Vlaams onderzoeksproject, waarin het Instituut ter bevordering van Wetenschappelijk en Technologisch onderzoek (IWT-Vlaanderen) de innovatie bij bedrijven uit de voedingssector wil stimuleren (processen/producten) in de vorm van subsidiëring van deskundige innovatieadviezen en wetenschappelijke dienstverlening. Vervolgens wordt aandacht besteed aan de mogelijkheden voor de bedrijven (KMO/niet KMO) om cofinanciering te krijgen voor innovatief onderzoek (al dan niet in samenwerking met een onderzoeksinstituut). In de volgende uitgave van I-mag komen we uitvoerig terug op het thema van de actieve en intelligente verpakking. Na een introductie van de actieve verpakkingsevolutie in de eerste presentatieserie, wordt in de tweede seminar meer in detail in gegaan op de evolutie in de 'actieve' rol van verpakkingsmateriaal/verpakking in de bewaring. De oudere methodes van voedselbewaring (zoals roken, zouten, ) geraken steeds meer in onbruik en worden minder en minder aanvaard door de consument. Modernere conditioneringtechnieken zoals MAP (gemodificeerde atmosfeerverpakking) en zijn recentste variant EMAP (evenwichtsgemodificeerde atmosfeerverpakking) krijgen nu steeds meer concurrentie van de actieve verpakkingen. prof. dr. Dirk FRANCO dr. Roos PEETERS >>> 20 I-mag - DECEMBER 2004

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen.

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen. VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Mijnheer de Schepen, Mijnheer Christiaens, Mijnheer Hellings, Dames en heren,

Mijnheer de Schepen, Mijnheer Christiaens, Mijnheer Hellings, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID Keppel-Seghers 28 maart 2011 Mijnheer de Schepen, Mijnheer

Nadere informatie

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak

MEMORANDUM. voor het beleid op politiek en academisch vlak MEMORANDUM voor het beleid op politiek en academisch vlak Academiseren? Laat het ons dadelijk goed doen! VIK-memorandum voor het beleid op politiek en academisch vlak. - 2 - De graad en het diploma van

Nadere informatie

40 jaar Vlaams parlement

40 jaar Vlaams parlement Hugo Vanderstraeten 40 kaarsjes eenheidsstaat of een unitaire staat: één land met één parlement en één regering. De wetten van dat parlement golden voor alle Belgen. In de loop van de 20ste eeuw hadden

Nadere informatie

Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer

Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer Stand van zaken van de Smart City -dynamiek in België: een kwantitatieve barometer AUTEURS Jonathan Desdemoustier, onderzoeker-doctorandus, Smart City Institute, HEC-Liège, Universiteit van Luik (België)

Nadere informatie

Master in de meertalige communicatie

Master in de meertalige communicatie BRUSSEL t Master in de meertalige communicatie Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als

Nadere informatie

Master in het vertalen

Master in het vertalen BRUSSEL t Master in het vertalen Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als je elders een

Nadere informatie

Associatie KU Leuven: Sterke partners voor beter hoger onderwijs

Associatie KU Leuven: Sterke partners voor beter hoger onderwijs Associatie KU Leuven: Sterke partners voor beter hoger onderwijs Associatie KU Leuven: een netwerk van sterke partners Groep T, KHLeuven en KHLim bereiden een fusie voor Facts & figures 4% % 45% 49% 95.000

Nadere informatie

Proficiat, Je hebt het technisch hoekje van deze site gevonden. Onze projecten. 2005 2008: Proeftuin voor scholen:

Proficiat, Je hebt het technisch hoekje van deze site gevonden. Onze projecten. 2005 2008: Proeftuin voor scholen: Proficiat, Je hebt het technisch hoekje van deze site gevonden. Onze projecten 2005 2008: Proeftuin voor scholen: dit was een driejarig, vernieuwend onderwijsproject. Met de proeftuinen wilde toenmalig

Nadere informatie

Master in de journalistiek

Master in de journalistiek BRUSSEL t Master in de journalistiek Faculteit Sociale Wetenschappen Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook

Nadere informatie

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid.

Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Ik ben 48 jaar oud, ben gehuwd en moeder van 5 kinderen. Vandaag ben ik Gemeente en OCMWraadslid. Mijn hobby s zijn tennis en bridge. 48 jaar oud, licentiaat in de rechten, master in financiën, studies

Nadere informatie

BRUSSEL t. Master in het tolken. Faculteit Letteren

BRUSSEL t. Master in het tolken. Faculteit Letteren BRUSSEL t Master in het tolken Faculteit Letteren Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit van België. Je kunt hier je studietraject verderzetten en verrijken, ook als je elders een

Nadere informatie

Persberichten stage hogeschool Odissee

Persberichten stage hogeschool Odissee en stage hogeschool Odissee LARISSA KLICK Buitenlandse studenten op internationale stage op Technologiecampus Gent Gent 16 augustus 2016 Vijf studenten uit respectievelijk Duitsland, Engeland, Polen en

Nadere informatie

VLAAMSE RAAD VOORSTEL VAN DECREET. - van de heer G. Moens C.S. - houdende erkenning van het Postuniversitair Centrum Limburg TOELICHTING

VLAAMSE RAAD VOORSTEL VAN DECREET. - van de heer G. Moens C.S. - houdende erkenning van het Postuniversitair Centrum Limburg TOELICHTING Stuk 167 (1985-1986) - Nr. 1 VLAAMSE RAAD ZITTING 1985-1986 13 OKTOBER 1986 VOORSTEL VAN DECREET - van de heer G. Moens C.S. - houdende erkenning van het Postuniversitair Centrum Limburg TOELICHTING DAMES

Nadere informatie

Transnationaal programma in gespecialiseerde vertaling: optie literair vertalen

Transnationaal programma in gespecialiseerde vertaling: optie literair vertalen Transnationaal programma in gespecialiseerde vertaling: optie literair vertalen Welkom aan de KU Leuven, een van de grootste en oudste universiteiten van Europa. Met meer dan 250 masteropleidingen aan

Nadere informatie

Verhaal van verandering

Verhaal van verandering Belgische Ashoka Fellow Ashoka : Kun je ons iets vertellen over je familie en waar je bent opgegroeid? Ingrid : Ik ben opgegroeid in Antwerpen, een belangrijke stad in Vlaanderen, België. Ik heb een oudere

Nadere informatie

H O G E R O N D E R W I J S in beeld

H O G E R O N D E R W I J S in beeld 2008-2009 H O G E R O N D E R W I J S in beeld S T U D E N T E N HOGESCHOLENONDERWIJS aantal inschrijvingen (bachelor- en masteropleidingen, en basisopleidingen en initiële lerarenopleidingen (afbouw))

Nadere informatie

Projectvoorstelling Centrum Duurzaam Bouwen en Wonen Kamp C, Westerlo

Projectvoorstelling Centrum Duurzaam Bouwen en Wonen Kamp C, Westerlo Projectvoorstelling Centrum Duurzaam Bouwen en Wonen Kamp C, Westerlo Geert De bruyn & Luc Stijnen Kamp C Westerlo,, 4 oktober 2002 Het bouwteam Bouwheer Provincie Antwerpen Architectuur en ruimtelijke

Nadere informatie

OVERZICHT. Inleiding... 4 Organisatie van het hoger onderwijs in Vlaanderen... 5 Tabel 1: Aantal inschrijvingen in het hoger onderwijs...

OVERZICHT. Inleiding... 4 Organisatie van het hoger onderwijs in Vlaanderen... 5 Tabel 1: Aantal inschrijvingen in het hoger onderwijs... HOGER ONDERWIJS IN CIJFERS - BEKNOPT /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// ACADEMIEJAAR 2016-2017 OVERZICHT Inleiding...

Nadere informatie

BRUSSEL t. Master in het vertalen Faculteit Letteren Campus Brussel

BRUSSEL t. Master in het vertalen Faculteit Letteren Campus Brussel BRUSSEL t Master in het vertalen Faculteit Letteren Campus Brussel Welkom aan de KU Leuven, een van de grootste en oudste universiteiten van Europa. Met meer dan 250 masteropleidingen aan 16 verschillende

Nadere informatie

Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw

Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw B R U S S E L, 22 s e p t e m b e r 2014 Crelan Leerstoel aan de UGent ter bevordering van innovatie in de duurzame landbouw De coöperatieve bank Crelan steunt innovatie in de landbouw via leerstoel aan

Nadere informatie

Master in de journalistiek

Master in de journalistiek ANTWERPEN t Master in de journalistiek Faculteit Sociale Wetenschappen Master in de journalistiek De master in de journalistiek vormt kritische journalisten die klaar zijn voor de arbeidsmarkt. De weloverwogen

Nadere informatie

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015

Duurzame systemen. Comfortabel genieten, maximale energiebesparing. Het goede gevoel, het juiste te doen. 01-10 - 2015 Duurzame systemen Comfortabel genieten, maximale energiebesparing 01-10 - 2015 Het goede gevoel, het juiste te doen. Onbezorgde luxe, duurzaam leven! Energiezuinig dankzij bodem-, lucht- en zonnewarmte

Nadere informatie

pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen

pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen pilootprojecten (deel 1) Oost-Vlaanderen dhr. Arne Oosthuyse projectcoördinator Voka - Kamer van Koophandel O-Vl. VON-sessie: Allochtoon ondernemerschap in Vlaanderen Donderdag 9 juni 2011 Huis van de

Nadere informatie

van professionele bachelor naar industrieel ingenieur

van professionele bachelor naar industrieel ingenieur van professionele bachelor naar industrieel ingenieur Greet Langie, Verderstudeerbeurs 24 februari 2017 2 Ervaringen van (ex) schakelstudenten Film: interviews met schakelstudenten 3 Wat wil je te weten

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Paul de Knop (53) is vanaf eind september de nieuwe rector van de VUB.

Paul de Knop (53) is vanaf eind september de nieuwe rector van de VUB. Paul De Knop wordt nieuwe rector van VUB Paul de Knop (53) is vanaf eind september de nieuwe rector van de VUB. Etterbeek - Professor Paul De Knop (53) heeft de rectorverkiezingen aan de Vrije Universiteit

Nadere informatie

INHOUD. Geschiedenis Missie Structuur Onderwijs. Internationaal Netwerk Rankings Personeel Onderzoek

INHOUD. Geschiedenis Missie Structuur Onderwijs. Internationaal Netwerk Rankings Personeel Onderzoek INHOUD Geschiedenis Missie Structuur Onderwijs Internationaal Netwerk Rankings Personeel Onderzoek 2 200 JAAR GESCHIEDENIS 3 TIJDSLIJN 1817 1876-1890 1991 2013 2017 Plechtige opening Onderzoek wordt Naamsverandering

Nadere informatie

Het Instituut voor bedrijfsjuristen De alma mater van de bedrijfsjuristen

Het Instituut voor bedrijfsjuristen De alma mater van de bedrijfsjuristen Legal insight, inside Het Instituut voor bedrijfsjuristen De alma mater van de bedrijfsjuristen Het beroep van bedrijfsjurist is relatief jong. De wet die dit beroep erkende en het Instituut voor bedrijfsjuristen

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

Transnationaal programma in gespecialiseerde vertaling: optie literair vertalen

Transnationaal programma in gespecialiseerde vertaling: optie literair vertalen Transnationaal programma in gespecialiseerde vertaling: optie literair vertalen Sinds academiejaar 2013-2014 bieden de KU Leuven en de Universiteit Utrecht je de gelegenheid om in een internationale context

Nadere informatie

Overzicht van de behoeften aan wetenschappelijke en technologische beroepen

Overzicht van de behoeften aan wetenschappelijke en technologische beroepen Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Overzicht van de behoeften aan wetenschappelijke en technologische beroepen 7 Juli 2010 Stéphane THYS Coördinator Opzet van de presentatie Studenten in wetenschappelijke

Nadere informatie

Eerste huis online met de eid verkocht

Eerste huis online met de eid verkocht Focus nr. 12 07/03/12 toepassing: eerste huis online verkocht Roerende voorheffing kan voortaan online ingediend worden Word rijk dankzij je Het gebruik van de elektronische identiteitskaart voor de inschrijving

Nadere informatie

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming Postacademische opleiding Offshore windenergie 2015-2016 Permanente vorming Tegen 2020 wil België 13% van haar energie uit hernieuwbare energiebronnen halen. Windenergie speelt daarin een cruciale rol.

Nadere informatie

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming

Postacademische opleiding. Offshore windenergie 2015-2016. Permanente vorming Postacademische opleiding Offshore windenergie 2015-2016 Permanente vorming Opleiding Deze opleiding biedt de mogelijkheid om je te verdiepen in de windenergie en kennis op te doen die specifiek is voor

Nadere informatie

Master in het vennootschapsrecht

Master in het vennootschapsrecht BRUSSEL t Master in het vennootschapsrecht Faculteit Rechtsgeleerdheid Campus Brussel Welkom aan de KU Leuven, een van de grootste en oudste universiteiten van Europa. Met meer dan 250 masteropleidingen

Nadere informatie

Omvorming naar de masteropleidingen

Omvorming naar de masteropleidingen Omvorming naar de masteropleidingen Data van indiening van de ingevulde formulieren: Dit beperkt formulier op 4 oktober 2002 Uitgebreider formulier (met o.m. de doelstellingen en eindtermen) uiterlijk

Nadere informatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie

Korte beschrijving van het project Inhoud van dit document Contactinformatie Team: Email: Telefoon: Persinformatie SpaceBillboard Onze missie is om mensen te inspireren en ruimtevaartonderzoek te steunen, door het eerste reclamepaneel ooit in de ruimte te lanceren. Korte beschrijving van het project SpaceBillboard

Nadere informatie

ernationale - Advocaten gespecialiseerd in sociaal recht - Dis Individueel arbeidsrecht - Collectieve arbeidsrelaties - Alternatief loon en

ernationale - Advocaten gespecialiseerd in sociaal recht - Dis Individueel arbeidsrecht - Collectieve arbeidsrelaties - Alternatief loon en ernationale - Advocaten gespecialiseerd in sociaal recht - Dis Individueel arbeidsrecht - Collectieve arbeidsrelaties - Alternatief loon en fiscaliteit - Herstructureringen en overgang van ondernemingen

Nadere informatie

Breek taboe omtrent kansarme

Breek taboe omtrent kansarme ITINERA INSTITUTE FLASH Breek taboe omtrent kansarme versus kansrijke diploma s 03 07 2013 MENSEN WELVAART BESCHERMING De Europese leiders hebben een actieplan tegen jeugdwerkloosheid aangekondigd. Uiteraard

Nadere informatie

Vlaamse paardenfokkers zetten in op Chinese stallen

Vlaamse paardenfokkers zetten in op Chinese stallen 10-09-2013, p.16 Axel Verlooy, zaakvoerder Eurohorse Vlaamse paardenfokkers zetten in op Chinese stallen Door een nieuw handelsakkoord kan België voortaan paarden uitvoeren naar China. Dat is een belangrijke

Nadere informatie

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt

1. Samenvatting. 2. De Belgische energiemarkt. 2.1 Liberalisering van de energiemarkt PERSDOSSIER Inhoud 1. Samenvatting... 2 2. De Belgische energiemarkt... 2 3. Hoe maakt Poweo het verschil?... 3 4. Poweo: meest competitieve elektriciteitsaanbod in Wallonië volgens Test-Aankoop... 4 5.

Nadere informatie

Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden

Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden Artikel Chemie Magazine VNCI BASF reductie lachgas emissies Cursief rode tekst maakt geen deel uit van het artikel Max 1200 woorden Titel: Subtitel: Een win-win situatie Vlaamse Kyoto-doelstelling komt

Nadere informatie

DIMAEN Brochure 2017 DIMAEN BV. 17 februari 2017 Rev.: 1.1. Page 1 of 5

DIMAEN Brochure 2017 DIMAEN BV. 17 februari 2017 Rev.: 1.1. Page 1 of 5 DIMAEN Brochure 2017 DIMAEN BV Page 1 of 5 DIMAEN BV "Connected Engineering" is onze samenvatting van het verbinden van disciplines, kennis en ervaring. Onze missie is: uitdagingen efficiënt omzetten in

Nadere informatie

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht 1 Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht Betty: Ik ben Betty Cerda de Palou. Ik woon in Maastricht al 32 jaar. Ik ben 63 jaar. Ik ben arts, maar

Nadere informatie

Jongeren ten opzichte van hun eerste job 15-09-2008

Jongeren ten opzichte van hun eerste job 15-09-2008 Jongeren ten opzichte van hun eerste job Samenvatting 15-09-2008 van de resultaten a Market Probe division Doelstelling van het onderzoek 2 3 Kennis over de jongeren ten aanzien van het einde van hun studies

Nadere informatie

Talen en wetenschappen

Talen en wetenschappen Talen en Grieks- Industriële Latijn-moderne talen Latijn- Moderne talen-wiskunde Wetenschappen-wiskunde Techniek- Studieaanbod derde graad 1 Grieks Aardrijkskunde 1 2 Esthetica 1 0 Grieks 4 4 Biologie 2 1

Nadere informatie

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven

the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven the future in mind De groene toplocatie voor innovatieve bedrijven 2 Vlaanderen is in actie op Blue Gate Antwerp. Aan de rand van de stad Antwerpen ontwikkelt Vlaanderen samen met de stad een nieuw bedrijventerrein

Nadere informatie

Buitengewoon onderwijs - Bijkomende of gespecialiseerde opleidingen voor leerkrachten

Buitengewoon onderwijs - Bijkomende of gespecialiseerde opleidingen voor leerkrachten SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 163 van KATHLEEN HELSEN datum: 21 januari 2016 aan HILDE CREVITS VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS Buitengewoon onderwijs - Bijkomende

Nadere informatie

HeatMaster 25 C 25 TC 35 TC 45 TC 70 TC 85 TC 120 TC

HeatMaster 25 C 25 TC 35 TC 45 TC 70 TC 85 TC 120 TC made in Belgium With the future in mind HeatMaster 25 C 25 TC 35 TC 45 TC 70 TC 85 TC 120 TC Condenserende gasketel met dubbele functie HeatMaster condensatie op CV HeatMaster condensatie op CV en sanitair

Nadere informatie

Voorstel van resolutie. betreffende het verplicht aanbieden van cursussen eerste hulp bij ongevallen (EHBO) in het lager en secundair onderwijs

Voorstel van resolutie. betreffende het verplicht aanbieden van cursussen eerste hulp bij ongevallen (EHBO) in het lager en secundair onderwijs stuk ingediend op 1224 (2010-2011) Nr. 1 6 juli 2011 (2010-2011) Voorstel van resolutie van de heer Jean-Jacques De Gucht, de dames Ann Brusseel, Marleen Vanderpoorten en Elisabeth Meuleman, de heren Boudewijn

Nadere informatie

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck

Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck Persconferentie «Ecobouw stimuleren» 8 februari 2007 Toespraak van Evelyne Huytebroeck De potentiële verbetering van de energie- en milieuprestaties van gebouwen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is

Nadere informatie

Departement industriële wetenschappen en technologie

Departement industriële wetenschappen en technologie Departement industriële wetenschappen en technologie Universitaire Campus, gebouw B B-3590 DIEPENBEEK Tel.: 011-23 07 90 Fax: 011-23 07 99 Aansturen en testen van een hybride infrarood beeldopnemer Abstract

Nadere informatie

KAZ launch. woensdag 29 januari 2014. Aanbod in het eerste jaar: Deze tekst in MS Word formaat

KAZ launch. woensdag 29 januari 2014. Aanbod in het eerste jaar: Deze tekst in MS Word formaat Deze tekst in MS Word formaat woensdag 29 januari 2014 KAZ launch Binnenkort ziet het KAZ er helemaal anders uit. En dan hebben we het niet alleen over de gebouwen of het aanzicht van op straat. Ook de

Nadere informatie

Academiejaar 2014/2015. bachelor. ergotherapie. ergotherapie. Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen

Academiejaar 2014/2015. bachelor. ergotherapie. ergotherapie. Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen Academiejaar 2014/2015 bachelor ergotherapie ergotherapie Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen Bachelor ergotherapie ergotherapie Je ideale opleiding kiezen uit het ruime aanbod aan onze hogeschool is

Nadere informatie

Master in de ingenieurswetenschappen:

Master in de ingenieurswetenschappen: Master in de ingenieurswetenschappen: biomedische technologie Faculteit Ingenieurswetenschappen De voorbije eeuw is de geneeskunde enorm geëvolueerd. De sterke technologische vooruitgang heeft hierbij

Nadere informatie

Jaarlijks 40 miljoen ton goederen via Albertkanaal

Jaarlijks 40 miljoen ton goederen via Albertkanaal 01-04-2014, p.21 Limburg Jaarlijks 40 miljoen ton goederen via Albertkanaal Bij de brug over het Albertkanaal in Vroenhoven werd een samenwerkingsovereenkomst ondertekend tussen nv De Scheepvaart en de

Nadere informatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie

Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap. Artikel 24 - Onderwijs. Schriftelijke communicatie Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap Artikel 24 - Onderwijs Schriftelijke communicatie Het Belgian Disability Forum (BDF) is een vzw die thans 18 lidorganisaties telt en meer dan 250.000

Nadere informatie

De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu

De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu De Duitse Alliantie voor Werk en Leefmilieu integreren van energiebesparing en maatregelen voor energie-efficiëntie bij het saneren van bestaande gebouwen, bijdragen aan de bescherming van het klimaat

Nadere informatie

DOCTORAATSVEREISTE BIJ TOEGANG TOT EEN BETREKKING VAN WETENSCHAPPELIJK DIRECTEUR EN ALGEMEEN DIRECTEUR BIJ EEN VLAAMS WETENSCHAPPELIJKE INSTELLING

DOCTORAATSVEREISTE BIJ TOEGANG TOT EEN BETREKKING VAN WETENSCHAPPELIJK DIRECTEUR EN ALGEMEEN DIRECTEUR BIJ EEN VLAAMS WETENSCHAPPELIJKE INSTELLING ADVIES 94 DOCTORAATSVEREISTE BIJ TOEGANG TOT EEN BETREKKING VAN WETENSCHAPPELIJK DIRECTEUR EN ALGEMEEN DIRECTEUR BIJ EEN VLAAMS WETENSCHAPPELIJKE INSTELLING 22 september 2005 ADVIES 94 DOCTORAATSVEREISTE

Nadere informatie

Indeling hoger onderwijs

Indeling hoger onderwijs achelor & master Sinds enkele jaren is de structuur van het hoger onderwijs in België afgestemd op die van andere Europese landen. Hierdoor kan je makkelijker switchen tussen hogescholen en universiteiten

Nadere informatie

Master in de meertalige communicatie

Master in de meertalige communicatie BRUSSEL t Master in de meertalige communicatie Faculteit Letteren Campus Brussel Welkom aan de KU Leuven, een van de grootste en oudste universiteiten van Europa. Met meer dan 250 masteropleidingen aan

Nadere informatie

Lijst Brussels Hoofdstedelijk Parlement

Lijst Brussels Hoofdstedelijk Parlement Persconferentie N-VA Brussels Hoofdstedelijk Gewest 6 februari 2014 lijstvoorstelling Lijst Brussels Hoofdstedelijk Parlement Lijsttrekker: Johan Van den Driessche Na een internationale carrière (KPMG)

Nadere informatie

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE

GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE GERONTOLOOG WORDEN MASTER OF SCIENCE Behaal een academisch diploma. Ontwikkel uw loopbaan als gerontoloog U bent nu net afgestudeerde bachelor of enige tijd werkzaam als zorgverstrekker in een ziekenhuis,

Nadere informatie

Dat is de klassieke theorie waarbij eigen middelen en financiële steun van de familie bij de start van een onderneming, de doorslag geven.

Dat is de klassieke theorie waarbij eigen middelen en financiële steun van de familie bij de start van een onderneming, de doorslag geven. TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Infosessie Crowdfunding 14 november 2013 Dames en heren, Totnogtoe

Nadere informatie

Apotheker in de administratie

Apotheker in de administratie Apotheker in de administratie Bijkomend diploma niet noodzakelijk op federaal en Europees niveau Apothekers een belangrijke rol spelen in de diverse commissies betrokken bij registratie en terugbetaling

Nadere informatie

LEO BELGICUS, WERKGROEP VOOR DE HERENIGING DER NEDERLANDEN

LEO BELGICUS, WERKGROEP VOOR DE HERENIGING DER NEDERLANDEN LEO BELGICUS, WERKGROEP VOOR DE HERENIGING DER NEDERLANDEN Onze uitgangspunten Democratie, dwz het besturen van de staat door zijn burgers, behoort tot het wezen van de Nederlandse identiteit. Het is de

Nadere informatie

UITDAGINGEN BINNENVAART

UITDAGINGEN BINNENVAART UITDAGINGEN BINNENVAART PROMOTIE BINNENVAART VLAANDEREN 2012 09 18 WATERWEGEN West Europa heeft het dichtste waterwegennetwerk van de EU 90 miljoen inwoners EUR 910 miljard BBP 320 miljoen ton via Rijn

Nadere informatie

LARCIER THEMA WETBOEKEN

LARCIER THEMA WETBOEKEN tree 1142 accountancy&fisc_deel1.fm Page iii Monday, July 18, 2011 10:43 AM LARCIER THEMA WETBOEKEN Wetboek Accountancy en Fiscaliteit 2011-2012 Boek 1 Grondwet Burgerlijk Recht Vennootschapsrecht Algemene

Nadere informatie

Van Gasthuis tot Gasthuisberg

Van Gasthuis tot Gasthuisberg Van Gasthuis tot Gasthuisberg Van Gast naar Gastheer Jan Peers Van Gast naar Gastheer 1080 Oprichting gasthuis Sint Pieter Evolutie olv Gasthuiszusters naar hospitaal 1222 naar huidige site St Pieter 1426

Nadere informatie

Specifieke leraren - opleiding economie

Specifieke leraren - opleiding economie COMBINEER MET BACHELOR / MASTER Specifieke leraren - opleiding economie Leuven Brussel Antwerpen Faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen Welkom aan de KU Leuven, de grootste en oudste universiteit

Nadere informatie

Gelet op hoofdstuk IV van de Grondwet;

Gelet op hoofdstuk IV van de Grondwet; 1/5 SAMENWERKINGSAKKOORD TUSSEN DE VLAAMSE GEMEENSCHAP, HET VLAAMSE GEWEST EN DE DUITSTALIGE GEMEENSCHAP BETREFFENDE DE BEVORDERING VAN DE ALGEMENE SAMENWERKING Gelet op hoofdstuk IV van de Grondwet; Gelet

Nadere informatie

MASTER IN DE RECHTEN OVERHEID EN RECHT RECHTSBEDELING

MASTER IN DE RECHTEN OVERHEID EN RECHT RECHTSBEDELING MASTER IN DE RECHTEN OVERHEID EN RECHT RECHTSBEDELING WAT JE ZEKER MOET WETEN? diploma master in de rechten samenwerkingsverband tul (UHasselt en Universiteit Maastricht) en de KU Leuven afstudeerrichtingen

Nadere informatie

Praktijkboek sociale zekerheid 2014. Voor de onderneming en de sociale adviseur

Praktijkboek sociale zekerheid 2014. Voor de onderneming en de sociale adviseur Praktijkboek sociale zekerheid 2014 Voor de onderneming en de sociale adviseur Praktijkboek sociale zekerheid 2014 Voor de onderneming en de sociale adviseur Johan PUT Editor Gewoon hoogleraar KU Leuven-Instituut

Nadere informatie

Letterenhuis. Inspiratie OVERAL! MET ISH AIT HAMOU ALS AMBASSADEUR INSPIRATIE. Workshop voor 3de graad TSO/BSO. Info voor de leerkracht

Letterenhuis. Inspiratie OVERAL! MET ISH AIT HAMOU ALS AMBASSADEUR INSPIRATIE. Workshop voor 3de graad TSO/BSO. Info voor de leerkracht Letterenhuis Inspiratie OVERAL! MET ISH AIT HAMOU ALS AMBASSADEUR INSPIRATIE Workshop voor 3de graad TSO/BSO Info voor de leerkracht Het Letterenhuis Het Letterenhuis bewaart de archieven van schrijvers

Nadere informatie

BASISONDERWIJS Leerlingen. HOGER ONDERWIJS Studenten. A Hoger beroepsonderwijs. B Hogescholen/universiteiten

BASISONDERWIJS Leerlingen. HOGER ONDERWIJS Studenten. A Hoger beroepsonderwijs. B Hogescholen/universiteiten HOGER ONDERWIJS Studenten A Hoger beroepsonderwijs 1 cursisten HBO5 verpleegkunde (1) 3 inschrijvingen in de specifieke lerarenopleiding (1) 1 inschrijvingen naar finaliteit (1)(2) go vgo ogo Totaal cursisten

Nadere informatie

Praktische informatie. > Inschrijven. > Hoe lang duurt de opleiding? > Wanneer zijn de examens? > Inschrijvingsgeld. > Meer info?

Praktische informatie. > Inschrijven. > Hoe lang duurt de opleiding? > Wanneer zijn de examens? > Inschrijvingsgeld. > Meer info? Praktische informatie > Hoe lang duurt de opleiding? De colleges starten op 19 september 2006 en eindigen op 11 mei 2007. Ze kunnen plaatsvinden elke werkdag tussen 8u30 en 19u30. > Wanneer zijn de examens?

Nadere informatie

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop

'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop FD: Economie & Politiek door Siem Eikelenboom 28 augustus 2015 'Geheime' kunstcollectie Imtech komt in de verkoop Karel Appel, 'Bloem met blauwe ogen' (1977) 'Als je de ontvangsthal van Van Rietschoten

Nadere informatie

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De Octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis

Nadere informatie

studiebeurs Voorwaarden voor het secundair onderwijs

studiebeurs Voorwaarden voor het secundair onderwijs studie beurs Studeren kost geld: cursussen, een kot, inschrijvingsgeld,. Een studiebeurs kan helpen. Velen laten die kans liggen. Misschien is het voor jou toch de moeite om een aanvraag in te dienen.

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

In de beleidsnota staat dat de Vlaamse kennisinstellingen opvallend veel samenwerken met de bedrijfswereld.

In de beleidsnota staat dat de Vlaamse kennisinstellingen opvallend veel samenwerken met de bedrijfswereld. SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 127 van ROBRECHT BOTHUYNE datum: 17 november 2014 aan PHILIPPE MUYTERS VLAAMS MINISTER VAN WERK, ECONOMIE, INNOVATIE EN SPORT Spin-offbedrijven - Stand van zaken Met betrekking

Nadere informatie

Alles is in volle opbouw.

Alles is in volle opbouw. Alles is in volle opbouw. Duits paviljoen ook te zien op de vlgd dia Vlgd dia Hall van machines Oud Vlaanderen met het Belfort van Bethune(fr) Hoofdingang aan de Kortrijksesteenweg 2 dia s verder Het Duits

Nadere informatie

Prospectie naar Nederlandstalige gedrukte publicaties voor de deponering

Prospectie naar Nederlandstalige gedrukte publicaties voor de deponering Prospectie naar Nederlandstalige gedrukte publicaties voor de deponering Ik kom u graag vertellen over onze prospectie naar niet-periodieke gedrukte publicaties boeken zeg maar - voor de hedendaagse collecties

Nadere informatie

ESS DOCUMENT DATE: 30.03.12 VLAAMSE ANTWOORDKAARTEN HOOFDVRAGENLIJST (ESS RONDE 6, 2012)

ESS DOCUMENT DATE: 30.03.12 VLAAMSE ANTWOORDKAARTEN HOOFDVRAGENLIJST (ESS RONDE 6, 2012) ESS DOCUMENT DATE: 30.03.12 VLAAMSE ANTWOORDKAARTEN HOOFDVRAGENLIJST (ESS RONDE 6, 2012) Vra(a)g(en): A1, A2 KAART 1 Geen tijd aan besteed Minder dan een ½ uur Van een ½ uur, tot hoogstens 1 uur Meer dan

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Televisie Ik hou mijn werkstuk over de televisie omdat ik heel vaak tv kijk, en ik dacht dan hou ik het over de televisie. Ik ga het in mijn werkstuk hebben over: Hoe het vroeger ging met televisies Wat

Nadere informatie

GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN

GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN 1025 GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN VLAAMSE GEMEENSCHAP COMMUNAUTE FLAMANDE N. 2008 92 VLAAMSE OVERHEID [C 2007/37387]

Nadere informatie

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst

Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst HOGER INSTITUUT VOOR WIJSBEGEERTE Bachelor in de wijsbegeerte: 10 opties voor je toekomst Combineer filosofie met een andere opleiding (rechten, sociologie, psychologie, geschiedenis ) Beste (toekomstige)

Nadere informatie

Fedactio Federatie van Actieve Verenigingen van België

Fedactio Federatie van Actieve Verenigingen van België Over Fedactio Koepelorganisatie 54 Verenigingen actief in verschillende domeinen in Brussel, Vlaanderen en Wallonië gemeenschappelijke doel : actieve bijdrage leveren aan de sociale cohesie www.fedactio.be

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi

Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie 83 November 2014 Studie naar Innovatiegerichtheid en arbeidsmarktpositie van IWT doctorandi Sarah Botterman (GFK Belgium) Colofon Wilt u meer weten

Nadere informatie

Technisch onderwijs West-Vlaanderen Werkt 3, 2009

Technisch onderwijs West-Vlaanderen Werkt 3, 2009 West-Vlaanderen Werkt 3, 2009 in West-Vlaanderen dr. Marie Van Looveren sociaaleconomisch beleid, WES Jongeren uit het gewone secundair onderwijs kunnen na de eerste graad kiezen voor één van de volgende

Nadere informatie

ANTWOORD. Vraag nr. 483 van 5 april 2012 van GOEDELE VERMEIREN

ANTWOORD. Vraag nr. 483 van 5 april 2012 van GOEDELE VERMEIREN VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 483 van 5 april 2012 van GOEDELE VERMEIREN Hoger onderwijs Werkstudenten Onder

Nadere informatie

Als werkgever efficiënt geschillen afhandelen. SD Worx begeleidt u tot in de rechtbank

Als werkgever efficiënt geschillen afhandelen. SD Worx begeleidt u tot in de rechtbank Als werkgever efficiënt geschillen afhandelen SD Worx begeleidt u tot in de rechtbank Meer weten? Neem contact op met Legal Consulting Tel.: +32 (0)78 15 90 23 E-mail: legalconsulting@sdworx.com www.sdworx.be/geschillenbegeleiding

Nadere informatie

Onderwijs en vorming. 1 73.609 leerlingen. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse

Onderwijs en vorming. 1 73.609 leerlingen. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Onderwijs en vorming Samenvatting 73.609 leerlingen (2012) 16.981 kleuters 26.537 kinderen in het lager

Nadere informatie

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei managing people meeting aspirations Natuurlijke groei geloof Wij hebben een gemeenschappelijke visie pagina - managing people, meeting aspirations Vandaag verhoogt CPM de prestaties op elk niveau van uw

Nadere informatie

VTI School voor wetenschap en techniek

VTI School voor wetenschap en techniek VTI School voor wetenschap en techniek Het VTI staat bekend als de school voor wetenschap en techniek. We bieden je opleidingen in het technisch en het beroepssecundair onderwijs aan. In het eerste leerjaar

Nadere informatie