Meerjarenprogramma Vraaggestuurd Programma Glastuinbouw * 2014

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Meerjarenprogramma 2011-2014 Vraaggestuurd Programma Glastuinbouw * 2014"

Transcriptie

1 TNO-rapport TNO 2013 R11425 Meerjarenprogramma Vraaggestuurd Programma Glastuinbouw * 2014 Gebouwde Omgeving Van Mourik Broekmanweg XE Delft Postbus AA Delft T F Datum 1 oktober 2013 Auteur(s) ir. E.G.O.N. Janssen Aantal pagina's Authorisatie Regievoerend departement Dossiercode 18 (incl. bijlagen) Ir. D.Ph. Schmidt Algemeen Directeur Gebouwde omgeving Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie TNO-060-DTM Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, foto-kopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van TNO. Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst. Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belang-hebbenden is toegestaan TNO

2 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 Inhoudsopgave 1 Inleiding Beoogde impact doelgroep Roadmap Samenwerking Strategische programmalijnen Innovatieve omhullingsmaterialen Kasklimatisering Systeemintegratie Bijlage A Technologieroadmap Bijlage B Achtergronddocument Roadmap Visie en ambitie Doel van de Roadmap Uitleg van de tijdlijn Ontwikkelrichtingen... 13

3 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 1 Inleiding Het topgebied Tuinbouw en uitgangsmaterialen heeft een wereldwijd vooraanstaande positie op het gebied van teeltefficiëntie, energie-efficiëntie, emissies en arbeidsproductiviteit. De sector heeft door schaalvergroting en jarenlang snel te innoveren de kostprijs weten te drukken en weet op veel gewassen de concurrentie aan te gaan met andere landen. Dit is mogelijk dankzij een keten van partijen die intensief samenwerken (van veredeling, toeleveranciers, kassenbouwers, tuinders, logistiek tot retail). De sector wordt gedomineerd door een netwerk van MKB-bedrijven wat gunstig heeft gewerkt op de snelheid van innoveren. De sector staat zwaar onder druk door stijgende en fluctuerende energieprijzen, stijgende arbeidskosten, toenemende regelgeving en problemen rondom voedselveiligheid. Figuur 1: pijlers topsector Tuinbouw en Uitgangsmaterialen Het motto van het topteam Tuinbouw is wereldoplossingen voor werelduitdagingen. De ambitie is om onze kennispositie in te zetten om wereldwijd een efficiëntieslag te bewerkstelligen in de voedselproductie. De rode draad hierin is Meer met minder ruimte, water en energie. Het Vraaggestuurd Programma Glastuinbouw sluit inhoudelijk aan op het innovatieprogramma Meer met minder van de topsector Tuinbouw en Uitgangsmaterialen. Daarnaast wordt waar mogelijk ondersteuning geleverd door TNO aan de overige innovatieprogramma s door middel van het TNO MKB kennisoverdrachtprogramma.

4 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 Figuur 2: Onderbouwing ambitie Meer met minder van de topsector Tuinbouw en Uitgangsmaterialen 1.1 Beoogde impact doelgroep TNO heeft de ambitie om een substantiële bijdrage te leveren aan bovenstaande ambitie door mensen en kennis te verbinden om het concurrentievermogen van het Nederlandse toeleverende cluster te versterken. Wij doen dit door samen met telers en toeleveranciers te werken aan technologische innovaties, op de onderstaande focusgebieden. Voor de groene kennis wordt intensief samengewerkt met Wageningen UR. Dag- en Kunstlicht Systeemintegratie Energie en CO2 Waterkringloop Compact telen Fieldlab glastuinbouw Kasconstructies Figuur 3: Focusgebieden TNO in de glastuinbouw De impact die TNO wil bereiken is het toeleverend cluster (kassenbouwers en toeleveranciers) in staat stellen om wereldwijd maatwerkkassen te kunnen laten ontwerpen en verkopen. In 2013 heeft TNO hiertoe samen met het platform voor de

5 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 toeleveranciers AVAG de roadmap voor de tuinbouwtoeleveranciers herijkt. Centrale ambitie is als volgt geformuleerd: In 2020 is Nederland een wereldwijd gerespecteerd leverancier van Integrated Growing Systems (componenten en service) afgestemd op markt en klimaat. TNO levert een actieve bijdrage hierin door middel van het ontwikkelen en overdragen van de benodigde kennis hiervoor. Daarmee zijn de toeleveranciers in staat om: 1) Zich te onderscheiden van de buitenlandse concurrentie met maatwerkkassen die met minder energie meer en kwalitatief hogere productie haalt. Hierdoor zal de export van de Nederlandse kastechnologie toenemen (toenemende vraag en toenemend marktaandeel). 2) Kassystemen te optimaliseren op verschillende klimaatzones. 3) Sneller nieuwe duurzame kastypes te ontwikkelen met minder energie, water, arbeid en nutriënten gebruik (verhoging innovatiesnelheid). TNO bewandelt drie sporen om de ambitie te bereiken: 1) Laagdrempelige toegang tot de volledige kennisbasis van TNO voor ondernemers. Hiertoe heeft TNO het Fieldlab Glastuinbouw opgericht, zijn er diverse MKB kennisoverdrachtmiddelen en wordt samen met andere kennisinstellingen deelgenomen aan Greenport Campus innovatie support, en de Innovatie en Demonstratie Centra die samen met Wageningen UR Glastuinbouw zijn opgezet. 2) Cross overs van kennis door TNO opgebouwd voor andere topsectoren naar Tuinbouw en Uitgangsmaterialen. Hierbij wordt bestaande kennis geschikt gemaakt voor toepassing in de tuinbouwsector. Deze projecten worden geïnitieerd vanuit het Fieldlab Glastuinbouw en resulteren in directe B2B opdrachten, SBIR trajecten en deelname aan IPC projecten. 3) Samen met ondernemers ontwikkelen van nieuwe kennis, gebruik makend van de roadmap, zoals beschreven in dit vraaggestuurd programma (kennisontwikkelingsgelden, cofinancieringsprogramma). 1.2 Roadmap In samenwerking met de AVAG is de roadmap uit 2010 in 2013 herijkt. De roadmap en een toelichting zijn opgenomen in bijlage A en B. De roadmap laat zien dat toenemende internationale vraag naar high tech kassen en stijgende/ onvoorspelbare energieprijzen drijfveer zijn voor innovatie binnen de sector. Opgemerkt wordt dat bij het toeleverend cluster door de crisis de innovatie verschuift naar nieuwe kasconcepten voor andere klimaatzones om hiermee de export van kassentechnologie te bevorderen. De roadmap laat verder zien dat er behoefte is aan integratie van (innovatieve) deeloplossingen tot totaal nieuwe concepten. Hier ligt een natuurlijke rol voor TNO enerzijds vanwege de onafhankelijke positie en anderzijds vanwege de brede kennispositie. Uiteindelijk resulteren deze kennisontwikkelingen in een beslissingsondersteunend systeem dat door kassenbouwers en toeleveranciers gebruikt kan worden om snel het effect van bepaalde installaties te analyseren bij het kasontwerp voor het buitenland. Op deze manier kunnen zij zich onderscheiden met betere producten. 1.3 Samenwerking In onderstaande figuur is schematisch de waardeketen weergegeven van de glastuinbouwsector. TNO focust op het toeleverend cluster en de tuinder.

6 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 Focus TNO Adviseurs Veiling/ Branchever. Energie toeleveranciers kassenbouwers Tuinders Handel / logistiek retail Veredeling / opkweek Banken / verzekeraars Overheid Figuur 4: TNO focust op tuinder en toeleverend cluster binnen de waardeketen Kennispartners: Wageningen Universiteit en Research, Technische Universiteit Delft, INHolland, Haagse Hogeschool (Greenport Campus Innovatie Support), KEMA (schakelbare kasomhulling). Brancheverenigingen: AVAG, LTO Noord Glaskracht. Overige partners: TTO (Tuinbouw techniek Ontwikkeling), Productschap Tuinbouw, STOREKA, Demokwekerij.

7 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 2 Strategische programmalijnen TNO heeft de kennisontwikkeling gesplitst in drie lijnen: 1) Innovatieve omhullingsmaterialen; 2) Kasklimatisering; 3) Systeemintegratie. 2.1 Innovatieve omhullingsmaterialen De schil van de kas bepaalt in hoge mate het energiegebruik, watergebruik en productie. Hierbij zijn de eisen aan de schil tegengesteld, bijvoorbeeld hoge lichttransmissie, variabele warmtestraling transmissie en variabele isolatiewaarde (Uwaarde). Kijkend naar de grote internationale groeigebieden voor glastuinbouw dan zijn de eisen aan de kasomhulling weer per situatie verschillend. In de visie van TNO is het om de gewenste gewasproductie efficiëntie te bereiken noodzakelijk om over te schakelen op adaptieve (low cost) omhullingsmaterialen. TNO levert hieraan een bijdrage met de ontwikkeling van kennis op verschillende deelsporen: a) Adaptieve kasdekken, waarbij door vloeistoffen en additieven de eigenschappen kunnen wijzigen. b) Innovatiematerialen voor schermdoeken, waarbij door middel van coatings, nanotechnieken en productietechnieken gewerkt wordt aan compacte duurzame materialen met hoge isolerende eigenschappen. c) Microstructuren op glas of folie om de eigenschappen van het omhullingsmateriaal te verbeteren (transmissie eigenschappen gedurende de dag, en seizoen). 2.2 Kasklimatisering Doordat kassen steeds groter worden (afmetingen, meer lagen) schieten bestaande klimatiseringstechnieken tekort om het gewenste stabiele teeltklimaat te realiseren. In onderzoek is er veel aandacht besteed aan 3D klimaat in kassen door middel van CFD (Computational Fluid Dynamics) studies. Deze studies zijn dermate complex dat ze ongeschikt zijn om te gebruiken bij het ontwerp van kassen of klimaatregeling. De laatste jaren is hierdoor een kloof ontstaan tussen de praktijksituatie en de onderzoekswereld. TNO richt zich op de volgende deelsporen om deze kloof te dichten: a) Kennis opbouwen rondom drukverdelingen en vormfactoren op en in kassen. Hiermee wordt beoogd zowel op veiligheidsgebied (maximale windbelasting op (grote) kasdekken, buitenschermen e.d.) als op kasklimaat luchtuitwisseling door luchtramen en het effect van mechanische ventilatie innovatiesprongen te kunnen maken. Dit wordt gedaan door metingen van drukverdeling en luchtsnelheid in kassen. b) Ontwikkeling van een fysisch multi zone klimaatmodel en regelmodel. Doel van dit model is tweeledig. Enerzijds kunnen snel effecten van en synergie tussen diverse kascomponenten op het klimaat worden bepaald (schermdoeken, ontvochtigers, koeling, luchtbehandeling et cetera). Hiertoe wordt een fysisch Multi zone model opgezet dat wordt gevoed met de kennis opgebouwd onder a) en de CFD-berekeningen. Vervolgens wordt het model ingepast in de regelstrategie van de kascomponenten, waarbij kennis wordt ontwikkeld om de regeling zelflerend te maken. Tenslotte

8 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 wordt er een terugkoppeling gerealiseerd tussen het regelmodel en het kasontwerpmodel. 2.3 Systeemintegratie Gezien de toenemende vraag naar specifieke kasconcepten voor lokale klimaatcondities is er behoefte aan een snelle manier om diverse mogelijke kasconcepten met elkaar te vergelijken en te zoeken naar een optimum. Momenteel zijn hiervoor uitvoerige onderzoeken nodig, dit is ongeschikt voor de praktijk van de Nederlandse toeleveranciers in het buitenland. TNO wil dit ondervangen door kennis te ontwikkelen om bestaande kasmodellen voor constructie, klimaat energie en licht aan elkaar te koppelen en nieuwe algoritmen te ontwikkelen om de rekensnelheid te verkorten van enkele weken naar enkele minuten. Op deze manier worden de Nederlandse toeleveranciers in staat gesteld om snel optimalisatiestudies te kunnen uitvoeren aan de hand van een beslissingsondersteunend systeem waarmee op verschillende abstractieniveaus simulaties kunnen worden gemaakt. De te ontwikkelen kennis betreft: 1) Het ontwikkelen van een universeel platform waaraan verschillende deelmodellen gekoppeld kunnen worden (2012). 2) Het optimaliseren van het ontwerpproces om sneller en met minder faalkosten nieuwe kasconcepten te kunnen ontwikkelen (2013). 3) Online validatie van de modellen aan de hand van het aanpassen van de modellen aan de hand van praktijkdata in gerealiseerde kassen (2013). 4) Ontwikkelen van nieuwe kasconcepten voor specifieke landen met de opgebouwde kennis uit 1-3 (2014). Bovenstaande drie kennisontwikkelingslijnen zijn in onderstaande roadmap in verband gebracht met de omgevingsaspecten en de belangrijkste samenwerkingspartners. Eind 2014 is het de ambitie om de concurrentiepositie van de sector verbeterd te hebben door de nieuwe kasomhullingsmaterialen, de nieuwe slimme combinaties van kascomponenten en model based regelingen in de kas. Daarnaast is de ambitie om de afzet en marktaandeel van de toeleveranciers in de buitenlandse markten te vergroten door het gezamenlijk kunnen aanbieden van nieuwe kasconcepten geoptimaliseerd op lokale klimaat en cultuur condities. Naast de bovenstaande kennisontwikkelingslijnen zal TNO door middel van het MKB kennisoverdrachtprogramma - zoeken naar cross overs waarbij TNO technologieën uit andere sectoren mogelijk van waarde kunnen zijn voor de innovatieprogramma s van de topsector Tuinbouw en Uitgangsmaterialen. Hiertoe wordt het TNO MKB instrument Technologie Cluster (TC) ingezet, waarbij TNO samen met vijf bedrijven een project start om te onderzoeken of de TNO kennis toepasbaar is binnen de bedrijven. Mogelijke onderwerpen zijn (gegroepeerd per innovatieprogramma van topsector TU): Meer met Minder: Sensoren klimaat (optische sensoren (gekerfde glasvezels) voor klimaat, waterkwaliteit etc.). Sensoren microbiologie (lab on chip technologie om microbiologische gietwaterkwaliteit inzichtelijk te maken). Scheidingstechnologie ten behoeve van sluiten waterkringloop en terugwinnen nutriënten.

9 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 Inrichten arbeidsproces (integraal ontwerpen totale arbeids- /hulpmiddelen/mechanisatieoplossingen). Voedselveiligheid en zekerheid ESBL (voorspellen van toekomstige bacteriële risico s en sneller detecteren). Samenwerkende waardeketen Robotisering (modulariseren van mechanisatieontwikkelproces; 3d vision; beeldbewerking; soft gripping). Gezondheid en welbevinden Groene concepten (ter verbetering van het woon-, werk-, leer- en leefmilieu).

10 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 3 Bijlage A Technologieroadmap

11 Kennis Technologie Markt Landschap Beleid / Trends TNO-rapport TNO 2013 R / 18 AVAG TNO ROADMAP INTEGRATED GROWING SYSTEMS Uitdaging: Gezamenlijk geïntegreerde systemen ontwikkelen en HUIDIGE SITUATIE 2013 afstemmen op lokale situaties in binnen- en buitenland AMBITIE 2020 Overheid / Trends en ontwikkelingen Kans: - Topsectoren beleid - Stijgende en fluctuerende energieprijs - Voedselveiligheid - Groei wereldbevolking - Urban farming Bedreiging: - In Nederland: inperking kassengebied, - Stijgende arbeidskosten - Toenemende regelgeving in binnenland - Problemen rondom voedselveiligheid - Lage vraag voor innovatie in NL - Onstabiele buitenlandse situaties Toenemende urbanisatie Optimalisatie opbrengsten / kosten Schaarste van water / energie / materialen Urban farming Opkomende landen (o.a. BRIC) Klimaatverandering Trends en ontwikkelingen Ontwikkelingen in ICT Toename tracking and tracing (ook voor water) Nanotechnologie Vergrijzing Groei wereldbevolking.... Holland Branding Hit and stay.. Tropisch klimaat.. Droog klimaat.. Zee-klimaat.. Land-klimaat.. Poolklimaat In 2020 is Nederland een wereldwijd gerespecteerd leverancier van Integrated Growing Systems (componenten en service) afgestemd op markt en klimaat. Marktvraag buitenland Partijen extern: Telers, adviseurs, banken, lokale buitenlandse partners Aanbieders intern: - AVAG: Kassenbouw, Installatietechniek, Toeleveranciers; - Storeka (Beheer Casta) Kans: - Toenemende internationale vraag naar totaalconcepten, resource efficiency, voedselkwaliteit, protected horticulture; - Grote nieuwe markten (mid / low tech) - Potentie van IT (binding tussen btl en NL) - Vraag naar consortiumvorming Bedreiging: - Onduidelijkheid in buitenland: wat is GT NL? - Situatie btl sluit niet goed aan op NL expertise - Opkomst gevestigde markt Kans: - Samenwerking (o.a. de nieuwe kweker ) - Samenwerking met lokale partijen in het btl. - Meer externe investeerders Bedreiging: - Exportkredieten lastig te verkrijgen - Btl concurrentie op inferieure producten, financieringsvormen (subs.) - Kweker wordt manager (mist groene vingers.) - Interesse in btl bij telers mist + risico mijdend Sterk: - Kennis, hoogwaardige producten (Resource efficiency) - Sterke financiers, steun overheid - Goede kennis van aantal targetlanden Zwakte: - gebrek aan samenwerking / vertrouwen - concurrentie op prijs - duur imago - grote samenwerkingen risico kleine MKB ers - Hit and run : snelle sales in btl In ledenvergadering voorleggen: hoe gaan we samenwerken? Wie wil en kan meedoen? Analyse van de vraag Onderling commitment om gebruik te mogen maken van elkaars kennis / ervaringen Kwaliteit, afgestemd op vraag; zichtbaar maken, objectiveren Samenwerkende clusters: business modellen voor innovatie Werkgroepen maken per land / regio en kennis delen Holland kasontwerp systematiek (SIOM) Gezamenlijk label made in Holland Public Affaires Professionele lobby > 2020 Wie financiert dit? Overheid?; Welke landen focus? China / Afrika Consensus over USP s. Ook voor NL Lobby rondom opbrengst en besparing Promotie van pilotprojecten à la Turkije; lage residuen Marketing! Holland Paviljoen (in China, Afrika, India) Optimaliseer communicatie / vertrouwen: bijv.: toeleveranciers moeten in vroeg stadium input kunnen leveren aan leads (concurrentie proof) Businessethiek heroverwegen: nu vnl. gesubsidieerde projecten Vraaggericht werken Servicepunt gemeenschappelijk; Lokaal. Ook voor Samenwerking / partnership lokale betrokkenen Keurmerk op ontwerp; Soms kweker verplichtstellen ter verkrijging van keurmerk Lokale kwekers opleiden advies Bundelen opleiding en service systemen (wkk, teeltadvies) Keurmerk voor totaal oplevering turnkey bedrijven Certificering? Door AVAG AVAG biedt adviseurs voor opstartfase; verplicht in bepaalde situaties - Groter segment in het buitenland - Meer technologieniveaus - Succesvolle samenwerking in de keten - Succesvolle samenwerking internationaal - Onderbouwing effecten additionele investeringen (Greenport Holland, Green Farming, etc.) - Succesvolle samenwerking tussen AVAG-leden - Thuismarkt als basis - Export: minimaal tien integrale concepten (low, mid, high tech) - Stimuleren en regiefunctie houden techontwikkeling btl. Energie / CO2; Sensoren; Water; Meervoudig ruimtegebruik; Robotisering Sterk: - Hoogwaardige producten; - Meer met minder, resource efficiënt - Water(management) - Innovatie dmv praktijkprojecten Valkuil: - Geëxporteerde tech bouwt voort op NL kennis/ producten, maar vereist btl praktijk - Mid tech kan hoogwaardig kennisniveau beschadigen - Downgraden voor kassenbouwers lastig - Pilotprojecten in btl schalen niet op Luchtkwaliteit -regeling / monitoring selectief scherm of kasomhullingsmateriaal foliekassen foliekasdekken hoge capaciteit ontvochtiging, energiearm innovatief kasdek geïntegreerd PV (buiten)scherm innovatieve kasconstructies energiearme ventilatie / koeling PV integratie schakelbare kasomhulling Licht licht doorlaat optimalisatie energiezuinige belichting waterreiniging luchtdichte isolerende schermen terugwinnen nutriënten gestapelde teelt lage temperatuur verwarming (LTV) slimme folies SIOM CO2 buffer koudebuffer Licht coatings doorlaat op kasomhulling optimalisatie telen op water gesloten plant factory plant in control model based control Uitwerken concept city farm; geen kas, gesloten teelt, lokaal selectief natrium verwijderen lean and mean Feedback prestaties operationele kassen richting kasontwerp 3D klimaatmodel biosensor ICTontwikkeling voor telen. op afstand - > regie vanuit NL. Inzet social media - Verbeterde ontwerpen / integrale concepten (Turnkey en deelconcepten) - Blijvend onderscheidend product en proceskwaliteit - Van A tot Z leveren Kennispartijen: TNO WUR AVAG-leden Sterkte: - Gouden driehoek - Hoog kennisniveau Zwakte: - Minder fundamenteel onderzoek binnen de sector vanwege wegvallen Productschap Tuinbouw - Steeds meer kennis nodig vanuit het btl (zoals bij veredeling) Programmalijn Kasconstructie Programmalijn Kasdek Programmalijn Materialen Programmalijn Kasklimaat Programmalijn Watertechnologie Programmalijn SIOM Gezamenlijke kennisbank per land: wat is in welk land nodig aan water, lichtopbrengst, etc. Ervaringen koppelen aan kennis Opleidingscentra meer integreren Sturen op inhoudsstoffen Kennisambitie: - Continue fundamentele kennisontwikkeling - Kennisontwikkeling o.g.v. bouwen en kweken in het btl.

12 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 4 Bijlage B Achtergronddocument Roadmap Dit document dient als achtergronddocument bij de AVAG TNO Roadmap Integrated Growing Systems. De achterliggende visie is hier te lezen, evenals het doel van de roadmap en de benodigde uitleg om de roadmap te kunnen lezen. 4.1 Visie en ambitie De toeleveranciers in de Nederlandse tuinbouwsector hebben wereldwijd een vooraanstaande rol door het produceren van technologisch hoogwaardige producten. De internationale vraag naar technologisch geavanceerdere kassen is in de afgelopen jaren sterk toegenomen en zal dat naar verwachting blijven doen. Uit ervaring is gebleken dat samenwerking hiervoor nodig is tussen toeleveranciers en kassenbouwers, de kennisleveranciers van innovaties, lokale organisaties in andere landen, telers en andere partijen. Andere klimaattypes vragen namelijk om nieuwe kasconcepten en bekendheid opbouwen in het buitenland werkt ook beter als daarin gezamenlijk wordt opgetrokken en een herkenbare goede kwaliteit wordt neergezet. Concurrentie uit andere landen ligt op de loer. Een gezamenlijke ambitie hebben, op elkaar afstemmen wie welke rol daarin vervult en inzien wat de toegevoegde waarde is van de samenwerking, draagt bij aan het onderling vertrouwen en hopelijk aan een versnelde samenwerking en innovatie. AVAG en TNO hebben gezamenlijk de volgende ambitie gedefinieerd: De ambitie is dat in 2020 Nederland een wereldwijd gerespecteerd leverancier is van Integrated Growing Systems (componenten en service) die afgestemd zijn op markt en klimaat. In drie workshops met AVAG-leden en TNO, en gefaciliteerd door TNO, is deze ambitie uitgewerkt tot de Roadmap Integrated Growing Systems. Gezamenlijk zijn de sterkte, zwaktes, kansen en bedreigingen gedefinieerd, de deelambities voor 2020, de uitdaging waar AVAG en TNO voor staan om de ambitie te bereiken, de ontwikkelrichtingen om daar te komen en benodigde technische kennis en oplossingen. 4.2 Doel van de Roadmap De roadmap, die is opgesteld door AVAG en TNO, brengt de gezamenlijke ambitie in beeld en de activiteiten die ondernomen moeten worden om deze ambitie te bereiken. De roadmap is bedoeld als discussiedocument en is met nadruk niet in beton gegoten. Het beeld helpt om gezamenlijk de discussie te voeren over de ambitie en de stappen die de partijen al dan niet in samenwerking zouden moeten nemen. TNO en de AVAG zijn gezamenlijk eigenaar van de roadmap en de bijbehorende documenten. 4.3 Uitleg van de tijdlijn Van links naar rechts De Roadmap wordt van links naar rechts gelezen. Links de huidige situatie in 2013 en rechts de ambitie voor In het midden de activiteiten die moeten worden ondernomen om de ambitie waar te maken.

13 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 Van boven naar beneden Helemaal bovenaan staat de uitdaging waar AVAG en TNO voor staan om in 2020 een wereldwijd gerespecteerd leverancier van Integrated Growing Systems te worden: De uitdaging is gezamenlijk geïntegreerde systemen te ontwikkelen en afstemmen op lokale situaties in binnen- en buitenland Van boven naar beneden zijn verschillende lagen waar te nemen. Landschap: Bovenin de meest abstracte laag met de maatschappij en trends en ontwikkelen. Markt: Daaronder de markt, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen de vraagkant in het buitenland en de aanbieders, onder te verdelen in de AVAG bedrijven en andere stakeholders, zoals telers, adviseurs, banken en lokale buitenlandse partners. Technologie: De technologielaag beschrijft technische innovaties en oplossingen die nodig zijn om de prestaties in het buitenland te verbeteren. Dit zijn zaken die de AVAG leden zouden moeten ontwikkelen om de ambitie te realiseren. Kennis: De kennislaag beschrijft de kennisontwikkeling en overdracht die optimaal de ambitie kunnen ondersteunen, gericht op technologie en innovatie. Het gaat hier om de kennis van partijen zoals TNO, Wageningen UR Glastuinbouw en kassenbouwers. Van linksboven naar rechtsonder Links staan per laag de kansen en bedreigingen beschreven van de maatschappij (de situatie in Nederland en het buitenland), van de markt in het buitenland en van externe partijen (dus buiten AVAG en TNO). Daaronder staan de sterkte en zwaktes beschreven van betrokkenen bij de roadmap: AVAG met de huidige technologische oplossingen en TNO samen met de aanwezige kennisbasis in Nederland. Rechts staat per laag de ambitie van AVAG en TNO beschreven. 4.4 Ontwikkelrichtingen In de drie workshops is gebrainstormd over ontwikkelrichtingen: wat is er aan technologie en niettechnologische ontwikkeling nodig om in het buitenland een goede naam op te bouwen en een gerespecteerd leverancier van Integrated Growing Systems te worden? Tijdens het brainstormen kwamen veel niet-technologische aspecten naar voren rondom marketing en overdracht van kennis en kunde. Ook het ontwikkelen van technische oplossingen die afgestemd zijn op het lokale klimaat vraagt verdere ontwikkeling. De volgende ontwikkelrichtingen zijn in de Roadmap verder uitgewerkt: Holland Branding, Hit and Stay en Technologische oplossingen voor verschillende klimaatzones. Holland Branding: het vermarkten van de Nederlandse ervaring en kennis op het gebied van kassen en teelt. Gezamenlijk de Nederlandse kwaliteit zichtbaar maken en een Nederlands kwaliteitsmerk neerzetten. In de roadmap zijn de bijbehorende acties met een oranje blokje weergegeven. Kijk voor de kleurcodering in de roadmap rechtsboven in het blauwe vlak. De acties richten zich op het gezamenlijk neerzetten van de Holland Brand: marketing, lobby en bewerken van de overheid (Public Affaires), toewerkend naar een label dat staat voor Nederlandse topkwaliteit. Ook het delen van kennis en het leren van elkaars ervaringen in het buitenland zijn nodig om de Nederlandse kwaliteit verder te ontwikkelen.

14 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 Holland Branding: Oranje blokjes (op de roadmap van boven naar beneden) Kwaliteit, afgestemd op vraag; zichtbaar maken, objectiveren: Holland kasontwerp systematiek (SIOM) Gezamenlijk label made in Holland Lobby rondom opbrengst en besparing Promotie van pilotprojecten à la Turkije; lage residuen Marketing! Holland Paviljoen (in China, Afrika, India) Public Affaires Professionele lobby > 2020; Wie financiert dit? Overheid?; Welke landen focus? China / Afrika Samenwerkende clusters: business modellen voor innovatie Consensus over USP s. Ook voor Nederland In ledenvergadering voorleggen: hoe gaan we samenwerken? Wie wil en kan meedoen? Werkgroepen maken per land / regio en kennis delen Onderling commitment om gebruik te mogen maken van elkaars kennis / ervaringen Certificering? Door AVAG Uitwerken concept city farm; geen kas, gesloten teelt, lokaal ICT-ontwikkeling voor telen op afstand -> regie vanuit Nederland. Beschrijving Objectiveer wat kwaliteit is en maak zichtbaar hoe het resultaat aansluit bij de vraag. Eén systematiek gebruiken voor het definiëren van de totale kas, die de Hollandse kwaliteit garandeert. Eén herkenbaar label voor Hollandse kwaliteit. De belangen van Nederlandse glastuinbouw behartigen door aandacht te richten op opbrengst per m2, besparing van water en energie, voedselveiligheid, et cetera Dat is waar Nederland goed in is. In promotie-uitingen succesvolle voorbeeldprojecten laten zien en succesvolle resultaten zoals lage residuen. Veel marketing doen, zoals een Holland Paviljoen neerzetten in landen waar Nederland actief wil zijn (bijvoorbeeld China, Afrika en India). Het behartigen van de Nederlandse belangen bij de (lokale) overheid in landen waar Nederland actief wil zijn en blijven. Professionele belangenbehartiging is nodig, maar wie gaat dat financieren en in welke landen komt de focus van de lobby te liggen? Bedrijven (kassenbouwers en toeleveranciers) die met elkaar gaan samenwerken via nieuwe business modellen die gezamenlijke innovatie stimuleren. Overeenstemming krijgen over de Unique Selling Points, dus de unieke kwaliteiten van de Nederlandse glastuinbouw. Ook belangrijk voor de Nederlandse markt. Dit is een concrete actie om mee te starten op de ledenvergadering van AVAG. Concrete actie om kennis en ervaringen vanuit andere landen binnen AVAG met elkaar te delen en gezamenlijk te bedenken wat de te nemen stappen zijn in de betreffende landen. Werken aan vertrouwen en commitment tussen de AVAG-leden om hierin gezamenlijk op te trekken, want dat is voorwaarde voor succesvolle samenwerking. Als eenmaal overeenstemming is over wat wordt verstaan onder Nederlandse kwaliteit is certificering mogelijk om zichtbaarheid te geven aan deze kwaliteit. Zou AVAG dat moeten leveren, of een andere partij? Het terugbrengen van de tuinbouw naar de stad. Om service te kunnen verlenen in het buitenland is verdere ICT-ontwikkeling nodig om deze service

15 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 Feedback prestaties operationele kassen richting kasontwerp Inzet social media Gezamenlijke kennisbank per land: wat is in welk land nodig aan water, lichtopbrengst, etcetera Ervaringen koppelen aan kennis Opleidingscentra meer integreren Sturen op inhoudsstoffen vanuit Nederland te realiseren. Zo mogelijk is zelfs regie vanuit Nederland realiseerbaar. Meer leren van bestaande, in werking zijnde kassen, om het ontwerp van kassen te verbeteren. Meer gebruik maken van social media, voor marketing en lobby in het buitenland, voor service verlening op afstand, voor samenwerking, et cetera. Gezamenlijk kennis uitwisselen omtrent ervaringen in het buitenland. Dit professioneel aanpakken zodat de kennisuitwisseling voor een groot publiek toegankelijk is. Ervaringen onderbouwen met wat daarover bekent is in de wetenschap, zodat het meer waarde krijgt. Het samenvoegen van opleidingscentra zodat er meer samen wordt gewerkt. In de toekomst het sturen van de ontwikkeling van planten opdat er specifieke stoffen aanwezig zijn in deze planten. Hit and Stay: er moet iets gedaan worden rondom het fenomeen hit and run. In het verleden zijn veel kassen verkocht en neergezet in het buitenland, waarna de leveranciers vertrokken en de lokale partijen achterbleven zonder de benodigde kennis en kunde om het optimale uit de kassen te halen. We hebben deze ontwikkelrichting hit and stay genoemd, zie de licht grijze blokjes. Kijk voor de kleurcodering in de roadmap rechtsboven in het blauwe vlak. De acties richten zich op het luisteren naar de lokale klant, oplossingen bieden die passen bij zijn vraag en mogelijkheden, het nemen van verantwoordelijkheid om iets neer te zetten wat blijvend gebruikt wordt, het leveren van service (lokaal of op afstand) tijdens gebruik en goede samenwerking met bijvoorbeeld de teler ( Ook al staat er nog zulke goede technologie, een goede teler is nodig die weet wat de planten nodig hebben en weet hoe hij de technologie daarvoor kan inzetten.) Hit and Stay: de licht grijze blokjes (op de roadmap van boven naar beneden) Analyse van de vraag Vraaggericht werken Lokale kwekers opleiden Samenwerking / partnership lokale betrokkenen Optimaliseer communicatie / vertrouwen: bijvoorbeeld: toeleveranciers moeten in vroeg stadium input kunnen leveren aan leads (concurrentie proof) Keurmerk op ontwerp Soms kweker verplichtstellen ter verkrijging van keurmerk Beschrijving Goed luisteren naar wat de werkelijke vraag is. Wanneer de vraag helder is oplossingen genereren die voldoen aan de vraag. Zorgen dat lokale bevolking in staat is de (vaak high tech) kas te gebruiken. Veel aandacht besteden aan lokale samenwerking. Om samenwerking te realiseren is vertrouwen nodig. Om in vroeg stadium te kunnen samenwerking en te weten wat men aan elkaar heeft, zullen de partijen open moeten zijn over bijvoorbeeld specificaties van de aan te bieden technologie. Zonder vertrouwen wil men dit vaak niet kwijt aan elkaar. Een keurmerk kan er toe bijdragen dat kwaliteit wordt geleverd, zodat de lokale partij niet met slechte kwaliteit achter blijft. Soms zijn er kwekers die een kas willen maar daar zo weinig voor willen betalen dat goede kwaliteit niet te leveren is. Voor deze kwekers zou een keurmerk met garantie voor kwaliteit verplicht moeten zijn.

16 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 Keurmerk voor totaal oplevering turnkey bedrijven Business ethiek heroverwegen: nu voornamelijk gesubsidieerde projecten Servicepunt gemeenschappelijk; Lokaal. Ook voor advies AVAG biedt adviseurs voor opstartfase; verplicht in bepaalde situaties Bundelen opleiding en service systemen (wkk, teeltadvies) Een keurmerk zodat turnkey oplossingen gegarandeerd een bepaalde kwaliteit hebben. Veel projecten in het buitenland krijgen subsidie. Die subsidie is niet blijvend en vaak levert dit financiële problemen op voor de eigenaar wanneer de subsidie wegvalt. Dit kan men eigenlijk van te voren al aan zien komen. Deze ethische kwestie zou bediscussieerd moeten worden. Het is te kostbaar om op elke locatie een eigen servicepunt op te zetten. Dit zou daarom gezamenlijk moeten worden neergezet: een punt waar men ook advies kan krijgen. Vanuit AVAG zouden adviseurs moeten worden geleverd om de opstartfase van de gebruiker te ondersteunen. Mogelijk moet dit verplicht worden gesteld is bepaalde situaties, omdat een niet goed werkende kas slecht voor de Nederlandse reputatie is. Bij het leveren van service zou ook opleiding moeten worden gekoppeld, voor verdere ontwikkeling van bijvoorbeeld de manier van kweken, het verwarmingssysteem, et cetera. Technologische oplossingen voor verschillende klimaatzones: Nederland kent een zeeklimaat en de kassen in Nederland zijn daarop afgestemd en geoptimaliseerd. Een ander klimaat kent andere uitdagingen en kansen, denk aan het gebrek aan water in een warm woestijnklimaat en de kansen (en uitdagingen) die de grote hoeveelheid zon daar biedt. We hebben de klimaatclassificatie van Köppen aangehouden, zie de volgende afbeelding, en onderscheiden een tropisch, zon-, zee-, land- en poolklimaat. In de technologie-laag is per technologie-optie aangegeven in welk klimaattype deze oplossing relevant is om de prestaties van de teelt in het buitenland te kunnen verbeteren. Kijk voor de kleurcodering in de roadmap rechtsboven in het blauwe vlak. Dus bijvoorbeeld hoge capaciteit ontvochtiging, energiearm is relevant in een tropisch klimaat (bordeaux rood), een droogklimaat (licht geel) en een zeeklimaat (groen). Voor nieuwe technologische oplossingen is vaak nieuwe kennis nodig bij de toeleveranciers. In de onderste laag van de roadmap zijn Programmalijnen gedefinieerd die de kennisbasis vormen voor de nieuwe technische oplossingen. Deze programmalijnen zijn gericht op kennisopbouw en kennisoverdracht naar en tussen partijen zoals kassenbouwers en toeleveranciers (verwarmingsbedrijven, sensorleveranciers, scherminstallateurs, et cetera). Enkele onderdelen zijn meer fundamenteel van aard en vragen ook verder kennisontwikkeling door bijvoorbeeld TNO en

17 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 Wageningen UR Glastuinbouw. Via witte en grijze vlakken is de verbinding aangegeven tussen deze programmalijnen en de technische oplossingen in de technologielaag. De volgende programmalijnen zijn gedefinieerd: A. Kasconstructie: De programmalijn kasconstructie richt zich op de kennisuitwisseling en -ontwikkeling rondom glas en foliekassen, innovatieve kasconstructies, lichtdoorlaatoptimalisatie en gestapelde teelt. B. Kasdek: De programmalijn kasdek richt zich op glas en foliekasdekken, innovatie in kasdekken en de integratie van zonnepanelen (PV-panelen). C. Materialen: Richt zich op kasomhullingen en schermen, die geïntegreerd zijn met zonnepanelen, schakelbaar, slim en luchtdicht of isolerend. D. Kasklimaat: De programmalijn kasklimaat (waarbij dit gaat over het klimaat in de kas, dus niet te verwarren met klimaattypes buiten ) kent de volgende deelgebieden: 1. Efficiënt ontvochtigen: 50% van de warmtevraag van een kas komt voor rekening van ontvochtiging. Dimensionering en regeling is lastig door interactie met bijvoorbeeld verwarming en luchtramen. Kennisoverdracht over de te nemen stappen richting een goede dimensionering geeft partijen inzicht om energie te besparen. 2. Gelijkmatig klimaat: In het kader van energiebesparing, een constante productkwaliteit en het voorkomen van schimmel is een gelijkmatig klimaat belangrijk. Installaties om de verschillen te verkleinen vergroten echter de verschillen bij verkeerd gebruik. Kennisoverdracht om klimaatongelijkheid te beperken geeft partijen inzicht in mogelijke strategieën die af te stemmen zijn op specifieke situaties. 3. Lage temperatuur kasverwarming (LTV): De opkomst van duurzame bronnen zoals geothermie, WKO en restwarmte zorgt voor het niet meer optimaal functioneren van huidige systemen voor kasverwarming (buizen op de bodem van de kas en tussen het gewas). Lucht gebaseerde systemen bieden wel mogelijkheden voor inzet van duurzame bronnen. Kennisoverdracht maakt het mogelijk vanuit de warmtevraag een juiste strategie te bepalen voor een goed verwarmingssysteem. 4. Isolerende schermen: Overdracht van kennis rondom de benodigde eigenschappen van deze schermen en hoe men ze kan samenstellen om een goed isolerende werking van het energiescherm te realiseren terwijl er toch de nodige ontvochtiging is. 5. Luchtkwaliteit in de kas: Door ontwikkelingen is de ventilatie van de kassen beperkt, waardoor het risico op ophoping van ongewenste stoffen zoals NOx en ethyleen toeneemt. Kennisoverdracht rondom het op een beperkt aantal punten meten van de luchtkwaliteit en het inschatten van de situatie tussen deze punten geeft bedrijven inzicht in hoe de luchtkwaliteit kan worden verbeterd. E. Watertechnologie: Richt zich onder andere op het omgaan met water in waterarme gebieden, nieuwe reinigingstechnieken, het terughalen van nutriënten uit water, het telen op water en het selectief verwijderen van natrium. Ook opbouwen van kennis over de micro bacteriële kwaliteit van water zit in deze programmalijn. Specifiek wordt hier gekeken naar detectietechnieken en mogelijkheden om bij te sturen.

18 TNO-rapport TNO 2013 R / 18 F. SIOM (staat voor SysteemIntegratie en Optimalisatie Model, TNO): De progammalijn SIOM richt zich op de systematiek om afzonderlijke onderdelen en technieken in een kas optimaal op elkaar af te stemmen en samen te laten werken, om een maximale teeltprestatie te realiseren.

Demokwekerij Westland. Het tuinbouw innovatiecentrum. Seminar Curaçao

Demokwekerij Westland. Het tuinbouw innovatiecentrum. Seminar Curaçao Demokwekerij Westland Het tuinbouw innovatiecentrum Seminar Curaçao Even voorstellen: Peet van Adrichem Techneut / Kweker Directeur Demokwekerij Westland Programma: 1.Tuinbouw Nederland / Westland 2.Bedrijf

Nadere informatie

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving

TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving TKI - Topconsortium Kennis en Innovatie EnerGO - Energie in de Gebouwde Omgeving Gezocht: Multifunctionele energie renovatie Multifunctionele energie renovatie kunnen we samen versnellen Programma TKI

Nadere informatie

Evaluatie bedrijfsbezoeken vakgroep Dak- en Gevelbegroeners

Evaluatie bedrijfsbezoeken vakgroep Dak- en Gevelbegroeners Evaluatie bedrijfsbezoeken vakgroep Dak- en Gevelbegroeners Begin 2014 zijn de vakgroepleden Dak- en Gevelbegroeners door het bestuur bezocht. De inhoud van deze ledenbezoeken is als volgt samen te vatten:

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Een kassenbouwer die mee verandert Hoeveel is er allemaal al niet veranderd in de internationale glastuinbouw? Misschien is het grootste verschil wel de ontwikkeling

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie

Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie Tuinbouw wil efficiënt omgaan met energie Handelsplatform, marktplaats voor energie in de tuinbouw De glastuinder van nu is een allround manager die van alle markten thuis moet zijn om zijn bedrijf economisch

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s Managementsamenvatting Routekaart UMC s Colofon Opdrachtgever: Agentschap NL Projectleider: TNO Procesbegeleiding: KplusV organisatieadvies Branche-organisatie: NFU 1. Aanleiding en ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid

Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid Het TKI SOLAR ENERGY in het Nederlandse Energie- / Topsectorenbeleid SundayNL 2014-19 november 2014 - Arnhem Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy Inhoud Het Nederlandse Energiebeleid en

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

Grenzen voor Luchtkwaliteit

Grenzen voor Luchtkwaliteit Grenzen voor Luchtkwaliteit Jolanda Heistek Projectmanager CropEye: KennisMakelaar, InnovatieRegisseur, NetwerkFacilitator T:06 13608752 Jolanda.heistek@cropeye.com Agenda Grenzen voor Luchtkwaliteit;

Nadere informatie

Energiezuinige Teeltplanning voor Potplanten

Energiezuinige Teeltplanning voor Potplanten Energiezuinige Teeltplanning voor Potplanten F. Buwalda Wageningen UR Glastuinbouw J. Benninga LEI J. Buurma LEI H. Verberkt DLV Plant F. van Noort Wageningen UR Glastuinbouw Wageningen UR Glastuinbouw

Nadere informatie

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst:

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: 1 De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: Ondernemingen nemen maatregelen zoals reorganisaties, kostenreducties,

Nadere informatie

In welke landen liggen kansen?

In welke landen liggen kansen? 2 Heb je een sterk onderscheidend product? Bijv: Enige in de wereld Unieke eigenschappen geschiedenis, geografie, sociale betekenis Functioneel/performance Ambachtelijke kwaliteit Beschikbaarheid / prijs

Nadere informatie

Aandacht voor bouw en techniek

Aandacht voor bouw en techniek Semigesloten kassen Aandacht voor bouw en techniek AVAG-projectgroep om knelpunten van de semigesloten kas op te lossen Wat zijn de knelpunten? Interview met telers met een semigesloten kas Waarom semigesloten

Nadere informatie

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011

Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H. Datum 05 april 2011 Topgebied Energie: kansen voor Oost-Nederland Workshop - H Datum 05 april 2011 kiemt KANSEN CREËREN EN BENUTTEN Thecogas Binnenstadservice.nl Sidcon Ingrepro Bredenoord Nuon Helianthos Ubbink Solar Solesta

Nadere informatie

Colt Technology Onderzoek, advies en kenniscentrum. Colt Technology

Colt Technology Onderzoek, advies en kenniscentrum. Colt Technology Colt Technology Onderzoek, advies en kenniscentrum Colt Technology Colt Technology: een totale service Colt Technology BV is het onafhankelijke onderzoek-, advies- en kenniscentrum van de Colt groep. Dit

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Grenzen voor Luchtkwaliteit

Grenzen voor Luchtkwaliteit Grenzen voor Luchtkwaliteit Jolanda Heistek Projectmanager CropEye: KennisMakelaar, InnovatieRegisseur, NetwerkFacilitator T:06 13608752 Jolanda.heistek@cropeye.com Aanleiding Vragen van tuinbouwondernemers;

Nadere informatie

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar

Dutch Sports Infrastructure. Nationaal Export Event. Ruben Dubelaar Nationaal Export Event Ruben Dubelaar I 1 Wat doet FME met voetbal? I 2 Clusters FME Agro & Food Betaalbaar en gezond voedsel voor iedereen met technologie uit NL door slimmere samenwerking in de keten.

Nadere informatie

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen TOPSECTOR TUINBOUW & UITGANGSMATERIALEN Wereldoplossingen voor werelduitdagingen Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Topsector met topcijfers De Nederlandse sector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen behoort

Nadere informatie

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5

Innovatiethema s. Pagina! 1 van! 5 Innovatiethema s MIT 2016 Pagina 1 van 5 Innovatiethema s MIT 2016 Innovatieve MKB-ers kunnen subsidie aanvragen binnen de MKB Innovatiestimuleringsregeling Topsectoren (MIT). Daarin zijn de volgende instrumenten

Nadere informatie

Innovatie Agro & Tuinbouw via digitalisering - schets van de problematiek

Innovatie Agro & Tuinbouw via digitalisering - schets van de problematiek Innovatie Agro & Tuinbouw via digitalisering - schets van de problematiek ZLTO VLB LEI Wageningen UR - Rabobank December 2012 Krijn J. Poppe Door de ICT worden naast GELD- en GOEDERENstromen de DATA-stromen

Nadere informatie

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

Optimale planten voor verbetering van de leef-, werken leeromgeving: Concept implementatie en Markt Innovatie

Optimale planten voor verbetering van de leef-, werken leeromgeving: Concept implementatie en Markt Innovatie Fytagoras B.V. Sylviusweg 72 Postbus 546 2300 AM Leiden www.fytagoras.nl Fytagoras-rapport T 071 527 47 42 F 071 527 50 85 info@fytagoras.nl Optimale planten voor verbetering van de leef-, werken leeromgeving:

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheidsdialoog Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheid U kunt waarschijnlijk bijna alle woorden relateren aan uw organisatie. Maar welke zijn echt relevant en significant?

Nadere informatie

Vacatures Innovatief Ondernemen Innovatief Ondernemen is de handelsnaam waarmee MKB Steunpunt Energie en Chemie naar buiten treedt.

Vacatures Innovatief Ondernemen Innovatief Ondernemen is de handelsnaam waarmee MKB Steunpunt Energie en Chemie naar buiten treedt. Vacatures Innovatief Ondernemen Innovatief Ondernemen is de handelsnaam waarmee MKB Steunpunt Energie en Chemie naar buiten treedt. Datum: 1 april 2015 Door: Chris Bruijnes, directeur bestuurder stichting

Nadere informatie

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten.

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie Innovaties Participanten Initiatiefnemers Participeren in innovatie Word participant Voordelen participatie Marktrijpe innovaties Toepassingsgericht Energiebesparing

Nadere informatie

In dit document een overzicht van de stand van zaken rond de innovatieagenda voor de Nederlandse Fruitteelt.

In dit document een overzicht van de stand van zaken rond de innovatieagenda voor de Nederlandse Fruitteelt. Nederlandse Fruittelers Organisatie Datum: 22 oktober 2015 Betreft: Stand van zaken innovatieagenda In dit document een overzicht van de stand van zaken rond de innovatieagenda voor de Nederlandse Fruitteelt.

Nadere informatie

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse Arnold Monshouwer Business Club Bernisse Wie zijn wij? Waarom innoveren? Wat is innovatie? Hoe kom ik op ideeën? Hoe pak ik het aan? Agenda Even voorstellen 1. Beter, eerder en sneller innoveren 2. Onafhankelijk

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

Heeft u zicht op de toekomst?!

Heeft u zicht op de toekomst?! 1 Heeft u zicht op de toekomst?! Hoe zit het met de toekomst van uw markt? Wanneer heeft u voor het laatst kritisch gekeken naar uw aannames over de toekomst van uw markten, klanten, toeleveranciers en

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen?

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen? Wat is voor ons duurzaam bouwen? Duurzaam bouwen is het op milieubewuste wijze ontwikkelen van de gebouwde omgeving, die de wensen van gebruikers en veranderingen in tijd kan verwerken. Hoe kunnen wij

Nadere informatie

projecten Laanboompact

projecten Laanboompact Samenwerken aan gezonde groei Laanboompact projecten 2013 Het Laanboompact is een initiatief van de Boomkwekersvereniging Opheusden e.o., gemeente Neder-Betuwe, Provincie Gelderland, Rabobank West Betuwe

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Topsector HTSM. Innovatie Contract LRN Subthema (Aero)space

Topsector HTSM. Innovatie Contract LRN Subthema (Aero)space Topsector HTSM Innovatie Contract LRN Subthema (Aero)space Netwerkmeeting NSO 28-10-2011 1 Inhoud HTSM en LRN Wat is een innovatiecontract? Hoe ziet de organisatie eruit? Hoe gaat de werking in de Gouden

Nadere informatie

Transport, doe het slim

Transport, doe het slim Transport, doe het slim an deur tot deur Wat is het? Het gaat hier om de uitgaande goederenstroom, van deur tot deur. Daarbij horen documenten en labels, mogelijkheden tot tracking en tracing, het volume

Nadere informatie

Duurzaam produceren, Duurzaam consumeren

Duurzaam produceren, Duurzaam consumeren Agrarisch Platform Zuid-Holland Duurzaam produceren, Duurzaam consumeren Duurzaam produceren. Uitdaging en kans! Politiek Café van het CDAV Zuid-Holland Datum: 17 maart 2010 Locatie: Van: Voor: Kenmerk:

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw 30.000 ondernemingen De Nederlandse tuinbouw- en groensector bestaat uit een kleine 30.000 ondernemingen

Nadere informatie

Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag?

Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag? TNO-rapport TNO/LS 2012 R10218 Sleutels tot interventiesucces: welke combinaties van methodieken zorgen voor gezond beweeg- en voedingsgedrag? Behavioural and Societal Sciences Wassenaarseweg 56 2333 AL

Nadere informatie

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Achtergrond Het composiet gevelconcept is ontwikkeld binnen het SIA-RAAK programma Composieten in de glasarchitectuur onder leiding van het INHolland Composietenlab.

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Kijk voor uw agent of HortiMaX vestiging op www.hortimax.com. Meer dan een beter rendement

Kijk voor uw agent of HortiMaX vestiging op www.hortimax.com. Meer dan een beter rendement Kijk voor uw agent of HortiMaX vestiging op www.hortimax.com Meer dan een beter rendement 3 Dynamische wereld De wereld verandert. De behoefte aan kwalitatief hoogwaardig en duurzaam geproduceerd voedsel

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie oktober 2014 In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren

Nadere informatie

Passen duurzame ontwikkelingen binnen het vergunningenbeleid anno 2008

Passen duurzame ontwikkelingen binnen het vergunningenbeleid anno 2008 Symposium Vink Sion Passen duurzame ontwikkelingen binnen het vergunningenbeleid anno 2008 Beetgum, 24 januari 2008 Douwe Faber Directeur E kwadraat advies Inhoudsopgave E kwadraat advies Vergunningen

Nadere informatie

Micro Water Facility. Beleidsplan. Frederik Claasen. In opdracht van Bestuur MWF. December 2013 Projectnummer 1564

Micro Water Facility. Beleidsplan. Frederik Claasen. In opdracht van Bestuur MWF. December 2013 Projectnummer 1564 Micro Water Facility Beleidsplan Frederik Claasen In opdracht van Bestuur MWF December 2013 Projectnummer 1564 Micro Water Facility C/o Aidenvironment Barentszplein 7 1013 JN Amsterdam The Netherlands

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Opinievergaring jongeren Innovatie & Commercialisering

Opinievergaring jongeren Innovatie & Commercialisering Opinievergaring jongeren Innovatie & Commercialisering THEMABIJEENKOMST I & C 22 maart 2013 SER DIALOOGSESSIE 27 februari 2013 30 Young Professionals 50 Young Professionals ONDERWERPEN TER DISCUSSIE: 1.

Nadere informatie

Groot Composiet II Houtkoolschets

Groot Composiet II Houtkoolschets II Groot Composiet II Houtkoolschets Europa investeert in uw toekomst uit het Europese fonds voor regionale ontwikkeling Europa investeert in uw toekomst uit het Europese fonds voor regionale ontwikkeling

Nadere informatie

Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde. Uw businessmodel voor de toekomst

Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde. Uw businessmodel voor de toekomst Dries Stoel en Marcèle van Kerkvoorde Uw businessmodel voor de toekomst Missie: economische groei door versterken van innovatie in het MKB Concurrentiekracht van Nederland versterken Innovatie in het MKB

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Bedrijfsadvies aan de keukentafel

Bedrijfsadvies aan de keukentafel Nederland: de koploper in agrifood, hoe houden we stand? Bedrijfsadvies aan de keukentafel Bedrijfsadvies aan de keukentafel Elies Lemkes-Straver (Algemeen Directeur ZLTO) Conferentie Agrivaknet, 3 februari

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Agribusiness Economie & Logistiek Recreatie & Toerisme maandag 15 juni 2015, bijeenkomst voor raadsleden Naar een nieuw Programma Jaar 2011-2014 2015 2015 2015

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Ervaringen van Duurzaam Beheer en Onderhoud in relatie tot de implementatie nieuwe wetgeving. En dan ook nog duurzame energie en energiebesparing

Ervaringen van Duurzaam Beheer en Onderhoud in relatie tot de implementatie nieuwe wetgeving. En dan ook nog duurzame energie en energiebesparing Ervaringen DBO Praktijkseminar Nieuwe wetgeving Duurzame energie en energiebesparing Consequenties voor installateurs en gebouwbeheerders 11 oktober 2011 Ronald van Nattem Hoofd B&O Vastgoed DH Aart de

Nadere informatie

Kortom, van visie naar werkelijkheid!

Kortom, van visie naar werkelijkheid! Wie zijn wij Scopeworks is een internationaal bureau wat zich richt op executive search, interim management en consulting. Ons kantoor is gevestigd in Nederland en vanuit hier worden onze diensten wereldwijd

Nadere informatie

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek

Smart Industry. KvK Ondernemerspanel onderzoek KvK Ondernemerspanel onderzoek Smart Industry Algemene gegevens: Start- en einddatum onderzoek: 02-07-2014 tot 22-07-2014 Aantal deelnemende ondernemers: 484 (doelgroep mkb-topsectoren) In dit document

Nadere informatie

Optimaal gebruik van CO 2

Optimaal gebruik van CO 2 Optimaal gebruik van CO 2 Energiek2020 Event, 17 maart 2011 Anja Dieleman Wageningen UR Glastuinbouw Onderwerpen Trends CO 2 balans van de kas Effecten van CO 2 op groei Fysiologisch effect van CO 2 :

Nadere informatie

Ecological Management Foundation

Ecological Management Foundation Ecological Management Foundation Beleidsplan Frederik Claasen In opdracht van Bestuur EMF December 2013 Projectnummer 2047 Ecological Management Foundation C/o Aidenvironment Barentszplein 7 1013 JN Amsterdam

Nadere informatie

Spanningsvelden in digitale marketing Strategieën, cases, kansen en meer

Spanningsvelden in digitale marketing Strategieën, cases, kansen en meer Spanningsvelden in digitale marketing Strategieën, cases, kansen en meer Prof. dr. Peter S.H. Leeflang Prof. dr. Peter C. Verhoef Peter Dahlström MBA Dr. Tjark Freundt Rapport RUGCIC-2013-02 ISBN: 978-90-367-5935-9

Nadere informatie

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer?

Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? Wat is jouw grootste uitdaging als ondernemer? De Week van de Ondernemer doet het gehele jaar onderzoek naar de belangrijkste uitdagingen van ondernemers. We presenteren hierbij de belangrijkste uitkomsten.

Nadere informatie

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011 De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G Datum 05 april 2011 EMT debat 5 apr. 2011 Stef Huisman & Sjaak Bakker Economisch belang glastuinbouw Glastuinbouw Ned - Groente & Bloemen Areaal 10.000

Nadere informatie

Korte presentatie over Conceptueel Bouwen

Korte presentatie over Conceptueel Bouwen Korte presentatie over Conceptueel Bouwen Projectoverstijgende oplossingsprincipes voor specifieke huisvestings behoeften Aangeboden door als één organisatie samenwerkende keten van bedrijven Mogelijk

Nadere informatie

Process Solutions Process Installations. The smart way forward in food and beverage. Find your optimum

Process Solutions Process Installations. The smart way forward in food and beverage. Find your optimum Process Solutions Process Installations The smart way forward in food and beverage Find your optimum Find your optimum The smart way forward in food and beverage. In de food & beverage-industrie bent u

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015

CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems. Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 CELSIUS* *Combined Efficient Large Scale Integrated Urban Systems Roland van Rooyen Oubbol Oung Astrid Madsen 25-06-2015 This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Initiatieven richting duurzame ontwikkeling ondergrond succesvoller met Grondslagen voor Governance

Initiatieven richting duurzame ontwikkeling ondergrond succesvoller met Grondslagen voor Governance Behavioural and Societal Sciences Van Mourik Broekmanweg 6 2628 XE Delft Postbus 49 2600 AA Delft TNO-rapport TNO 2013 R10274 Initiatieven richting duurzame ontwikkeling ondergrond succesvoller met Grondslagen

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Manuele Therapie. Zicht op de toekomst. 22 september 2014

Nederlandse Vereniging voor Manuele Therapie. Zicht op de toekomst. 22 september 2014 Nederlandse Vereniging voor Manuele Therapie 22 september 2014 Inhoud 1. Inleiding en aanleiding 2. Strategische outline 3. De markt en de vereniging 4. Strategische domeinen 5. Beweging 1. Inleiding en

Nadere informatie

Bijeenkomst CO 2 en Venlow Energy Kas. Venlow Energy kas 2 juli 2012 Frank Kempkes, Jan Janse

Bijeenkomst CO 2 en Venlow Energy Kas. Venlow Energy kas 2 juli 2012 Frank Kempkes, Jan Janse Bijeenkomst CO 2 en Venlow Energy Kas Venlow Energy kas 2 juli 2012 Frank Kempkes, Jan Janse Ons energiegebruik (warmte) Redenen om warmte in de kas te brengen 1. Setpoint verwarmen handhaven 2. Gewas

Nadere informatie

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Opgericht 2010 Ervaring >10 jaar Expertise Forensisch gegevensonderzoek Anomalie detectie Behavioral profiling SBIR Partners TNO Texar Data

Nadere informatie

JanWillem Breukink Voorzitter Seed Valley en ex. CEO INCOTEC 04 Juni 2015

JanWillem Breukink Voorzitter Seed Valley en ex. CEO INCOTEC 04 Juni 2015 Goede zadenvoorziening; De basis voor een duurzame en gezonde land- en tuinbouw JanWillem Breukink Voorzitter Seed Valley en ex. CEO INCOTEC 04 Juni 2015 Goede zadenvoorziening de basis voor een duurzame

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

2011 YOURREPUTATION 2

2011 YOURREPUTATION 2 1 2011 YOURREPUTATION 2 Social media guidelines opstellen voor je organisatie Hoewel sommige managers nog tegen proberen te stribbelen is het al lang een feit: medewerkers zitten op social media, en doen

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015

Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015 Bob Meijer Lancering TKI Wind op Zee Tenders 2015 30 januari 2015 2015 First come, first served Januari 2015 Subsidieregelingen TKI Wind op Zee 2015 onder voorbehoud de officiële regeling is leidend 2

Nadere informatie

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche

Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren en oplossingen analyse van de denktanksessies installatiebranche Bezwaren / Opmerkingen uit de Yellow paper sessie van 25-06-2014 Omvang 1. Alleen voor grote bedrijven met grote projecten 2. Te

Nadere informatie