RUP OP MAAT. Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2. Remi-Armand Collaris Eef Dekker. Derde herziene druk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "RUP OP MAAT. Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2. Remi-Armand Collaris Eef Dekker. Derde herziene druk"

Transcriptie

1 RUP OP MAAT Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2 Derde herziene druk Remi-Armand Collaris Eef Dekker

2 RUP op Maat Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2 Derde, herziene druk Remi-Armand Collaris Eef Dekker

3 Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus EA Den Haag tel.: (070) fax: (070) Sdu Uitgevers bv, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv Eerste druk, 2006 Tweede, herziene druk, 2008 Derde, herziene druk, augustus 2011 Omslagontwerp: René Everwijn (Ordina) Fotografie cover: DigiDaan.nl Zetwerk: Studio Imago, Amersfoort Druk- en bindwerk: DeltaHage, Den Haag ISBN NUR 980, 982 Alle rechten voorbehouden. Alle auteursrechten en databankrechten ten aanzien van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij Sdu Uitgevers bv. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich te wenden tot de Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the publisher s prior consent. While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Sdu Uitgevers neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences. Voor de templates in dit boek en op de website evenals voor het RUP-logo op het omslag geldt de volgende statement: Reprint Courtesy of International Business Machines Corporation copyright (2006) International Business Machines Corporation.

4 Inhoudsopgave Ten geleide Woord vooraf Veranderingen ten opzichte van de tweede druk XI XIII XVII 1 Inleiding Doel van dit boek Scope Templates Leeswijzer 4 Deel 1 De ontwikkelaanpak 9 2 Inleiding RUP Watervalmethode versus iteratief ontwikkelen Uitgangspunten RUP Belangrijke begrippen Fasen Iteraties en timeboxing Disciplines RUP anti-patterns De RUP op Maat Development Case Samenhang met andere methoden 26 3 Use Cases Use Cases in begrijpelijke taal Use Cases en systeem Use Case scenario s Het Use Case Model De Use Case centraal Totstandkoming van een Use Case Specification 34 4 Het ontwikkelproces Mijlpalen per fase Inception Activiteiten in Inception Verantwoordelijkheden in Inception Elaboration Activiteiten specifiek voor Elaboration Verantwoordelijkheden specifiek voor Elaboration Het iteratieve proces in Elaboration, Construction en Transition Iteratieve managementactiviteiten Iteratieve ontwerpactiviteiten 48 Inhoudsopgave V

5 4.4.3 Iteratieve realisatieactiviteiten Iteratieve acceptatieactiviteiten Iteratieve kwaliteitsactiviteiten Verantwoordelijkheden in het iteratieve proces Transition Activiteiten specifiek voor Transition Verantwoordelijkheden specifiek voor Transition Het ontwikkelproces in de opdrachtgeverorganisatie Procesgebieden en hun verbanden Betrokkenheid van belanghebbenden 58 Deel 2 De managementaanpak 61 5 Projectmanagement in perspectief Perspectief opdrachtgever Perspectief opdrachtnemer Projectorganisatie Inzet van opdrachtnemer en opdrachtgever Inzet ontwikkelteam Inzet belanghebbenden 71 6 Oriëntatie op de projectopdracht Uitgangssituatie Rechtvaardiging ontwikkelmethode Kostenindicatie Offerte 79 7 Plan het ontwikkeltraject Risico s Scope Inschatting Resources Globale planning Het inrichten van de projectomgeving Checklist 86 8 Manage iteraties Detailplanning Communicatie Afsluiten van RUP-fasen Risicobeheersing Scopebewaking Tijd- en budgetbewaking Uitloop is een keuze 92 VI RUP op Maat - Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2

6 Deel 3 Overzicht van rollen, taken en werkproducten 95 9 Rollen Belanghebbenden Stuurgroep Product Owner Businessanalist ICT Architect Implementatiespecialist Beheerder Acceptatietester Domeindeskundige Projectmanagement Teamleider Ontwikkelteam Requirements Informatieanalist Use Case Ontwerper Architectuur en Bouw Softwarearchitect Programmeur User Interface Designer Test Testmanager Tester Ondersteuning Toolbeheerder Integrator Taken Belanghebbenden Participeer in het definiëren van het doel Beschrijf acceptatiecriteria en -procedure Start een geprioriteerde lijst met wensen Keur een werkproduct goed Plan het implementatietraject Richt OTAP-omgeving in Actualiseer de wensen en prioriteer Visualiseer de haalbaarheid van de release Participeer in het detailleren van Use Cases Ontwikkel ondersteunend materiaal Deploy een applicatie Beschrijf onderhoudsprocedures Voer acceptatietests uit 121 VII

7 Voer gebruikersacceptatietests uit Behandel Wijzigingsvoorstellen Voer externe review uit Train de organisatie Richt de helpdesk in Voer de productieacceptatietest uit Projectmanagement Identificeer risico s en tegenmaatregelen Plan het ontwikkeltraject Beoordeel het Acceptatieplan Doe een kick-off Plan de iteratie Bespreek dagelijks de voortgang Manage de iteratie Demonstreer het iteratieresultaat Evalueer de iteratie Requirements Ontwikkel een gezamenlijke visie Creëer een gemeenschappelijk discussiedomein Inventariseer requirements Beschrijf navigatiemogelijkheden Specificeer Use Cases Review Use Cases Architectuur en Bouw Construeer de software architectuur Modelleer Componenten Modelleer de database Visualiseer Use Cases Maak technische vertalingen van Use Cases Bouw functionaliteit Review technische werkproducten Test Ontwikkel de testaanpak Manage Acceptatiebevindingen Schrijf Testontwerpen Voer tests uit Vat testresultaten samen Beoordeel Acceptatiebevindingen Review test werkproducten Ondersteuning Richt ontwikkelomgeving in Richt Configuration Management omgeving in Stel een oplevering samen Houd collegiale reviews 146 VIII RUP op Maat - Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2

8 11 Werkproducten Belanghebbenden Business Proces Model Project Start Architectuur Acceptatieplan Product Backlog OTAP-omgeving Release Burndown Chart Trainingsmateriaal Beheerdocumentatie Acceptatiebevindingen Wijzigingsvoorstel Projectmanagement Risicolijst Software Development Plan Voortgangsrapportage Iteratieplan (taakbord) Iteratie Burndown Chart Requirements Vision Glossary Use Case Model Use Case Specification Navigation Map Architectuur en Bouw Proof of Concept Architectureel Prototype Software Architectuur Document Design Model Datamodel Use Case Realization Werkende Code Test Testplan Testontwerp Testsuite Testrapport Ondersteuning Ontwikkelomgeving Opleverdocument Oplevering 171 IX

9 Deel 4 Bijlagen 173 Bijlage I Vergelijking van RUP op Maat met RUP en OpenUp 175 Bijlage II Templates 181 Vision template 183 Acceptatieplan template 189 Use Case Model template 193 Software Development Plan template 197 Software Architectuur Document template 203 Use Case Specification template 209 Bijlage III Projectinschatting met Use Case Punten 217 Bijlage IV Referenties 225 Bijlage V Glossary 229 Bijlage VI Totaaloverzicht verantwoordelijkheden 237 X RUP op Maat - Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2

10 Ten geleide Samenwerking als sleutel tot succes Al geruime tijd lopen we tegen de grenzen aan van onze huidige, hoofdzakelijk Anglo-Amerikaans georiënteerde werkwijzen. Deze werkwijzen zijn ontstaan gedurende de industriële revolutie met de introductie van lopendebandwerk. Hierbij werd gebruikgemaakt van laaggeschoold personeel dat een kunstje werd geleerd dat ze gedachteloos konden herhalen. We bevinden ons echter nu in een tijdperk waarin kennis een veel belangrijker rol speelt dan productiemiddelen. We nemen geen hooggeschoold personeel aan om gedachteloze kunstjes te herhalen. We verwachten dat ze al hun kennis en vaardigheden inzetten om zo effectief mogelijk te zijn in hun werk, om te innoveren. Er is in managementland een nieuwe beweging te bespeuren die weer teruggrijpt op onze eigen Rijnlandse manier van denken. Deze denkwijze is beter toegerust op het stimuleren van teamvorming. Een team is een groep van mensen die zodanig op elkaar zijn ingespeeld dat ze boven de mogelijkheden uit stijgen die ze als som van individuen hebben. En teams zijn wat we nodig hebben, om ons in de huidige globaliserende maatschappij, met toenemende concurrentie en met zaken als outsourcing en offshoring, als organisatie staande te kunnen houden. In ICT-land zien we dezelfde beweging, weg van het blind volgen van processen en initiële planningen, richting flexibel omarmen van verandering. Ook hier worden echte teams steeds belangrijker, teneinde met de overvloed aan technische wensen en mogelijkheden en de complexiteit van moderne ICT-systemen te kunnen omgaan. Dat ICT-ers zich verenigen in multidisciplinaire teams is echter niet meer voldoende. Ook participatie van business en beheer is onmisbaar om de nieuwe generatie ICT-voorzieningen succesvol van de grond te krijgen. Dit is precies waar de steeds prominenter aanwezige Agile-beweging met haar diversiteit aan methoden, zoals RUP en Scrum, naartoe werkt. Voor u ligt de derde, herziene druk van het boek RUP op Maat. Een toegankelijke kijk op hoe succesvolle organisaties met hun ICT-ontwikkeling omgaan, gebruikmakend van RUP en Scrum, aansluitend op bestaande managementstructuren als PRINCE2. Het boek is gebaseerd op vele jaren ervaring in de toepassing van en ondersteuning bij het toepassen van deze methoden. In Ten geleide XI

11 deze derde druk is weer een aantal nieuwe inzichten verwerkt die dit boek hernieuwd het lezen waard maken. Ik wens u veel leesplezier. Met vriendelijke groet, Barend de Zoete Directeur ICT Ordina N.V. Nieuwegein, juni 2011 XII RUP op Maat - Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2

12 Woord vooraf Tweede druk, mei 2008 Het heeft even geduurd, een jaar om precies te zijn, maar hij ligt er: de tweede, herziene druk van ons boek RUP op Maat. Een mooi moment voor een terugblik. Een aantal jaren geleden zijn we allebei aan het pionieren geslagen met RUP. Eef als informatieanalist en Remi-Armand als projectleider. Het iteratief werken voelde vrij natuurlijk. Het aantal werkproducten dat we vanuit RUP zouden kunnen maken was echter overdonderend. We moesten dus kiezen. De vraag die ons daarbij heeft geholpen is: Wat missen we nu en wat heeft RUP daarvoor te bieden? Zo hebben we ervaring opgedaan met werkproducten, op het moment dat we ze nodig hadden. Daarna kwam de volgende hobbel. Bij RUP worden templates voor een groot aantal werkproducten meegeleverd. Deze laten veel ruimte voor interpretatie; terecht natuurlijk, want ze moeten breed inzetbaar zijn. Verder levert RUP twee varianten, een formele en een informele. We begonnen met het vertalen van de informele variant en hebben die naar behoefte uitgebreid met elementen uit de formele variant. Ook maakten we de helpteksten en de invulling specifiek aan de hand van onze ervaring in projecten. Ook het gebruik van Use Cases was niet vanzelfsprekend. Bij het uitproberen van nieuwe ideeën en technieken hanteerden we als belangrijkste uitgangspunt dat deze voor gebruikers begrijpelijk moeten zijn. Uit de terugkoppeling van gebruikers merk je dan snel genoeg wat werkt en wat niet. Bij de totstandkoming bleek het te helpen om er in een vroeg stadium naast de ontwerper ook de programmeur, tester en user interface designer bij te betrekken. Ter ondersteuning van de projecten die we samen uitvoerden, zijn we aan de slag gegaan met het vastleggen van de opgedane ervaringen. Het eindresultaat is een handzaam boek dat in de markt duidelijk in een behoefte voorziet. Het vertelt in helder Nederlands hoe je RUP praktisch kunt inzetten. Onze ervaringen met het gebruik van het boek bij het geven van workshops, het uitvoeren van RUP-coaching en terugkoppeling uit projecten, vormden aanleiding voor een herziene versie. Als je na jarenlange ervaring voor het eerst iteratief te werk gaat, kan het gebeuren dat je duizelingen en kronkels in je hoofd ervaart en een lichte misselijkheid. Dit is niet vreemd, want voor iteratief ontwikkelen is een transformatie van denken nodig. Ons boek kan helpen om het gevolgde ontwikkelproces kritisch en praktisch te blijven verbeteren. Woord vooraf XIII

13 We wensen jullie veel succes bij de toepassing van RUP. Remi-Armand Collaris Eef Dekker Diverse collega s hebben een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit boek, door ons te faciliteren of door commentaar te leveren op de inhoud. Al deze collega s hartelijk bedankt! Derde druk, augustus 2011 Het is alweer drie jaar geleden dat de tweede druk van de pers rolde. In die tijd is er in ICT-land aardig wat gebeurd en hebben wij, de auteurs, weer een heleboel ervaring opgedaan. Een van de belangrijkste inzichten is dat het niet voor iedereen duidelijk is waaróm je met een bepaalde methode aan de slag gaat. Je wilt iets veranderen want je bent niet tevreden over hoe het nu loopt. Je wilt iets in de richting van sneller, goedkoper, beter of blijer. Snellere time-to market, goedkoper voor een betere business case, hogere kwaliteit voor lagere ontwikkel-, beheer- en onderhoudskosten, blijere gebruikers en ontwikkelaars. Al deze zaken hangen met elkaar samen. Hieruit blijkt dat het invoeren van een methode geen doel op zich is. De resultaten in de richting van de hierboven beschreven doelen zijn veel belangrijker. Het mag ook duidelijk zijn dat voor het halen van deze doelen het blind invoeren en volgen van een methode niet de oplossing kan zijn. Als dat wel zo was, zouden we niet zo n grote variëteit in methoden en hun toepassing kennen. ICT-landschappen en de omgevingen waarvoor zij opereren zijn zo complex geworden dat we alleen door intensieve samenwerking en het laten evolueren van ICT-oplossingen aan de eerder genoemde doelen tegemoet kunnen komen. Hiervoor is het nodig dat alle direct betrokkenen bij een ICT-initiatief (zowel klant als ICT-medewerkers) zich één team voelen en zich samen eigenaar voelen van de oplossing en de weg daar naartoe. Deze weg hoeft niet vanuit het niets verzonnen te worden, maar kan worden geïnspireerd door eerdere ervaringen binnen de organisatie of daarbuiten in de vorm van methoden. Een van die methoden is RUP. Deze methode levert vooral processen en tools om tot specialistische werkproducten te komen. Om zelforganisatie van teams te ondersteunen hebben we in onze coachingspraktijk de Agile-methode Scrum regelmatig toegepast en daar goede ervaringen mee opgedaan. Scrum is een framework dat goed is te combineren met andere methoden. Het biedt praktische hulpmiddelen om het team zijn eigen werkwijze te laten verbeteren. Dit sluit weer prima aan op het eerste uitgangspunt van RUP: Pas je proces aan. Dit is een van de redenen om in deze druk van RUP op Maat aandacht te besteden aan de manier waarop Scrum binnen een RUP-project kan worden ingezet om de hierboven beschreven doelen nog een stap dichterbij te brengen. XIV RUP op Maat - Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2

14 Het echt halen van die doelen blijft echter mensenwerk. Hiervoor zijn experts nodig, zowel vanuit de business als vanuit ICT. Het helpt als ze vertrouwen krijgen en optimaal worden ondersteund om hun werk goed te kunnen doen. We hopen met onze coachingsactiviteiten en workshops en met deze nieuwe, geheel herziene derde druk van RUP op Maat hier een bijdrage aan te leveren. Remi-Armand Collaris Eef Dekker Woord van dank Ook deze keer hebben diverse collega s en bekenden een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van dit boek, door ons te faciliteren of door commentaar te leveren op de inhoud. Voor de derde druk waren dit (in alfabetische volgorde): Leon Aarts, Tarik Balik, Ilse Dekker, Linda Dorlandt, René Everwijn, Saskia Hinrichs, Marianne Jelgerhuis, Gert van de Krol, Gerard Kuipers, Henk Ledderhof, Harmen Mantel, Anne Miedema, Henk Noothout, Theun Oostenbrug, Dick van der Sar, Linda van der Spek, Emil van de Streek en Anko Tijman. Al deze mensen en al diegenen die aan de eerdere drukken hebben meegewerkt, hartelijk bedankt! Woord vooraf XV

15 Veranderingen ten opzichte van de tweede druk RUP op Maat en de taal We hebben gemerkt dat het niet verheldert om de Engelse RUP-termen te gebruiken. Daarom hebben we, waar mogelijk, Engelse termen vervangen door gangbare Nederlandse termen (bijvoorbeeld: Data Model wordt Datamodel, Risk List wordt Risicolijst) of hebben we de term vereenvoudigd: Product Acceptance Plan wordt Acceptatieplan. De term Component is veranderd in Werkende Code, zodat de bewoording meer het doel aanduidt dan het middel om er te komen. Vereenvoudigingen Sommige werkproducten zijn geïntegreerd. Zo zijn Configuratiehandleiding en Deploymenthandleiding samengenomen als Beheerdocumentatie en is de Gebruikershandleiding opgenomen in Trainingsmateriaal. De Data Migration Specification is opgenomen in de Project Start Architectuur, en het Business Object Model in het Business Proces Model. Soms hebben we een meer omvattend begrip gekozen, zodat Unit Test is opgenomen in het nieuw geïntroduceerde Testsuite. Dezelfde beweging is uitgevoerd voor rollen: Acceptatietestrollen is verder vereenvoudigd tot Acceptatietester, en Beheerrollen tot Beheerder. Er waren twee soorten bevindingen te managen: die van het team en die van de accepterende partij. We vereenvoudigden dit door de bevindingen van het team onder de zelforganisatie van het team te laten vallen, zodat manage bevindingen alleen nog slaat op de acceptatiebevindingen. Om die reden is de bijbehorende taak manage acceptatiebevindingen genoemd. RUP op Maat en andere methoden We hebben nu meer expliciet gekozen voor Scrum als invulling voor de management workflow (zie paragraaf 4.4.1). Hierdoor is de invulling van deze workflow flink gewijzigd en is de Product Owner rol toegevoegd, evenals de werkproducten Product Backlog, Knelpuntenlijst, Iteratie Burndown Chart en Release Burndown Chart. Ook in de Doelstellingsworkflow (zie paragraaf 4.2.1) is de Scrum-invulling te zien in de extra taak Actualiseer de wensen en prioriteer, waarbij de initiële vorm van de Product Backlog ontstaat. Naast het hoofdstuk over RUP en PRINCE2 dat al bestond, hebben we een paragraaf toegevoegd om de aandachtsgebieden van de verschillende methodieken inzichtelijk te maken (zie paragraaf 2.9). Veranderingen ten opzichte van de eeerste druk XVII

16 RUP op Maat en andere procesgebieden Hoe verhoudt RUP zich nu tot gerelateerde procesgebieden, zoals business modeling, implementatie, enterprise architectuur en beheer? We hebben een paragraaf toegevoegd waarin we deze relatie expliciet maken (zie paragraaf 4.6). Ook de workflows zijn hierdoor uitgebreid met de rol van Implementatiespecialist en de werkproducten Business Proces Model en Project Start Architectuur. Workflows De naamgeving van de workflows is meer gericht op de inhoud: de Inception workflow heet nu Doelstellingsworkflow, de Elaboration workflow is Architectuurworkflow geworden en de Transition workflow is hernoemd naar Afrondingsworkflow. De aanpassingen als gevolg van de aandacht voor andere procesgebieden en methoden en de toevoeging van Scrum zijn ook doorgevoerd in de workflows (zie hoofdstuk 4). Het managementdeel In het managementdeel is de tekst verhelderd en ingrijpend ingekort, met name in de hoofdstukken 6 t/m 8. Ook hebben we de diverse stuurgroeprollen voor de verantwoordelijkhedenmatrix samengevoegd in de rol Stuurgroep, waardoor we in dat verband niet afzonderlijk meer spreken over Contractmanager, Projecteigenaar en Projectmanager. De rol van Projectleider is hernoemd naar Teamleider, om beter tot uitdrukking te brengen dat deze rol ondersteunend is voor een gedeelte van het project (ICT-deel) niet voor het gehele project en om beter aan te sluiten bij PRINCE2. De taak Sluit het project af is samengevoegd met de taak Evalueer een iteratie ; het werkproduct Projectevaluatierapport is buiten de scope van RUP op Maat geplaatst, omdat deze niet bij de Teamleider ligt. PRINCE2 in de 2009-versie De gezichtspunten van PRINCE2 in de 2009-versie zijn voor zover nodig verwerkt in hoofdstuk 5, waar we de relatie tussen PRINCE2 en RUP bespreken. Overige wijzigingen Bijlage III over Projectinschatting met Use Cases heeft een nieuwe inhoud; we gaan dieper in op de achtergronden en do s en don ts van het tellen. De eerdere inhoud (de beschrijving van de berekeningsmethode) is verplaatst naar publicaties op de website Een overzicht van wijzigingen in de tweede druk ten opzichte van de eerste druk is terug te vinden op XVIII RUP op Maat - Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2

17 1. Inleiding 1. Inleiding 1

18 ICT-bedrijven en ICT-afdelingen nemen geregeld projectopdrachten aan. Dit zijn opdrachten waarbij een team van ICT-medewerkers (een gedeelte van) een project voor een opdrachtgever realiseert. ICT treedt op als opdrachtnemer binnen een project bij de opdrachtgever. Het levert een team (verder aangeduid als ontwikkelteam) inclusief Teamleider en aanvaardt projectverantwoordelijkheid. De business vult dit team aan met domeindeskundigen. Projectopdrachten kunnen in omvang en scope sterk variëren. Toch hebben ze meestal met elkaar gemeen dat binnen een projectopdracht een systeem wordt gerealiseerd met als basis specificaties, die door, of in samenwerking met, de opdrachtgever worden opgesteld. Dit proces heeft een wetmatigheid gemeen met lopen op water: zolang de basis is bevroren, is het goed te doen (behalve als je te snel wilt, dan merk je dat je je op glad ijs begeeft ). Helaas is er een andere wetmatigheid in softwareontwikkeling die stelt dat een opdrachtgever pas gedurende een project helder krijgt wat hij precies nodig heeft. Hierdoor zijn zowel de specificaties als de van de ICT-opdrachtnemer verwachte diensten gedurende het project voortdurend onderhevig aan verandering. In veel projecten is het management gericht op het zo vroeg mogelijk vastleggen en bewaken van specificaties, om op die manier uitloop in tijd tegen te gaan. Hierdoor verstart echter het ontwikkelproces en leveren projecten wél wat vooraf is afgesproken, maar niet wat de business nodig heeft. In situaties waarin de specificaties nog niet volledig zijn uitgekristalliseerd, is het beter een projectmanagement- en ontwikkelmethode te kiezen die veranderende inzichten omarmt om daarmee zoveel mogelijk waarde te leveren voor de business. 1.1 Doel van dit boek Dit boek biedt een gebruiksklare aanpak voor ICT-ontwikkeling gebaseerd op in de markt bewezen methodieken. Het biedt nieuw gevormde teams een mogelijkheid om met een compact, begrijpelijk proces van start te gaan. Ervaren teams kunnen het geboden proces en begrippenkader gebruiken om hun werkwijze met elkaar te bespreken en te verbeteren. Dit boek is een praktisch uitgewerkte toepassing van het Rational Unified Process (RUP) van IBM (een gestructureerde iteratieve aanpak), aangevuld met practices uit Scrum (een Agile-aanpak die zelforganisatie van teams bevordert). Ook laten we zien wat de verbanden zijn met de populaire projectmanagementmethodiek PRINCE2. Wij bieden een aanpak voor het iteratief uitvoeren en managen van projectopdrachten, vanaf het offertetraject tot en met de oplevering van een bruikbare ICT-oplossing. We leveren een gemeenschappelijk referentiekader, zodat communicatie tussen alle betrokken partijen verbetert. Verder hanteren we een voor de Nederlandse markt herkenbaar begrippenkader, waardoor we de leercurve verkleinen. 2 RUP op Maat - Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2

19 Dit boek is gericht op iedereen die bij een softwareontwikkelproject is betrokken of die zich erop wil voorbereiden. Dit zijn ontwikkelteamleden en ICT-managers, maar ook belanghebbenden, zoals gebruikers, beheerders en management vanuit de business. Daarnaast is het boek geschikt voor studenten die in het kader van hun opleiding behoefte hebben aan een geïntegreerde kijk op het toepassen van in de ICT gangbare methodieken. 1.2 Scope Het boek gaat uit van een aantal voorwaarden die het bruikbaarheidsgebied van de ontwikkelaanpak afbakenen. Er is sprake van een opdrachtgever-opdrachtnemersituatie (eventueel binnen één organisatie) De opdrachtnemer krijgt opdracht voor (een gedeelte van) een project van de opdrachtgever: de projectopdracht De opdrachtnemer heeft projectverantwoordelijkheid en is verantwoordelijk voor de teambezetting, inclusief een Teamleider voor dit team De projectopdracht is klein tot middelgroot; dit betekent een teamgrootte tot circa 12 man en een doorlooptijd tot circa 18 maanden Het betreft een ICT-ontwikkeltraject Als een project niet aan deze voorwaarden voldoet, kan het boek nog steeds als basis dienen voor de aanpak, maar moet er meer aandacht worden besteed aan het op maat maken voor jouw situatie. Bovengenoemde voorwaarden leiden tot speciale aandacht voor de volgende zaken. Het managen van een projectopdracht met RUP en PRINCE2 Het boek gaat uitgebreid in op voor de Teamleider belangrijke werkproducten en de door hem te ontplooien activiteiten De opdrachtnemer-opdrachtgeversituatie Het uitvoeren van een project in een opdrachtnemer-opdrachtgeversituatie heeft gevolgen voor zowel de inrichting van het project als voor de activiteiten van de Teamleider Het betrekken van belanghebbenden met RUP en Scrum We beschrijven de belanghebbendenrollen, zoals beheerders, gebruikers en managers die tijdens het ontwikkeltraject nodig zijn, en de manier waarop deze zichzelf kunnen organiseren 1. Inleiding 3

20 Het bewaken van de scope We beschrijven hoe een strakke scope kan samengaan met het zo goedkoop mogelijk omarmen van voortschrijdend inzicht Bij de opzet van dit boek ligt de nadruk op ontwikkelactiviteiten en het managen hiervan. Hierdoor zullen de projectorganisatie aan de kant van de opdrachtgever en diens beheeractiviteiten tijdens en na het in productie nemen minder worden belicht. Het is de bedoeling een overkoepelend beeld te geven van het opzetten van, het meedraaien in en het managen van een ICT-ontwikkelproject. 1.3 Templates Bij RUP op Maat zijn voor een aantal belangrijke werkproducten templates ontwikkeld. Het betreft de volgende templates. Glossary template Vision template Projectinschatting template (Rekenblad voor Use Case Punten Analyse) Use Case Model template Software Development Plan template Iteratieplan template Software Architectuur Document template Use Case Specification template Use Case Realization template Een aantal van deze templates is te vinden in Bijlage II. De laatste versie kun je downloaden vanaf de bij het boek behorende website 1.4 Leeswijzer Het boek bestaat uit vier delen. Hierna volgt een overzicht van deze delen en hun hoofdstukken. Per hoofdstuk geven we een korte beschrijving van de inhoud en tips voor het lezen ervan. Deel 1: De ontwikkelaanpak Deel 1 richt zich op iedereen die bij het ontwikkeltraject is betrokken. Dit zijn zowel ontwikkelteamleden als belanghebbenden, waaronder gebruikers, beheerders en managers. Na een inleiding in RUP en een uitleg van Use Cases, volgt een beschrijving van het RUP op Maat ontwikkelproces. 4 RUP op Maat - Agile ICT met RUP, Scrum en PRINCE2

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN

ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN ARBOMANAGEMENT EN DUURZAAM WERKEN 43 ARBO informatie Ongevallenonderzoek De eerste stap in het leren van ongevallen Auteurs: dr. W.J.T. van Alphen, Stichting Post Hoger Onderwijs Veiligheidskunde (PHOV)

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting

fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting 19 fiscale geschriften Goed koopmansgebruik Editie 2012 prof. dr. a.o. lubbers inkomstenbelasting Goed koopmansgebruik prof.dr. A.O. Lubbers Editie 2012 Sdu Uitgevers Den Haag, 2012 Meer informatie over

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST?

DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? DE INVLOED VAN HET INTERNET OP DE NEDERLANDSE EXPORT HOE HOUDEN WIJ ONZE VOORSPRONG VAST? COLOFON Voor lezingen en meer informatie over deze uitgave benadert u de auteur: Geert J. Nijkamp Apartado de Correos

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH

2013 Sdu Uitgevers, Den Haag Academic Service is een imprint van Sdu Uitgevers bv. Artikelnummer 26583SH Studiehulp bij Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378 98 80 www.sdu.nl/service 2013 Sdu Uitgevers, Den Haag

Nadere informatie

Aan de slag met Scrum

Aan de slag met Scrum Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen + AANVULLEND MATERIAAL Aan de slag met Scrum Hendrik Jan van Randen Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus

Nadere informatie

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek

Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Elementaire praktijk van de Kostencalculatie Werkboek Niveau 4 P Mariëlle de Kock elementaire praktijk van de kostencalculatie Niveau 4 (P) Werkboek Mariëlle de Kock Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Achtste druk Noordhoff

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren UITWERKINGEN Achtste druk Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Boekhouden geboekstaafd 2 Uitwerkingen Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 08 ARBO informatie Zittend en staand werken Richtlijnen voor een goede inrichting van de werkplek Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

Scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum agileagileagileagileagileagileagileagil

Scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum agileagileagileagileagileagileagileagil Scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum agileagileagileagileagileagileagileagil eagileagileagileagileagileagileagileagi leagileagileagileagileagileagileagileag

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING

GECONSOLIDEERDE JAARREKENING uitwerkingen Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Geconsolideerde jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Fiscale jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Yvonne van de Voort

Nadere informatie

Leiderschap in een organisatie met technische professionals

Leiderschap in een organisatie met technische professionals Quintor Leiderschap in een organisatie met technische professionals Johan Tillema CEO Quintor Professionele softwareontwikkeling ICT Architectuur Java,.NET en Mobile Informatieanalyse Opgericht in 2005

Nadere informatie

WHITE PAPER. Agile/Scrum

WHITE PAPER. Agile/Scrum WHITE PAPER Agile/Scrum Belangrijkste kenmerk van Scrum is de ontwikkeling via een serie van korte - iteraties, in Scrum terminologie sprints genoemd. Introductie Heel in het kort gezegd is Scrum een Agile

Nadere informatie

het doel, de keuzen zijn gebaseerd op kennis en ervaring van de deelnemers van de bijeenkomsten.

het doel, de keuzen zijn gebaseerd op kennis en ervaring van de deelnemers van de bijeenkomsten. Rational Unified Process: aandachtspunten voor de auditor Systeemontwikkelingsorganisaties introduceren met regelmaat nieuwe of andere softwareontwikkelmethoden. Vaak ligt hier een ontevredenheid over

Nadere informatie

Belg in de boardroom

Belg in de boardroom Belg in de boardroom Belgen weten meer, Nederlanders weten beter Gerd De Smyter BELG IN DE BOARDROOM De Belgische aanpak voor ambitieuze managers GERD DE SMYTER Meer informatie over deze en andere uitgaven

Nadere informatie

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo

Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Basisvaardigheden rekenen voor de pabo Ed de Moor Willem Uittenbogaard Sieb Kemme eindredactie Noordhoff Uitgevers Groningen Houten Eventuele op- en aanmerkingen

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Kwaliteit in Agile: een gegeven?

Kwaliteit in Agile: een gegeven? QA in Agile: waste? Kwaliteit in Agile: een gegeven? Een praktijkvoorbeeld Arno Balemans senior Quality Assurance consultant Bussum, 29 september 2015 Kwaliteit in Agile 2015 2 Werkzaamheden In mijn opdrachten:

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs UITWERKINGEN OPGAVEN Tweede druk Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie

Unified Process. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Unified Process. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Unified Process Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Unified Process... 4 3. Fasering... 5 3.1.

Nadere informatie

Scrum. Een introductie

Scrum. Een introductie Organisatie SYSQA B.V. Pagina 1 van 10 Scrum Een introductie Almere 1999 Proud of it Pagina 1 van 10 Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Scrum... 4 3 Scrum rollen...

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 1 Inleiding belastingrecht Bart Kosters Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

Marketing voor ondernemers

Marketing voor ondernemers Marketing voor ondernemers Managers en ondernemers zien zich geconfronteerd met talrijke ontwikkelingen, die zich in een nog steeds versnellend tempo voltrekken. Door decentralisatie en afslanking van

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005

Woord vooraf. Zoetermeer, augustus 2005 i Woord vooraf Op basis van het aantal in omloop gebrachte varianten in fittersboekjes kan verondersteld worden, dat aan dergelijke boekjes een grote behoefte bestaat. Een aantal bij de VOMI, Branchevereniging

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

Agile Testen in de praktijk

Agile Testen in de praktijk 1 Agenda 2 Agile Testen in de praktijk Summerschool 13 Juli 2011 Introductie Agile de context van agile Testen2.0 de tester in een agile project Waarden en principes DoD, PRA en MTP Testen3.0 in een agile

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Belastingrecht MBA 2014

Belastingrecht MBA 2014 Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 6 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht MBA 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten 1

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden

Uitzonderingen Aanbestedingsrecht. klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden Uitzonderingen Aanbestedingsrecht klassieke overheden mr. drs. T.H.G. (Tim) Robbe uitzonderingen aanbestedingsrecht Berghauser Pont Publishing Postbus

Nadere informatie

Ontwikkelmethoden en technieken DSDM POMT HC3

Ontwikkelmethoden en technieken DSDM POMT HC3 DSDM Ontwikkelmethoden en technieken DSDM POMT HC3 HC WG rollenspel praktijktoets 1 praktijktoets 2 praktijktoets 3 Mei week 1 week 2 week 3 Week 4 vakantie Inleiding Ontwikkel methodiek DSDM Technieken

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2012

Belastingrecht voor het ho 2012 Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen opgaven Deel 9 Formeel belastingrecht Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen Belastingrecht voor het ho 2012 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers Groningen

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Belastingrecht voor het ho 2014

Belastingrecht voor het ho 2014 Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen opgaven Deel 7 Erfbelasting en schenkbelasting Henk Guiljam Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Belastingrecht voor het ho 2014 Uitwerkingen Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

Fiscale en civiele gevolgen

Fiscale en civiele gevolgen Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en civiele gevolgen drs. R.M. Kavelaars-Niekoop FM mr. A.N. Labohm tweede druk Fiscale Praktijkreeks Echtscheiding Fiscale en juridische gevolgen Tweede druk

Nadere informatie

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho.

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho. De essentie van administratieve organisatie Stappenplan offerte Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Dit stappenplan hoort bij De essentie van administratieve organisatie

Nadere informatie

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema

Meten en. Scoren. Vergroot je impact als communicatieprofessional. Adwin Peeks en Eelke Alkema Scoren Meten en Vergroot je impact als communicatieprofessional Adwin Peeks en Eelke Alkema Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: BIM Media B.V. Postbus 16262 2500 BG Den

Nadere informatie

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk

Rapportagetechniek. Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen. Vierde druk Rapportagetechniek Schrijven voor lezers met weinig tijd Rien Elling Bas Andeweg Jaap de Jong Christine Swankhuisen Vierde druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten rapportagetechniek boek.indb 1 23-03-11

Nadere informatie

FYSIEKE BELASTING EN PSA

FYSIEKE BELASTING EN PSA FYSIEKE BELASTING EN PSA 29 ARBO informatie Fysieke belasting Richtlijnen om fysieke overbelasting tijdens het werk te voorkomen Arbo-Informatie De reeks Arbo-Informatie bestaat uit 60 thematische praktijkboeken.

Nadere informatie

EXIN Agile Scrum Master

EXIN Agile Scrum Master Preparation Guide EXIN Agile Scrum Master Editie juli 2015 Copyright 2015 EXIN All rights reserved. No part of this publication may be published, reproduced, copied or stored in a data processing system

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN Derde druk Basiskennis Calculatie Opgaven Basiskennis Calculatie Opgaven Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff Uitgevers

Nadere informatie

ARE methodiek Het ontwikkelen van Informatie Elementen

ARE methodiek Het ontwikkelen van Informatie Elementen ARE methodiek Het ontwikkelen van Informatie Elementen WI1: Het opstarten van het project Milestone 1 WI2: Ontwikkel een Vison WI3: Modelleer het Business Domain WI4: Creëer een Glossary WI7: Beheer wijzigingen

Nadere informatie

Whitepaper Kennis delen voor jouw persoonlijke groei. Prince2 en RUP. één plus één is drie

Whitepaper Kennis delen voor jouw persoonlijke groei. Prince2 en RUP. één plus één is drie Whitepaper Kennis delen voor jouw persoonlijke groei Prince2 en RUP één plus één is drie Trefwoorden Projectmanagement, Methodes, Prince2, Softwareontwikkeling, RUP, Kwaliteit Prince2 PRojects In Controlled

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal

Arbo. Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies. Informatie. r ic htlijn voor de arbocatalogus. Corrien Blom en Inge Leenders, BureauTaal r ic htlijn voor de arbocatalogus Arbo Informatie Begrijpelijke werk- en veiligheidsinstructies In de Arbowet staat dat werkgevers moeten zorgen voor goede werk- en veiligheidsinstructies. Dat hoort bij

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk.indd 2 Zelfsturende teams in de praktijk Astrid Vermeer Ben Wenting Reed Business Education,

Nadere informatie

Basiskennis Boekhouden

Basiskennis Boekhouden Basiskennis Boekhouden Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Basiskennis Boekhouden Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas

PROJECT. schaalrekenen. aardrijkskunde en wiskunde 1 vmbo-t/havo. naam. klas schaalrekenen PROJECT aardrijkskunde en wiskunde 1 vmo-t/havo naam klas Auteurs Femke Trap José Spaan Bonhoeffer College, Castricum 2006 EPN, Houten, The Netherlands. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

RUP Rational Unified Process. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

RUP Rational Unified Process. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. RUP Rational Unified Process Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 14 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

Testgedreven ontwikkeling dat is pas veilig!

Testgedreven ontwikkeling dat is pas veilig! Testgedreven ontwikkeling dat is pas veilig! INTRODUCTIE ANKO TIJMAN 2 Software tester sinds 1997 (TMap, ISEB Practitioner) Eerste agile ervaring in 2001 Presentaties op (inter)nationale congressen Nov

Nadere informatie

OENOE WOENOE NOE WOENOE

OENOE WOENOE NOE WOENOE NOE WOENOE ENOE WOENOE OENOE WOENOE NOE WOENOE WOENOE WOE WOENOE WOENO WOENOE WO WOENOE IN WOENO DE OR Wel over eens, niet over eens Een luchtige inleiding in OR-land A. Maat Samensteller(s) en uitgever

Nadere informatie

Agile systeemontwikkeling. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Agile systeemontwikkeling. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Agile systeemontwikkeling Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Terminologie... 4 3. Uitgangspunten...

Nadere informatie

Verzamelde vragen en antwoorden Agile Applicatie ontwikkeling. Agile Methodiek en Technologie. Zest Application Professionals

Verzamelde vragen en antwoorden Agile Applicatie ontwikkeling. Agile Methodiek en Technologie. Zest Application Professionals Verzamelde vragen en antwoorden Agile Applicatie ontwikkeling Agile Methodiek en Technologie Zest Application Professionals Hoe is de aansluiting op ontwikkelmethoden voor Legacy-systemen? Out of the Box

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Managen van agile projecten

Managen van agile projecten WHITEPAPER Managen van agile projecten Bert Hedeman Iedereen Agile? Nee! Agile kan absoluut eenvoudig en effectief worden toegepast in ieder project waarbij een sterke samenwerking met de gebruikers gewenst

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Wielrennen en wetenschap

Wielrennen en wetenschap 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 10:57 Pagina 3 Wielrennen en wetenschap dr. Tim Takken elsevier gezondheidszorg, maarssen 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 13:47 Pagina 4 Elsevier gezondheidszorg,

Nadere informatie

EXIN Agile Scrum Foundation

EXIN Agile Scrum Foundation Preparation Guide EXIN Agile Scrum Foundation Editie december 2014 Copyright 2014 EXIN All rights reserved. No part of this publication may be published, reproduced, copied or stored in a data processing

Nadere informatie

Trainingsaanbod SourcePower Academy

Trainingsaanbod SourcePower Academy Trainingsaanbod SourcePower Academy AGILE & SCRUM EXPERIENCE NAAM HOOFDTRAINERS Gert van de Krol, Pim Luth en Henk Ledderhof Twee dagdelen EUR 375,00 Maximaal 12 Scrum is een framework voor het Agile managen

Nadere informatie

EXIN Agile Scrum Foundation

EXIN Agile Scrum Foundation Preparation Guide EXIN Agile Scrum Foundation Editie april 2014 Copyright 2014 EXIN All rights reserved. No part of this publication may be published, reproduced, copied or stored in a data processing

Nadere informatie

Dit werkboek hoort bij Bart de Best, Ketenbeheer in de praktijk, Sdu Uitgevers, Den Haag 2006, ISBN 978 90 12 11663 3

Dit werkboek hoort bij Bart de Best, Ketenbeheer in de praktijk, Sdu Uitgevers, Den Haag 2006, ISBN 978 90 12 11663 3 Werkboek Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij: Sdu Klantenservice Postbus 20014 2500 EA Den Haag tel.: (070) 378 98 80 www.sdu.nl/service Dit werkboek hoort bij Bart de Best,

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie met Excel

Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursus bedrijfsadministratie met behulp van digitale didactiek W.J. Broerse Derde druk Bedrijfsadministratie met Excel Bedrijfsadministratie met Excel Basiscursis

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

bedrijfsprocessen en vormt daarmee de kapstok voor de producten van andere disciplines. Het PAM is geen RUP concept.

bedrijfsprocessen en vormt daarmee de kapstok voor de producten van andere disciplines. Het PAM is geen RUP concept. 1. 1.1. Inleiding Doel De Requirementdiscipline richt zich op het vaststellen en vastleggen van de eisen en wensen die aan een oplossing worden gesteld: de requirements. Rollen De keyrol binnen deze discipline

Nadere informatie