T. +31 (0) F. +31 (0) VAM. Reg.nr.,. Dat. ontv,: 0 6 JUN Routing

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "T. +31 (0)30 233 1328 F. +31 (0)30 233 1311. www.snni.ni VAM. Reg.nr.,. Dat. ontv,: 0 6 JUN 2005. Routing"

Transcriptie

1 Stichting Natuur en Milieu Donkerstraat KB Utrecht NL T. +31 (0) F. +31 (0) :ir ; : Natuur en Provinciate Staten Overijssel Commissie Milieu Postbus GB ZWOLLE Utrecht, 2 juni 2005 onskenmerk Rko/nh/ contactpersoon Roos Kooiman, tel onderwerp Aanbieding jaarverslag VAM Reg.nr.,. Dat. ontv,: 0 6 JUN 2005 Routing a.d. Bijl.: Geachte heer/mevrouw, Met veel genoegen bieden wij u hierbij het jaarverslag 2004 van Natuur en Milieu aan. Het jaarverslag biedt een overzicht van ons werk en de bereikte resultaten waar we trots op zijn. De jaarrekening 2004 is in zijn geheel in het jaarverslag opgenomen. Het jaar 2004 was voor Natuur en Milieu het jaar van het vooruitkijken. De belangrijkste strategische vernieuwtng is dat we ons sterker op het publiek richten. Steun en druk uit de samenleving helpt ons om polstiek en bedrijfsleven in beweging te krijgen voor een gezonde en groene leefomgeving, voor een rijke natuur en een divers landschap. En gelukkig neemt het draagvlak voor natuur en milieu toe! Wij wensen u veel leesplezier. Met vriendelijke groet, Stichting Natuur en Milieu Mirjam de Rijk algemeen directeur Het jaarverslag is ook te downloaden vanaf de website 100% gebruikt papier - Revives Laser Buhrmann-Ubbens Papier Member of the European Environmental Bureau (EEB)

2 Jaar verslag Natuur en Milieu 2004

3 Waar we trots op zijn Vijftien voorbeelden van resultaten van het werk van Natuur en Milieu in 2004 Drogisterijketens hebben beloofd gevaarlijke stoffen uit hun huismerkproducten te halen, of de mogelijkheid serieus te onderzoeken. In Nota Mobiliteit komt meer te staan over gezondheid en terugdringen luchtvervuiling. Gulpener, Ahrend, Laurus en zandwinningsbedrijf K3 gaan productieproces duurzamer maken. Unidek heeft dakbedekking ontwikkeld die 27% minder energie gebruikt. Concrete maatregelen aan de minister van V&W en de luchtvaartsector voorgesteld om geluidhinder door vliegverkeer op grotere afstand van Schiphol te verminderen. Gemeenteraadsleden en statenleden zijn actiever bij de handhaving van vergunningen van bedrijven. Bij 160 Shell-tankstations zijn onbespoten bloemenboeketten te koop. Succesvol concept over transportbesparing slaat aan in Oostenrijk. Het Nederlands voorzitterschap van de Europese Unie heeft gezorgd voor een verdere uitvoering van het Verdrag van Århus waarin mensen meer toegang krijgen tot officiële milieu-informatie en inspraak. Met landbouworganisatie LTO overeengekomen dat belichte kassen moeten worden afgeschermd om verlichting van de nacht tegen te gaan. Afzet van biologisch voedsel groeide met 7%. Aldi en Lidl verkopen biologische druiven. In Nota Ruimte zijn extra spelregels opgenomen waar gemeenten en provincies zich aan moeten houden om verrommeling van het landschap tegen te gaan. In het nieuwe Europese plattelandsbeleid geeft de Europese Commissie prioriteit aan groene maatregelen. Een bureaucratische jungle in de nieuwe Natuurbeschermingswet is voorkomen. Bedrijven kunnen nu bij de provincie terecht. Ook is voor beschermde gebieden een beheerplan verplicht om de kwaliteit van de natuur te beschermen.

4 Foto: KINA/Stoelwinder Voorwoord Goed en slecht nieuws is er te melden aan het begin van Het slechte nieuws is dat het niet goed gaat met onze planeet. Een recent verschenen rapport van de Verenigde Naties waaraan wetenschappers uit 95 landen hebben meegewerkt, stelt onomwonden dat het leven op aarde ernstig in gevaar is. Steeds duidelijker wordt ook dat de maatregelen die de wereld neemt om klimaatveranderingen tegen te gaan, volstrekt onvoldoende zijn. Maar er is niet alleen reden tot somberheid. Zo kunnen we vaststellen dat de betrokkenheid van mensen bij milieu weer groeit. Dachten veel mensen in de jaren negentig nog dat het milieu wel klaar was, inmiddels hebben ze in de gaten dat er nog heel veel moet gebeuren. Natuur en Milieu wil die steun bij het publiek zichtbaar maken. In dit jaarverslag over 2004 kunt u lezen hoe we dat het afgelopen jaar hebben gedaan. In 2005 gaan wij daar met onverminderde energie en inspiratie mee door. Gerrit Faber, vice-voorzitter Natuur en Milieu 2 Jaarverslag 2004

5 Inhoudsopgave Deel I Bestuursverslag 1 Wij maken steun voor milieu zichtbaar : Jaar van het vooruitkijken 6 3 Communicatie 8 4 Een beeld van het werk 11 Mooi landschap 11 Gezond leven 14 Verstandig vervoer 16 Duurzaam produceren 18 Internationaal 20 5 Samenwerking 21 6 Maatschappelijke steun en financiers 23 7 Toezicht 26 8 Organisatie 28 Deel II Jaarrekening 1 Directieverslag 32 2 Jaarrekening Overige gegevens 48 4 Bijlagen jaarrekening 49 Deel III Bijlagen 1 Overzicht projecten en activiteiten Samenstelling bureau op 1 januari Samenstelling Forum op 1 januari

6 1 Interview met Mirjam de Rijk Wij maken steun voor milieu zichtbaar Onze organisatie verandert snel, lezen we vaak in jaarverslagen. Meer dan een dynamisch klinkend cliché is het zelden. Maar de stichting waar Mirjam de Rijk begin 2005 als algemeen directeur aantrad, maakt op dit moment écht een flinke omslag door. Natuur en Milieu heeft zich lange tijd senang gevoeld als onderhandelaar achter de schermen, zegt De Rijk. Maar nu het politieke klimaat tegenzit, komt de kwetsbaarheid van die rol aan het licht. Het huidige kabinet beweegt uit zichzelf niet op het gebied van milieu en natuur. Het moet bewogen wórden. En een lobby is daarvoor niet genoeg. Er is steun en druk uit de samenleving nodig. En die steun maken wij zichtbaar. Wil zulke steun zichtbaar worden, dan zullen milieu en natuur eerst onderwerp van debat moeten zijn in een land dat welhaast geobsedeerd is door de integratie van migranten en de economische recessie. De Rijk: Ja, dat milieudebat moeten wij aanzwengelen. En dus moeten we meer in de openbaarheid opereren. We hebben veel kennis en opvattingen in huis, over vrijwel alle milieu- en natuurthema s. Dat willen we vooral zo houden. Maar de buitenwereld moet daar ook weet van hebben! Daarom willen we meer naar buiten treden: meer inspelen op de actualiteit, zelf nieuws maken en geregeld met advertenties en dergelijke van ons laten horen. Maar als in dat maatschappelijk debat nou blijkt dat mensen eigenlijk weinig waarde hechten aan groene thema s, wat dan? De Rijk: Daar ben ik niet bang voor. In oktober heeft het RIVM zijn Duurzaamheidsverkenning uitgebracht. Daar staan vier scenario s in. Vier heel verschillende toekomsten: één met nadruk op milieu, natuur en solidariteit, 4 Jaarverslag 2004

7 een andere sterk op groei gericht, met veel marktwerking, enzovoort. Toen ze onderzochten wat mensen daarvan vonden, bleek dat er nauwelijks steun was voor zo n harde prestatiemaatschappij en juist heel veel voor die groene, saamhorige toekomst. Dat vind ik bemoedigend. Nederlanders willen ook best iets doen of laten voor het milieu, zo blijkt telkens weer. Alleen, niet in hun eentje. Daar ligt echt een kloof tussen politiek en publiek: politici denken dat mensen willen dat de overheid zich terugtrekt, maar dat willen mensen helemaal niet. Zeker niet op milieugebied. Behalve op het brede publiek is Natuur en Milieu zich geleidelijk ook meer gaan richten op het bedrijfsleven. Ja, je krijgt momenteel meer gedaan bij sommige bedrijven dan bij het kabinet, beaamt De Rijk. Een project als Economie Light is bovendien heel leerzaam. Bedrijven blijken tot veel in staat te zijn als ze serieus werk maken van duurzaam produceren. Én we zien tegen welke belemmeringen ze aanlopen. Maar om die uit de wereld te helpen, heb je vaak toch weer veranderingen in de Haagse of Brusselse regels of geldstromen nodig. Dat klinkt alsof samenwerking met het bedrijfsleven toch ook een politiek doel dient. Is dat zo? In zekere zin wel. We kunnen niet eigenhandig het hele bedrijfsleven gaan verduurzamen; eerst de bierbrouwerijen, dan de frisdrankproducenten, enzovoort. Daar hebben we de tijd niet voor. Uiteindelijk moet het van de overheid komen. En het milieu zelf heeft die tijd ook niet. van buitenaf bekeken Een slapende donateur, zo omschrijft Doaitse Swierstra (54) zichzelf. Ik reken erop dat Natuur en Milieu veel goeds doet en daar geef ik graag mijn geld aan. Dat is genoeg. Niet dat Doaitse zich niet betrokken voelt bij de natuur en het milieu. Ik maak me juist grote zorgen over de wereld. Over het opraken van de grondstoffen, over de klimaatverandering, over de onrechtvaardige verdeling van de welvaart. Vanaf het moment dat ik zelfstandig kon denken, liep ik daar al over te somberen. Ook als student natuurkunde. Wat ik dacht en vreesde, heb ik bewaarheid zien worden. Zoals die ongebreidelde groei van de mobiliteit. Ik zie hoe familieleden elk in een eigen auto stappen en half Nederland doorcrossen om achter een bureau te gaan zitten. Ikzelf stap s morgens op de fiets en rijd een half uurtje door de polder naar mijn werk. Dat doet bijna niemand meer, naar zijn werk fietsen. Duurzaamheid is de rode draad in het betoog van Doaitse. Ik heb het idee dat Stichting Natuur en Milieu heel goed de lange termijn en daarmee de duurzaamheid in het vizier houdt. Ik zie wat een enorme inspanning het vergt om een kleine verbetering te bewerkstelligen. Daarvoor heb je organisaties met een lange adem nodig. Foto: Ivar Pel 5

8 2 2004: jaar van het vooruitkijken Het jaar 2004 was voor Natuur en Milieu in diverse opzichten een jaar van vooruitkijken. De organisatie herformuleerde haar missie, inhoudelijke doelen en strategie in het Meerjarenbeleidsplan We reorganiseerden onze teams om onze doelen beter toegerust te kunnen realiseren. En we stelden een nieuwe algemeen directeur aan. Veranderingen Vooruitkijken deden we vanuit een analyse van maatschappelijke en politieke ontwikkelingen. Na een periode van grote belangstelling voor milieuproblemen is milieu gewoon geworden en daarna uit de politieke belangstelling geraakt. Dat heeft deels een positieve oorzaak: de meest zichtbare en tastbare milieuproblemen (industriële luchtvervuiling, vuil in rivieren) zijn flink teruggedrongen. Klimaatverandering en het industriële gebruik van chemische stoffen zijn misschien minder grijpbaar. Maar mensen hechten nog steeds grote waarde aan natuurbehoud, aan een mooi landschap, aan een gezonde leefomgeving; ieder onderzoek bevestigt het. Dat is van belang, want wat de samenleving vindt, wat mensen beweegt, zijn vragen waar politiek, overheid en bedrijfsleven meer dan voorheen acht op slaan. Wij ontlenen als maatschappelijke organisatie ons bestaansrecht aan het feit dat we opkomen voor wat mensen belangrijk vinden. Een ander belangrijk politiek gegeven is dat de rijksoverheid de nadruk blijft leggen op terugtreden en verminderen van knellende regelgeving. Steeds meer zaken, ook op ons werkterrein, worden nu overgelaten aan lagere overheden of aan de markt. Een belangrijke trend is de voortgaande internationalisering van beleidsvorming en wetgeving. Daarbij gaat het primair om europeïsering (zo vloeit veel van de milieuwetgeving voort uit Brusselse regels), maar ook om mondialisering, bijvoorbeeld door de WTO-regels. Tenslotte zien we dat overheden het maatschappelijk middenveld minder financieel willen ondersteunen, al dichten ze datzelfde middenveld wel nog steeds een belangrijke rol toe bij het helpen oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Ondertussen gaan sommige bedrijven gelukkig door op de weg van verduurzaming. Natuur en Milieu merkt dat bedrijven steeds vaker rechtstreeks met ons zaken willen doen. Ze vragen advies en willen afspraken maken over verduurzaming van hun productieprocessen. Missie en motto Onze vernieuwde missie luidt: Natuur en Milieu zet zich in voor een rijke natuur, een divers landschap en een schone en groene leefomgeving. Wij werken daaraan vanuit een visie op duurzame ontwikkeling: eerlijk delen van welvaart en milieugebruiksruimte, in Nederland en elders, nu en later. 6 Jaarverslag 2004

9 Kwaliteit van leven is ons motto, de centrale noemer waaronder al onze activiteiten gevat kunnen worden. Wij werken eraan dat alle inwoners van Nederland in een gezonde, veilige en aantrekkelijke omgeving kunnen leven. Dat betekent dat wij ons inspannen voor: schoon water, gezonde lucht, een groene en aantrekkelijke woonomgeving, een rijke natuur, gezonde voeding en schone en veilige productie en producten. Kwaliteit van leven heeft niet alleen betrekking op concrete behoeften van mensen hier en nu, maar gaat ook over zingeving, de intrinsieke waarde van de natuur, duurzame ontwikkeling en verantwoordelijkheid voor anderen, elders op de wereld en in de toekomst. Als wij kort aangeven waar wij de komende jaren aan werken noemen we het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, het tegengaan van het volbouwen van Nederland en verbetering van de luchtkwaliteit. Op ons inhoudelijk brede werkterrein maken wij keuzes door ons te richten op de volgende negen doelen: betere kwaliteit van de natuur; afronding en goede bescherming van de Ecologische Hoofdstructuur; behoud en bescherming van het landschap; voldoende groen voor iedereen; behoud en herstel van stilte, duisternis en openheid; gezonde leefomgeving; veilige productie en producten; duurzame economie; minder uitstoot van broeikasgassen. Deze doelen vertalen we jaarlijks in concrete activiteiten en projecten, die gezamenlijk ons jaarwerkplan vormen, waarop de begroting is gebaseerd. Voor 2005 gaan we onder andere aan de slag met de schoonheid van het Nederlandse landschap, de oerwaarde duisternis en de auto van de toekomst. Foto: Marie Cecile Thijs/HH Draagvlak bij het publiek De belangrijkste strategische vernieuwing waartoe in 2004 werd besloten, is dat wij ons sterker op het publiek zullen richten. Een groot maatschappelijk draagvlak is essentieel om politiek en bedrijfsleven in beweging te krijgen. Gelukkig neemt het draagvlak voor een goed natuur- en milieubeleid weer toe. Wij proberen het belang dat mensen aan milieu en natuur hechten, zichtbaar te maken. Publiciteit, acties en campagnes moeten de steun voor onze doelstellingen en onze organisatie verder vergroten. We spelen waar mogelijk in op de actualiteit. En we participeren in het maatschappelijk en politiek debat, dat voor een belangrijk deel via de media verloopt. Via ons O-Team (onderzoek, observatie, maar ook ogen en oren ) betrekken wij meer mensen rechtstreeks bij ons werk. Verder streven wij ernaar dat meer mensen ons financieel gaan steunen. Daarbij blijven wij onverminderd een deskundige lobbyorganisatie die zich, alleen of in coalities met uiteenlopende partijen, tot overheid, politiek en bedrijfsleven richt. Op basis van gedegen kennis van zaken werken we constructief, innovatief en proactief aan de oplossing van milieuen natuurvraagstukken. We dragen alternatieven aan waarmee overheden of bedrijven aan de slag kunnen. We kiezen altijd in eerste instantie voor de dialoog. Maar als het nodig is, gaan we de confrontatie aan, bijvoorbeeld via een gang naar de rechter. 7

10 3 Communicatie De strategische keuzen die Natuur en Milieu de laatste tijd heeft gemaakt, werken door in de communicatie met de buitenwereld. Nu we ons richten op een breder publiek, zullen we ook grotere delen van de samenleving moeten bereiken. Dat doen we via onze eigen media en kanalen: het opinieblad, de website, en diverse evenementen: veldsymposia; milieucafés; congressen; en een stiltewandeling. Daarnaast zijn we, meer dan voorheen, aanwezig in de algemene media, via advertenties maar vooral ook via journalistieke publiciteit. Campagnes In 2004 voerde Natuur en Milieu diverse publiekscampagnes zoals Ben jij gifvrij? (zie pagina 14), Europa, natuurlijk! (pagina 20) en een actie over uitlaatgassen (pagina 16). Maar de meeste aandacht trok toch Geef de natuur de ruimte. Doordat allerlei partijen gratis of tegen kostprijs hun medewerking verleenden, konden de krachtige beelden van deze campagne miljoenen mensen bereiken: via het tvspotje (ook te zien op onze site); de tijdschriftadvertentie; de stationsposter; en de flyer. We kregen er veel reacties op, en het bezoek aan onze site nam flink toe. 8

11 Een verrassende reactie kwam van de Stichting Adverteerdersjury Nederland (SAN): zij bekroonden de campagne met een zogeheten SAN Accent. Een reclameprijs winnen is bepaald geen hoofddoelstelling van een milieuorganisatie. Maar het is wel een leuke opsteker als je probeert effectief te communiceren met het brede publiek. Eigen media Onze tijdschriftredactie heeft in 2004 niet alleen de 28e jaargang van het opinieblad Natuur en Milieu verzorgd, maar daarnaast hard gewerkt aan de lancering van een volledig nieuw blad: Terra. Het eerste nummer daarvan is in januari 2005 verschenen. Waar het oude maandblad zich vooral richtte tot professionals, mikt het nieuwe tijdschrift (dat acht keer per jaar verschijnt) op een breder publiek al willen we het ook voor de professionals interessant houden. Om die laatste groep goed te bedienen, is er tegelijk met Terra een elektronische nieuwsbrief geïntroduceerd. Daarin reageren we op de actualiteit en berichten we over onze eigen activiteiten. De website van Natuur en Milieu, nl, trok in 2004 ongeveer bezoekers. Dat is eenderde meer dan het jaar daarvoor. Ruim de helft van hen raadpleegt de site onder kantooruren. Kennelijk hebben professionals belangstelling voor onze informatie. Sinds Natuur en Milieu begin 2004 een tv-campagne startte, neemt het bezoek s avonds en in het weekeinde toe en bereiken we blijkbaar een breder publiek. Evenementen Natuur en Milieu heeft in 2004 twee milieucafés gehouden rond campagnethema s van de organisatie. In april 2004 werd tijdens een drukbezocht Ruimtecafé in Den Haag door politici, ambtenaren en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties gediscussieerd over de Nota Ruimte. In juli werd in Utrecht een milieucafé gehouden over het thema chemische stoffen. Aanleiding was onze bemoeienis met het Europese stoffenbeleid (zie pagina 14), waarbij we vooral de publiciteit hebben gezocht met het thema van de hormoonverstorende stoffen in cosmetica. van buitenaf bekeken Peter Hoffman (44) nam in 2004 deel aan de stiltewandeling door de Utrechtse binnenstad. Natuur en Milieu organiseerde die samen met de klankkunstenares Riek Westerhof. Het was indrukwekkend om te ervaren dat er in zo n grote stad als Utrecht plekjes zijn waar je alleen het ruisen van de wind hoort. Peter heeft grote sympathie voor Natuur en Milieu. Vooral die reclamecampagne Waar kan de natuur nog heen?, met zo n specht die op een lantaarnpaal roffelt, heeft grote indruk op me gemaakt. De laatste jaren ben ik bewuster gaan leven. Ik gebruik spaarlampen, ben overgegaan op groene stroom, eet biologische voeding. Als ik door een bos loop en ik zie een blikje liggen, dan neem ik de moeite om het op te rapen. Peter werkt zelf in de chemische industrie bij een bedrijf dat geur- en smaakstoffen produceert. Die stoffen zijn niet al te best voor het milieu. Ik ben verantwoordelijk voor het vervoer en voor de afvalverwerking. Als het er niet zorgvuldig aan toe zou gaan, had ik daar nooit kunnen werken. Als het even kan, ga ik met de fiets naar mijn werk. Dan ben ik op de terugweg blij dat ik twintig minuten buiten ben en geen geurtjes hoef te ruiken. Soms vlucht ik het bos in. Daar heb ik een favoriet plekje waar ik graag zit en waar ik helemaal bij mijzelf kan komen. Zo n plek is onbetaalbaar. Foto: Ivar Pel Jaarverslag

12 In september heeft Natuur en Milieu, als deelnemende organisatie aan de Groene Maand, stiltewandelingen gehouden. In kleine groepen werden mensen in de Utrechtse binnenstad langs stille en juist lawaaiige plekken geleid om te ervaren hoe belangrijk stilte is. De belangstelling hiervoor was groot. Onverminderd succesvol zijn ook onze veldsymposia, waarvan we er in 2004 drie organiseerden. In juni bezochten we landgoed Staverden bij Ermelo, om met relaties van het Nationaal Groenfonds het belang van de Ecologische Hoofdstructuur te bespreken. In september hielden we samen met de Gasunie een veldsymposium nabij Nijkerk over klimaat en energie om te laten zien waarom het belangrijk is de CO 2 -uitstoot te beperken. Natuur en Milieu in de pers Het brede werkterrein van Natuur en Milieu werd weerspiegeld in de veelsoortige onderwerpen waarmee wij in de media kwamen. Wij hielden in het verslagjaar elf persbijeenkomsten, in een aantal gevallen samen met andere organisaties. Vrijwel dagelijks stonden wij in de krant of in vakbladen en Natuur en Milieu was zeer regelmatig op televisie en radio. Veel aandacht kreeg onze mening over de Nota Ruimte van het kabinet, die naar wij vrezen zal leiden tot ongewenste bebouwing in open gebieden. Ook het convenant dat wij sloten met de landbouworganisatie LTO om de lichthinder door kassen drastisch te verminderen, kreeg veel aandacht. Een bijzondere gebeurtenis was de presentatie van het boek Opgewarmd Nederland over de gevolgen van de klimaatverandering voor de natuur. Natuur en Milieu is mede-uitgever van dit boek, dat in de algemene en de vakpers lovend werd besproken. Drinkwaternatuur Waren waterleidingbedrijven en natuurbeschermers in het verleden nogal eens elkaars tegenstanders, inmiddels hebben ze ontdekt dat drinkwaterwinning en natuurbeheer uitstekend kunnen samengaan. Al blijft alertheid geboden: op sommige momenten kunnen de belangen toch weer flink tegen elkaar indruisen. Dit vernamen de deelnemers aan het veldsymposium water en natuur, dat we half september hielden in de Zwolse buurtschap IJsselzone. Medewerkers van lagere overheden, groene organisaties en waterleidingbedrijven luisterden naar diverse inleiders die op illustratieve plekken in de open lucht want dat blijft hét kenmerk van veldsymposia hun verhaal deden. Foto: KINA/Paul van Gaalen 10

13 4 Een beeld van het werk Mooi landschap Laat het donker donker Felverlichte sportvelden, tuinbouwkassen en gevels, straatlantaarns, tuinlampen, neonreclame samen zorgen ze dat de nachthemel op veel plaatsen een oranje waas vertoont. Weinig landen verspreiden zoveel licht als Nederland. Foto: KINA/M. de Jonge Maar is dat erg? Ja, vindt medewerker Stephan Steverink, want mensen en dieren hebben er last van, al ontbreekt er nog veel kennis op dit terrein. Het lijkt erop dat we bij te veel licht minder melatonine aanmaken, het hormoon dat slapen en waken regelt. En dat heeft niet alleen gevolgen voor onze slaap, maar ook voor onze botten, onze voortplanting en ons gewicht. En los daarvan: bij terugkeer van een buitenlandse vakantie merken veel mensen hoe jammer het is dat de schoonheid van de nacht hier zo schaars wordt. Daarom noemt Natuur en Milieu duisternis een oerkwaliteit, net als stilte. Mensen hebben dat nodig op zijn tijd. 11

14 Mooi landschap En dieren hebben dus ook last van al dat licht? Ja, nog meer, omdat meer dan de helft van de diersoorten s nachts actief is. Door die overvloed aan licht raken ze in de war. Bij vogels bijvoorbeeld raakt de biologische klok van slag. En ook de teruggang van veel insectensoorten zou hieraan te wijten kunnen zijn. Bijna de helft van de lichtvervuiling komt uit kassen. Natuur en Milieu heeft daarom met de landbouworganisatie LTO afgesproken dat belichte kassen van opzij én van boven grondig moeten worden afgeschermd. Daarnaast zijn we, in de langste nacht van 2004, samen met de provinciale Milieufederaties de campagne Laat het donker donker begonnen (zie Daarvoor hebben we de lichtuitstoot per gemeente laten onderzoeken. Twee waddeneilanden, Vlieland en Schiermonnikoog, en het Twentse Ootmarsum bleken de donkerste gemeenten te zijn. Geld voor een duurzaam platteland Het Europese landbouwbeleid is uit groen perspectief verre van volmaakt. Maar gelukkig bestaat daarbinnen een onderdeel plattelandsbeleid, dat momenteel veel geld uittrekt voor milieu- en natuurvriendelijke zaken. Eind 2003 bleek de Europese Commissie dat opeens flink te willen beperken, zegt medewerker Arjan Berkhuysen. Paniek in de tent, want er gebeuren mooie dingen met dat geld. In Nederland bijvoorbeeld weidevogelbeheer en het onderhoud van heggen tussen percelen. De landbouwwerkgroep van het Europees Milieubureau EEB (European Environmental Bureau), voorgezeten door van buitenaf bekeken Foto: Ivar Pel Kunstenares Imke Zuiderveld (28) schreef in 2002 een scriptie over de beleving van het Nederlandse landschap. Tijdens haar onderzoek belandde ze op de site van Natuur en Milieu en al snel werd zij donateur. Het was een jaar waarin er veel discussie was over het landschap. Of Nederland volgebouwd was en waar het heen moest met de natuur. Op de kunstacademie experimenteerde ik met manieren om naar landschappen te kijken. Wat gebeurt er met je blikveld als je door een holle buis kijkt? Of als je de horizon en de horizonvervuiling met een plank aan het zicht onttrekt? En wat doet dat met je beleving? Ik zoek in het landschap steeds de leegte. Mijn foto s zijn een illusie van de leegte die ik niet gevonden heb. Behalve donateur is Imke lid van het O-Team, de vrijwilligerspool van Natuur en Milieu. Wat me aanspreekt is dat Natuur en Milieu zich inzet voor de rust, voor ruimte en stilte. Voor de een geeft het liggen in het gras in een stadsparkje dat gevoel. Voor mij is uitzicht belangrijk, ik moet ver weg kunnen kijken. Ik hoop dat er voldoende ruimte blijft om rust te kunnen ervaren. Ik heb het gevoel dat Natuur en Milieu zich inzet voor dat belang. 12

15 Berkhuysen, zette meteen een stevige lobby op met collega-organisaties als BirdLife en Friends of the Earth. Praten met de Landbouwcommissaris; een brief op poten in de Financial Times; brieven van alle lidorganisaties aan de landbouwministers in hun eigen land. Met succes: de Europese Commissie geeft in haar voorstel prioriteit aan de groene maatregelen. Nu werken wij eraan dat ook de landbouwministers daarmee gaan instemmen. Nota Ruimte ietsje verbeterd Overheidsnota s zijn saaie documenten met grote gevolgen. Zo zal de Nota Ruimte, verschenen in 2004, een stevig stempel zetten op het Nederland van Wordt het een vol en rommelig land, of een land waar mens en natuur zich nog thuisvoelen? De vooruitzichten waren niet goed. Zowel woningen als bedrijventerreinen slokken steeds meer ruimte op. Dat gaat ten koste van de groene ruimte én van de kwaliteit van de stad: geld dat naar nieuwe buitenwijken gaat, kan niet worden geïnvesteerd in grondige opknapbeurten ( herstructurering ) van oudere wijken. De nota bevorderde deze trend in plaats van hem te willen keren. Natuur en Milieu heeft daarom in 2004 veel energie besteed om te redden wat er in de Nota Ruimte te redden Foto: Raymond Rutting/HH viel. Zo is veelvuldig met de minister en met Kamerleden gediscussieerd over de vraag hoe de nota de verrommeling van ons landschap tegen kan gaan. Natuur en Milieu is daarbij samen opgetrokken met collega-organisaties, maar ook met de Neprom, die de belangen van projectontwikkelaars behartigt. We hebben het boekje Verwantschap met het landschap gepubliceerd, waarin gewone Nederlanders beschrijven welke natuur hun dierbaar is, en waarom. Minister Dekker kreeg steun van de Tweede Kamer voor haar filosofie dat het rijk zo veel mogelijk aan gemeenten en provincies moet overlaten. Maar de spelregels waar die zich aan moeten houden zijn wel aangescherpt een belangrijk resultaat van onze inspanningen. Zo zullen gemeenten harder hun best moeten doen om ruimte in de bebouwde kom te benutten, moeten kantoren met veel bezoekers of werknemers zich vestigen bij OV-knooppunten en moet er voldoende vrijetijdsgroen rond steden komen. De Raad van State zal deze toezeggingen serieus nemen wanneer milieugroepen bezwaar maken tegen bepaalde plannen. Onze poging om de randen van het Groene Hart bij Utrecht en Weesp te behouden, faalde. De minister accepteerde blindelings de provinciale plannen. De Tweede Kamer heeft zich daar uiteindelijk bij neergelegd. Bureaucratische jungle voorkomen De Nederlandse Natuurbeschermingswet beschermde de natuur niet goed genoeg, oordeelde Europa. Maar door het kabinetsvoorstel dat dit gebrek moest verhelpen, dreigde er een bureaucratische jungle te ontstaan. Vijf ministeries en de provincies, gemeenten en waterschappen zouden allemaal, in wisselende samenstelling, betrokken zijn bij het verlenen van vergunningen. Een nachtmerrie voor bedrijven die een vergunning nodig hebben, zegt medewerker Ton Goedhart. En een nachtmerrie voor de natuur, want hoe ingewikkelder een procedure, hoe vaker het slecht afloopt. Samen met collega-organisaties lobbyde Natuur en Milieu bij de Tweede Kamer voor verbeteringen in het wetsvoorstel. En met succes: een ruime meerderheid dwong af dat alleen provincies de vergunningen verlenen. Bovendien is voortaan voor alle beschermde gebieden een beheerplan verplicht. Dan is het voor particulieren meteen duidelijk wat er in en rond zo n gebied wel en niet mag. Jaarverslag

16 Gezond leven Ben jij gifvrij? Op fruit en in computers, in cosmetica en in kleding: onze leefomgeving is vergeven van de chemicaliën. Met als gevolg dat we tegenwoordig met drieduizend stoffen in ons lijf rondlopen. Stoffen waar onze grootouders nog van gevrijwaard waren. Van een flink aantal is bekend dat ze de gezondheid aantasten. Maar van nog veel meer stoffen weten we niet wat ze met mensen doen, omdat dat domweg nooit onderzocht is. In de Europese Unie is wetgeving in de maak, REACH geheten, om de effecten van chemicaliën te beoordelen en schadelijke stoffen uiteindelijk te weren. Het bedrijfsleven stribbelt flink tegen, zegt medewerker Hans Muilerman. Ze zien hoge kosten op zich afkomen, en op termijn een verbod op allerlei stoffen. Daar zijn ze niet blij mee. Zelf zet hij zich, samen met collega s van andere organisaties, juist ervoor in om REACH zo krachtig mogelijk te houden. Daar komt veel lobbywerk in Den Haag en Brussel bij kijken. Maar Natuur en Milieu voert ook campagnes om meer bekendheid te geven aan het probleem, en daarmee een maatschappelijk draagvlak te leggen voor REACH. Overigens bleek uit een opinieonderzoek dat Nederlanders zich ook nu al zorgen maken over schadelijke stoffen in allerlei producten, en daar liever vanaf willen. Bij de campagne Ben jij gifvrij? lieten we samen met andere organisaties 55 cosmeticaproducten onderzoeken op de aanwezigheid van hormoonverstorende ingrediënten. In maar liefst 52 producten zaten die inderdaad! Via de cam- van buitenaf bekeken Foto: Ivar Pel Als studente biologie doet Barbara Rijpkema (25) regelmatig een rondje langs de sites van de grote natuur- en milieuorganisaties. En zo zag zij begin 2004 een oproepje op de site van Stichting Natuur en Milieu om cosmeticamerken door te geven die op gifstoffen getest zouden kunnen worden. Later werd ik uitgenodigd om mee te doen aan een paneldiscussie. Natuur en Milieu wilde praten over de manier waarop ze de resultaten naar buiten konden brengen. Een kolfje naar de hand van Barbara, want ze is zich aan het specialiseren in communicatie. Er waren heel verschillende mensen: van huisvrouwen tot een chemicus. Iedereen was onder de indruk van het onderzoek. De deodorant die ik gebruikte, kwam bijvoorbeeld als een van de slechtste uit de bus. Die heb ik nooit meer gekocht. Barbara is tevreden over de campagne Ben jij gifvrij?. Het is niet schreeuwerig. Natuur en Milieu stelt dingen aan de kaak, maar laten de keuze verder aan de mensen over. Dat vind ik prettig. Barbara volgt het werk van de stichting al een tijdje. Ze houden zich met heel veel onderwerpen bezig, van voeding tot klimaat tot stilte. Ik vind ze ook wel vernieuwend. Zo n campagne over lichthinder bijvoorbeeld, daar zou ik zelf nooit aan gedacht hebben. 14

17 Foto: Rob Huibers/HH pagnesite kon (en kan) iedereen aan zijn favoriete drogist het verzoek mailen om deze producten te weren en uitsluitend veilige producten te verkopen. Ook hebben we drogisterijketens opgeroepen een aantal gevaarlijke stoffen snel uit hun huismerkproducten te krijgen. Inmiddels, begin 2005, hebben alle ketens beloofd dat te doen of de mogelijkheid serieus te onderzoeken. Biologisch succes in zware tijden De verkoop van producten uit de biologische landbouw groeit al jaren, maar het marktaandeel blijft zeer klein. Onze actie Nederland gaat biologisch moest dat flink omhoog jagen. Biologisch boeren is goed voor milieu, natuur, landschap én dierenwelzijn vandaar. Tientallen organisaties deden mee. Via hun bladen en hun sites riepen ze hun achterban op om meer biologische producten te kopen. Ook veel andere media deden dat, en zelfs de Libelle-Zomerbeurs steunde de actie. Natuurvoedingswinkels organiseerden een opvallende kortingsactie en een spaaractie. De ANWB-glossy Buitenleven maakte reclame voor vakantie bij de bioboer. Nederland gaat biologisch bereikte miljoenen Nederlanders. Een mooi resultaat dus? Ja, zegt medewerker Jeroom Remmers. De afzet van biologisch voedsel groeide met bijna 7 procent, en dat tijdens een recessie en een prijzenoorlog. Bovendien kochten mensen vaker biologische producten omdat het beter is voor milieu en natuur dan omdat het beter is voor de gezondheid, zo is uit onderzoek gebleken. Maar eerlijk is eerlijk: we hadden op meer groei gehoopt. Weet wat je eet Groente en fruit zijn gezond. Maar een stuk minder gezond als er veel gif op zit. Onder de leus Weet wat je eet hebben we in 2004 opnieuw, samen met andere organisaties, groente en fruit uit supermarkten onderzocht. Onze bevindingen brachten nogal wat opschudding teweeg: veel monsters vertoonden bestrijdingsmiddelresten, zelfs van verboden middelen. De Voedsel- en Warenautoriteit en het Voedingscentrum proberen het probleem vooral te bagatelliseren. Ze vinden dat we onnodig onrust zaaien, zegt medewerker Hans Muilerman. Je moet maar durven. Zíj doen hun werk slecht, want het is hún taak te zorgen dat ons voedsel veilig is. Sommige supermarkten reageren gelukkig een stuk alerter. De Duitse prijsvechters Aldi en Lidl ontwikkelden zich op dit punt zelfs tot verrassende koplopers in duurzaamheid: ze gingen bijvoorbeeld over tot de verkoop van biologische druiven, knoflook en kerstomaten. Jaarverslag

18 Verstandig vervoer Schonere lucht redt levens Uitlaatgassen maken in Nederland elk jaar vier keer zo veel dodelijke slachtoffers als verkeersongelukken: om Daarnaast veroorzaken uitlaatgassen 10 duizend extra ziekenhuisopnamen en bezorgen ze 15 duizend kinderen luchtwegklachten. Dat hoeft niet. Twee eenvoudige maatregelen kunnen heel wat mensen behoeden voor ziekte en vroegtijdige dood: roetfilters op dieselauto s en een lagere maximumsnelheid op snelwegen bij woonwijken. Natuur en Milieu heeft er in 2004 veel werk van gemaakt om deze problemen én oplossingen bekend te maken bij een breed publiek en landelijke politici. De afbeelding hieronder werd op grote schaal verspreid, onder meer in de vorm van een indringend reclamespotje. De tijd was er rijp voor. De invoering van 80 km/u als maximumsnelheid bij de Rotterdamse wijk Overschie bleek al eerder een succes: de lucht werd schoner en het verkeer stroomde beter door. Uit een representatieve peiling die we lieten houden bleek, dat vier op de vijf Nederlanders het eens waren met een snelheidsbeperking op zulke plekken. Bovendien was dit politiek gezien hét moment, zegt medewerker Duco van Dijk. In 2004 bracht het kabinet twee belangrijke beleidsnota s uit waar dit soort maatregelen in hadden moeten staan. Maar niks ervan. De ministeries van Verkeer en van Milieu nemen hun verantwoordelijkheid niet. Het kabinet wil vooral de Brusselse regels versoepelen. Die energie kunnen ze beter inzetten om de lucht gezonder te maken. doen ze niet altijd. Daarom bracht Natuur en Milieu, samen met een aantal provinciale Milieufederaties, een boekje voor gemeenteraadsleden uit, Raad voor gezonde lucht. Daarmee kunnen ze makkelijk controleren of het college doet wat het moet doen, zegt medewerkster Karin Blaauw. De brochure is breed verspreid onder raadsleden en wordt nog steeds opgevraagd. We organiseerden ook het succesvolle congres Gezond verkeer. Samen met het Astmafonds want luchtvervuiling kost niet alleen levens, het zorgt ook voor een zwaar leven van astmapatiënten. Tenslotte maakten we ook een speciale site, Op weg naar goed gemeentelijk verkeersbeleid (www.verkeerenmilieu.nl). Die bevat tientallen tips om het plaatselijke verkeer schoner te maken. De site wordt door gemeenteambtenaren goed bezocht. Stiller vliegen Ook vér van Schiphol bezorgen vliegtuigen miljoenen Nederlanders geluidsoverlast. Dat kan veel minder, zo ontdekten we in uitvoerige gesprekken met onder meer Luchtverkeersleiding Nederland en met piloten. Door de vliegroutes beter te bundelen, door meer over zee te vliegen, door sneller te klimmen, door in glijvlucht te dalen... mogelijkheden te over. Voor moderne vliegtuigen is dat allemaal geen probleem, en de ouderwetse kunnen geweerd worden door hogere landingsrechten te heffen. Ons project Stiller vliegen heeft nu ook de geluidshinder actiebeeld uitlaatgassen Ons werk sloeg aan. Kamerleden verwelkomden ons informatiemateriaal en citeerden er in het parlementaire debat letterlijk uit. En toen een van hen de minister van Verkeer voor de keus stelde wat ze belangrijker vond, snelheidsverhoging of gezondheid, koos zij onomwonden voor dat laatste. Daar gaan we haar aan houden. Gemeenten aan zet voor schone lucht Gemeenten kunnen ook veel doen om mensen tegen vieze lucht te beschermen. Sterker nog: grotere gemeenten zijn verplicht om dat te doen. Het Besluit Luchtkwaliteit eist dat steden onderzoeken of de lucht wel schoon genoeg is. Zo niet, dan moeten ze een actieplan opstellen. Alleen, dat 16

19 op grotere afstand van Schiphol op de agenda gezet, zegt medewerker Jan Fransen. Én het heeft overtuigend laten zien dat je de overlast kunt beperken zonder het vliegverkeer te verminderen. Het is een politieke keuze, verder niets. In 2005 en 2006 wordt de Schipholwet geëvalueerd. Ook wil de overheid het luchtruim herindelen. Onze suggesties liggen dus al klaar! Export van een gouden idee In 2003 was het project Transportbesparing een groot succes. Door goed te kijken naar het hele productieproces productontwerp, locatiekeuze, verpakkingsmateriaal, enzovoort konden bedrijven hun transport- en dus ook milieukosten verminderen. Dit succesvolle concept verdient ruimere bekendheid. Daarom hield Natuur en Milieu in het najaar van 2004 een workshop in Wenen. In Oostenrijk houdt vrachtvervoer de gemoederen sterk bezig. Het verkeersministerie, de Kamer van Koophandel en het Oostenrijkse Platform voor Milieu en Techniek (ÖGUT) liepen zich het vuur uit de sloffen om de workshop mogelijk te maken. Het idee van Transportvermeidung sloeg bij de zeventig deelnemers duidelijk aan, zegt medewerker Duco van Dijk. Volgens mij ligt het idee nu in de hoofden van de deelnemers te gisten. Het wachten is op een concreet initiatief. Wij gaan intussen door: in 2005 is Engeland aan de beurt. En ook in Brussel werken we eraan om transport avoidance in de ambtelijke hoofden en documenten te krijgen. Nota Mobiliteit: meer asfalt Met de Nota Mobiliteit, die in 2004 verscheen, bekent het ministerie van Verkeer en Waterstaat kleur: het zet zich alleen maar in voor bereikbaarheid. Leefbaarheid en milieu zijn louter randvoorwaarden, die duidelijk op de tweede plaats komen. Met als resultaat: meer wegen en dus meer auto s, meer luchtvervuiling, meer zieken langs snelwegen, meer klimaatschade. Natuur en Milieu heeft in de inspraak en in de adviesorganen de grote gezondheidsproblemen door het wegverkeer benadrukt, en de groeiende bijdrage aan de klimaatverandering. Daarnaast hebben we de publieke opinie bewerkt, met acties die de gezondheidseffecten zichtbaar maken (zie Schone lucht redt levens, pagina 16). Hoe meer mensen ervan doordrongen raken dat vieze lucht dodelijk is, des te minder aanvaardbaar zal de eenzijdige nadruk op wegenbouw uiteindelijk blijken te zijn. Inmiddels kan ook het ministerie niet meer om de luchtvervuilingsproblemen heen. In de definitieve versie van de Nota Mobiliteit die in 2005 verschijnt, zal mede door onze activiteiten meer te vinden zijn over gezondheid en het terugdringen van luchtvervuiling. Foto: Roger Dohmen/HH 17

20 Duurzaam produceren Klimaatbeleid: hoognodig, haalbaar en betaalbaar Klimaatverandering is een van de grootste milieudreigingen waar de mensheid zich voor gesteld ziet. Natuur en Milieu heeft daarom besloten klimaat en energie tot een van de hoofdthema s van haar werk te maken. In 2004 hebben we onze visie op het probleem scherp onder woorden gebracht. In het kort komt die hierop neer: de klimaatverandering is binnen de perken te houden als we alle zeilen bijzetten. En anders dan onheilsprofeten beweren, hoeft het ons economisch niet de kop te kosten. Alle zeilen bijzetten betekent: maximaal energie besparen, zo veel mogelijk duurzame energiebronnen gebruiken en voorlopig ook fossiele energie gebruiken, maar wel zo schoon mogelijk. Dat laatste kan door minder kolen en meer gas te gebruiken, en ook door kooldioxide in de ondergrond op te slaan. Het betekent niet: laten we kernenergie met al zijn nadelen ook maar voor lief nemen. Er zijn genoeg alternatieven die effectiever, veiliger en betaalbaar zijn. ontwikkelde innovaties in de praktijk doorvoeren. Unidek heeft bijvoorbeeld een nieuw dakbedekkingsproduct ontwikkeld en ook in de praktijk toegepast, dat het energieverbruik met 27 procent drukt. Bovenop handhaving Milieuvergunningen zijn een goede manier om te zorgen dat bedrijven schoon werken. Maar ze hebben vooral effect als de overheid de bedrijven geregeld controleert. En dat gebeurt niet altijd. Vandaar ons project Bovenop handhaving, in samenwerking met zeven provinciale Milieufederaties. We gaven de leden van gemeenteraden en Provinciale Staten concrete suggesties hoe ze kunnen toezien op een goede handhaving. Die informatie kregen ze via websites, een brochure en een Hoe klimaatverandering de Nederlandse natuur op zijn kop zet, werd duidelijk in het boek Opgewarmd Nederland, waarvan Natuur en Milieu mede-uitgever was. Medewerker Jasper Vis droeg daar een hoofdstuk aan bij, waarin hij ons klimaatstandpunt bondig weergaf. De media besteedden veel aandacht aan het boek. Economie Light in stroomversnelling In 2004 heeft Natuur en Milieu vier nieuwe partnerschappen afgesloten met bedrijven binnen het langlopende project Economie Light. Economie Light streeft naar ingrijpende productinnovaties die het energie- en grondstoffenverbruik met tientallen procenten beperken. Zulke beperkingen zijn nodig, wil de (Nederlandse) economie ooit het predikaat duurzaam verdienen. De nieuwelingen zijn bierbrouwerij Gulpener, kantoorartikelenfabrikant Ahrend, supermarktconcern Laurus en zandwinningsbedrijf K3. 18 Je ziet de belangstelling van het bedrijfsleven toenemen, zegt medewerker en oud-directeur Ad van den Biggelaar. Eerst moesten wij leuren met dit project, nu staan de bedrijven bij ons op de stoep. De vier oude deelnemers Unidek (bouwmaterialen), De Hoeve (vlees), Gasunie en Intratuin (tuinproducten) zijn inmiddels zover dat ze de Foto: Dick Hoogenboom

Voorwoord 3. Publiciteit en activiteiten 4. Externe contacten, partners en Comité van aanbeveling 5. Kennisontwikkeling 6. Interne organisatie 7

Voorwoord 3. Publiciteit en activiteiten 4. Externe contacten, partners en Comité van aanbeveling 5. Kennisontwikkeling 6. Interne organisatie 7 Jaarverslag 2013 1 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Publiciteit en activiteiten 4 Externe contacten, partners en Comité van aanbeveling 5 Kennisontwikkeling 6 Interne organisatie 7 Financiën 8 2 Voorwoord Samen

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

In Vogelvlucht 2014-2015

In Vogelvlucht 2014-2015 In Vogelvlucht 2014-2015 Het netwerkloket De Milieufederatie Noord-Holland is een netwerkorganisatie. Samen met bewoners, bedrijven, overheden en de natuur en milieuorganisaties zetten we ons al 45 jaar

Nadere informatie

TRANSUMO/Visietraject Wim Gideonse 08 mei 2008 Verslag Interview Maarten van Biezen, Stichting Natuur en Milieu

TRANSUMO/Visietraject Wim Gideonse 08 mei 2008 Verslag Interview Maarten van Biezen, Stichting Natuur en Milieu Memo Aan Van Datum Betreft TRANSUMO/Visietraject Wim Gideonse 08 mei 2008 Verslag Interview Maarten van Biezen, Stichting Natuur en Milieu Op vrijdag 25 april hebben Bastiaan en ik gesproken met Maarten

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo

KIJK VOOR MEER INFORMATIE EN LESTIPS OP WWW.EUROPAEDUCATIEF.NL HET STARTPUNT VOOR EUROPA IN HET ONDERWIJS. werkvel - 1. Tweede Fase Havo/vwo werkvel - 1 De Europese Unie (EU). Je hebt er dagelijks mee te maken. Al is het alleen al omdat je niet alleen Nederlander bent, maar ook Europeaan. Of dat er bijvoorbeeld euro s in je portemonnee zitten.

Nadere informatie

2015-2016: WE GAAN HET DOEN!

2015-2016: WE GAAN HET DOEN! 2015-2016: WE GAAN HET DOEN! De BZW is het krachtigste ondernemerscollectief in Zuid-Nederland en het regionale netwerk van VNO-NCW. De BZW is een inspirerende plek voor ontmoeting en samenwerking, succesvol

Nadere informatie

WAAROM 50PLUS IN ALLE PROVINCIALE STATEN.

WAAROM 50PLUS IN ALLE PROVINCIALE STATEN. WAAROM 50PLUS IN ALLE PROVINCIALE STATEN. De 50PLUS-partij doet voor de tweede keer in haar bestaan mee aan de verkiezingen voor Provinciale Staten. Daarbij wil de partij in alle provincies haar aanwezigheid

Nadere informatie

LOBBYEN IN DE PRAKTIJK

LOBBYEN IN DE PRAKTIJK LOBBYEN IN DE PRAKTIJK Praktische handvatten om goed te lobbyen Aan de orde komen: Hoe krijg je een voet tussen de deur, Hoe stel je een lobbyplan op, Maak een lobbystrategie, Welke lobbyinstrumenten kun

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013

Verbeter de aarde. Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Verbeter de aarde Waarom en hoe je mee kunt doen! Anneke Brom 24-2-2013 Lees hoe je door eenvoudige acties kunt meewerken aan het welzijn van de aarde. Bekijk de aardevriendelijke producten en campagnes

Nadere informatie

Europa in de Tweede Kamer

Europa in de Tweede Kamer Europa in de Tweede Kamer Europa krijgt steeds meer invloed op het dagelijks leven van haar burgers, ook in Nederland. Daardoor lijkt het soms alsof de nationale parlementen buiten spel staan. Dat is niet

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl Fietsen scoort voor een beter klimaat www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort voor een beter klimaat Fietsen Scoort voor een beter klimaat is een landelijke campagne die het fietsen naar het werk stimuleert.

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS DE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE REGERING De regering beloont mensen als hun koophuis minder warmte verliest (isoleren). De -meter daalt met 5 punten. Het kost 1500 euro. : -1500

Nadere informatie

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën Zorgvuldig winnen Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden Zorgvuldig In Nederland is in het verleden veel zand, grind,

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Communicatie verenigingen KNVB 2014

Communicatie verenigingen KNVB 2014 1 Communicatie verenigingen KNVB 2014 1. Achtergrond van de notitie: veranderde rollen De kern van de bestuurlijke vernieuwing is het realiseren van een efficiëntere besluitvorming in het amateurvoetbal.

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO DE ACTIES VMBO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren te belonen. Zij krijgen een subsidie van vijfhonderd euro. Dit levert in totaal een

Nadere informatie

Licht en duisternis. Eindhoven 18 februari 2015 1

Licht en duisternis. Eindhoven 18 februari 2015 1 Licht en duisternis Eindhoven 18 februari 2015 1 Aarde op 11 000 000 000 km Eindhoven 18 februari 2015 2 Aarde op 385 000 km Eindhoven 18 februari 2015 3 Eindhoven 18 februari 2015 4 Eindhoven 18 februari

Nadere informatie

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort,

De Politieke Ledenraad van de PvdA op 14 november 2015 bijeen te Amersfoort, Korten op EU subsidies Solidariteit éen van de belangrijkste principes is in de sociaaldemocratie, In Europa grote verdeeldheid heerst aangaande het opvangen en herverdelen van vluchtelingen; Enkele landen

Nadere informatie

Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu Voor een gezonde inrichting van de woonomgeving

Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu Voor een gezonde inrichting van de woonomgeving Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu Voor een gezonde inrichting van de woonomgeving Uw gemeente en een gezond milieu Nieuwe woningen, nieuwe wegen, nieuwe bedrijven. In een gemeente die in beweging

Nadere informatie

Commissie Economie, Mobiliteit en Grote Stedenbeleid

Commissie Economie, Mobiliteit en Grote Stedenbeleid Griffie Commissie Economie, Mobiliteit en Grote Stedenbeleid Datum commissievergadering : - DIS-stuknummer : 1521160 Behandelend ambtenaar : Hans Zwepink Directie/bureau : Griffie / PE Nummer commissiestuk

Nadere informatie

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P

OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P OPENINGSTOESPAAK VAN DE MINISTER VAN HANDEL EN INDUSTRIE Z.E. DHR. DRS C. P. MARICA BIJ DE OPENING VAN HET CONGRES DUURZAME ONTWIKKELING OP DONDERDAG 29 MEI 2008 Collega ministers, overige hoogwaardigheidsbekleders,

Nadere informatie

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010

Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Stichting SQPN Jaarverslag voor 2010 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Activiteiten... 4 Publiciteit... 5 Externe Contacten... 5 Interne Organisatie... 5 Conclusies en aanbevelingen... 6 Stichting SQPN - Jaarverslag

Nadere informatie

Cor Lamers burgemeester Schiedam

Cor Lamers burgemeester Schiedam Schiedam & Europa What s in it for us? 25 november 2013 Cor Lamers burgemeester Schiedam Dames en heren, Ik ben vandaag gevraagd om u iets te vertellen over het belang van Europa voor gemeenten in het

Nadere informatie

C-153 Green Deal Groen Bouwen

C-153 Green Deal Groen Bouwen C-153 Green Deal Groen Bouwen Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J Kamp, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, mevrouw W.J. Mansveld, ieder handelende in haar of

Nadere informatie

DUURZAME LANDBOUW IS OOK TOOLKIT: TIPS & IDEEËN VOOR VRIJWILLIGERS

DUURZAME LANDBOUW IS OOK TOOLKIT: TIPS & IDEEËN VOOR VRIJWILLIGERS DUURZAME LANDBOUW IS OOK TOOLKIT: TIPS & IDEEËN VOOR VRIJWILLIGERS GP/Beentjes GP/Baleia Deze toolkit is voor alle Greenpeace-vrijwilligers. Hij bevat tips en ideeën om met het onderwerp duurzame landbouw

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Dames en Heren, Het is mij een eer en een genoegen om dit boeiende colloquium te mogen afsluiten. Deze middag hebben we in elk geval een voortschrijdend inzicht gekregen

Nadere informatie

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft Minder emissies, betere bereikbaarheid Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft CE Delft Onafhankelijk, not-for-profit consultancy, opgericht in 1978 Ca. 40 medewerkers

Nadere informatie

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis November 2012 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van

Nadere informatie

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Ministerie van Economische Zaken Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Uitleg over het besluit gaswinning Groningen Geachte bewoner, Vrijdag 17 en zaterdag 18 januari 2014 heb ik in Groningen

Nadere informatie

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines?

Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van omwonenden is bij het plaatsen van windturbines? Vragen Provincie Partij Hoe belangrijk vindt u dat er draagvlak van Groningen PVV Groningen wil niet dat er Ik sta hier niet achter windturbines in bewoond gebied komen! PVV Heel belangrijk PVV Groningen

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

Geachte heer/mevrouw,

Geachte heer/mevrouw, Nanuru, MH (Anna) Van: Verzonden: Aan: Onderwerp: Bijlagen: Hans Ganzeboom [hejganzeboom@gmail.com] vrijdag 29 januari 2016 10:00 Statengriffie commissie verkeer en vervoer op 3 februari 2016 MKBA-briefPS290116.docx;

Nadere informatie

Overijssel. Aan de leden van de Provinciale Statencommissies Ruimte duurzaamheid en water en Economic en bestuur

Overijssel. Aan de leden van de Provinciale Statencommissies Ruimte duurzaamheid en water en Economic en bestuur Overijssel Aan de leden van de Provinciale Statencommissies Ruimte duurzaamheid en water en Economic en bestuur Secretariaat: Luttenbergstraat 2 Postbus 10078 8000 GB Zwoile Telefoon 038 499 74 04 E-mail

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen EGH/ZHL november 2013 Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu. Voor een gezonde inrichting van de woonomgeving

Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu. Voor een gezonde inrichting van de woonomgeving Gezondheidseffectscreening Stad & Milieu Voor een gezonde inrichting van de woonomgeving Uw gemeente en een gezond milieu Nieuwe woningen, nieuwe wegen, nieuwe bedrijven. In een gemeente die in beweging

Nadere informatie

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u?

Wie beslist wat? Duur: 30 45 minuten. Wat doet u? Wie beslist wat? Korte omschrijving werkvorm: De werkvorm Wie-Beslist-Wat is een variant op het spel Ren je rot. De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen

Nadere informatie

Advies aan de stuurgroep CJG & Gemeente Assen

Advies aan de stuurgroep CJG & Gemeente Assen Advies aan de stuurgroep CJG & Gemeente Assen Aanleiding De gemeente Assen en Stuurgroep CJG willen de komende periode meer zicht krijgen op de wensen en behoeftes van jongeren uit Assen als het gaat om

Nadere informatie

Investeren in het waddengebied is de moeite meer dan waard!

Investeren in het waddengebied is de moeite meer dan waard! > www.vrom.nl Investeren in het waddengebied is de moeite meer dan waard! 2e Tender Waddenfonds 8 september tot en met 17 oktober 2008 Investeren in het waddengebied is de moeite meer dan waard! 2e Tender

Nadere informatie

U bent vandaag hier bijeen om met elkaar te praten over een. gezonde leefomgeving. Ik wil daarom beginnen met u iets te

U bent vandaag hier bijeen om met elkaar te praten over een. gezonde leefomgeving. Ik wil daarom beginnen met u iets te 1 Goeiemorgen dames en heren! U bent vandaag hier bijeen om met elkaar te praten over een gezonde leefomgeving. Ik wil daarom beginnen met u iets te vertellen over de leefomgeving van mijn jeugd. Ik ben

Nadere informatie

RESULTATEN DIGITALE ENQUÊTE BURGERPARTICIPATIE VELSEN

RESULTATEN DIGITALE ENQUÊTE BURGERPARTICIPATIE VELSEN RESULTATEN DIGITALE ENQUÊTE BURGERPARTICIPATIE VELSEN Voor de enquête hadden zich 68 mensen aangemeld. Van hen hebben er 60 de vragenlijst volledig ingevuld. In de onderstaande uitwerking staan steeds

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen Praktische s voor klimaat en portemonnee Klimaatsparen CO 2 en geld besparen De gemiddelde Nederlander stoot per jaar 12.000 kg CO 2 uit (28.000 kg CO 2 per huishouden). De meeste kilo s gaan op aan verwarming,

Nadere informatie

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Naam: William Ton (1604410) Docent: Rob van den Idsert Specialisatie: Concept Periode: 2015-D Datum: 27-05-2015 Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Nadere informatie

Geachte leden van de raad,

Geachte leden van de raad, Aan De gemeenteraad Van Ronald Ho-Sam-Sooi Datum 23 juni 2015 Onderwerp Moties inzake schaliegas tijdens het afgelopen VNG jaarcongres Zaaknummer 359410 Geachte leden van de raad, In een brief van 12 mei

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Platform Zorg voor het leven, 23 januari 2015, Veenendaal

Verslag bijeenkomst Platform Zorg voor het leven, 23 januari 2015, Veenendaal Verslag bijeenkomst Platform Zorg voor het leven, 23 januari 2015, Veenendaal Inleiding Welke invloed kunnen leden van het Platform Zorg voor het leven hebben op het euthanasiedebat? Rondom die vraag kwamen

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken

Van belang. Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken Van belang Het verhaal van de Nederlandse Vereniging van Banken De som der delen De uitdagingen van de sector Door de NVB Van belang De nieuwe realiteit In Nederland zijn ruim tachtig Nederlandse en buitenlandse

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015. Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren,

Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015. Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren, Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015 Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren, Wanneer we kijken naar de wereld om ons heen, dan beseffen we hoe rijk gezegend we zijn met de omgeving waarin we

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS

ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS ECHT ETEN JONATHAN KARPATHIOS kok boer vader ondernemer IK BEN VADER, KOK, BOER EN ONDERNEMER. Het verhaal dat ik vandaag ga vertellen: Ik ben, kok, boer en ondernemer. JEUGD KEUZES, KEUZES, KEUZES. ACHTERGROND:

Nadere informatie

Diervriendelijke keuzes door consumenten

Diervriendelijke keuzes door consumenten Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Diervriendelijke keuzes door consumenten Monitor Duurzame Dierlijke Producten 2009 Deze brochure is een uitgave van: Rijksoverheid Postbus 00000 2500

Nadere informatie

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand.

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand. 1 Dank voor dit rapport. Mooi dat het Sociaal en Cultureel Planbureau dit jaar dieper ingaat op één onderwerp dat de aandacht verdient: de arbeidsmarktpositie van migrantengroepen. Als het economisch tegenzit,

Nadere informatie

Resultaten landbouwenquête. September 2013

Resultaten landbouwenquête. September 2013 Resultaten landbouwenquête September 2013 1 Landbouwenquête 2013 Inleiding In juni 2013 hebben de noordelijke Natuur en Milieufederaties en LTO Noord in samenwerking met het Dagblad van het Noorden en

Nadere informatie

Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten José Aalders 101857

Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten José Aalders 101857 Verbinden van boer en burger als strategie voor een duurzaam voedselsysteem Het verbinden van boer en burger leidt tot bewustere keuzes van consumenten Ve José Aalders 101857 Verbinden van boer en burger

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest

DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest POSTADRES Postbus 20 7500 AA Enschede BEZOEKADRES Hengelosestraat 51 Aan de Gemeenteraad TELEFOON 14 0 53 DATUM ONS KENMERK BEHANDELD DOOR 22 januari 2015 1400334664 B.J. van Oosten - Bronsgeest UW BRIEF

Nadere informatie

Online enquête Kennisplein Omgevingsvergunning

Online enquête Kennisplein Omgevingsvergunning Ministerie van VROM Kennisplein Omgevingsvergunning Online enquête Kennisplein Omgevingsvergunning Rijnstraat 8 Postbus 30945 2500 GX Den Haag Interne postcode IPC 660 http://omgevingsvergunning.vrom.nl

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Programma Noordvleugel. schakelen en versnellen. A.H.M. Buffing. Dienst Infrastructuur Verkeer en Vervoer, Amsterdam. t.buffing@ivv.amsterdam.

Programma Noordvleugel. schakelen en versnellen. A.H.M. Buffing. Dienst Infrastructuur Verkeer en Vervoer, Amsterdam. t.buffing@ivv.amsterdam. Programma Noordvleugel schakelen en versnellen A.H.M. Buffing Dienst Infrastructuur Verkeer en Vervoer, Amsterdam t.buffing@ivv.amsterdam.nl Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch Speurwerk 2006,

Nadere informatie

gemeente Mijn bezwaren tegen het ontwerp bestemmingplan Tiel Zuid, onderdeel rondweg zijn:

gemeente Mijn bezwaren tegen het ontwerp bestemmingplan Tiel Zuid, onderdeel rondweg zijn: De heer M. Mulder Stekelbaars 12 4007 NB T1EL gemeente '13.009197 Het college van Burgemeester en wethouders van de Gemeente Tiel T.a.v. afdeling Stadsontwikkeling Postbus 6325 4000 HH TIEL Tiel, 1 september

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

2. Brief aan de raad over de digitalisering van openbare bekendmakingen vast te stellen.

2. Brief aan de raad over de digitalisering van openbare bekendmakingen vast te stellen. Openbaar Onderwerp Digitalisering Openbare Bekendmakingen Programma / Programmanummer Facilitaire diensten / 1043, Dienstverlening en Burgerzaken / 1011 BW-nummer Portefeuillehouder Th. de Graaf Sinds

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Verkiezingen in de provincie Op 18 maart 2015 zijn er verkiezingen in de provincies van Nederland. Iedereen

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel

Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011. Visie op voedsel Transition Town Castricum filmavond 19 mei 2011 Visie op voedsel WAT KAN IK IK DOEN? Cursus Permacultuur organiseren in Castricum en zelf meedoen Seizoenbewuster kopen Zinvolle planten in de tuin en beter

Nadere informatie

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen!

Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! Op weg naar een zorgvuldige veehouderij in 2020 Ruimte voor initiatieven? Die moet je verdienen! De samenleving stelt steeds hogere eisen aan de productie van vlees. Smaak en prijs zijn niet meer maatgevend.

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Weerbaarheidsnieuws. Thema: duurzame inzetbaarheid. Nr. 17 NIEUWSBRIEF. Inhoudsopgave: Weerbaarheidsnieuws

Weerbaarheidsnieuws. Thema: duurzame inzetbaarheid. Nr. 17 NIEUWSBRIEF. Inhoudsopgave: Weerbaarheidsnieuws Programma Versterking Professionele Weerbaarheid NIEUWSBRIEF Nr. 17 juli 2015 Weerbaarheidsnieuws Eind 2015 stopt het programma. De onderzoek-portefeuille gaat over naar de Politieacademie. Tijdens het

Nadere informatie

WIE BESTUURT DE GEMEENTE?

WIE BESTUURT DE GEMEENTE? WIE BESTUURT DE GEMEENTE? De gemeente dichtbij Dagelijks heeft u met de gemeente te maken. Zo zorgt de gemeente ervoor dat uw vuilnis wordt opgehaald en dat er wegen en fietspaden worden aangelegd. Bij

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans

Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans Partij voor de Dieren Gouda Tav Corina Kerkmans directie/afdeling RO/afdeling RBA contactpersoon E. ten Cate telefoon 0182-588976 uw kenmerk onderwerp reactie op uw vragen over klimaatdoelstellingen Gouda

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

De leefomgeving en toekomstige

De leefomgeving en toekomstige De leefomgeving en toekomstige ontwikkelingen RTHA Mini master class 2 juni 2015 Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland Natuur en Milieufederatie Zuid- Holland De Natuur en Milieufederatie Zuid-Holland

Nadere informatie

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen,

Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Geachte Dames en Heren, geachte Mevrouw van Leeuwen, Met grote interesse heb ik uw lezing gevolgd. Ik realiseer mij terdege dat wij vanuit de Koepel van WMO raden u haast een onmogelijk vraag hebben gesteld,

Nadere informatie

Ondertekening Retaildeal

Ondertekening Retaildeal Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Ondertekening Retaildeal Programma Economie & Werk BW-nummer Portefeuillehouder B. van Hees Samenvatting Minister Kamp wil met 50 gemeenten een Retaildeal sluiten, om

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Wijzigingen voorbehouden, alleen de uitgesproken tekst geldt!

Wijzigingen voorbehouden, alleen de uitgesproken tekst geldt! Directie Voorlichting en Communicatie van de minister voor Jeugd en Gezin, André Rouvoet, ter gelegenheid van de studiedag Jeugdzorg: succesvolle voorbeelden op 19 juni 2008, te Utrecht. Wijzigingen voorbehouden,

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich daar voor inzetten:

Nadere informatie

MINI-WHITEPAPER Personeel werven de mogelijkheden

MINI-WHITEPAPER Personeel werven de mogelijkheden MINI-WHITEPAPER Personeel werven de mogelijkheden Als uw bedrijf groeit of als één van uw werknemers het bedrijf verlaat, heeft u nieuw personeel nodig. U heeft echter zelf niet de tijd en/of de kennis

Nadere informatie