Mijn motivatie voor deze dia-serie zijn de nu manifest wordende energie-problemen : voortdurend stijgende prijs en de invloed op het klimaat.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mijn motivatie voor deze dia-serie zijn de nu manifest wordende energie-problemen : voortdurend stijgende prijs en de invloed op het klimaat."

Transcriptie

1 Mijn motivatie voor deze dia-serie zijn de nu manifest wordende energie-problemen : voortdurend stijgende prijs en de invloed op het klimaat. En, daarmee samenhangend, wat in de gemeente Bronckhorst onze verantwoordelijkheid van ons vraagt. Bij diverse contacten in mijn omgeving is mij gebleken hoe weinig idee er bestaat over de unieke situatie waarin wij leven, dat onze voedsel-voorziening en onze rijkdom in essentie te danken is aan een onvoorstelbaar grote fossiele energie-stroom. De eerste dia-beelden pogen daarvan een indruk te geven. We moeten ons realiseren dat die energie-stroom maar een relatief kort-durend verschijnsel is. Dat wordt in de dia-serie toe gelicht. Binnen niet al te lange tijd (zeg: twee decennia) zijn ernstige stagnaties te verwachten, die maatschappelijke ontwrichting kunnen veroorzaken. Om dat beheersbaar te houden moeten wij daar, zo goed als mogelijk is, op voorbereid zijn. Daar is leiderschap voor nodig. 1

2 NewYork, wat een stad! Probeer je eens voor te stellen wat een gigantische energie-stroom daar naar toe wordt gebracht. Waar komt die energie vandaan? Nou, gewoon, uit kolen-mijnen, kolen-afgravingen en oliebronnen. Je stond er eigenlijk nooit bij stil dat zulke dingen, die uit de grond komen, restanten zijn van biologische groei-processen gedurende een paar miljard jaren. Op gespaarde biologische energie. Eindige energie. Nou ja, helemaal eerlijk is dat niet. Biologische groeiprocessen (ook zonne-energie!) gaan tot op de huidige dag nog steeds gewoon door. Dus die energie groeit wel, en is dus niet eindig. Maarrr... dat gaat zo enorm langzaam dat we daar in onze energie-verslindende maatschappij niet veel aan hebben. De voorraad energie die wij aanspreken mag je daarom wel eindig noemen. Over die eindigheid verderop meer. En dan het autoverkeer-plaatje. In alle bewoonde streken van de aarde rijden auto s, miljoenen en miljoenen auto s. Die worden alemaal met een energie-stroom in beweging gehouden. Dat is onze wereld. 2

3 Container schepen verplaatsen alles over de hele wereld. En dit is nog maar een klein container schip. Enorme olie verslinders! Hoe lang zou dat nog door kunnen gaan? De toekomst is weer aan de zeil vaart. De eerste zeil vracht schepen zijn al gebouwd, met op afstand bedienbare tuigage. Maar meer dan wat eerste probeersels zijn het op dit moment nog niet. Ook moderne oorlogen en militaire aktiviteiten zijn energie verslinders. Let eens op die twee mannetjes die, op de voorgrond, in dat dok lopen, en laat je verbeelding lopen over de olie die in zo n schip gaat! 3

4 Onze industrie... Wij maken van alles, van metalen. En wat we niet van metalen maken, maken we van aard olie en aard gas. Ons voedsel komt, via kunstmeststoffen, uit aard gas! Dat is de dubbele rol van fossiele brand stoffen: we drijven er niet alleen onze machines mee aan (brand stoffen), ze zijn ook ons belangrijkste constructie materiaal (grond stoffen). Zo bezien is energie uit onze zonnepanelen en wind turbines maar een armzaligeenzijdige stof: het is alleen maar brand stof, geen constructie grondstof. We zijn dus eigenlijk ongelofelijk dom bezig om onze constructie grondstoffen te verbranden in machines. Wat zouden we dus moeten doen? Ons machine park aandrijven met erneuerbare energie, en de laatste resten fossiele brandstoffen zuinig gebruiken, maar uitsluitend als grondstof voor producten. 4

5 Ruimte vaart voor mensen..... Wat echt fascinerend is, wat Wubbo Ockels hier over zegt : De mens is ongeschikt voor ruimte vaart; hij moet dat daarom niet willen. Zijn toekomst en zijn doel moet de aarde zijn, in harmonie met de natuur, niet in uitbuiting van de natuur. Grootschalige burger luchtvaart heeft daarom geen toekomst, althans, wanneer dat gebeurt met aard olie als brandstof; dat brengt zeer vervuilende stoffen hoog in de stratosfeer. De huidige soort grootschalige burger luchtvaart zou dus niet op het wensen lijstje van politici moeten staan, al was het maar omdat de overvloedige toestroom van aard olie gaat stagneren. Er is in principe een mogelijkheid om waterstof te gebruiken als vliegtuig brandstof. Wind turbines kunnen ingericht worden om hun (eventueel overtollige) elektrische energie via elektrolyse om te zetten in waterstof. Daarbij moet je niet meer denken aan de omvang van de huidige energie stroom. Burger luchtvaart zal op zijn best een rand verschijnsel worden. Geen vlieg vakanties meer. Dan hebben we dus meer gelegenheid om onze eigen omgeving beter te bekijken. 5

6 Op dit moment zijn de twee energie soorten voor dagelijks gebruik: elektriciteit en aard gas. Aard gas is de laatste grote fossiele energie bron. In de duurzame wereld zal elektriciteit de voornaamste energie vorm worden. Alle biologisch geproduceerde stoffen kennen een langzame groei, vereisen veel grond oppervlak en hebben een laag instralings rendement; bio gas als energie bron zal dus altijd beperkt beschikbaar zijn. Dat betekent bijvoorbeeld dat het vervoer over land van mensen en goederen elektrisch aangedreven zal zijn. Weg verkeer, aan gedreven door energie uit accu s, zal om meerdere redenen waarschijnlijk altijd maar beperkt mogelijk blijven. Energie inductie via een in de weg liggende geleider behoort in principe tot een mogelijkheid. De grootstekans hebber is rail vervoer, met energie toevoer via elektrische geleider en stroom afnemer. Ik zie een dicht light rail systeem (plus de elektrische fiets) als ons dagelijks vervoer middel. 6

7 Het is eigenlijk nog maar heel kort geleden dat spier kracht van mens en dier de enige energie bron was voor industriele aktiviteiten. De enorme explosie van het vrij komen en gebruik van fossiele energie heeft de wereld drastisch veranderd. 7

8 De beschikbaarheid van een ongeremde hoeveelheid energie is de bestaans reden van onze huidige materiële welvaart. Dat wordt goed uit gelegd in Perfect Storm, rapport nr. 9 van Tullett Prebon (bl 59 64) één van de grootste money brooker s (makelaar in kapitaal goederen) ter wereld. Economie (dat, wat er om gaat in de wereld) is geen monetaire kwestie, maar een energie vergelijking. Buitengewoon informatief, zeker lezen! Fossiele brandstoffen hebben een verbazing wekkende energie dichtheid. Die dichtheid is nodig voor technische toepassingen. Duurzame energie, zoals die zich voor doet in onze atmosfeer (zonlicht, wind, stromend water), is daar slechts zeer dun (diffuus) aanwezig. De uitdaging waar we voor staan is nu om die diffuse energie stroom te verzamelen, op te vangen, en te verdichten tot zulke grote hoeveelheden dat we onze samenleving daarmee kunnen laten draaien, enigszins op de manier die we nu gewend zijn. 8

9 De constatering van Tullett Prebon, dat de beschikbaaheid van energie de welvaart van een samenleving bepaalt, is ook te zien bij voorgaande beschavingen, bij voorbeeld het oude Egypte. Het is wel interessant om te zien hoe die rijkdom daar, aan de hand van een voorval, functioneerde. Een enorm groot beeld, voorstellende een autoriteit zittend op een stoel, is gemaakt in een soort werk plaats, en moet nu naar zijn plaats van bestemming worden getransporteerd. Dat gebeurt met behulp van een slede waarop dat beeld is geplaatst (verbazing wekkend hoe dat kon!), en met een dik touw stevig is vast gebonden. De slede werd door slaven voort gesleept over een baan, bedekt met een soort steengruis. Om het glijden makkelijker mogelijk te maken werd het steengruis nat gehouden door de man voor op de slede, met een gieter. Op de knie van het beeld staat de commandant die leiding geeft aan de operatie. Aan de rechter kant van de afbeelding zijn de trossen slaven te zien die voor zo n klus nodig waren: de motoren van die tijd. 9

10 In tijd wat dichter bij onze tijd: het Romeinse imperium, voorzien van energie uit velerlei bronnen. Toen die energie bronnen, vaak door verwaarlozing of over gebruik, stagnaties gingen vertonen was het af gelopen met de glorie. Dit werd versterkt door een steeds complexer wordende samenleving, wat een steeds groter energie verbruik vereiste. Dit effect staat leerzaam beschreven in: Revolutie met recht door mr. R.H.J. Cox, bl ISBN Uitgave Stichting Prosperity Foundation 10

11 In onze tijd zien we een zelfde beeld: het verband tussen de beschikbaarheid van energie en welvaart, hier (voor de VS) uit gedrukt in dollars van het Gross Domestic Product (bij ons genoemd het Bruto Nationaal Product). In vergelijking met voorgaande beschavingen gaat het hier om ongelofelijk veel meer energie, gepaard met een daar mee overeen komende materiële rijkdom. Evenals bij voorgaande beschavingen betreft het ook bij ons biologisch gevormde energie, zij het nu in geconserveerde vorm, het resultaat van enkele miljarden jaren biologisch leven. De voorraad hiervan in onze aardbol is enorm. De mens is in staat om deze voorraad met gemechaniseerde snelheid aan te spreken, wat onze overvloed aan energie verklaart. Die periode begon met de uitvinding van de (verbeterde) stoom machine in 1850, gevolgd door de diverse typen explosie motoren aan het einde van de zeventiende eeuw. 11

12 Waar rijkdom en voedsel is groeit de bevolking. Na 1700 werd dit sterk ondersteund door steeds meer medische mogelijkheden en grotere higiène. Deze afbeeldingen komen uit rapport nr. 9 van Tullett Prebon. Er spreekt de verwachting uit dat er een grens is aan het aantal mensen dat onze aardbol kan dragen. De ontwikkeling die de grafiek toont ziet er dus behoorlijk dreigend uit. 12

13 13

14 Heel leerzaam om deze grafiek eens goed te bestuderen. Energie uit waterkracht centrales heb je vrijwel schoon aan de haak, vrijwel 100 % opbrengst. In 1930 spoot aard olie en aard gas zo ongeveer uit de grond; je was maar een fractie van een procent kwijt aan winnings energie. Steenkool uit mijnen scoort ook goed. Of steenkool uit grote machinale afgravingen, zoals in Queensland in Australië, het ook zo goed doen betwijfel ik zeer. In 1970 zien we de eerste verminderde opbrengsten: ca. 2 % winnings verlies. In de decennia daarna worden de opbrengsten geleidelijk steeds minder Bij Wind power en Photovoltaic solar spreekt men meestal over opbrengstrendement ; voor de gangbare silicium zonne panelen is dat ca. 15 %. Olie uit teer zand (Canada) en schalie brandstoffen leveren nauwelijks nog wat op. Shell en ExxonMobil hebben zich al terug getrokken uit de Amerikaanse schalieproductie. Enkele kleintjes houden nog vol, maar zullen het waarschijnlijk financiëel niet lang meer kunnen bolwerken. Bio brandstoffen zullen het nooit worden, dat is wel duidelijk. Hun opbrengst is een natuurlijk gegeven : ca 2 %. Voor niche producten kan het wel zin hebben, zoals bizondere producten uit algen. 14

15 Deze grafiek geeft een schatting over de nog beschikbare fossiele energie in de komende jaren, bij het huidige verbruik, omgerekend naar tonnen olie equivalent. We bevinden ons op dit moment iets voorbij de top, die peak oil wordt genoemd. Dat betekent dat er nu tekorten bezig zijn te ontstaan. Dat proces is al een poosje aan de gang; we merken dat aan de voortdurende stijging van de brandstof prijzen. Het meerdere geld dat je kwijt bent aan brandstof kun je niet aan andere zaken besteden, dus, onze welvaart neemt af. Het is, wat de fossiele energie betreft (de enige energievorm die er vandaag de dag nog steeds echt toe doet) een on omkeerbare zaak. De oorzaak van het verloop van deze grafiek zit in het feit dat de makkelijk winbare bronnen drastisch minder beginnen te produceren en de moeilijker bronnen steeds meer winnings energie vergen. Het is zinvol om ons energie verbruik eens op een grotere tijd schaal te bekijken (grafiek rechts). Realiseer u, in dit kleine stukje uitzonderlijke tijd leven wij nu. Dat is één malig! U begrijpt welke gigantische taak ons te wachten staat. 15

16 Het voorgaande wordt nog eens samen gevat in bovenstaande grafiek. Hier wordt het begrip EROEI in gevoerd: de energie die je over houdt, het surplus, van de energie die nodig was om die energie te verwerven. De grafiek is geextrapoleerd uit een ontwikkeling die al een tijd gaande is; het is een reële kwestie. Duidelijk is dat de afgrond aardig dicht bij is gekomen. Het tijdperk van de overvloedige fossiele energie is zo goed als afgelopen. Er zijn twee ontwikkelingen te signaleren die in gelijke mate aan het einde van het fossiele tijdperk bij dragen: sterk afnemend surplus en sterke prijs stijging van dat surplus. Logisch natuurlijk: wat schaars is wordt duur. 16

17 Wat er op komst is kun je je beter voorstellen door nog eens terug te kijken naar de olie crisis van Plotseling werd energie peper duur, en sloeg een flink gat in wat je dagelijks te besteden had. Er kwamen auto loze zondagen, ik herinner mij dat nog goed. Je kon met de fiets over de grote snelwegen toeren (al mocht dat naturlijk niet!). Toen al discussieerden wij er over of autoloze zondagen wel echt hielp voor brandstof besparing. We twijfelden, immers alles wat je eet en gebruikt aan goederen heeft een brandstof equivalent. Die brandstof besparing komt vanzelf, daar heb je helemaal geen auto loze zondagen voor nodig. Voor alles in het dagelijkse leven wordt brandstof gebruikt, dus alles wordt peper duur, dus koop je veel minder, dus bespaar je brandstof. Dat dringt vertraagd door in het hele maatschappelijke leven: de blauwe lijn. De grafiek laat duidelijk zien dat dat welvaarts gat lang na dreunt. De rode lijn laat zien dat afnemende EROEI een steeds groter beslag legt op het GDP (BNP), een proces dat al aan de gang is sinds 1965, maar in onze dagen uiteindelijk heeft geleid tot (gemiddeld) afnemende welvaart, en voor velen tot toenemende armoede. 17

18 Bovenstaande plaatjes demonstreren de invloed van afnemende EROEI. Het grijze blok stelt de omvang van de toe gevoerde energie voor. Een deel van die toe gevoerde energie is nodig voor het in stand houden van die energie stroom (donker rode pijl). Wat er dan over blijft (de beide blauwe pijlen samen, het surplus ) bepaalt onze dagelijkse welvaart. Die is, om de betekenis daarvan wat duidelijker te maken, in twee delen verdeeld. Het licht blauwe deel stelt de energie voor die nodig is voor de essentie van ons bestaan: eten, bijstand, bestuurs functies, zorg, e.d. Het donkerblauwe deel is voor investeringen en bestedingen van persoonlijke keuze. De rechter figuur laat zien welke bestedingen het eerst lijden onder de afname van de EROEI. De nu al zeven jaren durende crisis heeft meer oorzaken dan alleen een afnemende EROEI; rapport nr.9 van Tullett Prebon gaat daar uitvoerig op in. Maar die afnemende EROEI begint nu wel steeds meer invloed te krijgen. 18

19 Het energie verbruik dat wij zien lezen wij af op enkele meters: de gas meter, de elektriciteits meter, de benzine meter. Het Koninklijk Instituut van Ingenieurs (het KIVI) publiceerde een interessante brochure De Rekening Voorbij, in een poging om duidelijk te maken hoe de vork werkelijk aan de steel zit. Onze hele maatschappij, met alles wat daar in gebeurt, draait op energie. En dat is heel veel energie, meer dan we bij benadering vermoeden. 19

20 Het bovenstaande is precies de kern bewering van Tullett Prebon. 20

21 We moeten er rekening mee houden dat het gevecht om de laatste bronnen van min of meer makkelijk bereikbare fossiele brandstoffen hard zal zijn. De toevoer van energie naar Europa kan door incidenten, maar ook door meer permanente oorzaken, plotseling stagneren. 21

22 Deze duurzame energie problemen worden in de volgende dia s toe gelicht. 22

23 De belangrijkste bronnen van duurzame energie worden hier aan gestipt. 23

24 Om de diffuse stromings energie te verdichten tot technisch bruikbare vorm is ruimte nodig. Die energie moet letterlijk uit een grote ruimte bij elkaar geveegd worden. De engelse hoogleraar David MacKay heeft duidelijk uit gelegd hoe veel veeg ruimte nodig is voor ons huidig energie gebruik. Heel veel ruimte is nodig, eigenlijk meer dan wij hebben. Hij waarschuwt dan ook: Iemand die denkt dat hernieuwbare energie mogelijk is zonder grootschalige, ingrijpende infra structurele veranderingen, houdt zichzelf voor de gek. Hier over meer in volgende dia s. 24

25 De twee belangrijkste infra structurele eisen, waar aan moet worden voldaan om de spaarzame duurzame energie efficient te kunnen gebruiken, zijn: 1. Door het onregelmatige aanbod van stromings energie is een voldoende buffering nodig. 2. Het elektriciteits net moet optimaal geschikt zijn voor af en aanvoer van stromings energie. Ad 1. Val meren (meer niveau lager dan zee niveau, zie afbeelding) zijn al lang bestaande, maar nooit uit gevoerde plannen: plan Lievense (Marker waard) en een val meer eiland in de Noord zee (plan KEMA). Een ander, ook al oud, idee is Power to Gas van prof. Michael Sterner (zie bijgaande publicatie) : overtollige wind energie omzetten in waterstof gas. Terecht zegt prof. Sterner dat een hiërarchisch systeem van lange termijn en korte termijn buffering nodig is. Hier ligt nog een gigantische klus te wachten. Ad 2. Het huidige elektriciteits net is bedoeld voor energie transport van centrale naar een veelheid van gebruikers. Toekomstige elektrische energie wordt overal op geveegd en in het net gedumpt. 25

26 Dat kan niet zomaar. De net problemen zijn nu al fors. Het net moet totaal anders in gericht worden, en gecombineerd worden met verspreide buffering: misschien gelijkspanning i.p.v. wisselspanning. Het oude idee SmartGrid is een veel te complex en gebruiks onvriendelijk ICTprobeersel. 25

27 In een stijg meer is het meer niveau hoger dan het zee niveau. 26

28 Er is een uitzondering: de Goldis thal buffering in Duitsland, een pomp accumulatie buffering. Het is nuttig om hier op te merken dat alle buffering energie kost. Er zijn altijd pompen nodig om de evenwichts toestand te herstellen. Het beste kan dat ook weer met wind kracht, zoals bij de val meren. Ook buffering met grote en kleine accu batterijen kost energie en onderhoud. Over zulke noodzakelijke zaken wordt vaak niet gesproken, bij voorbeeld bij de prijsontwikkeling van stroom uit zonne panelen. Bereid u er maar op voor dat betrouwbare duurzame energie voorlopig schaars en duur is. Buffering is noodzakelijk om duurzame energie werkzaam te maken. Het is eigenlijk onbegrijpelijk dat zo n technologisch sterk Duitsland deze noodzaak zo verwaarloosd heeft. Bijgaand artikel Zonder buffering van duurzame energie geen besparing. 27

29 André Diederen, de schrijver van Global Resource Depletion, is wetenschappelijk medewerker van TNO. Hij is eens aan het rekenen geslagen over wat er nodig is aan grondstoffen om alle wind turbines en andere machinerieën te bouwen die nodig zouden zijn om onze huidige energie behoefte te dekken. Zijn conclusie is simpel: dat kan helemaal niet, zo veel grondstoffen zijn niet bij elkaar te sprokkelen. Het is op dit moment natuurlijk nog niet duidelijk waar dat uiteindelijk toe leidt, maar je kunt er natuurlijk wel een gegrond vermoeden uit afleiden. Dat is, dat de fossiele energie overvloed zich niet makkelijk zal herhalen in duurzame vorm. 28

30 Om van die grondstoffen behoefte iets te begrijpen kijken we eens naar het inwendige van een (Nederlandse!) wind turbine van Lagerwey, een hyper modern tandwiel loos exemplaar. De grote cilinder, vlak achter de turbine bladen, is de eigenlijke dynamo. De buitenring, waar we tegen aan kijken, is de stator. Hierin zit een groot aantal spoelen waarin de elektrische stroom wordt geïnduceerd door een rond draaiende ring van magneten die vast zit op de turbine as. 29

31 Dit is een fabricage hal waar de stator ringen worden gemaakt. Daar binnen komt later de ring met magneten te draaien. 30

32 Dit is een wind turbine met een meer klassieke, snel draaiende, dynamo (meestal generator genoemd). De dynamo wordt aangedreven met tussen schakeling van een tandwiel kast op de turbine as. Hier is geen kostbare magneten ring nodig, maar de nadelen zijn: grotere onderhouds gevoeligheid en een wat lager rendement door de tussen schakeling van tand wielen. 31

33 Er moet nog heel wat gebeuren in Duitsland voor de grote grijze schijf ook erneurbar is gemaakt! 32

34 We zijn nu toe aan het laatste punt van de problemen waar duurzame energie voor staat: 6. Door de diffuusheid van stromings energie is een tekort aan ruimte een wezenlijke beperking (prof. David MacKay). en waar de gemeente Bronckhorst een wezenlijke bijdrage aan kan leveren. Het boek Sustainable Energy without the hot air kan dat beter uitleggen dan ik op deze plaats. Daarom: lees dat boek! 33

35 Het is beter dat een authoriteit zo iets zegt, dan dat ik maar wat roep. 34

36 Wat doen we in de Achterhoek? 35

37 Vast besloten om te werken aan een duurzame energie opwekking in de Achterhoek. 36

38 Oprichting van de AGEM. 37

39 2011 : het Business Plan van de AGEM, een degelijke studie van aanpak. 38

40 Het bovenste deel van deze dia komt uit het Business Plan. Het grijze deel daar onder zijn mijn opmerkingen. De verbruiks gegevens zijn afkomstig van Liander, en vormen het uitgangs punt van het Business Plan. 39

41 Op deze bladzijde van het Business Plan ligt de focus op het gemeten elektriciteitsverbruik. Voor duurzame opwekking van deze energie is een geschatte verdeling gemaakt over PV ( = PhotoVoltaic = zonne panelen), wind turbines en waterkracht. Rechts daarvan is een daarvoor berekende investering vermeld. 40

42 De eerste kolom van het voorgaande blad, de verdeling van het elektriciteits verbruik over duurzame bronnen, is hier nog even apart zichtbaar gemaakt. De conclusie lijkt mij duideljk. En dan praten we alleen nog maar over een hele kleine fractie van het werkelijke energie verbruik in de Achterhoek. Ik hoop dat ik duidelijk hebben kunnen maken, hoe gigantisch groot de opdracht is waar wij met zijn allen voor staan. 41

43 Toelichting overbodig, denk ik. 42

44 Hoe heet dat jongetje? 43

45 De gemeente Bronckhorst. In het bij gevoegde Discussie avond Radstake heb ik de reactie van burgemeester Aalderink neer gelegd. Ik wil hier uitdrukkelijk mee delen dat ik deze reactie begrijp. Het gemeentelijke besluit om geen wind turbines toe te staan is een besluit van de gemeenteraad. Burgemeester Aalderink is terecht de beste en de populairste burgemeester van Nederland; we zijn er trots op zo n Burgemeester in Bronckhorst te hebben. En een goede burgemeester staat voor 100 % achter de besluiten van zijn gemeenteraad; die verdedigt hij tot zijn laatste adem tocht. Maar ik blijf toch een probleem houden. Ik denk dat het windturbine besluit, met het oog op een toekomst die nu al is in gegaan, niet getuigt van een goede verantwoordelijkheid voor die toekomst. Ik veronderstel dat het gebrek aan urgentie bij veel bestuurders vooral wordt veroorzaakt door een tekort aan kennis op energiegebied. Of misschien is een onderliggend probleem een gebrek aan moed, om een vervelende boodschap met klem onder de aandacht van de achterban te brengen. Hoe het ook zij, op deze wijze kunnen we niet door gaan; er móét wat gebeuren. 44

46 De eigen zwakte analyse van de gemeente Bronckhorst. 45

47 Ik voeg daar een eigen vermoeden aan toe. 46

48 Kijk naar haar recente gschiedenis. 47

49 De Achterhoek was eeuwen lang het Ruhr gebied van Nederland. 48

50 Eén van de hulp bronnen is altijd waterkracht geweest. Hier houdt een door waterkracht aan gedreven blaas balg het hoogocen vuur brandend. 49

51 Toen kwamen de stoom machines voor fabrieks aandrijving en vervoer. Er was geen over het paard getilde bevolking die een verbod op rokende schoorstenen af dwong. 50

52 Ijzergieteij Vulcaansoord, Terborg,

53 Vuur, rook en hitte. 52

54 Symbolen van kracht en macht. 53

55 Brief hoofd DRU

56 Leer, textiel, ijzer, hout, alle industrieën waren er. 55

57 Waterkracht in Zutphen. 56

58 Stoomblekerij G.J.ten Cate & zonen 57

59 Stoom weverij Gebroeders Driessen, Aalten,

60 59

61 Aan en afvoer van grondstoffen en producten. 60

62 Schip brug Doesburg,

63 Hummelo,

64 Afladen van huiden in Lochem. 63

65 Overstap punt in Lichtenvoorde. 64

66 Een dicht net van stoomtram lijnen bedekte Oost Nederland. 65

67 Dit is de Achterhoek! 66

68 Die molens stonden vaak op een belt, en konden behoorlijk hoog zijn. 67

69 Zoals deze. Meules ku j nieh misse! 68

70 Hermann Scheer, Duits parlementariër en professioneel econoom, is de grondlegger van de Duitse Erneuerbare Energie Gesetz (EEG). Hij heeft veel te hard gewerkt, en overleed op 13 october 2010 aan ernstig hart falen. Hij werd door iedereen geroemd om zijn heldere argumenten, zijn visionaire kracht, en zijn charismatische verschijning. Een jaar voor zijn dood werd de EEG enigszins gewijzigd: wind turbines op zee kregen een wat hogere kwh subsidie dan wind turbines op land. Hermann Scheer heeft zich daar, te vergeefs, krachtig tegen verzet. Hij vond dat wind turbines op land ( on shore zeggen we tegenwoordig) voorrang moesten hebben, om puur economische redenen. Hij was, en bleef altijd, een ras econoom. En tegelijkertijd was ook zijn kennis betreffende chemie, natuurkunde en elektro techniek indrukwekkend. Hij heeft enkele boeken geschreven die nog steeds tot de standaard kennis behoren op dit gebied. Een heel bekend boek is : Renewable Energy for a Sustainable Global Future and Energy Authonomy. The Economic, Social and Technological Case for Renewable Energy. 69

71 Hoe pak je dat aan? Goed kijken hoe Denemarken dat heeft gedaan, het land dat voor zijn elektrische energie volledig onafhankelijk is van ieder buitenland, en zelfs het energie buffersysteem perfect heeft op gelost. Er is een Energy Academy op Samsø, waar voor ieder internationaal publiek en groepen cursussen worden gegeven. Het recept is kortweg: Maak van wind turbines trots en eigen belang! Hier ligt een grootse taak voor bestuurders. 70

72 Voor wind turbines is vrij veel ruimte nodig. U moet zich voorstellen dat, na het op zuigen van energie uit stromende lucht door een bepaalde turbine, er in een ruim gebied rondom die turbine onvoldoende energie is voor zijn buur turbines. Een veilge afstand tussen turbines is 10 keer de blad diameter. Prof. David MacKay gaat zo ver te stellen dat ruimte de beperkende factor is voor een volledig duurzame energie voorziening. 71

73 Een reken voorbeeld. 72

74 Ieder boven genoemd punt is een harde realiteit. 73

75 Optimisme is noodzakelijk, anders rukken wij het niet. 74

76 Hier hoeft niemand iets aan toe te voegen. En nu.... aan het werk! 75

77 76

78 Otto Willemsen heeft voor gaande dia s bekeken en opmerkingen gegeven. Daarvoor dank ik hem zeer. Hij was ook zo vriendelijk om er enkele behartenswaardige dia s bij te leveren, die in het volgende zijn te zien. 77

79 78

80 79

81 80

82 81

83 82

84 83

85 84

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW)

Tegelijkertijd is het een gigantische opgave om de brandstoffen te winnen en. (Bild 1: CC BY-NC-ND 2.0, Peter Jakobs, Gut Eschergewähr, NRW) Wasteland Energy "Wasteland Energy" is de naam van een project dat onderzoekt hoe men in de dagelijkse omgang met minimale middelen zelf elektriciteit opwekken kan. We leven in een tijd waarin fossiele

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science

E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science 1 2 3. 9 8 7 E n e r g i e e x p e r i m e n t e n Science N. B. De OPITEC bouwpakketten zijn gericht op het onderwijs. 1 Wat je nodig hebt: Voor de motorhouder: Voor de ventilator: 1 grote houten schijf

Nadere informatie

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein

Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein ctie produ Hoe kunnen treinen op wind rijden? Les in de Groene Top Trein lesboekje02.indd 1 20-11-2015 13:20 Welkom in de Groene Top Trein! Het gaat deze trein voor de wind, want deze trein rijdt op wind.

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen

Energie Rijk. Lesmap Leerlingen Energie Rijk Lesmap Leerlingen - augustus 2009 Inhoudstafel Inleiding! 3 Welkom bij Energie Rijk 3 Inhoudelijke Ondersteuning! 4 Informatiefiches 4 Windturbines-windenergie 5 Steenkoolcentrale 6 STEG centrale

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

Jij en energie: zonne-energie

Jij en energie: zonne-energie De oneindige bron: Zonne-energie Passieve zonne-energie Een soort zonne-energie zal je al snel kunnen bedenken en dat is passieve zonne-energie. Passieve zonne-energie is energie waar je niets voor hoeft

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn Leerlijn Waar halen ze de ENERGIE vandaan? Inleiding De lesmethode van Solarkids heeft een doorgaande leerlijn voor het basisonderwijs. De leerlijn is gebaseerd op de kerndoelen die zijn opgelegd door

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom N e f i t h o u d t N e d e r l a n d w a r m CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen Tekst lezen en vragen stellen 1. Om een tekst goed te begrijpen is het erg belangrijk om een tekst actief te lezen. In de uitleg lees je hoe je dat moet doen. Als je actief leest, dan: - controleer je

Nadere informatie

Les Crisis in de olie

Les Crisis in de olie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Crisis in de olie Werkblad Les Crisis in de olie Werkblad Op zondag 4 november 1973 bestonden er nog geen inline- skates. Hadden ze wel bestaan, dan had je die dag heerlijk

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Hoe kunnen we dat probleem oplossen? Door er zelf een te maken! Wij maken in dit project een bloem die reageert op het licht.

Hoe kunnen we dat probleem oplossen? Door er zelf een te maken! Wij maken in dit project een bloem die reageert op het licht. Bloemen hebben zonlicht nodig om te bloeien, sommigen gaan zelfs dicht als het donker wordt. We moeten ze ook steeds kunnen verzetten zodat ze kan geplaatst worden in de tuin, op de vensterbank, op het

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

warmte en licht energie omzetting elektriciteit In een lamp wordt energie omgezet

warmte en licht energie omzetting elektriciteit In een lamp wordt energie omgezet Energieomzetting We maken veel gebruik van elektrische energie. Aan elektrische energie hebben we niet zoveel. Elektrische energie is maar een tussenvorm van energie. Bij een elektrische verwarming, willen

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen.

Alles om je heen is opgebouwd uit atomen. En elk atoom is weer bestaat uit protonen, elektronen en neutronen. 2 ELEKTRICITEITSLEER 2.1. Inleiding Je hebt al geleerd dat elektriciteit kan worden opgewekt door allerlei energievormen om te zetten in elektrische energie. Maar hoe kan elektriciteit ontstaan? En waarom

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Testen en metingen op windenergie.

Testen en metingen op windenergie. Testen en metingen op windenergie. Inleiding Als we rond groene energie begonnen te denken, dan kwam windenergie als een van de meest vanzelfsprekende vormen van groene energie naar boven. De wind heeft

Nadere informatie

LESMODULE OVER WINDENERGIE

LESMODULE OVER WINDENERGIE YOUNG ENERGY PROJECT - STUDENTEN LESMODULE OVER WINDENERGIE Inhoudsopgave Instructiebladen Les 1 Module windenergie, Instructieblad 1.1 4 Les 1 Ontdek, Instructieblad 1.2 5 Les 2 Onderzoek, Instructieblad

Nadere informatie

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden:

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden: Uitwerking examen Natuurkunde1 HAVO 00 (1 e tijdvak) Opgave 1 Itaipu 1. De verbruikte elektrische energie kan worden omgerekend in oules: 17 = 9,3 kwh( = 9,3 3, ) = 3,3 De centrale draait (met de gegevens)

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE)

Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Hartelijk welkom! Uniek nieuw initiatief Transition Town Breda Energie coöperatie: Brabants Eigen Energie (BREE) Peter Nuijten Mob: 06-22811585 E-mail: peter.nuijten@hotmail.nl 1 Concept Energie coöperatie

Nadere informatie

windenergie worden steeds belangrijker Beyza

windenergie worden steeds belangrijker Beyza windenergie worden steeds belangrijker Beyza 1 INHOUDSOPGAVE 2 VOORWOORD 3 3 INLEIDING 4 4 WINDENERGIE 5 5 VOOR- EN NADELEN VAN WINDENERGIE 5 6 GESCHIEDENIS 5 7 BEPERKINGEN BIJ HET PLAATSEN VAN WINDMOLENS

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver

Spaar energie! Wat is energie? Zelf aan de slag. Waarom energie besparen? Sommige centrales die elektriciteit. Stijn Dekelver Stijn Dekelver De maand oktober is al enkele jaren de maand van de energiebesparing. De overheid roept dan alle mensen in Vlaanderen op om zuinig om te gaan met energie. Sommige centrales die elektriciteit

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Zonne-energie gratis en schoon

Zonne-energie gratis en schoon Zonne-energie gratis en schoon Samen gaan we voor duurzaam Genieten van de zon. Buiten in de tuin, in het park of op het strand. De zon geeft ons gratis energie. We kunnen de zon ook op een andere manier

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Fig1.9 Zonne-energie: voorbeeldproefje

Fig1.9 Zonne-energie: voorbeeldproefje Zonne-energie Inleidende proef Doelstelling Het is de bedoeling om kort maar bondig de werking van een zonnepaneel uit te leggen. Daarna wordt de werking vlug gedemonstreerd wordt aan de hand van een kleine

Nadere informatie

Profi Oeco Power LPE 2 Natuur en techniek

Profi Oeco Power LPE 2 Natuur en techniek Met z n allen hebben wij dagelijks reusachtige hoeveelheden energie nodig. Kijk maar eens naar een heel normale dag: Je wordt s morgens gewekt door je wekkerradio. Deze krijgt de stroom natuurlijk uit

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

PROJECT H FROM O. Versie: 1. Dhr. Joosten. Maritiem Instituut Willem Barentsz. Door: Bart Enting, Bart Ruijter. Marijn Grevink,

PROJECT H FROM O. Versie: 1. Dhr. Joosten. Maritiem Instituut Willem Barentsz. Door: Bart Enting, Bart Ruijter. Marijn Grevink, PROJECT H FROM O Versie: 1 Dhr. Joosten Door: Bart Enting, Bart Ruijter & Marijn Grevink, Voorwoord Onder invloed van onder andere de economische crisis, zijn de olie prijzen torenhoog gestegen. Rederijen

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

Windturbine. Bouwplan

Windturbine. Bouwplan Windturbine Bouwplan Bouwplan Om onderstaande windturbine te maken kun je de aanwijzingen volgen die op deze pagina s staan. Deze turbine wordt een Savonius windturbine genoemd. Natuurlijk kan je bij elke

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Ons milieu, een kostbaar goed

Ons milieu, een kostbaar goed 1 Ons milieu, een kostbaar goed Datum Blz. 1. Inleiding 4 2. Soorten vervuiling 5 2.1. Luchtverontreiniging 5 2.2. Bodemvervuiling 6 2.3. Lichtvervuiling 7 2.4. Geluidsoverlast 7 2.5. Watervervuiling 8

Nadere informatie

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012

Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal. Waalre, 28 november 2012 Voorlichtingsbijeenkomst Coöperatie Waalre Energie Lokaal Waalre, 28 november 2012 Pieter Brouwers Voorzitter Agenda Doel van deze avond Hoe is de coöperatie geboren Wat kan er momenteel op het gebied

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Spiekbriefje Frisse Wind

Spiekbriefje Frisse Wind Spiekbriefje Frisse Wind Feiten over windenergie voor feestjes, verjaardagen of andere bijeenkomsten. Er worden dan veel halve waarheden over windenergie verkondigd, en dat is jammer, want windenergie

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen

TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen TB141-E Introductie in Energie & Industriesystemen Oefententamen 1 Aanwijzingen: Lees de vragen vooraf door en deel de beschikbare tijd in voor beantwoording van de vragen. Dit tentamen beslaat 20 meerkeuzevragen

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie.

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie. Veel gestelde vragen Er worden ons veelvuldig vragen gesteld over de werking en toepassing van de WhisperGen in scheeps- en woning installaties. De meest voorkomende ze zullen hieronder behandeld worden.

Nadere informatie

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2)

Theorie: Energieomzettingen (Herhaling klas 2) les omschrijving 12 Theorie: Halfgeleiders Opgaven: halfgeleiders 13 Theorie: Energiekosten Opgaven: Energiekosten 14 Bespreken opgaven huiswerk Opgaven afmaken Opgaven afmaken 15 Practicumtoets (telt

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Mei 2016 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Your added value provider

Your added value provider Energiebesparing Presentatie Energiebesparing waarom? Meer netto winst Efficient proces Energie besparen Minder CO2 beter milieu Minder onderhoud Energiebesparing: Energieverbruik Wereldwijd Rendement,

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

KI-78-09-820-NL-C. Het Zonnemysterie

KI-78-09-820-NL-C. Het Zonnemysterie KI-78-09-820-NL-C Het Zonnemysterie Het Zonnemysterie Publicatiebureau ISBN 978-92-79-12501-0 JURIDISCHE KENNISGEVING Noch de Europese Commissie, noch personen die namens de Commissie handelen, zijn aansprakelijk

Nadere informatie

Uitwerkingen van 3 klas NOVA natuurkunde hoofdstuk 6 arbeid en zo

Uitwerkingen van 3 klas NOVA natuurkunde hoofdstuk 6 arbeid en zo Uitwerkingen van 3 klas NOVA natuurkunde hoofdstuk 6 arbeid en zo 1 Arbeid verrichten 1 a) = 0 b) niet 0 en in de richting van de beweging c) =0 d) niet 0 e tegengesteld aan de beweging 2 a) De wrijvingskracht

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

weet dat een zonnepaneel net als een batterij energie levert weet waar een auto aan moet voldoen om op zonnepanelen een auto die op zonneenergie

weet dat een zonnepaneel net als een batterij energie levert weet waar een auto aan moet voldoen om op zonnepanelen een auto die op zonneenergie Gebruik de zon GROEP 7-8 72 65 minuten 1, 42, 44 en 45 De leerling: weet dat de zon gebruikt kan worden om bruikbare elektrische energie op te wekken kan voorbeelden noemen waarbij energie van de zon gebruikt

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Toekomstige mobiliteit. Opdracht 1: levenswijze in 2040

Toekomstige mobiliteit. Opdracht 1: levenswijze in 2040 Toekomstige mobiliteit Opdracht 1: levenswijze in 2040 Auteur: Hilmer Kodde Klas: CIV 12-21 Datum: 26-11-2012 Vak: Docent: Toekomstige mobiliteit Dhr. R.M.M Hogt Inleiding In 2040 over ongeveer 30 jaar

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Elementen Thema 5 Wonen

Elementen Thema 5 Wonen Toetstermen Energiebronnen Energieopwekking en transport Elektromagnetisme Drie energiebronnen noemen voor het verwarmen van een stoomketel (elektriciteitscentrale) Twee energiebronnen noemen voor het

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

Energie en milieu. Klas : Naam : Datum: OPDRACHT Nr : TE 30. Zoekopdracht milieuproblemen

Energie en milieu. Klas : Naam : Datum: OPDRACHT Nr : TE 30. Zoekopdracht milieuproblemen Klas : Naam : Datum: OPDRACHT Nr : TE 30 Energie en milieu Zoekopdracht milieuproblemen Je gaat uitzoeken hoe energieverbruik milieuvervuiling veroorzaakt. Je noteert in de tabel hoe jullie deze zoekopdracht

Nadere informatie

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen)

Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Repetitie magnetisme voor 3HAVO (opgavenblad met waar/niet waar vragen) Ga na of de onderstaande beweringen waar of niet waar zijn (invullen op antwoordblad). 1) De krachtwerking van een magneet is bij

Nadere informatie

Waterstofstroom - Agenda

Waterstofstroom - Agenda Rol van waterstof bij energietransitie Rob van der Sluis Waterstofstroom - Agenda Introductie MTSA Brandstofcel principe Waterstof en Energietransitie Het 2 MW project een fotoreportage 1 MTSA Technopower

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Elektronica. Opdracht. Materiaal

Elektronica. Opdracht. Materiaal Elektronica 1. Test de elektrische geleidbaarheid van de verschillende aanwezige materialen (karton, koperdraad, aluminium, water,...) door het materiaal vast te klemmen. Schets dit op een grafiek (lichtintensiteit

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.2. Kenmerken / Eigenschappen van Transportmiddelen KLAS 2A 2B 2C 2D 2G. Algemene Techniek Mnr.

Schooljaar: 2015-2016 TRANSPORT 3.2. Kenmerken / Eigenschappen van Transportmiddelen KLAS 2A 2B 2C 2D 2G. Algemene Techniek Mnr. TRANSPORT 3.2 Schooljaar: 2015-2016 Kenmerken / Eigenschappen van Transportmiddelen KLAS 2A 2B 2C 2D 2G Algemene Techniek Mnr. Baromeo 3.2. De kenmerken van Transportmiddelen Hiernaast zie je een moderne

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie