is overgewicht een nationaal probleem? Ja, obesitas is in elk geval een omvangrijke kwestie, ongeveer 50% van de Nederlanders weegt te veel en bij

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "is overgewicht een nationaal probleem? Ja, obesitas is in elk geval een omvangrijke kwestie, ongeveer 50% van de Nederlanders weegt te veel en bij"

Transcriptie

1 cahier

2 OVERgewicht

3

4 ten geleide is overgewicht een nationaal probleem? Ja, obesitas is in elk geval een omvangrijke kwestie, ongeveer 50% van de Nederlanders weegt te veel en bij zeer velen van hen zal dat gezondheidsproblemen veroorzaken of zij lijden er al onder. zijn die obese personen te genezen? Dat valt niet mee: opereren (vet weg snijden of zuigen) helpt maar matig, geneesmiddelen bestaan maar zijn ook niet zonder problemen, afvallen gaat ons (althans blijvend) niet zo goed af en voorkomt evenmin alle gezondheidsproblemen, meer bewegen helpt wel goed maar lukt slechts weinigen. is het mogelijk overgewicht te voorkómen? Dat is de enige oplossing, maar wij leven in een dikmakende omgeving dus op de één of ander manier ligt hier een taak voor de overheid om er een opvatting over te hebben en parallelle belangen van burgers, werkgevers, onderwijs, werknemers en buurten in kaart te brengen. hoezo overheid, het gaat er toch om hoe dik jijzelf wordt? Schande spreken over dikke mensen helpt niemand, die mensen niet en de maatschappij ook niet. Bewuster omgaan met voedsel en je kinderen in die geest opvoeden helpt wel. jammer dat wij dit allemaal niet eerder wisten! Inderdaad, de over - gewicht-epidemie was voorspelbaar. Maar het is nooit te laat om te beginnen, niet voor jou als individu en niet voor ons allemaal als maatschappij. zijn dit uw vragen? Lees dan dit Cahier: in kort bestek wordt verteld wat de wetenschap te melden heeft over obesitas.

5 Toen op 1 september 2004 de Nederlandse Federatie van Universitair medische centra (NFU) werd opgericht als opvolger van de tot dan bestaande Vereniging Academische Ziekenhuizen sprak de directeur-generaal Volksgezondheid, Hans de Goeij, de NFU toe en zei o.a.: Wat ik vooral van belang vind, is dat u alles wat u zelf bedenkt, ontwikkelt en uitvindt zo snel en uitgebreid mogelijk deelt. Met andere woorden: help ook het ministerie van VWS met wetenschap om het beleid te voeden. De NFU heeft die handschoen op diverse manieren opgepakt. Eén hiervan was het instellen van een Gespreksgroep Grenzen van de Zorg, een expertgroep met weten schappers uit de umc s en medewerkers van VWS. Deze gespreksgroep, onder voorzitterschap van Louise Gunning, heeft een aantal thema s geselecteerd en één van deze thema s is Beïnvloeding van leefstijlen: zijn er grenzen aan de bestrijding van overgewicht?. Hierover is een seminar georganiseerd en op basis daarvan werd het voorliggende Cahier samengesteld. De bedoeling is dat er nog enkele Cahiers volgen over andere onderwerpen. U vindt in dit Cahier een journalistieke weergave van de vijf inleidingen, waarin tevens de discussie is verwerkt. Deskundigen vanuit verschillende disciplines hebben de kwestie overgewicht vanuit hun expertise belicht en nog eens 15 andere wetenschappers hebben hierover gezamenlijk gediscussieerd. Was iedereen het over alles eens? Nee, hiervoor is dit thema te veelzijdig en ook nog typisch science in progress. Gaat de overheid iets ondernemen? Ja, want een aantal aangrijpingspunten ligt voor de hand. Wordt de Nederlandse bevolking hierbij betrokken? Dat is absoluut de bedoeling, want met uitsluitend beleid van bovenaf valt onvoldoende te bereiken. Kunt u hierin een rol spelen? Wij denken van wel, daarom sturen wij u dit aardige Cahier. Daarom hebben we gemeend als NFU en VWS dit voorwoord ook samen aan u te moeten richten. Met vriendelijke groet, ir. Hans de Goeij, directeur-generaal Volksgezondheid, VWS prof.dr. Louise Gunning, voorzitter NFU

6 het probleem is overgewicht een nationaal probleem? Ja, obesitas is in elk geval een omvangrijke kwestie, ongeveer 50% van de Nederlanders weegt te veel en bij zeer velen van hen zal dat gezondheids problemen veroorzaken of zij lijden er al onder.

7 Prof. Jaap Seidell is hoogleraar aan de Vrije Universiteit

8 WAAROM WORDEN WE INEENS ZO ZWAAR? De verdikking in grote lijnen We worden op een sluipende manier bedreigd door een ernstige obesitasepidemie, die alleen met een geïntegreerde aanpak is te bestrijden. Dus geen afzonderlijke programma s voor zorg en preventie, maar een combinatie van ruimtelijke ontwikkeling, bewegingsprogramma s, voedselvoorlichting, enzovoort. Tegen de wereldwijde epidemie, die vooral de jeugd bedreigt, moeten we levenslange preventieprogramma s ontwikkelen. On danks de ernstige situ atie wordt de ziektelast van de obesitas-epidemie nog steeds sterk onderschat. 05 In de Bosatlas van Nederland is goed te zien hoe slecht het gesteld is met ons lichaams gewicht. Op basis van gegevens over de jaren melden de GGD s dat maar liefst 45 procent van de Nederlanders overgewicht heeft. Bijna een op de tien heeft zelfs een Body Mass Index (BMI) van 30 of hoger en valt daar mee al in de categorie ernstig overgewicht. Sneller dikker Enkele historische overzichtskaartjes in de Bosatlas tonen aan dat de verdikking van de Nederlander in sneltreinvaart is verlopen. Begin jaren tachtig hangt het aantal volwassenen met overgewicht in het overgrote deel van Nederland nog rond de 30 procent. In amper twintig jaar tijd schieten vrijwel alle provincies door naar 45 tot 52 procent. Te dik is normaal geworden. Obesitas heeft epidemische vormen aangenomen.

9 Veel epidemieën worden veroorzaakt door micro-organismen, maar daar is in dit geval geen sprake van. Het gaat volgens Jaap Seidell, hoogleraar Voeding en Gezondheid aan de Vrije Universiteit, om een normale reactie op een abnormale, sterk veranderde omgeving: Allerlei veranderingen in de moderne maatschappij hebben ervoor gezorgd dat we veel minder fysiek bezig zijn dan pakweg vijftig jaar geleden. Tegelijkertijd kwam in die periode voor steeds meer mensen hoogenergetische voeding beschikbaar. Zo n omgeving, die beweging ontmoedigt en overeten stimuleert, zorgt automatisch voor een obesitasepidemie. 06 Lager opgeleiden De kennis over de gevolgen van obesitas voor de gezondheid is de afgelopen jaren sterk toegenomen. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) publiceerde op 23 april 2003 het lijvige rapport Diet, nutrition and the prevention of chronic diseases waaraan ook Seidell en zijn collega Martijn Katan een bijdrage leverden. Een heldere aanbeveling: vooral matig en gezond eten en elke dag voldoende bewegen zijn dé basisprincipes voor een goed en gezond leven. In de algemene toename van obesitas zijn enkele duidelijke tendensen waar te nemen. Mensen met een lagere opleiding lopen bijvoorbeeld veel meer risico op overgewicht dan mensen die een HBO of universitaire opleiding hebben ge noten. Lager geschoolden met een beperkt inkomen wonen vaak in achterstandswijken in steden. In deze wijken is het percentage mensen met obesitas dan ook het hoogst, inclusief de daarbij behorende gezondheidsproblemen.

10 Niet hongeriger Twee andere trends vallen op. In de obesitas-epidemie zien we dat juist het per - centage mensen met extreme obesitas met een BMI boven de 50 het snelst toeneemt. Dat is een zorgelijke ontwikkeling. Net als die andere trend: de snelle stijging van overgewicht en obesitas onder kinderen. In 1980 hadden vier van elke honderd jongens daar last van, maar in 2003 was hun aantal al toegenomen tot ruim veertien. In diezelfde periode stijgt het percentage meisjes van zeven naar bijna achttien. In de wetenschap dat overgewicht en obesitas chronische, nauwelijks te genezen aandoeningen zijn... Kinderen zijn niet hongeriger of luier geworden, zegt Seidell, maar het zijn de maatschappelijke veranderingen die zorgen voor overgewicht. In dit opzicht is het dus eerder een maatschappelijk dan een medisch probleem. Preventie moet in feite al voor de geboorte beginnen en kan daarna levenslang worden door gezet. Zwangere moeders kunnen via het eigen eetgedrag het geboortegewicht van hun baby beïnvloeden, omdat het geboortegewicht een duidelijke risicofactor is. Belangrijk in de kinderleeftijd is bijvoorbeeld het aanleren van gezond eetgedrag en smaakontwikkeling. Zo moet voor elke levens fase een preventieve aanpak worden ontwikkeld. 07 Diabesitas Overgewicht en obesitas gaan niet zelden gepaard met een negatief zelfbeeld, weinig zelfvertrouwen en depressie. Op het sociale vlak worden obese mensen vaak geplaagd, gepest, gestigmatiseerd, gediscrimineerd en gemarginaliseerd. Ook kunnen allerlei stoornissen in de stofwisseling (metabool syndroom) optreden zoals glucose-intolerantie en insulineresistentie, vaak leidend tot type 2 diabetes mellitus. De term diabesitas wordt daar al regelmatig voor gebruikt. Maar obesitas verhoogt ook de kans op ademnood, slaapapneu, blaas- en leveraandoeningen, een verhoogde kans op diverse kankervormen, een verminderde vruchtbaarheid, gewrichtsslijtage, enzovoort.

11 08 De ziektelast die obesitas met zich meebrengt wordt sterk onderschat, zegt Seidell. Obesitas lijdt niet alleen tot een kortere levensverwachting, maar draagt vooral bij aan een vermindering van het aantal gezonde levensjaren en de kwali teit van leven. Alleen al in Groot Brittannië jagen overgewicht en obesitas de zorgkosten met een half miljard pond omhoog. En de indirecte kosten voor de hele Britse economie worden becijferd op ongeveer 2 miljard pond per jaar. Ik denk dat we de obesitas-epidemie nu echt snel en omvattend moeten gaan aanpakken.

12 behandelen zijn die obese personen te genezen? Dat valt niet mee: opereren (vet wegsnijden of zuigen) helpt maar matig, geneesmiddelen bestaan maar zijn ook niet zonder problemen, afvallen gaat ons (althans blijvend) niet zo goed af en voorkomt evenmin alle gezondheidspro blemen, meer bewegen helpt wel goed maar lukt slechts weinigen.

13 Prof. Liesbeth Mathus-Vliegen, maag- darm- en leverarts, is als hoogleraar verbonden aan het AMC

14 Beperkte therapeutische mogelijkheden beter benutten Obesitas is niet te genezen De helft van Nederland is te dik. Een op de tien Nederlanders is zelfs véél te dik. Hoogste tijd om daar wat aan te doen. Want obesitas, zo weten we inmiddels, is de aanjager van allerlei ernstige ziekten, zoals hart- en vaatziekten, diabe tes en diverse vormen van kanker. Minder eten en meer bewegen zijn de beste wapens tegen obesitas, maar die gedragsverandering houdt vrijwel niemand vol. Daarom moet de gezondheidszorg de patiënt die wil afvallen therapeutisch ondersteunen. Vreemd genoeg is die zorg niet of nauwelijks beschikbaar, stelt maag-, darm- en leverarts Liesbeth Mathus-Vliegen. 09 Wat konden we jaren geleden nog besmuikt lachen om de Amerikanen die zich nauwelijks leken te schamen voor hun alsmaar dikker wordende buiken en billen, zegt prof dr Mathus-Vliegen, maag-, darm- en leverarts in het AMC. Kennelijk dachten we toen dat die aanzwellende golf van vetzucht gewoon aan ons voorbij zou gaan. Inmiddels weten we beter. Meer dan de helft van Nederland is te dik. Een op de tien is zelfs véél te dik. Nederlanders en Europeanen zijn in dit opzicht Amerikanen geworden. Het steekt Mathus-Vliegen dat we ondanks de vroege waarschuwingen uit Amerika het obesitasprobleem hier zo lang hebben genegeerd. We leefden al lang in een obesogene samenleving, maar wilden het gewoon niet horen, zegt Mathus-Vliegen. Al in 1984, ruim twintig jaar geleden, verscheen een rapport van de Gezondheidsraad waarin voor de aanzwellende vetzucht werd gewaarschuwd. Sindsdien heeft een aantal mensen, onder wie Mathus-Vliegen, met grote regelmaat geroepen dat er snel meer onderzoek nodig was, dat het rapport nodig geactualiseerd moest worden. Zonder resultaat.

15 10 Ruk naar rechts We hebben in die periode nauwelijks gegevens verzameld, zegt Mathus-Vliegen. In 1980 werden kinderen op grote schaal onderzocht op gewicht en vetzucht. Daarna duurde het zestien jaar voordat er opnieuw een meting plaats vond! Als men had beseft dat het zo n groot probleem zou gaan worden, had men ongetwijfeld veel vaker gemeten. Want meten doet weten. Maar dat is helaas niet gebeurd. We hebben ons in slaap laten sussen door de gedachte dat we als spor tieve Nederlanders sowieso voldoende fietsten, wandelden en in beweging wa ren. En bovendien matige en gezonde eters waren. Nee dus. De Gauss-curve, waarin de gewichtsverdeling van de Nederlander in klokvorm is samengebald, viel stiekem heel fors naar rechts. Het aantal (veel) te dikke mensen nam in die periode namelijk zo sterk toe, dat ook het gemiddelde lichaamsgewicht stevig werd opgeschroefd. (Te) dik was sluipenderwijs de norm geworden. Mathus-Vliegen: De tabellen en grafieken die ons hadden moeten alarmeren ontbraken gewoonweg. Waarschijnlijk heeft vooral de mode ons wakker geschud, want eind jaren negentig zagen we ineens het buikvet van onze kinderen onder de te korte bloesjes en truitjes naar voren springen. Dat heeft sterk bijgedragen aan het bewustzijn dat er een obesitas-epidemie heerst. En sinds een jaar of drie, vier is ook de overheid wezenlijk in het probleem geïnteresseerd geraakt. Ongezond Maar waarom is obesitas een probleem? Er zijn toch genoeg dikke mensen die kerngezond zijn? Dat is een misvatting, zegt Mathus-Vliegen. Mensen met een Body Mass Index*(BMI) van 30 of hoger krijgen vroeg of laat problemen. Ik ken een mevrouw met een BMI van 70 die geen diabetes, hoge bloeddruk of andere aandoeningen heeft. Maar als ze zestig is wil ik haar gewrichten wel eens zien. Dan heeft ze artrose en een nieuwe heup of knie gekregen vanwege slijtage. Bovendien krijgen (te) dikke mensen sowieso psychosociale problemen. Ze worden gediscrimineerd omdat ze niet in een bioscoopstoel passen en dus maar *BMI D e B M I g e e f t e e n r e d e l i j k e a f s p i e g e l i n g va n d e h o e v e e l h e i d v e t i n e e n l i c h a a m. H o e hoger de BMI, hoe meer vet het lichaam bevat. Hoe bereken je de BMI? Vermenigvuldig je lengte met je lengte (bijvoorbeeld 1,80 x 1,80 = 3,24). Deel je lichaamsgewicht door dit getal (bijvoorbeeld 100 : 3,24 = 30,8). Dat is je persoonlijke BMI.

16 thuis blijven. Ze kunnen of durven niet naar het zwembad en zo zijn er talloze nadelen. In mijn jarenlange praktijk ben ik nog nóóit iemand tegen gekomen die echt zo dik wilde zijn. Niemand wil dik zijn. Steeds meer onderzoek wijst uit dat de kans op gezondheidsschade door obesitas sterk toeneemt. Het risico op insulineresistentie, diabetes, slaapapneu, galblaasproblemen en verstoringen van het vetgehalte in het bloed (dyslipidemie) neemt bijvoorbeeld sterk toe. Ook de kans op hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk en nierproblemen wordt groter. Bovendien zijn mensen met obesitas iets minder vruchtbaar en hebben ze meer kans op lage rugpijn en bepaalde vormen van kanker. Een totaalpakket dat bepaald niet vrolijk stemt. Het vetnet Mathus-Vliegen: De overmatige vetstapeling in het lichaam leidt inderdaad tot uiteenlopende problemen, die heel helder in kaart zijn gebracht in het Obesitas Web*, dat noemen wij het vetnet. In één schema zie je hoe overmatige vetstapeling via hormonale verstoringen en insulineresistentie tot levensbedreigende aandoeningen kan leiden zoals diabetes, aderverkalking en kanker. En aan de andere kant zie je hoe die vetstapeling via zwaarlijvigheid kan leiden tot slaapapneau, artritis en allerlei psychologische problemen, zoals depressies en angststoornissen. Kortom, te dik zijn is een sluipende ziekte die net als elke andere ziekte behandeld moet worden. Te lang werd vetweefsel gezien als een neutrale opslagplaats van energie. Dat beeld is de laatste jaren sterk gekanteld; het is duidelijk geworden dat het niet om een passieve massa gaat, maar dat vetweefsel een actief endocrien orgaan is, dat zich met allerlei belangrijke stofwisselingsprocessen bemoeit. Mathus-Vliegen: Vooral het buikvet is gevaarlijk, omdat het onder invloed van hormonen snel wordt afgebroken en weer opgebouwd. Afgebroken vet komt via de poortader direct in de lever, onze grootste stofwisselaar. Direct of indirect activeert het vet zo de aanmaak van verschillende ontstekingsachtige stoffen die in verband zijn te brengen met hart- en vaatziekten. Het vet maakt stoffen vrij die inwerken op 11 BMi indeling gezondheidsrisico 18,5 en lager te licht licht verhoogd 18,5-24,9 Ideaal normaal 25,0-29,9 overgewicht gemiddeld 30,0-39,9 obesitas hoog 40,0 en hoger obesitas plus heel hoog

17 de bloedvaten en de insulineresistentie kunnen stimuleren. Daar wordt niemand gezond van. het obesitas web slaapapneu prostaatkanker o v e r m at i g e b e h a r i n g bij vrouwen 12 AFGENOMEN KWALITEIT VAN LEVEN arthrose a n g s t depressief toegenomen lichaamsgewicht hypertensie gewrichtsklachten psychologische impact ademnood centraal obesitas insuline resistentie hyperinsulinisme i testosteron sex hormoon onbalans g s e x hormoon bindend globuline i oestrogeen borstkanker onvruchtbaarh e i d endom e t r i u m carcinoom LEVENSBEDREIGEND dyslipidemie type 2 diabetis mellitus arteriosclerose polycystisch ovarium syndroom Lost generation Als vet het probleem is, lijkt vetverwijdering de oplossing. Jaren geleden werd die aanpak ook vaak gevolgd. Wie teveel vet had, liet het wegsnijden door chirurgen. Dat doen we niet meer, omdat het geen enkel blijvend effect heeft, zegt Mathus-Vliegen, die op haar poli in het AMC dagelijks te maken heeft met ernstig obese patiënten. Zonder ander eet- en beweeggedrag zitten die weggesneden kilo s er snel weer aan. Bovendien verandert het wegsnijden of afzuigen van overtollig vet ook nauwelijks iets aan het ongezonde metabole profiel van de patiënten. Een profiel dat wordt gekenmerkt door een hoge bloeddruk en te veel suikers en vetten in het bloed.

18 Welke therapeutische mogelijkheden blijven er dan over? Hoe kunnen overheid, zorgverzekeraars, medici, patiënten en andere betrokkenen het probleem dan wel te lijf gaan? Ik moet helaas constateren dat voor de obese patiënten op dit moment vrijwel niets wordt gedaan, zegt Mathus-Vliegen. Een patiënt van honderddertig kilo die bijzonder gemotiveerd is om kilo s kwijt te raken, kan ik een diëtist aanbieden voor vier uur. Daar heeft iedere Nederlander recht op. Verder kan ik niets. Terwijl hulp bij gedragsverandering al gauw honderd euro per uur kost en je voor medicijnen per maand ergens tussen de dertig en negentig euro kwijt bent. Voor de mensen met stevige obesitas tien procent van de Nederlandse bevolking! is er werkelijk niets geregeld. Het lijkt een lost generation. Dat steekt me. Ongeneeslijk dik Obesitas is vaak omschreven als een chronische, ongeneeslijke en levensbedreigende ziekte die wordt veroorzaakt door een uitbundige vetstapeling. Het is bovendien een ziekte waaraan allerlei negatieve medische, psychologische, fysieke, sociale en economische aspecten vastzitten. Mathus-Vliegen knikt instemmend. Vrijwel iedereen die dik wordt, blijft dik. Voor de rest van zijn leven. Afvallen kan iedereen, maar het gewichtsverlies handhaven op de lange termijn is moeilijk. Dat lukt slechts een enkeling. Dat komt omdat ons eet- en beweeggedrag bijzonder moeilijk blijvend is te veranderen. Zeker als die verandering niet door de omgeving wordt ondersteund en gestimuleerd. Een chronische, ongeneeslijke en levensbedreigende ziekte als obesitas moet daarom op meerdere niveau s worden aangepakt. Ook al is genezing vrijwel onmogelijk, we kunnen wel degelijk iets doen, zegt Mathus-Vliegen. Op de eerste plaats moeten we zien te voorkomen dat dikke mensen ziektes krijgen zoals diabetes en hart- en vaatziekten. Op de tweede plaats moeten we bij degenen die al ziek zijn de medische complicaties zien te verminderen of waar mogelijk op te heffen. Voorwaarde: de patiënt moet het zelf willen, anders lukt het nooit. 13

19 14 Behoud van gewichtsverlies Een gewichtsverlies van vijf tot tien procent zou volgens Mathus-Vliegen al een enorme vooruitgang zijn. De kans op ziektes neemt dan aanzienlijk af terwijl de kwaliteit van leven duidelijk verbetert. Dat afvallen moet geleidelijk gebeuren, niet via een crash-dieet waarbij de patiënt zichzelf enkele weken uithongert en daarna weer snel op de oude voet voortgaat. Mathus-Vliegen: Iets minder eten, maar dat lang volhouden, geeft veel betere resultaten. Zeker als je dat combineert met meer beweging. Iemand van 100 kilo valt in 6 maanden 5 kilo af door per dag 500 kilocalorieën minder te eten. Maar na die opbeurende woorden volgt een vervelende boodschap: wie lijnt zonder extra beweging verliest niet alleen vet, maar ook spiermassa. En bovendien wordt het na iedere kilo gewichtsverlies steeds moeilijker om verder af te vallen, omdat de stofwisseling in het lichaam verandert. En verreweg het moeilijkste punt: het behoud van gewichtsverlies. Mathus-Vliegen: Patiënten die willen afvallen mogen steeds minder eten en moeten steeds meer bewegen. Dat is een ongelooflijk onsympathieke boodschap. Veel obese patiënten hebben daarom ook farmacologische of chirurgische ondersteuning nodig. Eerder verzadigd Op dit moment zijn er drie verschillende afvalpillen voor patiënten beschikbaar: Orlistat (Xenical), Sibutramine (Reductil) en Rimonabant (Acomplia). De pillen werken allemaal op een iets andere manier. Orlistat, de eerste afvalpil die ook jarenlang kan worden gebruikt, zorgt ervoor dat maar tweederde van het vet dat je eet ook daadwerkelijk door het lichaam wordt opgenomen. Mathus-Vliegen: Vanwege de bijwerkingen werkt dit alleen prettig bij een redelijk vetarm dieet, dat je samen opstelt met een diëtiste. Wie toch vrij vette maaltijden eet, moet al tijdens het tafelen vaak naar het toilet rennen. Dat is een beetje het asociale van deze pil.

20 Sibutramine remt de eetlust en geeft patiënten eerder een verzadigd gevoel, waardoor ze in principe minder voedsel innemen. Het verhoogt de stofwisseling ook een beetje. Rimonabant, het nieuwste van de drie medicijnen, vermindert eveneens de inname van voedsel. Verder beïnvloedt Rimonabant een cannabis receptor antagonist ook de stofwisseling in het vetweefsel, de spieren, de lever en het maagdarmstelsel. Dat maakt Rimonabant tot een breed werkend medicijn. Dik en depressief Hebben de drie pillen effect? Jazeker. Mathus-Vliegen: Patiënten die een jaar lang Orlistat gebruiken, verliezen 3 kilo meer dan degenen die een neppil slikken. Sibutraminegebruikers raken 4,5 kilo extra kwijt en bij Rimonabant gaat er zelfs 5.5 kg meer vanaf. Maar elk voordeel heeft zijn nadeel. De voornaamste bijwerkingen van Orlistat zijn winderigheid en een stoelgang die soms wat moeilijk te controleren is vanwege de dunne, vettige ontlasting. Sibutramine kan een droge mond, obstipatie en slaapproblemen veroorzaken. De bijwerkingen van Rimonabant lijken ernstiger: in een meta-analyse in The Lancet wordt gesproken over een verhoogde kans op zelfmoord en psychiatrische problemen. Bovendien stoppen relatief veel gebruikers voortijdig met de kuur vanwege angstgevoelens of depressiviteit. Verder onderzoek naar de medicijnen zal nog meer duidelijkheid over de voor- en nadelen moeten opleveren, zowel wat betreft kortdurend als langdurig gebruik. Natuurlijk moeten we oog hebben voor de nadelen van deze medicijnen, zegt Mathus-Vliegen, maar op dit moment geven ze toch vaak de doorslag of iemand er wel of niet in slaagt om af te vallen en het gewichtsverlies onder controle te houden. De ernstig obese patienten komen ook nog in aanmerking voor chirurgische ingrepen zoals een maagband, een maagverkleining of een kortsluitingsoperatie. Maar ook bij hen gaat het om symptoombestrijding. Ook chirurgie geneest deze mensen niet. Op therapeutisch gebied staan we nu dus nog steeds vrij machteloos tegenover de obesitas-epidemie. 15

21 16 Behandelcentra Hoe zouden we de epidemie het best kunnen bestrijden met de beperkte middelen die we nu hebben? Los van eventuele preventieve maatregelen? Een op de tien Nederlanders is obees, zegt Mathus-Vliegen. Dat kost de overheid, de zorgverzekeraars en de maatschappij enorme bedragen aan zorg, ziektekosten en productieverlies. Stel dat we iedere Nederlander met een BMI van 35 of meer een operatie aanbieden, in combinatie met gedragstherapie om minder te eten en beter te bewegen. Natuurlijk kost zo n aanpak enorm veel geld. Maar het is goed mogelijk dat zoiets goedkoper is dan de kosten die we nu betalen voor de huige obese maatschappij. Zeker als je daar ook nog eens de sterk verbeterde kwaliteit van leven voor de patienten bij optelt. Laat gezondheidseconomen zo n model eens uitwerken. Op organisatorisch niveau ziet Mathus-Vliegen graag dat huisartsen het initiatief nemen. Ze zouden als poortwachters de mensen met overgewicht en obesitas moeten kunnen doorsturen naar twee of drie nog op te richten behandelcentra per provincie. Heel laagdrempelig allemaal, zegt ze. In die centra wordt bekeken of mensen werkelijk willen afvallen. Een team van diëtisten, artsen, ergonomen, verpleegkundigen, psychologen en gedragstherapeuten staat dan klaar om degenen te ondersteunen die echt gemotiveerd hun overgewicht te lijf willen gaan. Er zijn onvoldoende gedragstherapeuten en psychologen die het eet- en beweeggedrag proberen bij te sturen, maar diëtisten zouden kunnen worden bijgeschoold in gedragstherapie. Het moeten laagdrempelige, effectieve centra zijn. Maar voorop staat, dat er nu snel hulp komt voor de patiënten met obesitas. Want deze groep wordt nu op geen enkele manier met hun gezondheidsproblemen geholpen.

22 economische kanttekeningen jammer dat wij dit allemaal niet eerder wisten! Inderdaad, de overgewicht-epidemie was voorspelbaar. Maar het is nooit te laat om te beginnen, niet voor jou als individu en niet voor ons allemaal als maatschappij.

23 Prof. Wim Groot is hoogleraar Gezondheidseconomie aan de Universiteit Maastricht

24 Overgewicht mag niet te zwaar wegen Tussen overheidsbemoeienis en eigen keuzevrijheid De obesitasepidemie bedreigt onze gezondheid en daarom willen we haar bestrijden. Maar hoever kunnen en mogen we daarin gaan? Hoe geldig zijn onze motieven om overgewicht en obesitas grootschalig aan te pakken? Wim Groot, hoogleraar Gezondheidseconomie aan de Universiteit Maastricht, over getallen en beleid. 17 Aan elke bestrijding zit een grens, ook aan de grootschalige bestrijding van overgewicht. Zo kunnen de kosten snel de spuigaten uitlopen. Wim Groot geeft een rekenvoorbeeld: Ruim vijfenhalf miljoen Nederlanders hebben last van overgewicht. Ga je die allemaal behandelen met een geneesmiddel, dan moet je daar 5,7 miljard voor uittrekken. Dat is tien procent van het totale zorgbudget en dus niet zo realistisch. Betalen voor de buren Niet alleen de kosten zetten een rem op de bestrijding. Ook de solidariteit basis van onze gezondheidszorg kan onder druk komen te staan. Mensen met een gezonde leefstijl moeten meebetalen aan het oplossen van de gezondheidsproblemen van de onmatig levende buren. Wordt dat bedrag te groot, dan ondermijnt dat onherroepelijk de solidariteit en daarmee de basis van het huidige zorgstelsel.

25 Groot ziet nog een derde bedreiging. Wanneer middelen voor preventie en bestrijding op grote schaal beschikbaar zijn, kan dat juist contra-productief wer ken: Wie weet dat de afslankpil, maagverkleining, liposuctie en allerlei andere middelen klaarliggen voor gebruik, is misschien minder overtuigd van de noodzaak om gezond te leven. De beschikbare behandelingen kunnen worden ervaren als een aansporing om juist níet te matigen. 18 Dik is niet duur Bij de bestrijding van obesitas krijgt de overheid steeds een leidende rol toebedeeld. Meestal met het argument dat de overheid tot taak heeft de gezondheid van haar burgers zo goed mogelijk te bevorderen en te beschermen. Die paternalistische rol staat op gespannen voet met een ander belangrijk uitgangspunt, namelijk de bescherming van de individuele keuzevrijheid. Burgers die kiezen voor junkfood en niet willen bewegen, moeten dat zelf weten. Dat is hun goed recht, ook als ze daarmee rechtstreeks afsteven op een BMI van meer dan veertig. Of niet? Een goede afweging van beide standpunten draait om de argumenten. Om valide argumenten. Groot: Overheidsingrijpen wordt in dit geval vaak gerechtvaardigd met het argument dat obesitas de samenleving geld kost. Bijvoorbeeld door een stevige stijging van de zorgkosten. Berekeningen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu het RIVM wijzen uit dat ongeveer twee pro cent van de zorgkosten in Nederland zijn toe te schrijven aan ziekten die samenhangen met overgewicht. Maar hetzelfde model geeft ook aan dat bij het uitbannen van overgewicht de zorgkosten niet dalen, maar juist stijgen met twee procent. Hoe komt dat? Mensen met overgewicht overlijden eerder en maken daarom korter en minder gebruik van de gezondheidszorg. Terugdringen van kosten in de gezondheidszorg is dus geen geldig argument voor overheidsingrijpen!

26 Kwetsbare kinderen Kijken we echter naar de kosten van ziekteverzuim en productiviteitsverlies door arbeidsongeschiktheid, dan betaalt de maatschappij jaarlijks ongeveer twee miljard euro voor zijn obese burgers. Dat lijkt me een goede reden voor overheidsbemoeienis, zegt Groot. Maar er zijn meer redenen voor bemoeienis. Burgers moeten op basis van voldoende informatie hun keuzes kunnen bepalen. Groot meent dat volwassenen voldoende zijn geïnformeerd over de risico s van overgewicht. Maar (jonge) kinderen overzien de consequenties van hun eetgedrag veel minder goed. Ook al, omdat ze sterk door reclameboodschappen worden beïnvloed. Beperk die reclame, zegt Groot, en zorg voor meer informatie op snoep en voedingsmiddelen. Gaat het om kinderen, dan mag de overheid zich dus enigszins paternalistisch opstellen. Maar er is nog een andere normatieve overweging voor overheidsbemoeienis. Groot: We zien dat overgewicht zich duidelijk concentreert onder lager opgeleiden en minder kapitaalkrachtigen. Een overheid die vindt dat iedere burger in principe gelijke gezondheids- en overlevingskansen moet hebben, zal daar iets aan moeten doen. 19 Consuminderen Om effectieve maatregelen tegen obesitas te ontwikelen is het nuttig te weten hoe het probleem is ontstaan. Groot: We consumeren meer dan vroeger omdat we steeds meer kunnen besteden en voeding voortdurend goedkoper wordt. Daarnaast zijn we minder gaan bewegen omdat iedereen beschikt over relatief goedkoop gemotoriseerd (openbaar) vervoer. Bovendien is ook ons werk sterk veranderd. De meeste banen vereisten vroeger veel fysieke inspanning, terwijl het merendeel tegenwoordig op kantoor zit. Voor een beetje fysieke inspanning moet je nu tegen betaling naar een sportschool of fitnessclub.

27 Maatregelen van de overheid tegen obesitas kunnen aangrijpen op bovenstaande veranderingen. Door gebruik te maken van prijsprikkels, bijvoorbeeld. Groot: Maak ongezond voedsel een stuk duurder door het in een hoger btwtarief te plaatsen. Zo stimuleer je het gebruik van gezonder voedsel en zet je misschien zelfs aan tot consuminderen. 20 Meer effectieve programma s Dat financiële prikkels effectief zijn, zeker in combinatie met beperkende regel - geving, blijkt uit de tamelijk succesvolle aanpak van alcoholgebruik en rook gedrag. Maar eerlijk is eerlijk: over de (kosten)effectiviteit van interventie pro gramma s om overgewicht tegen te gaan is nog bijzonder weinig bekend. Mis schien is dat maar goed ook, zegt Groot, want waarschijnlijk kan een groot deel van de huidige programma s die de leefstijl proberen te beïnvloeden de toets der kritiek niet doorstaan.

28 preventie is het mogelijk overgewicht te voor - kómen? Dat is de enige oplossing, maar wij leven in een dikmakende omgeving dus op de één of ander manier ligt hier een taak voor de overheid.

29 Prof. Hans Brug is directeur van het EMGO Instituut en hoogleraar Epidemiologie aan het VUmc. Zijn onderzoek is met name gericht op leefstijl, gedrag en gezondheid. Voeding en beweging staan hierbij centraal.

30 Een andere omgeving, een ander gedrag Biedt preventie perspectief? Het sterkste wapen tegen obesitas is preventie. Dus moeten we zien te voorkomen dat het probleem ontstaat. Maar hoe krijgen we dat voor elkaar? Niet door alleen voorlichting te geven, stelt Hans Brug. Keuzevrijheid, eigen wil en zelfbeschikking verliezen de strijd tegen de verleidingen van de bewegingsarmoede en het overheerlijke voedsel dat vierentwintig uur per dag beschikbaar is. Als we echt effectieve maatregelen willen nemen, dan moeten we ook onze dikmakende omgeving veranderen. De aanpak van overgewicht is té be langrijk om dat alleen aan het individu over te laten. 21 Heel dikke mensen kwam je twintig, dertig jaar geleden nauwelijks tegen, zegt Hans Brug, epidemioloog aan de Vrije Universiteit en directeur van het EMGO Instituut. Sindsdien heeft er een explosie plaatsgevonden van dikke mensen. Een explosie die is begonnen in de rijke westerse landen en zich nu uitbreidt over vrijwel de hele wereld. Het gaat om een enorme toename van menselijke biomassa, van kilo s per persoon, die pas laat soms denk ik té laat de aandacht heeft getrokken van overheden en zorginstellingen. Van therapie naar preventie De mogelijkheden om het obesitasprobleem aan te pakken zijn volgens Brug be - perkt. Er zijn sowieso te veel dikke mensen om ze allemaal te kunnen behan de len. Daar is gewoonweg geen capaciteit voor. Bovendien is vrijwel geen enkele bestaande behandeling op de langere termijn effectief. Alleen een chirurgische aanpak werpt enige vruchten af. Zelfs als de obese patiënt erin slaagt om af te vallen, dan blijft sommige gezondheidsschade zoals aan gewrichten gewoon bestaan.

31 Te weinig capaciteit, gebrekkige therapieën en onomkeerbare gezondheidsschade; voor Brug is het duidelijk dat de therapeutische aanpak weinig perspectieven biedt op een brede en succesvolle aanpak van obesitas. Daarmee verschuift het vizier van de therapie naar de preventie. Moeten we veel meer activiteiten ontplooien om te voorkómen dat mensen (veel) te dik worden. En zo ja, hoe moeten we dat dan aanpakken? 22 Energieneutraal In principe is het simpel, zegt Brug. Dik worden draait om de energiebalans. We eten en drinken om calorieën binnen te krijgen. Die calorieën hebben we nodig om te werken, te zingen, te sporten, te denken, kortom: te leven. De ene mens is groot en gespierd en heeft veel calorieën nodig, de ander is klein en mager en kan met veel minder toe. Vergelijk het met auto s; de een heeft een brandstofverbruik van 1 op 12, de ander loopt 1 op 20. Maar uiteindelijk geldt voor ieder mens dat hij alleen maar dik wordt, als hij meer energie inneemt dan gebruikt. Alle overtollige energie slaat hij als vet op in zijn eigen lichaam. Obesitas is feitelijk een energieprobleem Zo simpel als de theorie achter obesitas klinkt, zo ingewikkeld is de praktijk. We eten namelijk helemaal geen energie. En we verbranden ook helemaal geen calorieën. Brug: In ons alledaagse bestaan eten we een banaan of kroket omdat we daar zin in hebben, omdat we dat lekker vinden. We drinken een glas wijn of bier voor de gezelligheid en we pakken een toetje omdat we dat gewend zijn. Ik bedoel: ons eetgedrag wordt zelden bepaald door energieoverwegingen. En zelfs als je het zou willen is dat vrijwel onmogelijk. Niemand weet exact hoeveel calorieën er met een krokethap naar binnengaan. Aan de verbruikskant werkt het precies zo. Weet jij of jouw avondeten is weg te strepen tegen een partijtje tennis of een flinke wandeling? Hoeveel van jouw dagen en weken zijn energieneutraal?

32 Evolutie en reclame De dagelijkse praktijk van eten, drinken en bewegen is dus ingebed in een ingewikkeld complex van motieven, gewoontes en overwegingen. Zelfs als daarbij al aan de energiebalans wordt gedacht tijdens het lijnen, bijvoorbeeld dan is die balans niet of nauwelijks betrouwbaar op te maken. Daar bovenop komen nog twee andere spelbrekers. Brug: De mens is een product van de evolutie. In het verleden was er eerder sprake van voedselschaarste dan van overvloed. Ons lichaam neigt daarom naar energiebesparing en het opbouwen van reserves. In de huidige westerse maatschappij van overvloed en bewegingsarmoede leidt die evolutionaire programmering van ons lichaam direct tot vervetting en verdikking. We kweken reserves voor een hongersnood die maar niet komt. Om de verwarring nog groter te maken krijgen we de reclame voor (gezonde) voedingsmiddelen daar nog overheen. Reclame heeft een sterke invloed op ons consumptiegedrag en is bijna altijd gericht op meer, terwijl we juist minder moeten gaan eten. Zelfs de verleidelijke marketing van gezonde producten kan verkeerd uitpakken, omdat we van producten met extra vezels, vitaminen of antioxidanten net zo dik worden als daar net zoveel suiker en vet in zit als in andere producten. 23 Obese omgeving De situatie ziet er niet best uit. De mens, biologisch geprogrammeerd tot (over-) consumptie, leeft in een omgeving die eten en drinken makkelijk maakt en beweging niet stimuleert of zelfs ongepast maakt. Alleen met voorlichting doe je daar nauwelijks iets tegen, zegt Brug gedecideerd. Terwijl de overheid sterk de neiging heeft om daar nou juist de nadruk op te leggen. In de Preventienota stelt de overheid dat de levensstijl de verantwoordelijkheid is van het individu. Mensen moeten zelf besluiten om minder te eten, meer te bewegen en gezonder te worden. De overheid moet ze met gerichte informatie stimuleren en motiveren. Maar dat is echt te weinig, daar redden we het niet mee.

33 Onderzoek wijst ook keer op keer uit dat de meeste mensen allang gemotiveerd zijn. Maar dat ze niet in staat zijn de daad bij het woord te voegen. Alleen motivatie is onvoldoende zegt Brug. Mijn mantra luidt: motivatie, vaardigheid en mogelijkheid. Je moet de vaardigheid hebben om je motivatie om te zetten in gedrag. En je omgeving moet dat gedrag mogelijk maken, het stimuleren als het kan, eigenlijk vanzelfsprekend maken. En daar zit volgens mij het centrale probleem. Onze omgeving nodigt voortdurend uit tot eten en is zo ingericht dat veel bewegen ontzettend moeilijk is in te passen in het dagelijkse leefpatroon. We moeten onze omgeving dus zo gaan inrichten dat minder eten makkelijker wordt en meer bewegen weer vanzelfsprekender. 24 Bevorder de bescherming Die boodschap knaagt een beetje aan ons mensbeeld. Wij zien onszelf graag als autonome zelfbewuste burgers, die in alle vrijheid onze eigen keuzes bepalen. Op basis van de beschikbare informatie. Initiatieven die daarbij aansluiten vallen onder de gezondheidsbevordering, zegt Brug. De overheid geeft informatie in de hoop dat mensen vrijwillig gezonde(re) keuzes maken. Waar we veel meer naar toe moeten is gezondheidsbescherming. Dat betekent dat we de omgeving zodanig aanpassen dat gezonde(re) keuzes veel meer voor de hand liggen, dat mensen soms niet eens meer kúnnen kiezen. Dat we de omgeving bewust veranderen om mensen te beschermen tegen ongewenste blootstelling aan risicofactoren. Dat klinkt betuttelend. Autonome burgers willen zelf beslissen, ze willen niet beknot worden in hun keuzevrijheid. Maar Brug noemt zonder aarzeling enkele beschermende maatregelen op, die tot de grootste verworvenheden van onze moderne gezondheidszorg behoren. De aanleg van de riolering en de waterleiding heeft meer mensenlevens gered dan welke medische innovatie ook, zegt hij. Maar ook de verkeersveiligheid en de voedselveiligheid in Nederland zijn gebaseerd op zo n beschermende aanpak. En in zekere zin kun je het roken

34 ook nog als voorbeeld noemen. Pure voorlichting over de negatieve effecten heeft maar marginaal geholpen. Pas toen de prijzen keer op keer stevig werden verhoogd en de openbare ruimte wettelijk rookvrij werd gemaakt gezondheidsbescherming! begon het aantal rokers sterk te dalen. Een schoolvoorbeeld Voorlichting is niet verkeerd, integendeel. Maar voorlichting alléén zet te weinig zoden aan de dijk. Er zijn ook effectieve beschermingsmaatregelen nodig om de explosie van zwaarlijvigheid in te dammen en zo mogelijk de trend te keren. Welke maatregelen, bijvoorbeeld? Brug: Hier komen we in enigszins troebel vaarwater. Het terrein is nauwelijks ontgonnen, dus er bestaat bijzonder weinig evidence based effectief beleid, beleid dat bewezen effectief is. Nogmaals, er is de laatste decennia weinig veranderd aan de menselijke natuur, aan onze genen en onze psyche. Maar aan onze omgeving des te meer. Daarom is de aanpak van onze leefomgeving waarschijnlijk het beste middel tegen obesitas. Beschermende maatregelen, gekoppeld aan monitoring, aan wetenschappelijk onderzoek om te zien of een ingreep ook werkt of niet. Klein en overzichtelijk beginnen lijkt het devies. Pilot-projecten waar je snel van kan leren. Als het aan Brug ligt zijn scholen inclusief kinderopvang en naschoolse opvang ideale vertrekpunten. Maak scholen tot vrijhavens die be schermen tegen overgewicht en obesitas, zegt hij. Zorg dat er uitsluitend basale voedingsmiddelen verkrijgbaar zijn en stimuleer meer lichamelijke oefening door extra gymuren en andere activiteiten. Natuurlijk zul je commentaar krijgen. School moet leuk blijven, je mag toch nog wel trakteren? Aan de andere kant: we willen geen drugs, geen alcohol, geen pesterijen op school. Waarom zouden we dan wel dikmakers accepteren? Geen snoep, dus, en geen snacks of gezonde tussendoortjes, die eigenlijk zoet of vet zijn, zoals de rozijnenkoeken of yoghurtdrankjes. Omdat we onze kinderen willen beschermen tegen een groot en groeiend gezondheidsprobleem. 25

35 26 Verboden vruchten Scholen zijn geen eilanden. In pauzes en na schooltijd lonkt buiten de poort het verboden voedsel. Dat geldt zeker voor het middelbaar onderwijs, meent Brug, maar in het basisonderwijs speelt dat probleem veel minder. Laten we daar vooral beginnen. Gedurende een essentiële periode in hun leven worden de kinderen blootgesteld aan gezonde producten en voldoende lichamelijke activiteit. Dat vergroot de kans dat ze dit patroon ook na het basisonderwijs voortzetten. Want wat je gewend bent blijf je eerder doen. Daar wordt al winst gehaald. Bovendien kun je de maatregelen langzaam uitbreiden. In navolging van het idee dat er binnen een straal van vijf kilometer van school geen coffeeshop mag zitten, zou je iets dergelijks ook voor snackbars kunnen overwegen... Op diverse plaatsen zijn al dergelijke schoolse initiatieven genomen. In Singa - pore is het aantal dikke scholieren door een frisdrankverbod en extra gym behoorlijk gedaald, zo meldde een onderzoeksgroep in het British Medical Journal enige tijd geleden. Op sommige basisscholen in Japan is het klassikaal koken en eten ingevoerd, om zo het eetgedrag te verbeteren. Maar ook in Nederland zelf zijn initiatieven genomen. In Rotterdam draait voor scholen en scholieren het programma Lekker Fit!. In Zwolle loopt het Onderzoekscentrum Preventie Overgewicht Zwolle. Onderdeel daarvan is ChecKid, een onderzoek naar (on) gezond gedrag en overgewicht bij kinderen op de plaatselijke basisscholen. Gezonde steden Interventies hoeven zich niet uitsluitend tot scholen te beperken. Het mag en kan ook breder. Brug wijst op een Frans initiatief Fleurbaix-Laventie Ville Santé dat al eind vorige eeuw in gang werd gezet. Hier wordt de hele bevolking, inclusief middenstand, betrokken bij gedrag en beleid om obesitas te voorkomen. Met succes. Onderzoek wijst uit dat in Fleurbaix en Laventie het percentage schoolgaande kinderen met overgewicht is gezakt van elf procent in 1992, naar negen procent in In vergelijkbare steden die als controle dienden, liep dat percen-

36 tage in dezelfde periode op van elf naar zeventien procent. Inmiddels wordt de formule in meer Europese landen toegepast. Begin 2007 zijn bijvoorbeeld de Belgische steden Hasselt en Moeskroen gestart met het VIASANO-programma, dat helemaal is geënt op de Franse aanpak. Wie nadenkt over mogelijke maatregelen kan grofweg op vier terreinen iets ondernemen, stelt Brug. Verander de fysieke omgeving door meer fiets- en wandelpaden aan te leggen, die voordelen bieden ten opzichte van het gemotoriseerde verkeer. Zorg voor meer groen en sportvelden, maak gezond voedsel beter beschikbaar en bereikbaar. Op politiek terrein is de wet- en regelgeving aan te passen, waardoor je gezond gedrag faciliteert. Bekijk ook of er mogelijkheden zijn om de economische omgeving aan te pakken; in alle lagen van de bevolking neemt overgewicht toe, maar in de arme en lager opgeleide bevolkingsgroepen gaat dat veruit het hardst. Tot slot, maar misschien wel het meest belangrijk, is de sociale omgeving. Maak via opvoeding, reclame en sociale druk het ongezonde gedrag minder acceptabel, minder normaal. 27 Een kroket is (g)een sigaret Ai, dat wordt lastig; geen hamburger of kroket meer eten in het openbaar? Dat klinkt misschien raar, zegt Brug, nog even los van de vraag of een kroket nu wel of geen dikmaker is. Maar de strijd tegen het roken laat zien dat dergelijke veranderingen best mogelijk zijn. Tot voor kort had de sigaret nog prestige, hadden filmsterren zelden géén sigaret in de mondhoek hangen. Dat positieve sociale prestige is in korte tijd compleet omgeslagen. Met soortgelijke maatregelen moet dat met ongezonde voedingsmiddelen ook mogelijk zijn. Natuurlijk zijn er verschillen. Roken is eendimensionaal: je rookt of je rookt niet. Bij eten en bewegen is de scheidslijn tussen gezond en ongezond veel moeilijker vast te stellen. Brug: Daar komt onze bias, onze optimistische inkleuring van ons gedrag, ook nog eens bij. Uit onderzoek blijkt nog steeds dat tachtig procent van de Nederlanders te vet eet, terwijl slechts acht procent dénkt te vet

37 te eten! Groter kan het contrast nauwelijks zijn. En nog een ander verschil: het mee-roken leidt direct tot gezondheidsschade bij niet-rokers. Bij obesitas treedt dat omgevingseffect niet op. Ook het aanklagen van de voedingsmiddelenindustrie in navolging van de rechtszaken tegen de tabaksindustrie acht Brug niet kansrijk. Van roken krijg je longkanker, maar van hamburgers word je niet per definitie dik, zegt hij. De oorzaak zit niet direct in het (ongezonde) product, maar in je voedingspatroon, in je feitelijke eetgedrag. Met enige moeite is een hamburger misschien zelfs in te passen in een gezond eetpatroon. En andersom geldt ook, dat teveel vetarme en vezelrijke ontbijtkoek uiteindelijk toch ook dik maakt. 28 Marsroute Ook al is de exacte route naar een minder obesogene samenleving niet tot in detail uitgestippeld, over de globale richting ontstaat steeds meer duidelijkheid. Aanvankelijk was ik bijzonder pessimistisch, vooral over de rol van de overheid, zegt Brug. In iedere nota en in elk rapport lag steeds weer de nadruk op de individuele verantwoordelijkheid en de eigen keuzevrijheid. Maar zo langzamerhand schuift het preventieve denken meer en meer naar het creëren van een beschermende omgeving. Niet alleen het ministerie van VWS, maar ook andere ministeries beginnen het obesitasprobleem te adopteren. Onderwijs, Verkeer en Waterstaat, Ruimtelijke Ordening,... Obesitas is een breed, interdepartementaal onderwerp aan het worden. Volgens mij is dat ook een noodzakelijke voorwaarde om dit probleem ooit met succes aan te kunnen pakken.

38 ethische kanttekeningen hoezo overheid, het gaat er toch om hoe dik jijzelf wordt? Schande spreken over dikke mensen helpt niemand, die mensen niet en de maatschappij ook niet. Bewuster omgaan met voedsel en je kinderen in die geest opvoeden helpt wel.

39 Prof. Inez de Beaufort is als hoogleraar Gezondheidsethiek verbonden aan het Erasmus Medisch Centrum, waar zij de afdeling medische ethiek en filosofie van de geneeskunde leidt. Zij coördineert een Europees onderzoek naar de ethische kwesties van obesitas (EUROBESE).

40 Over schoonheid, schuld en schaamte Het dikke lichaam wordt gestigmatiseerd Obesitas is meer dan een economische rekensom of een gezondheidsprobleem. Aan onze omgang met het dikke lichaam kleven namelijk ook morele aspecten, stelt hoogleraar Gezondheidsethiek Inez de Beaufort. Overal leeft het idee dat dikke mensen geen maat kunnen houden, dat ze een hoger arbeidsver zuim hebben en ons bovendien laten opdraaien voor de extra kosten in de gezondheidszorg. Dik is lelijk en dik deugt niet. Deze massale maatschappe lijke veroordeling van obese mensen verdient nodig nuancering, meent De Beaufort. Niemand kiest er voor om veel te dik te zijn. Maar wie is dan wél verantwoordelijk voor de obesitasexplosie? Overwegingen over schuld, schaamte en stigmatisering. 29 Een krantenberichtje: Luchtvaartmaatschappijen mogen van dikke reizigers eisen dat ze voor twee personen betalen. Dat heeft een Amerikaanse rechtbank gisteren bepaald in een zaak die door de honderdvijftig kilo zware Cynthia Luther was aangespannen. Soortgelijke berichten duiken met grote regelmaat op. Zo bepaalde een rechtbank in Alexandrië dat een vrouw geen alimentatie van haar voormalige echtgenoot krijgt omdat ze te dik is. In een ander geval besliste een rechtbank dat een man afstand moet doen van de drie pleegzoons die hij al zes jaar heeft verzorgd. De motivering? De rechter vindt dat de pleegvader, die 225 kilo weegt, niet fatsoenlijk voor zijn zoons kan zorgen.

41 30 Doorzettingsvermogen Ook het land dat obesitas min of meer heeft uitgevonden treedt bestraffend op, zo blijkt uit een ander krantenbericht: Agenten van de Florida Highway Patrol met een overgewicht van meer dan 6,8 kilo lopen voortaan de jaarlijkse bonus van vijfhonderd dollar mis. Volgens een woordvoerder is het een veiligheidsmaatregel. Om uit een auto te springen en achter een dief aan te gaan, moet je gezond zijn en gezond blijven, zei hij. Meer begrip voor dikke mensen zou een belangrijk moreel uitgangspunt moeten zijn in de hele discussie over obesitas, stelt Inez de Beaufort. Waarom? Om dat er nu veel te snel met het beschuldigende vingertje naar dikke mensen wordt gewezen. Alsof ze uitsluitend zelf verantwoordelijk zijn voor het probleem. Alsof ze er zelf in alle vrijheid voor kiezen. Maar dat is niet zo. De Beaufort: Niemand wil (te) dik zijn. En iedereen die te dik is, wil heel graag afvallen. Dat doen ze vaak met een enorm doorzettingsvermogen. Eigen schuld, dikke bult is daarom een onzinnig en unfair argument. Sterk stigma Eigenlijk gaat de kritiek nog dieper: dik is een stigma. Dik is geen vaststelling, maar een veroordeling. De Beaufort: Natuurlijk mag de maatschappij ernstige gezondheidsrisico s bij obese mensen proberen te verminderen of zelfs te voorkomen. Maar niet met shaming and blaming. Niet door dikke mensen zonder pardon aan de schandpaal te nagelen. Niet door dikke mensen als dom, lui en karakterloos neer te zetten. En ook niet door dikke mensen als vet en vies weg te zetten. In onze op schoonheid, vitaliteit en fitness gerichte samenleving ge beurt dat bijna automatisch. Dik zijn diskwalificeert. Dikke mensen worden gestig matiseerd. Omdat dik onmiddelijk zichtbaar is en er automatisch negatieve associaties aan vastzitten.

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID. Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID. Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

De Top 10 Dieet Mythen

De Top 10 Dieet Mythen - 1 - De Top 10 Dieet Mythen Een dieet volhouden is nooit makkelijk, zeker niet met de overvloed aan dieet mythen. Het is het vaak moeilijk een onderscheid te maken tussen effectieve afval technieken/strategieën

Nadere informatie

Inhoud Hoe BRAVO ben jij?

Inhoud Hoe BRAVO ben jij? Inhoud Hoe BRAVO ben jij? Inleiding 2 De behandeling van een aandoening 2 Medicijnen 2 Leefstijl 5 Een verergering van je klachten 6 Jouw behandelplan 8 Bewegen 8 Roken 8 Alcohol en voeding 8 Ontspanning

Nadere informatie

Gezond gewicht. Wat kunt u er zelf aan doen? altijd dichtbij. Vraag ons gerust om advies.

Gezond gewicht. Wat kunt u er zelf aan doen? altijd dichtbij. Vraag ons gerust om advies. Gezond gewicht Wat kunt u er zelf aan doen? Vraag ons gerust om advies altijd dichtbij www.alphega-apotheek.nl Gezond gewicht De meeste mensen willen graag een aantal kilo s afvallen. Maar is dat wel nodig?

Nadere informatie

Er zijn verschillende meetmethodes waarmee u kunt vaststellen of u een gezond gewicht hebt:

Er zijn verschillende meetmethodes waarmee u kunt vaststellen of u een gezond gewicht hebt: Een gezond gewicht Een gezond gewicht Hebt u een gezond gewicht? Energiebalans Bewegen Hoe behoudt u een gezond gewicht? Tips voor het behouden van een gezond gewicht Tips voor het bereiken van een gezond

Nadere informatie

Gezond gewicht. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Gezond gewicht. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Gezond gewicht Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Overgewicht 3 Oorzaken 4 Gezond gewicht 4 Tailleomvang 5 Voorkomen van overgewicht 6 Wat kun je

Nadere informatie

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen.

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Amersfoort, Bussum, Den Haag, 5 april 2007 Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Oproep aan de leden van de vaste commissie

Nadere informatie

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa.

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa. METING TANITA INNERSCAN NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V DATUM DATUM DATUM DATUM Gewicht Vetpercentage Watergehalte % Spiermassa Lichaamsbouwtype Basismetabolisme Metabolische leeftijd Botmassa

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten Samen naar een gezond gewicht

Informatiebrochure voor patiënten Samen naar een gezond gewicht Informatiebrochure voor patiënten Samen naar een gezond gewicht De Nederlandse Obesitas Kliniek, het centrum voor patiënten met morbide obesitas De Nederlandse Obesitas Kliniek (NOK) is hét centrum van

Nadere informatie

Samenvatting. Epidemie

Samenvatting. Epidemie Samenvatting Met dit advies voldoet de Gezondheidsraad aan het verzoek van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een inventarisatie op te stellen van nieuwe inzichten en te verwachten wetenschappelijke

Nadere informatie

Op de fiets naar school

Op de fiets naar school In beweging Voorlichting over calorieën of aansporingen tot meer beweging zijn niet genoeg in de strijd tegen overgewicht. Wat beter helpt is een wijkgerichte aanpak om het bewoners zo gemakkelijk mogelijk

Nadere informatie

Overgewicht Wat is een gezond gewicht en hoe bereik ik dat?

Overgewicht Wat is een gezond gewicht en hoe bereik ik dat? Overgewicht Wat is een gezond gewicht en hoe bereik ik dat? Overgewicht Een gezond gewicht en een gezond lijf gaan hand in hand. Als je te veel weegt, heb je overgewicht. Dat is niet goed voor je gezondheid.

Nadere informatie

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen Diabetes en uw apotheek Als bij u diabetes is vastgesteld, dan kunt u natuurlijk terecht bij uw apotheek. Het apotheekteam zorgt ervoor dat u: Op tijd het juiste medicijn krijgt. Medicijnen krijgt die

Nadere informatie

Overgewicht en verminderde vruchtbaarheid

Overgewicht en verminderde vruchtbaarheid Overgewicht en verminderde vruchtbaarheid Het aantal mensen met overgewicht en obesitas (ernstig overgewicht of zwaarlijvigheid) is de laatste tien jaar wereldwijd explosief toegenomen. In Nederland zijn

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Overgewicht is een snel groeiend wereldwijd probleem en is geassocieerd

Nadere informatie

Gezonde groei en ontwikkeling voor ieder kind in Nederland

Gezonde groei en ontwikkeling voor ieder kind in Nederland Gezonde groei en ontwikkeling voor ieder kind in Nederland Februari 2017 Gezonde groei en ontwikkeling voor ieder kind in Nederland Ongezonde eet-, beweeg- en slaapgewoonten vormen een grote bedreiging

Nadere informatie

http://www.bloedsuiker.nl/nieuwsbrief/439/3772/diabetes-de-erfelijkheid-van-diabete...

http://www.bloedsuiker.nl/nieuwsbrief/439/3772/diabetes-de-erfelijkheid-van-diabete... Page 1 of 5 De erfelijkheid van diabetes type 2 Een samenspel van genen en leefstijlfactoren door Irene Seignette Diabetes type 2 is erfelijk. Maar wat bepaalt nu of iemand daadwerkelijk diabetes type

Nadere informatie

Boerhaaveplein 7 4624 VT Bergen op Zoom www.obesitascentrumzuidwest.nl/contact/

Boerhaaveplein 7 4624 VT Bergen op Zoom www.obesitascentrumzuidwest.nl/contact/ Boerhaaveplein 7 4624 VT Bergen op Zoom www.obesitascentrumzuidwest.nl/contact/ Wat dacht u van een mogelijke vermindering van andere ziekten? kans op sterfte Gezondheidsrisico s Ernstig overgewicht is

Nadere informatie

Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in

Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in LINDA AMMERLAAN KINDERVOEDINGSCOACH Inleiding Wie ben ik? Als moeder van 2 kinderen weet ik hoe lastig het is om in deze tijd je kinderen gezond te laten opgroeien.

Nadere informatie

Nederlandse Obesitas Kliniek

Nederlandse Obesitas Kliniek 2 Nederlandse Obesitas Kliniek Bijna 2 miljoen mensen in Nederland hebben overgewicht. Fors overgewicht wordt obesitas genoemd. Obesitas is erkend als chronische ziekte. Op dit moment komen ruim 800.000

Nadere informatie

SLIM een revolutionaire visie

SLIM een revolutionaire visie SLIM een revolutionaire visie Heeft u er wel eens aan gedacht dat uw gewichtstoename niets met te veel eten of te weinig beweging te maken hoeft te hebben? Dat klinkt misschien vreemd, maar recent wetenschappelijk

Nadere informatie

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen Ouderenmonitor 2011 Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen De Ouderenmonitor is een onderzoek naar de lichamelijke, sociale en geestelijke

Nadere informatie

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar speerpuntennotitie? Wat doen/deden we al? Welke gezondheidsproblemen

Nadere informatie

Minder kans op kanker

Minder kans op kanker Georgie Dom Minder kans op kanker Informatie & preventie 1 e druk, augustus 2012 Copyright 2012 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond

Nadere informatie

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Eerste druk, februari 2012 2012 P. Edgar isbn: 978-90-484-2303-3 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Koppen over mislukte maagring operaties:

Koppen over mislukte maagring operaties: Maagring of gastric bypass Maagring is nieuwe rage - van 3.000 naar 6.000 operaties per jaar. Blijkbaar worden maagoperaties beter bekend en zijn ze ook meer aanvaard. Hoewel verloopt dit niet zonder risico.

Nadere informatie

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn?

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? 1 Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? De 20 fabels en feiten over afslanken Be-Slank Copyright 2011 Be-Slank.nl Alle rechten voorbehouden. 2 Feiten en Fabels: Frisdrank

Nadere informatie

matige alcohol consumptie gezondheid

matige alcohol consumptie gezondheid matige alcohol consumptie positief voor gezondheid R e s u l t a t e n v a n 3 j a a r w e t e n s c h a p p e l i j k o n d e r z o e k Matige en regelmatige alcoholconsumptie heeft overall een positief

Nadere informatie

SLANK WORDEN SLANK BLIJVEN. eenvoudig snel efficiënt

SLANK WORDEN SLANK BLIJVEN. eenvoudig snel efficiënt SLANK WORDEN SLANK BLIJVEN eenvoudig snel efficiënt DIËTEN IS TRAINEN OM DIK TE WORDEN 1Als een beer in een winterslaap is en dus niets meer eet gedurende een lange tijd, doet de natuur iets slims. Het

Nadere informatie

NHG Stendardo Obesità

NHG Stendardo Obesità NHG Stendardo Obesità Begripsomschrijving Obesitas: BMI( kg/m2) 30 Overgewicht (Sovrappeso): BMI 25 en 30 én een ernstig vergrote buikomvang, 102 cm bij mannen en 88 cm bij vrouwen. Sluit aan bij Multisciplinaire

Nadere informatie

Lifestylebegeleiding bij OSAS

Lifestylebegeleiding bij OSAS Lifestylebegeleiding bij OSAS 1 Secretariaat polikliniek longziekten/osas Tel: 0591-69 14 61 Longartsen Dhr. J.J.W. Liesker Dhr. D.G. Remmert Dhr. M.J. de Ruiter Dhr. S.R. Rutgers Verpleegkundig specialist

Nadere informatie

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition HERBALIFE FITCHECK WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition BMI Body Mass Index = gewicht in kg lengte x lengte in m BMI < 18,5 ondergewicht 18,5 24,9 normaal 25 29,9 overgewicht 30 34,9 zwaar

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

kennislink.nl maakt nieuwsgierig

kennislink.nl maakt nieuwsgierig pagina 1 van 8 kennislink.nl maakt nieuwsgierig Allochtonen en overgewicht Bij allochtone Nederlanders komt overgewicht vaker voor dan bij autochtonen. Ernstig overgewicht (obesitas) zien we vaak bij Turkse,

Nadere informatie

Overgewicht en kinderwens. Gynaecologie

Overgewicht en kinderwens. Gynaecologie Overgewicht en kinderwens Gynaecologie Inleiding De laatste tien jaar is het aantal mensen met overgewicht en obesitas (ernstig overgewicht of zwaarlijvigheid) wereldwijd sterk gestegen. In Nederland zijn

Nadere informatie

EEN GEZONDE LEVENSSTIJL AANNEMEN

EEN GEZONDE LEVENSSTIJL AANNEMEN EEN GEZONDE LEVENSSTIJL AANNEMEN Eet gezond en gevarieerd Vermijd overgewicht Beweeg voldoende Stop met roken en beperk alcoholgebruik www.diabetescoach.be EEN GEZONDE LEVENSSTIJL AANNEMEN Een gezonde

Nadere informatie

Een goede behandeling. begint bij de juiste diagnose. Gewichtstoename is te vergelijken met koorts

Een goede behandeling. begint bij de juiste diagnose. Gewichtstoename is te vergelijken met koorts Een goede behandeling begint bij de juiste diagnose U zou heel raar staan te kijken als u bij uw huisarts binnenkwam en uw arts zei, nog voor u ging zitten: U krijgt van mij een ontstekingsremmer, zonder

Nadere informatie

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen Op 1 januari worden volop goede voornemens gemaakt. We willen stoppen met roken, afvallen, meer bewegen, gezonder leven en ga zo maar door. Afvallen is

Nadere informatie

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016 Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020 Workshop 18 februari 2016 Programma 9.30 uur Welkom Toelichting VTV 2014 en Kamerbrief VWS landelijk gezondheidsbeleid Concept Positieve Gezondheid Wat is integraal gezondheidsbeleid?

Nadere informatie

BeweegKuur. Algemene informatie

BeweegKuur. Algemene informatie BeweegKuur Algemene informatie Start in huisartsenpraktijk Vaak start de BeweegKuur bij de huisarts. De huisarts signaleert of iemand in aanmerking komt om mee te doen met de BeweegKuur. Van belang is

Nadere informatie

Levenslang bewegen. Met goedkoopste medicijn gegarandeerd resultaat

Levenslang bewegen. Met goedkoopste medicijn gegarandeerd resultaat 36 Met goedkoopste medicijn gegarandeerd resultaat Levenslang bewegen Tekst: Caroline Mangnus Voorkomen is beter dan genezen. Dit adagium is zeker ook van toepassing op bewegen. Dat bewegen belangrijk

Nadere informatie

Zonder dieet lekkerder in je vel!

Zonder dieet lekkerder in je vel! Zonder dieet lekkerder in je vel! Vijf vragen en vijf stappen om te ontdekken hoe je jouw eetpatroon kunt veranderen en succesvol kunt afvallen. Overgewicht neemt ernstige vormen aan, veel volwassenen

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.5

niveau 2, 3, 4 thema 5.5 niveau 2, 3, 4 thema 5.5 Gezonde voeding Inleiding Wanneer eet je gezond? Hoeveel moet ik dagelijks eten? Wat is een goed lichaamsgewicht? Onder- en overgewicht Inleiding Goede voeding levert de dagelijks

Nadere informatie

Diabetes 2 een halt toeroepen

Diabetes 2 een halt toeroepen 12 Genezen zonder operatie, medicijnen of extreem dieet Diabetes 2 een halt toeroepen Tekst: Rianne Kofman Patiënten met diabetes 2 zijn niet klaar met een pilletje van de dokter. Gezond eten en veel en

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum Pre-diabetes Vasculair Preventie Centrum Wat is pre-diabetes? Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het glucosegehalte in uw bloed (bloedsuiker) is, vooral s ochtends voordat u gegeten

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

VOORW OORD VOORWOORD. Omwille van de leesbaarheid staat in dit boekje steeds hij, maar je kunt hiervoor natuurlijk ook zij lezen.

VOORW OORD VOORWOORD. Omwille van de leesbaarheid staat in dit boekje steeds hij, maar je kunt hiervoor natuurlijk ook zij lezen. VOORW OORD VOORWOORD Over dit boekje Alles over gezond eten en bewegen met kinderen van 4 tot 18 jaar? Bij de titel van dit boekje vraag je je misschien af wat een kleuter te maken heeft met iemand die

Nadere informatie

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet

Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Met brood in balans Gezond afvallen Doe het broodwisseldieet Een goed gewicht Ben je ook een van die miljoenen Nederlanders die worstelen met de weegschaal? Of je nu een paar kilo wilt afvallen of juist

Nadere informatie

7 Gezondheids Hacks Handige Tips Die Je Meteen Kan Toepassen

7 Gezondheids Hacks Handige Tips Die Je Meteen Kan Toepassen 7 Gezondheids Hacks Handige Tips Die Je Meteen Kan Toepassen 7 Gezondheids Hacks Ik zal eerlijk met je zijn. Afvallen is één van de moeilijkste dingen die je kan doen als mens. Waarom? Omdat ons lichaam

Nadere informatie

Inhoudsopgave. SLIM in 12 weken - Inhoudsopgave www.slim2do.nl 2

Inhoudsopgave. SLIM in 12 weken - Inhoudsopgave www.slim2do.nl 2 Inhoudsopgave DANKWOORD... 8 Inleiding...11 SLIM: meer dan een dieet...11 Een dieet alleen is onvoldoende...11 Deel I: SLIM Essentials...15 1. SLIM Voeding...17 1.1 Koolhydraten...17 1.2 Vetten...18 1.3

Nadere informatie

Strakke Buik Geheimen Marijke Helswieg

Strakke Buik Geheimen Marijke Helswieg Download De Nieuwste Versie! Dit is versie 1.1, download nu direct de nieuwste versie op: http://www.afslankenmetmarijke.nl Stop Met Alleen Je Buik Trainen Als Je Van Je Buik Vet Af Wilt!! Tot nu toe zijn

Nadere informatie

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition

WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition HERBALIFE FITCHECK WAT HEBBEN WE GEMETEN? Inner Scan Body Composition % LICHAAMSVET Wie wil je worden? Waar ben je nu? % LICHAAMSVET Vrouw 20-39 Leeftijd 40-59 60-79 Man 20-39 Leeftijd 40-59 60-79 Te laag

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R VOEDING, BEWEGING EN GEWICHT K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Jeugd 2010 6 Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD

Nadere informatie

3.3 Eén handje is één handje Koffie: let op je nachtrust Om met een grote boog omheen te gaan De grootste dikmaker 58

3.3 Eén handje is één handje Koffie: let op je nachtrust Om met een grote boog omheen te gaan De grootste dikmaker 58 3.3 Eén handje is één handje 52 3.4 Koffie: let op je nachtrust 53 4 Om met een grote boog omheen te gaan 56 4.1 De grootste dikmaker 58 4.2 Intolerantie 60 4.3 Nog even voor de duidelijkheid 63 5 Geen

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

JUNKFOOD HET OPTIMALEGEZONDHEIDS TRAININGSPROGRAMMA! WEEK 1, JUNKFOOD. Het OptimaleGezondheids trainingsprogramma!

JUNKFOOD HET OPTIMALEGEZONDHEIDS TRAININGSPROGRAMMA! WEEK 1, JUNKFOOD. Het OptimaleGezondheids trainingsprogramma! HET OPTIMALEGEZONDHEIDS TRAININGSPROGRAMMA! WEEK 1, JUNKFOOD 101 JUNKFOOD Het OptimaleGezondheids trainingsprogramma! Week 1, Junkfood Snel, pijnloos en effectief! klantenservice@optimalegezondheid.com

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Centrum Over Gewicht

Patiënteninformatie. Centrum Over Gewicht Patiënteninformatie Centrum Over Gewicht 1. Centrum Over Gewicht Een multidisciplinaire aanpak voor overgewicht en obesitas Heelkundig en conservatief programma Behandeling op maat Begeleide opvolging

Nadere informatie

Zet uzelf in beweging!

Zet uzelf in beweging! informatie voor mensen die de BeweegKuur gaan volgen Zet uzelf in beweging! Het programma van de BeweegKuur Tijdens de BeweegKuur krijgt u professionele begeleiding om uw leefstijl aan te passen. U staat

Nadere informatie

Snel, simpel en smakelijk

Snel, simpel en smakelijk Snel, simpel en smakelijk waar SLIM Gemakkelijk afvallen Een gezond lijf is niet alleen uw visitekaartje, het is uw leven. En als u lekker in uw vel zit, dan straalt u dat ook uit! Hoe lekker zit u in

Nadere informatie

ADVIESNOTA. Hattem kiest met JOGG voor samenwerking aan een gezonde jeugd. Inleiding. Achtergrond Gezondheidsbevordering.

ADVIESNOTA. Hattem kiest met JOGG voor samenwerking aan een gezonde jeugd. Inleiding. Achtergrond Gezondheidsbevordering. ADVIESNOTA Hattem kiest met JOGG voor samenwerking aan een gezonde jeugd Inleiding Een gezonde jeugd. Dat is wat onze gemeente wil. Overgewicht onder jongeren vormt echter een bedreiging. Daarom is bestrijding

Nadere informatie

JOGG HELLEVOETSLUIS 2014 2016

JOGG HELLEVOETSLUIS 2014 2016 JOGG HELLEVOETSLUIS 2014 2016 Afdeling Samenlevingszaken, november 2013 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Achtergrond... 4 2.1. Gezondheidsbevordering... 4 2.2. Integrale aanpak... 4 3. Probleemstelling... 5

Nadere informatie

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker)

H.366781.0614. Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) H.366781.0614 Osteoporose (bij behandeling voor borstkanker) 2 Inleiding U wordt behandeld voor borstkanker, dit heeft invloed op uw botverlies. U krijgt praktische tips om uw botten gezond te houden.

Nadere informatie

Effectieve voeding en beweging bij overgewicht Esther van Etten Sportdietist

Effectieve voeding en beweging bij overgewicht Esther van Etten Sportdietist Effectieve voeding en beweging bij overgewicht Esther van Etten Sportdietist - Sportdietist: - Eigen praktijk: SMC Fysiomed Amsterdam - Nationale roeiselectie: KNRB - Schrijven van blogs en columns: JOGG,

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes

Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes U bent zwanger en halverwege de zwangerschap krijgt u te horen dat u diabetes heeft. Er komt dan veel op u af. U wilt weten wat zwangerschapsdiabetes precies

Nadere informatie

Het Vrouwenhart: begeerd maar (nog) onbekend

Het Vrouwenhart: begeerd maar (nog) onbekend Het Vrouwenhart: begeerd maar (nog) onbekend Nationale Gezondheidsbeurs 13 februari 2016 Utrecht Yolande Appelman Interventiecardioloog VU medisch centrum Amsterdam 2015 Campagne Hartstichting Awareness

Nadere informatie

Het Stap voor Stap Plan om gewicht te verliezen

Het Stap voor Stap Plan om gewicht te verliezen Het Stap voor Stap Plan om gewicht te verliezen Het Stap voor Stap Plan om gewicht te verliezen Jeanine Garmers Jeanine Garmers ISBN 9789402137538 Omslagontwerp Jeanine Garmers Foto auteur Adrienne Korzilius

Nadere informatie

SLANK WORDEN SLANK BLIJVEN. eenvoudig snel efficiënt

SLANK WORDEN SLANK BLIJVEN. eenvoudig snel efficiënt SLANK WORDEN SLANK BLIJVEN eenvoudig snel efficiënt 1 DIËTEN IS TRAINEN Hongersnood! OM DIK TE WORDEN Als je gaat diëten denkt je lichaam dat het zich moet beschermen tegen een hongersnood. Je lichaam

Nadere informatie

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 SAMENVATTING Dit proefschrift is gewijd aan Bouwen aan Gezondheid : een onderzoek naar de effectiviteit van een leefstijlinterventie voor werknemers in de bouwnijverheid met een verhoogd risico op hart

Nadere informatie

DYNAMISCH WERKEN EEN INVESTERING IN: VITALITEIT, PRODUCTIVITEIT, CREATIVITEIT EN WERKNEMERSTEVREDENHEID

DYNAMISCH WERKEN EEN INVESTERING IN: VITALITEIT, PRODUCTIVITEIT, CREATIVITEIT EN WERKNEMERSTEVREDENHEID DYNAMISCH WERKEN EEN INVESTERING IN: VITALITEIT, PRODUCTIVITEIT, CREATIVITEIT EN WERKNEMERSTEVREDENHEID LANGDURIG ZITTEN EN GEZONDHEID EEN NIEUWE BEDREIGING VOOR ONZE GEZONDHEID TNO, 19 september 2013

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Samenvatting 188 Samenvatting Samenvatting voor niet-ingewijden Diabetes mellitus type 2 (DM2), oftewel ouderdomssuikerziekte is een steeds vaker voorkomende aandoening. Dit heeft onder andere te maken

Nadere informatie

Preventie consult. Huisartspraktijk J.B. Sanders

Preventie consult. Huisartspraktijk J.B. Sanders Preventie consult Het risico op ziekte is nooit precies te voorspellen. U kunt wel te weten komen of uw risico op bepaalde ziekten misschien hoger is. Suikerziekte, hartinfarcten en beroertes zijn ernstige

Nadere informatie

Diabetes type 2. Het belang van gezonde voeding

Diabetes type 2. Het belang van gezonde voeding Diabetes type 2 Het belang van gezonde voeding Gezond eten is voor iedereen belangrijk, maar voor mensen met diabetes type 2 zijn er extra aandachtspunten. Onze voedingsadviezen helpen je. Wat gebeurt

Nadere informatie

Nederlandse Obesitas Kliniek. Visie. Verkort behandeltraject

Nederlandse Obesitas Kliniek. Visie. Verkort behandeltraject 2 Nederlandse Obesitas Kliniek Bijna 2 miljoen mensen in Nederland hebben overgewicht. Fors overgewicht wordt obesitas genoemd. Obesitas is erkend als chronische ziekte. Op dit moment komen ruim 800.000

Nadere informatie

Gezondheidspromotie. Tom Mutsaerts. bedrijfsarts. Gezondheidspromotie 1

Gezondheidspromotie. Tom Mutsaerts. bedrijfsarts. Gezondheidspromotie 1 Gezondheidspromotie Tom Mutsaerts bedrijfsarts Gezondheidspromotie 1 Gezondheidspromotie? Gezondheidspromotie 2 Gezondheidspromotie Tom Mutsaerts Bedrijfsarts Gezondheidscentrum Sweelinckplein Den Haag

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Obesitastraining Eat-Fit

Patiënteninformatie. Obesitastraining Eat-Fit Patiënteninformatie Obesitastraining Eat-Fit Inhoud Inleiding... 2 Body Mass Index (BMI)... 2 Obesitas en fysieke activiteit... 2 Dieettherapie... 3 Operatie... 4 Onze obesitastraining Eat-Fit... 4 Persoonlijke

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Overgewicht Inhoud Inleiding Oorzaken van overgewicht

Overgewicht Inhoud Inleiding Oorzaken van overgewicht Overgewicht Brochure over oorzaken, gevolgen en behandeling van overgewicht. Met eet- en beweegdagboekje. Inhoud Inleiding Oorzaken van overgewicht Gevolgen van overgewicht Meten en wegen BMI (Body Mass

Nadere informatie

DYNAMISCH WERKEN EEN INVESTERING IN: VITALITEIT, PRODUCTIVITEIT, CREATIVITEIT EN WERKNEMERSTEVREDENHEID

DYNAMISCH WERKEN EEN INVESTERING IN: VITALITEIT, PRODUCTIVITEIT, CREATIVITEIT EN WERKNEMERSTEVREDENHEID DYNAMISCH WERKEN EEN INVESTERING IN: VITALITEIT, PRODUCTIVITEIT, CREATIVITEIT EN WERKNEMERSTEVREDENHEID LANGDURIG ZITTEN EN GEZONDHEID Nederlandse kantoormedewerkers zitten te veel en te lang. We zitten

Nadere informatie

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013 Samenvatting Twente Versie 2, oktober 2013 Twente varieert naar stad en platteland In Twente wonen 626.500 mensen waarvan de helft woont in één van de drie grote steden. Tot 2030 zal de Twentse bevolking

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten. voor Nederlanders. Zorg goed voor uw hart

Hart- en vaatziekten. voor Nederlanders. Zorg goed voor uw hart Hart- en vaatziekten voor Nederlanders Zorg goed voor uw hart Zorg goed voor uw hart Deze folder gaat over gezondheid en hart- en vaatziekten. Eerst vertellen we wat hart- en vaatziekten zijn. Daarna vertellen

Nadere informatie

Health game. The game of life Teamopdracht nummer

Health game. The game of life Teamopdracht nummer Health game The game of life Teamopdracht nummer 4 15-09-2012 Door: Daniëlle Visser (0808309) Timo van Vliet (0869635) Roberto Nelissen (0837383) Nina Haitsma (0870482) Inhoudsopgave 1. Concept... 1 2.

Nadere informatie

Partij voor de Dieren

Partij voor de Dieren Partij voor de Dieren 1) Programmaonderdeel Zorg uit het verkiezingsprogramma 2012 2) Toelichting bij standpunt(en) bij stellingen uit de Stemwijzer Huisartsenzorg Zorg Solidariteit in de zorg staat onder

Nadere informatie

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2.

28-9-2014. Inhoud. Voeding en leefstijl bij en na kanker. 1. Voeding van vroeger tot nu. 1. Voeding van vroeger tot nu. 2. Voeding en leefstijl bij en na kanker Malu van Geel Inhoud 1. Voeding van vroeger tot nu 2. Voeding en kanker 3. Aanbevelingen 4. Veel gestelde vragen 1. Voeding van vroeger tot nu 1 Hippocrates Laat voeding

Nadere informatie

Welzijn: gezond genieten van het leven

Welzijn: gezond genieten van het leven 1 Welzijnsevaluatie Relatie tussen voeding en gezondheid Bodyscan: is uw lichaam in balans? Voedingsanalyse Vrijblijvend advies hoe u uw voeding kunt optimaliseren 2 Welzijn: gezond genieten van het leven

Nadere informatie

Afslanken met IJzer. Anneke Palsma. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 februari 2009, Noordwijkerhout

Afslanken met IJzer. Anneke Palsma. EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 februari 2009, Noordwijkerhout Afslanken met IJzer Anneke Palsma EFAA Fitness- & Personal Training Congres 15 februari 29, Noordwijkerhout Programma Eigen Kracht 1. uur De Kracht van Eiwit Hans Wassink 11.15 uur Afslanken met IJzer

Nadere informatie

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is.

Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Roken Wij hebben dit onderwerp gekozen omdat het slecht is voor de gezondheid en wij willen vertellen waarom dit slecht is. Inleiding In restaurants,wijkcentra,kantines van sporthallen en op het werk roken

Nadere informatie

Diabetes voorkomen. Adviezen om de kans op diabetes type 2 te verkleinen

Diabetes voorkomen. Adviezen om de kans op diabetes type 2 te verkleinen Diabetes voorkomen Adviezen om de kans op diabetes type 2 te verkleinen Wat is diabetes? Bij diabetes ( suikerziekte ) kan het lichaam de bloedsuiker niet meer zelf regelen. Dat gebeurt normaal gesproken

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

CheckTeen 2011: Eet- en beweeggedrag van leerlingen in het voortgezet onderwijs in Zwolle

CheckTeen 2011: Eet- en beweeggedrag van leerlingen in het voortgezet onderwijs in Zwolle Onderzoekscentrum Preventie Overgewicht CheckTeen 2011: Eet- en beweeggedrag van leerlingen in het voortgezet onderwijs in ZWOLLE Een onderzoek naar het eet- en beweeggedrag van leerlingen van de 2 e klas

Nadere informatie

Wat is precies bloeddruk en waarom is een gezonde bloeddruk belangrijk?

Wat is precies bloeddruk en waarom is een gezonde bloeddruk belangrijk? Wat is precies bloeddruk en waarom is een gezonde bloeddruk belangrijk? Uit onderzoek blijkt dat veel Nederlanders niet weten hoe het precies zit. In dit dossier staan alle ins- en outs over bloeddruk,

Nadere informatie

> Overgewicht bij volwassenen

> Overgewicht bij volwassenen www.azstlucas.be > Overgewicht bij volwassenen Multidisciplinair obesitasteam Overgewicht bij volwassenen Inhoudstafel 1. 3 Wat is obesitas? 3 Is mijn gewicht normaal? 4 De lendenomtrek bepalen 4 Gevolgen

Nadere informatie

Informatieprospectus voor bedrijven. Fitkompas. Wijzer op weg naar bedrijfsgezondheid

Informatieprospectus voor bedrijven. Fitkompas. Wijzer op weg naar bedrijfsgezondheid Informatieprospectus voor bedrijven Fitkompas Wijzer op weg naar bedrijfsgezondheid Fitkompas: wijzer op weg naar bedrijfsgezondheid Fitkompas is een wetenschappelijk ontwikkeld onderzoeksinstrument waarmee

Nadere informatie

Dweilen met de kraan open

Dweilen met de kraan open Dweilen met de kraan open Laat voeding je medicijn zijn Dr. Frank van Berkum Internist, Vasculair-Geneeskundige ZiekenhuisGroepTwente locatie Hengelo 53% van de Nederlanders is te dik (heeft een BMI >

Nadere informatie

Beschaving. Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 2050, 25 september 2015. Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep

Beschaving. Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 2050, 25 september 2015. Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep Beschaving Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 25, 25 september 215 Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep Meer welvaart = langer leven Bbp per capita en levensverwachting 6 55 5 45 4 Wereld 8 7 6 17

Nadere informatie

Maagoperaties bij ernstig overgewicht

Maagoperaties bij ernstig overgewicht CHIRURGIE Maagoperaties bij ernstig overgewicht BEHANDELING Maagoperaties bij ernstig overgewicht U hebt deze folder meegekregen omdat u erover denkt een maagoperatie te ondergaan om uw overgewicht te

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes

Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes U BENT ZWANGER EN HALVERWEGE DE ZWANGERSCHAP KRIJGT U TE HOREN DAT U DIABETES HEEFT. ER KOMT DAN VEEL OP U AF. U WILT WETEN WAT ZWANGERSCHAPSDIABETES PRECIES

Nadere informatie