Het wereld voedselvraagstuk. Aardrijkskunde bovenbouw VWO

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het wereld voedselvraagstuk. Aardrijkskunde bovenbouw VWO"

Transcriptie

1 Het wereld voedselvraagstuk Aardrijkskunde bovenbouw VWO

2 Hoofdstuk 1: Vrij naar Praxis Geographie Hoofdstuk 2: Vrij naar Praxis Geographie en R.T.A. Adriaens in NTR schooltv- Aardrijkskunde voor de Tweede Fase Hoofdstuk 3: Vrij naar NOCW Vensters op wereldburgerschap R.T.A. Adriaens

3 Inleiding: Het wereld voedselvraagstuk Een tortillacrisis in Mexico, boeren die plaats moeten maken voor bananen- of palmolieplantages in Midden-Amerika of Zuidoost-Azië, voedselrellen in Indonesië, Tunesië en Egypte. Allemaal zaken die direct te maken hebben met het wereld voedselvraagstuk. De centrale vraag in dit vraagstuk is: Hoe krijgt iedereen op de wereld voldoende voedsel van voldoende kwaliteit? Het lijkt simpel te beantwoorden, maar dat is het niet. Door globalisering zijn we afhankelijk geworden van een voedselproductie die vaak aan de andere kant van de wereld plaatsvindt. Wat als daar de oogst mislukt? In dit boekje ga je een aantal casussen onderzoeken die nauw verbonden zijn met het wereld voedselvraagstuk. De casussen geven je samen een beeld van de complexiteit van het vraagstuk. De eerste casus gaat over de tortillacrisis die in 2007 in Mexico woedde. In deze casus verken je hoe een centrumland (de VS) en een semiperiferieland (Mexico) elkaar kunnen beïnvloeden als ze samen in een vrijhandelsorganisatie zitten. De tweede casus gaat over de internationale handel in bananen. Deze casus laat aan de hand van een enkel product (bananen) zien hoe de internationale handel in elkaar steekt en hoe verschillende groepen mensen daar elk een ander oordeel over vormen. De derde casus gaat over de oliepalm, een multifunctionele plant die aan een opmars bezig is. Deze opdracht voer je uit in Google Earth. Na de drie casussen wordt de achtergrond van het wereld voedselvraagstuk nog kort weergegeven. Je eindigt met het schrijven van een brief aan de staatssecretaris van landbouw.

4 1. De tortilla-crisis In 2007 vonden in Mexico allerlei demonstraties plaats tegen de hoge voedselprijzen, vooral die van het nationale voedsel, de tortilla. Deze demonstraties werden samen de tortilla-crisis genoemd. Dat de tortilla-crisis niet op zich zelf staat blijkt wel uit de graancrisis die in 2011 een grote rol speelde bij de revoluties in Tunesië en Egypte, de oorlog in Libië en de demonstraties of onlusten in Syrië, Bahrein, Jemen, Marokko en zelfs China. Mysterie Je gaat de tortilla-crisis analyseren door een werkwijze toe te passen die mysterie wordt genoemd. Je moet daarbij een antwoord geven op een centrale vraag door 21 op het eerste gezicht op zich zelf staande kaartjes- zo te ordenen dat ze samen het verhaal van de tortilla-crisis vertellen. De centrale vraag Wat is het verband tussen het tanken van mr. Green en de ontevredenheid van Maria Sanchez en haar zoon Pedro? Maak dit verband duidelijk door de 21 kaartjes logisch te structureren. Je moet je bevindingen kunnen presenteren aan de hand van een aantal belangrijke begrippen. Denk hierbij aan: NAFTA, het wereldvoedselvraagstuk, het energievraagstuk, milieubewustzijn, fossiele en alternatieve energiebronnen, centrum-periferiemodel, afhankelijkheid Mr. Green uit Colorado tankt biobrandstof E85 voor zijn nieuwe Chevrolet Avalance, die sinds kort is uitgerust met een tank voor een mengsel dat bestaat uit 85% bio-ethanol en 15% benzine. Maria Sanchez, moeder van de 14-jarige Pedro, heeft een verre reis achter de rug. Zij is vanuit het zuiden van het land naar de hoofdstad Mexico-stad gereisd om deel te nemen aan een demonstratie tegen de hoge tortillaprijzen. Tijdens de demonstratie wordt geroepen: Zonder tortilla s geen Mexico!

5 Informatiekaarten 1. Prijs ruwe aardolie 2. Bio-ethanol Bio-ethanol wordt gemaakt uit biomassa, bijvoorbeeld suikerriet of maïs. Bij de verbranding van bio-ethanol komt precies de hoeveelheid CO 2 vrij, die daarvoor tijdens de groei door de planten was vastgelegd. Omdat voor de oogst en de destillatie nog energie nodig is, is het proces niet helemaal CO 2 - neutraal. 3. Bio-ethanol-installaties in de VS 116 installaties, waarvan er 11 worden uitgebouwd 79 installaties in aanbouw 200 installaties zijn gepland Stand: eind Speculeren met maïs Op een pamflet leest Pedro dat miljoenen tonnen maïs voor pesos per ton worden opgekocht door grote internationale speculanten. Daardoor wordt het aanbod kunstmatig klein gehouden. Op een later tijdstip worden deze voorraden maïs voor meer dan pesos op de markt verkocht kg maïs is goed voor 460 kg brood (= cal) 40 kg rundvlees (= cal) 100l biobrandstof (= 0 cal) 6. Bio-ethanol vs aardolie Biobrandstof kan een vervanger voor aardolie worden, zegt een boer uit het dorp van mr. Green. De meeste Amerikanen merken daarbij helemaal niet dat ze ethanol tanken. Het wordt bijgemengd met normale benzine (5-10%). In een jaar tijd steeg het aandeel van de maïsoogst dat tot brandstof verwerkt wordt van 6 naar 24%. 7. Het belang van de tortilla voor Mexico Dagelijks worden er in heel Mexico 300 miljoen tortilla s gegeten De tortilla dekt als basis van het voedsel bijna 50% van de hoeveelheid calorieën die mensen binnenkrijgen, vooral bij de allerarmsten De tortilla maakt mes, vork en bord overbodig 10. De familie van Pedro De oudoom van Pedro was vroeger boer. Na de oprichting van de NAFTA in 1994 moest hij, net als veel andere kleine boeren, zijn bestaan als akkerbouwer opgeven, omdat concurreren met de gesubsidieerde goedkope maïs uit de VS niet mogelijk was. 13. De ontwikkeling van maïs in Mexico De waarde van het jaar 1993 is op 100% ingesteld. Jaar binnenlandse productie Verbruik % 130% % 182% 8. Multinationals Als Pedro in de supermarkt voor de schappen met maïs staat, ziet hij alleen de etiketten van drie grote multinationals: Gargill, Maseca en Minsa. Deze drie multinationals zijn de grootste opkopers van Mexicaans maïs. Tegelijkertijd zijn ze ook de importeurs van maïs uit de VS. Ze bepalen zowel hoeveel Mexicaanse maïs ze afnemen als voor welke prijs de maïs in de schappen ligt. 11. Recept voor een maïstortilla 300g maïsmeel, 200g water, 1tl zout. Alles mengen en goed doorkneden. In kleine balletjes verdelen en tot een tortilla draaien. In een koekenpan me hete olie de tortilla in 1 a 2 minuten bakken. 14. Veranderingen in de Mexicaanse landbouw Sinds de oprichting van de NAFTA in 1994 zijn twee miljoen arbeidsplaatsen in de landbouw verloren gegaan, 2 miljoen hectare 9. Gebruik van maïs als brandstof 12. Een bio-ethanol auto Mr. Green heeft, na het zien van een documentaire over klimaatverandering, besloten om zijn huidige auto te vervangen door een E85-Chevrolet Avalance. Met deze auto draagt hij nog maar weinig bij aan de uitputting van de aardoliereserves. 15. Kinderen van de maïs In Popol Vuh, het heilige boek van de Maya s, staat geschreven dat de goden de mensen vormden uit maïsmeel. De Maya s noemden zichzelf dan ook wel Kinderen van de maïs.

6 16. De prijs van een tortilla Maria Sanchez en haar zoon Pedro demonstreren tegen de hoge tortillaprijs. De normale prijs is 6 pesos per kg (ongeveer 42 eurocent). Nu is de prijs al gestegen tot 15 pesos per kg. 19. Kerncijfers van Mexico Aantal inwoners 113 miljoen % onder de armoedegrens 40-50% % banen in de primaire sector 15% % banen in de secundaire sector 26% % banen in de tertiaire sector 59% akkerland ligt braak en 8 miljoen Mexicaanse boeren voelden zich gedwongen (illegaal) naar de VS te gaan. 17. De import van maïs Mexico moest in 2005 ongeveer 7,5 miljoen ton maïs importeren. Dat is een derde van de totale import aan landbouwproducten. De geïmporteerde maïs kwam vrijwel uitsluitend uit de VS. 20. Politieke doelstellingen in de VS De VS is marktleider in het destilleren van ethanol uit maïs. President Bush heeft al in 2007 ambitieuze doelstellingen geformuleerd: In 2017 moet het verbruik van fossiele brandstoffen met 20% zijn teruggedrongen, o.a. door de vervanging van benzine door bio-ethanol 18. Alle daagse leven Als er niet genoeg geld is voor vlees is, kom je ook zonder thuis, zegt Pedro s moeder Maria Sanchez. Maar zonder tortilla s kun je echt niet. Om haar gezin van zes personen te voeden, moet ze ongeveer 80% van het gezinsinkomen besteden aan voedselproducten. 21. Kerncijfers van het bedrijf Cargill Verantwoordelijk voor 25% van de graanexport van de VS medewerkers op locaties in 68 landen Omzet in 2006: 88,3 miljard USdollar Nettowinst in 2006: 2,34 miljard US-dollar

7 De tortilla-crisis de achtergronden In Noord-Amerika speelde zich enkele jaren geleden een conflict af dat de tortilla-crisis wordt genoemd. Met de term tortilla-crisis worden grote landelijke demonstraties in Mexico bedoeld waarmee in januari 2007 tienduizenden Mexicanen protesteerden tegen de snelle stijging van de voedselprijzen. In de weken voorafgaand aan de demonstraties stegen de prijzen van tortilla s van 6 tot bijna 13 pesos per kg. De oorzaak was de prijs van het hoofdbestanddeel van tortilla s: maïs. De prijs van maïs steeg in de tweede helft van 2006 van ongeveer 2,20 US-dollar per bushel (25,4 kg) naar 4,05 USdollar. De gebakken maïspannenkoeken zijn in Mexico niet alleen het hoofdbestanddeel van het voedsel, maar ook een belangrijk onderdeel van de nationale cultuur. De dagelijkse tortillaconsumptie ligt in Mexico op ongeveer 300 miljoen, dit betekent bijna 3 tortilla s per inwoner. Omdat maïs ook een belangrijk veevoedergewas is, stegen ook de prijzen van dierlijk voedsel als vlees en melk. Vooral de ongeveer 40% van de Mexicaanse bevolking die onder de armoedegrens leeft werd erg getroffen door de gestegen voedselprijzen. De oorzaken van de crisis De oorzaken van de Mexicaanse tortilla-crisis moeten gezocht worden in twee complexen waarin de relatie met het noordelijke buurland de Verenigde Staten een belangrijke rol speelt. Ten eerste heeft het te maken met het groeiende mondiale milieubewustzijn. Centrumlanden als de VS gingen op zoek naar alternatieven voor fossiele energiebronnen als aardolie. Dit leidde tot een regelrechte boom van het gebruik van biobrandstoffen. Waar in bijvoorbeeld Brazilië de nadruk ligt op het maken van brandstof uit suikerriet, ligt in de VS de nadruk op het produceren van bio-ethanol uit maïs. Dit bio-ethanol wordt vooral gebruikt als bijmenging bij gewone benzine. Met de prodcutie van bio-ethanol wordt geprobeerd de afhankelijkheid van aardolie te verminderen. Het gebruik van bioethanol wordt door de politiek dan ook sterk gestimuleerd. Zo zal het aandeel bijmenging met bioethanol de komende jaren stijgen tot ongeveer 15% in de VS. In tussentijd is er zelfs al een nog puurdere vorm van bio-ethanolbrandstof op de markt: E85, dat bestaat uit 85% bio-ethanol en 15% benzine. De automobielindustrie brengt inmiddels ook al auto s op de markt die zowel benzine als E85 kunnen tanken. De geringe uitstoot van schadelijke gassen bij het gebruik van bio-ethanol kan het imago van automobielbedrijven immers verbeteren. Het gebruik van maïs als brandstof leidde tot een verkleining van het aanbod van maïs op de voedselmarkt en dus tot een prijsstijging. Dit wordt nog versterkt door de speculatie door grote maïsproducenten. Zij benutten hun monopoliepositie op de Amerikaanse markt om hun winsten te maximaliseren. In 1994 werd de NAFTA (North American Free Trade Agreement) opgericht, een vrijhandelsovereenkomst tussen Canada, de VS en Mexico. Door het geleidelijk afbouwen van de invoerheffingen tussen de drie landen werden de Mexicaanse landbouwers de directe concurrenten van de Amerikaanse boeren. De Amerikaanse boeren produceren echter maïs tegen een lagere kostprijs dan de Mexicanen, vooral omdat zij veel grootschaliger werken. Vooral de kleine Mexicaanse landbouwers dolven hierbij het onderspit en gaven hun bedrijf op. Dit leidde tot een concentratie van het marktaandeel bij de grote handelsconcerns in de VS. Mexico is tegenwoordig

8 afhankelijk van de import van landbouwproducten. Het moederland van de maïs moest in 2005 ongeveer een derde van haar behoefte aan maïs uit het buitenland, met name de VS, importeren. Als reactie op de crisis stelde de Mexicaanse regering een maximale prijs vast voor maïs van 8,50 pesos per kg. Bovendien werd direct een extra hoeveelheid van ton maïs geïmporteerd. De prijs ligt echter nog steeds 40% hoger dan voor de crisis. In de toekomst kan de concurrentie tussen het gebruik van maïs als voedsel of als brandstof opnieuw verscherpen.

9 2. Het groene goud van Midden-Amerika Bananen zijn al vele tientallen jaren de meeste geliefde zuidvrucht in Nederland. De banaan is één van de langst gecultiveerde gewassen ter wereld en bevat veel vitaminen. Daarnaast is de banaan zeer geschikt als sportvoeding en heeft het een rustgevende werking. Opvallend genoeg is de banaan nauwelijks duurder dan de appel van eigen bodem, en dat terwijl de banaan een halve wereldreis aflegt voordat hij bij ons in de supermarkt ligt. Toch laat de, bij ons inmiddels zo alledaagse, vrucht diepe ecologische, economische en sociale sporen achter in de herkomstlanden. Geen wonder dat de banaan dan ook al inzet is geweest van talrijke transcontinentale handelsconflicten. Hieronder vind je een aantal bronnen met opgaven. Je begint de opdracht met het bekijken van een korte documentaire van NTR over het wereld voedselvraagstuk: In de documentaire wordt verteld hoe Amerikaanse en Europese multinationals de handel in bananen voor een groot deel beheersen. De bananen op de Europese markt komen uit een klein aantal landen, voornamelijk in Latijns Amerika en Afrika. Bekijk onderstaande twee cirkeldiagrammen. Bananenproductie per land (gemiddeld over de periode ) India 37% 7% 8% 21% 9% 9% 9% Brazilië China Filipijnen Ecuador Indonesië de rest van de wereld Bananenexport per land (gemiddeld over ) 29% 29% Ecuador Costa Rica 7% 10% 12% 13% Filipijnen Colombia Guatemala de rest van de wereld Vrij naar:

10 1. Welk gemeenschappelijk kenmerk hebben de landen die veel bananen produceren? 2. Leg uit waarom de landen die het meeste bananen produceren niet de grootste exporteurs zijn. De mondiale vraag naar bananen stijgt. 3. Geef twee ontwikkelingen die een belangrijke bijdrage leveren aan de toenemende vraag naar bananen. Om aan de toenemende vraag te voldoen zullen bananen-multinationals hun productie in landen als Equador en Costa Rica willen uitbreiden. 4. Leg uit dat zo n uitbreiding van de productie voor een deel van de boerenbevolking van deze landen negatief kan uitpakken. 5. Waarom zullen de regeringen van deze landen de multinationals toch vaak toestemming geven tot uitbreiding van de bananen-productie? Bron 1. Hoewel de bananenplant een hoogte van wel zes meter kan bereiken, is het strikt genomen geen boom, maar een struik. De schijnstam van de bananenplant bestaat namelijk uit dicht op elkaar liggende bladeren. Er zijn meer dan duizend verschillende soorten van de bananenstruik. De bij ons uit de supermarkt bekende bananen zijn fruit- of dessertbananen. Daarnaast worden er ook veel kook- of meelbananen verbouwd, die in gekookte of gegrilde vorm een belangrijke voedselbron zijn in de landen waar bananen groeien. Vezelbananen worden vooral in Indonesië veel verbouwd. Bananen groeien alleen goed in de vochtige tropen in de buurt van de evenaar. Ze hebben een gelijkmatige temperatuur nodig van tussen de 20 o en de 27 o Celsius, veel zon en tussen de en mm neerslag per jaar. Dwergbananen zijn iets minder vatbaar voor kou dan gewone bananen en groeien ook in de subtropen, het dichtst bij op de Canarische Eilanden. Bananenstruiken groeien zeer snel, al na negen maanden wordt de volledige hoogte bereikt. De bloemstam groeit daarna door de schijnstam heen en vormt rood-paarse bloemenschermen. Uit deze bloemenschermen ontstaan ronde trossen waaraan zogenaamde bananenhanden groeien. Iedere tros telt tien tot twaalf handen met daaraan 14 tot 18 bananen, de bananenvingers. Die groeien overigens eerst naar onder en pas later naar boven richting het zonlicht. Daardoor zijn de bananen krom. De bananen kunnen het hele jaar door geoogst worden, per tros ongeveer 200 vruchten met een totaal gewicht tot ongeveer 50 kilogram. Als de bananentros door de plantagearbeider met een machette losgeslagen wordt, zijn de vruchten nog groen. Dat is belangrijk. Pas door het onderbreken van de toevoer van de sappen van de struik, komt een biochemisch proces op gang waarbij in het vruchtvlees suiker wordt gevormd. Tegelijkertijd krijgt de banaan zijn gele kleur. Door te koelen kan dit proces vertraagd worden. Dit wordt bijvoorbeeld gedaan op de koelschepen waarmee de bananen worden vervoerd. Pas in het land waar de bananen uiteindelijk geconsumeerd zullen worden, wordt het rijpingsproces door de toevoeging van een plantenhormoon weer in gang gezet.

11 Een klimaatdiagram van een klimaat dat gunstig is voor de groei van bananen.

12 Bron Leg uit waardoor een zelfgeoogste banaan op een plantage in Midden-Amerika niet zoet, maar melig smaakt. Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten. 7. Waarom zijn de bananen krom? 8. Welk klimaat (volgens het systeem van Köppen) past bij het klimaatdiagram op de vorige bladzijde? Gebruik voor je antwoord eventueel de Grote Bosatlas. 9. Waarom moeten bananen groen geplukt worden? 10. Waarom is het starten van een bananenplantage voor ondernemers die snel geld willen verdienen een betere investering dan het starten van bijvoorbeeld een rubberplantage? Costa Rica sloeg halverwege de jaren 1980 een nieuwe politieke koers in met betrekking tot landgebruik: Het aantal hectare waarop exportbananen ( het groene goud ) werden verbouwd, moest toenemen. Tussen 1985 en 1995 maakte meer dan hectare regenwoud plaats voor bananenplantages. Het oppervlak waarop bananen werden verbouwd groeide daarmee tot hectare. Costa Rica behoort tot de tien landen op de wereld met de grootste jaarlijkse hoeveelheid neerslag. Het verdwijnen van het regenwoud heeft dan ook geleid tot overstromingen en bodemerosie. Na het verwijderen van het regenwoud werden bananenstruiken geplant. De monocultuur waarin de bananen verbouwd worden maakt de planten zeer gevoelig voor bacteriën, schimmels en insecten. Daarom worden giftige pesticiden en insecticiden gebruikt. De plantages worden daarmee vanuit vliegtuigen besproeid. Plantagearbeiders en omwonenden worden daarmee aan een nauwelijks te controleren gevaar blootgesteld. Grote pamfletten die waarschuwen voor de vogels van de dood helpen daartegen niet veel. Zodra de bananentrossen gaan groeien worden ze in blauwe plastic zakken verpakt. De binnenzijde van de zakken is met insecticiden behandeld, om de erin groeiende vruchten te beschermen. Als de bananen groot genoeg zijn, slaat een plantagearbeider met een krachtige hef met zijn machete, de 35 tot 50 kilogram zware trossen van de struik. Daarna draagt hij elke tros op zijn schouder naar een kabelbaan. Met de kabelbaan worden de trossen bananen naar een verwerkingshal gehesen. Eén arbeider kan op een dag ongeveer 200 trossen bananen oogsten. Aangekomen in de verwerkingshal wordt de folie verwijderd. Elke tros wordt met messen verdeeld in ongeveer 10 kleine trossen (de zogenaamde handen ) met elk ongeveer 20 bananen. Deze kleine trossen gaan, voor desinfectie, in een waterbad. De handen worden daarna verder verkleind en de slechtere vruchten worden eruit gesorteerd. Een vrachtwagen vervoert deze slechtere vruchten om elders verwerkt te worden tot babyvoeding of veevoer. In de verpakkingsfabriek wordt het groene goud nog een keer in een bad met Thiabendazol gedoopt om de bananen voor hun lange reis tegen schimmels te beschermen. Tot slot worden de bananen nog beplakt met merklabels en in karton verpakt. De kartonnen dozen worden op pallets in een koelcontainer geladen. Een grote vrachtwagen vervoert de container naar een overlaadstation van de betreffende onderneming in de buurt van de haven van Puerto Limon, waar die bananen enkele dagen later op een enorm koelschip worden geladen. Aangekomen in Europa of Noord-Amerika moeten de bananen vaak nog enkele weken rijpen voordat ze in de winkels verkocht kunnen worden. 11. Zet de verschillende stappen in de productie van bananen in de juiste volgorde, door de foto s op de volgende bladzijde in de juiste volgorde te plaatsen.

13 A B C D E F G H

14 Bron 3: Twee visies op arbeidsomstandigheden op een bananenplantage. Juan Sin Tierra (arbeider op een bananenplantage in Costa Rica op de website van BanaFair) Costa Rica is een land met schitterende tropische regenwouden, die een enorme biodiversiteit herbergen. De komst van multinationale bananenconcerns heeft het landschap en onze levensstijl echte radicaal veranderd. Er werd ons van alles beloofd: werk, geld, infrastructuur en koophuizen; kortom een beter leven. Maar ook toen er daadwerkelijk vooruitgang kwam, zijn wij veel ons land en onze rechten kwijtgeraakt. Wij bekommeren ons, ons hele leven om een vrucht die wij zelf niet eten. Wij planten, oogsten en verpakken deze vrucht. De vijf euro die hier voor een doos bananen neergeteld wordt, is zo weinig dat de arbeiders van hun loon alleen in het meest noodzakelijke levensonderhoud kunnen voorzien. Wij verdienen ongeveer 200 euro per maand. Daarvan kunnen we voedsel en kleding kopen en de bus betalen. Sparen komt er echter niet van, en als je ziek wordt En er komen veel ziekten voor onder de bananenarbeiders. Veel mannen zijn door het gebruik van pesticiden impotent geworden en kunnen dus geen kinderen meer krijgen. Er worden ook veel kinderen dood geboren. Veel van het gif wordt gemaakt in Europese landen als Duitsland en Nederland. De bananenindustrie heeft ook geleid tot verontreiniging van bodem en water. Deze situatie begint weliswaar aanzienlijk te verbeteren, rivieren worden schoner en delen van het tropisch regenwoud wordt beschermd. Veel belangrijker is het echter dat ieder mens zijn eigen ontplooiingsmogelijkheden heeft. Wij maken ons grote zorgen over de mogelijkheden van onze kinderen. Thyss Henze (directeur marketing Del Monte) Ik kan natuurlijk alleen voor mijn eigen bedrijf spreken, maar ik kan wel stellen dat uitspraken als de arbeidsomstandigheden op de plantages worden met de dag slechter of 80% van de plantagearbeiders krijgt alleen een tijdelijk contract echt niet waar zijn. Feit is dat bananenarbeiders minstens 25% meer verdienen dan het wettelijk vastgestelde minimumloon. Geen enkele multinational kan het zich permitteren om de wetten aan zijn laars te lappen en dat doen wij derhalve ook niet. Wat betreft de milieubelasting: de aandacht voor het milieu wordt steeds belangrijker bij de productie van bananen in Costa Rica. In plaats van insecticiden worden steeds meer insectenvallen gebruikt. Om bodemerosie tegen te gaan worden tussen de bananenstruiken en in de omliggende velden bodembedekkers geplant. De bananenstruiken dichtbij rivieren wordt vervangen door andere struiken en ondergroei. De waterkwaliteit van beken en rivieren is al jaren aan het verbeteren. (..) De bananenplantages van ons bedrijf liggen vooral op oud bananenland, grond die vroeger ook in gebruik was voor de verbouw van bananen en op voormalige weidegrond. Dat er de afgelopen twintig jaar in een beperkt aantal gevallen sprake is geweest van het kappen van stukken regenwoud bestrijden wij niet (..) Vandaag de dag is 27% van het oppervlak van Costa Rica aangewezen als Nationaal Park. Het behoud van flora en fauna wordt daar door strenge regelgeving gegarandeerd. Spreken deze cijfers geen duidelijke taal: 27% Nationaal Park (en) 1% bananenplantages!

15 12. Neem de argumenten van Juan Sin Tierra en Thyss Henze over in het onderstaande schema: Arbeidsomstandigheden Juan Sin Tierra (plantagearbeiders en milieuactivisten) Thyss Henze (multinationale bananenondernemingen) De belasting van het milieu 13. Aan wie zou jij een reactie willen schrijven? Aan Juan Sin Tierra of Thyss Henze? Geef de belangrijkste twee punten uit je reactie. Bron 4: Hoe komt de prijs van een kilo bananen tot stand? goedkope bananen worden verbouwd op plantages van multinationale ondernemingen. Fairtrade bananen worden vooral verbouwd door kleine boeren die zich hebben aangesloten bij coöperaties. goedkope bananen Fairtrade bananen Plantagearbeiders 5ct 10ct Productiekosten 5ct 15ct Winst voor bezitters plantages 5ct 5ct Transport en douanekosten 20ct 30ct Grote handelsondernemingen / 10ct 15ct coöperaties Het rijpen van bananen 20ct 20ct Winkels/detailhandel 30ct 30ct Eindprijs 100ct 125 ct NB. Bij Fairtrade koffie doet zich de laatste jaren het volgende voor: Door de gestegen koffieprijs verkopen minder kleine boeren hun koffiebonen aan de Fairtrade-coöperaties, omdat ze meer verdienen aan de (gestegen) marktprijs. 14. Beredeneer waarom de productiekosten voor Fairtrade bananen hoger zijn. 15. Beredeneer waarom de transportkosten voor Fairtrade bananen hoger zijn. 16. Beredeneer waardoor de prijs van koffie op de wereldmarkt is gestegen. 17. Denk jij dat we een zelfde ontwikkeling voor de prijs van bananen kunnen verwachten? Waarom denk je dat?

16 3. Het wereldvoedselvraagstuk de theorie Begin 2008 werden er in Indonesië en een aantal andere landen voedselrellen gemeld. Mensen protesteerden tegen de sterk gestegen voedselprijzen. In 2011 staken dergelijke rellen in een groot aantal landen op. De gestegen voedselprijzen speelden een belangrijke rol in de revoluties in Tunesië en Egypte, de burgeroorlogen in Libië en Syrië en protesten in o.a. Bahrein, Jemen, Marokko en China. Hoe komt het dat voedselprijzen zo sterk stegen? Tussen 2005 en 2008 stegen de voedselprijzen wereldwijd met 75%. Er is niet één afzonderlijke oorzaak voor deze prijsstijgingen, het gaat om een combinatie van verschillende oorzaken. - De gestegen welvaart, vooral in landen als China en India, heeft gezorgd voor een toenemende vraag naar landbouwproducten. Er wordt niet alleen meer geconsumeerd, maar er wordt ook meer vlees geconsumeerd. En voor de productie van vlees zijn in de vorm van veevoer extra landbouwproducten nodig. Als de vraag naar landbouwproducten toeneemt en het aanbod neemt veel minder toe, stijgen de prijzen. - Door de toenemende vraag naar biobrandstoffen wordt een deel van de landbouwproductie, die anders als voedsel zou worden gebruikt, gebruikt als brandstof. Biobrandstof wordt onder andere gemaakt uit suikerriet, maïs, palmolie en koolzaad. - Natuurrampen, misschien als gevolg van klimaatverandering, hebben het aanbod van landbouwproducten verkleind. Overstromingen in West-Afrika, extreme droogte in Australië en zware sneeuwstormen in China zorgden allemaal voor het mislukken van oogsten. Extreme hitte en droogte zorgden er in de zomer van 2010 in Rusland voor dat een groot deel van de graanoogst in vlammen opging of verdorde. Rusland is een grote aanbieder van graan op de wereldmarkt. Landen als Egypte importeren het grootste deel van hun graan uit Rusland. De mislukte Russische oogst leidde in Egypte in het najaar van 2010 dan ook tot explosieve stijgingen van de broodprijs. Dit vormde de voedingsbodem voor de Egyptische revolutie in het voorjaar van Ook na deze revolutie bleven de protesten overigens aanhouden, Egypte blijft als importeur namelijk afhankelijk van de graanprijs op de wereldmarkt. - De hoge brandstofprijzen zorgen ervoor dat de transportkosten ook hoog zijn. Dit wordt doorberekend in de uiteindelijke voedselprijzen. Januari 2011: voedselrellen in Tunesië worden neergeslagen

17 Vooral de allerarmsten zijn kwetsbaar voor prijsstijgingen. Zij besteden namelijk het grootste deel van hun inkomen aan het kopen van voedsel. Vreemd genoeg wordt er op aarde genoeg voedsel geproduceerd om de hele wereldbevolking te voeden. Het voedselvraagstuk is dus eigenlijk een verdelingsvraagstuk. Veel van de allerarmsten, wereldwijd zo n 900 miljoen mensen, hebben onvoldoende toegang tot voedsel. Dit komt door oorlog, armoede en belemmerende handelsstructuren. Vooral in Noord-Amerika wordt door boeren zeer grootschalig geproduceerd. Deze boeren kunnen ook beschikken over de modernste landbouwtechnieken, het beste zaaigoed en de beste kunstmest. Zij produceren dan ook tegen een lage kostprijs. Afrikaanse of Indiase boeren produceren op hun kleine akkertjes, zonder veel hulpmiddelen en een slechte toegang tot de markt, tegen een hogere kostprijs. Het lukt de Afrikaanse of Indiase boeren dan ook niet hun voedsel af te zetten op de grote consumptiemarkten in Noord-Amerika en Europa. Als de overschotten van de Amerikaanse boeren dan ook nog eens tegen dumpprijzen in Afrika of India worden verkocht, worden de boeren daar in hun voortbestaan bedreigd. Zonder een lokale voedselvoorziening is de kans op hongersnood erg groot. Zeker wanneer er een burgeroorlog uitbreekt en het buitenlandse voedsel de allerarmsten helemaal niet meer bereikt. 1. Zet de onderstaande stappen in het ontstaan van de voedselcrisis in Egypte in 2011 in de juiste volgorde. I. De prijs voor brood stijgt II. Importeurs van graan moeten een hogere prijs betalen III. Extreme droogte en branden in Rusland IV. De allerarmsten kunnen geen brood meer kopen V. Protesten tegen de leiders van het land VI. De prijs van graan op de wereldmarkt stijgt snel VII. Bakkers moeten meer betalen voor hun graan VIII. Mislukte graanoogst in Rusland 2. Verwoord wat de tekenaar met de cartoon wil zeggen.

18 4. Slotopdracht Henk Bleker (CDA) is staatssecretaris van Landbouw in Nederland. Hij is verantwoordelijk voor het landbouwbeleid in Nederland. Het Nederlandse landbouwbeleid is sterk verweven met het Europese landbouwbeleid. De afgelopen vijftig jaar heeft er in de landbouwsector een enorme schaalvergroting plaatsgevonden. De boerenbedrijven die zijn blijven bestaan hebben zich gespecialiseerd in met name intensieve veehouderij (op de zandgronden), akkerbouw (op de zeekleigronden) en tuinbouw (in de volle grond aan de binnenrand van de duinen en de Noordoostpolder en in kassen in bijvoorbeeld het Westland en Noord-Limburg). De Nederlandse landbouwsector is voor een groot deel gericht op export. Veel van de landbouwproducten die bij ons in de supermarkten liggen worden echter geïmporteerd. Veel van onze groenten en fruit komen uit Zuid-Europa, Afrika, Latijns-Amerika, India of Zuidoost-Azië. Hierdoor bestaat er een verband tussen het Nederlandse of Europese landbouwbeleid en het wereldvoedselvraagstuk. Jij gaat een brief schrijven aan de staatssecretaris van Landbouw waarin je aangeeft wat er volgens jou zou moeten gebeuren om iedereen op deze wereld van voldoende voedsel van voldoende kwaliteit te voorzien. Je richt je vooral op de (beperkte) rol die Nederland hier in kan spelen. In je brief ga je op de volgende zaken in: - Je zet uiteen wat de kern van het voedselvraagstuk is. - Je maakt duidelijk welke rol Nederland volgens jou kan spelen om het vraagstuk op te lossen. - Je geeft aan wat de voor- en nadelen zijn van de maatregelen waarvan jij vindt dat de staatssecretaris van Landbouw ze moet nemen. - EINDE -

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA

PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA PLANTAGELANDBOUW IN LATIJNS-AMERIKA 0 Lesschema 1 WAT IS PLANTAGELANDBOUW? 1.1 Bestudeer de afbeeldingen en satellietbeelden van plantages 1.2 Input, proces en output 2 WAAR DOET MEN AAN PLANTAGELANDBOUW?

Nadere informatie

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES

BOSATLAS VRAGENSET ANTWOORDMODEL VAN HET VOEDSEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES DE BOSATLAS VAN HET VOEDSEL VRAGENSET ANTWOORDMODEL NOORDHOFF ATLASPRODUCTIES I. Voeding en welvaart 1. De Human Development Index (HDI) geeft aan hoe welvarend een land is. Vergelijk de HDI met de andere

Nadere informatie

Oplossing: a) Chiquita b) APP Bosa c) Oxfam

Oplossing: a) Chiquita b) APP Bosa c) Oxfam Wanneer worden de bananen geoogst? a) Wanneer ze nog groen zien b) Wanneer ze geel zijn c) Wanneer ze op de grond vallen In welk klimaat worden bananen het best geteeld? a) Warm altijd nat klimaat b) Warm

Nadere informatie

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna

Werkboekje. Natuur en milieu educatie. Groep 7. Naam: Fruit in de mix. Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkboekje Natuur en milieu educatie Naam: Groep 7 Fruit in de mix Dit is een product van Stichting Vogelpark Avifauna Werkblad 1 Waar komt ons fruit vandaan? Vul 1. Teken het klassikale woordenweb die

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

De bananenteelt. Kleinschalige boeren. Grote plantages

De bananenteelt. Kleinschalige boeren. Grote plantages De bananenteelt Geen product ter wereld wordt meer verhandeld dan bananen. Jaarlijks produceren tropische landen als Colombia, Dominicaanse Republiek en Peru meer dan 100 miljoen ton bananen. Bananen worden

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO

Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO Gebeurtenis Gebeurtenis MNO MNO De grote exportlanden (Ecuador, Costa Rica en Colombia) hebben je een contract aangeboden om nieuwe plantages te bouwen in hun landen. Je kan nu meer bananen telen en verkopen. Je winst stijgt enorm en

Nadere informatie

Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be)

Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be) Landbouw in Oekraïne 12/05/2011 Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be) Oekraïne is groter dan elk land van de EU. De goede ligging van het land, gecombineerd met de vruchtbare bodems, geeft

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Stap 5) Filmpje, quiz en recepten Bekijk hoe bananen worden verbouwd, test je bananenkennis en maak een lekker bananenrecept!

Stap 5) Filmpje, quiz en recepten Bekijk hoe bananen worden verbouwd, test je bananenkennis en maak een lekker bananenrecept! SPREEKBEURT OF WERKSTUK Bananen Hier vind je alle informatie die je nodig hebt voor een spreekbeurt over bananen, waar ze vandaan komen en waarom ze gezond zijn. Het is handig om je spreekbeurt onder te

Nadere informatie

Factsheet Fruitonderzoek Questionmark

Factsheet Fruitonderzoek Questionmark Factsheet Fruitonderzoek Questionmark Samenvatting van het onderzoek naar groente en fruit in de schappen van de supermarkten, april 2015. Questionmark heeft tussen november 2014 en april 2015 de elf populairste

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden.

Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Gebeurteniskaarten positieve gebeurteniskaarten Jullie hebben met jullie groep één dag geen vlees gegeten. Hierdoor moet er minder vlees geproduceerd worden. Jullie hebben samen betoogd tegen het kappen

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs

Toelatingsexamens en Ondersteunend Onderwijs VOORBLAD De volgende hulpmiddelen zijn toegestaan bij het examen: Bosatlas 52 e of 53 e druk en kladpapier Aantal vragen: 2 Aantal pagina s: 6 Bijlage(n): geen Beoordeling van het examen Open vragen: 100

Nadere informatie

speelkaart grondstoffen

speelkaart grondstoffen speelkaart grondstoffen grondstoffen 100% biokatoen uit India. Bij de teelt komen geen pesticiden en kunstmest kijken. De oogst gebeurt handmatig. De katoenboer laat zijn arbeiders in goede omstandigheden

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

Koffie. Inhoud. 1.Waar komt koffie vandaan. 1. Waar komt koffie vandaan

Koffie. Inhoud. 1.Waar komt koffie vandaan. 1. Waar komt koffie vandaan Koffie Inhoud 1. Waar komt koffie vandaan 2. Hoe groeit koffie 3. Oogsten 4. Het mengen en branden 5. 10 uur koffietijd 6. Volksdrank 7. De verpakking 8. Cafeïne en cafeïnevrije koffie 9. Koffiemolens

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Als we over het hele assortiment naar de gemiddelde scores kijken per groentesoort zijn de:

Als we over het hele assortiment naar de gemiddelde scores kijken per groentesoort zijn de: Factsheet Groentenonderzoek Questionmark Samenvatting van het onderzoek naar groente en fruit in de schappen van de supermarkten, april 2015. Questionmark heeft tussen november 2014 en april 2015 de elf

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

Examen HAVO. Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl. aardrijkskunde

Examen HAVO. Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl. aardrijkskunde Centraal Examen Havo Aardrijdskunde 2014 tijdvak 1 Opgaven www.uitwerkingensite.nl Examen HAVO 2014 tijdvak 1 vrijdag 16 mei 9.00-12.00 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote

Nadere informatie

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-0131-a-15-1-b

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-0131-a-15-1-b Bijlage HAVO 2015 tijdvak 1 aardrijkskunde Bronnenboekje HA-0131-a-15-1-b Wereld Opgave 1 Top 8 economische grootmachten Ranglijst van de economische grootmachten tussen 2015 en 2040 volgens analist David

Nadere informatie

WERELD. 5 havo 1 Globalisering 14-16

WERELD. 5 havo 1 Globalisering 14-16 WERELD 5 havo 1 Globalisering 14-16 Melkprijzen wereldwijde concurrentie Hoog: centrumlanden Middel, semi-periferie Laag, periferie Globalisering = concurrentie.. 3 factoren? 1. Opkomst MNO s, mondiale

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

De prijs van betaalbare bananen www.fairtradegemeenten.nl

De prijs van betaalbare bananen www.fairtradegemeenten.nl Yellowpaper De prijs van betaalbare bananen www.fairtradegemeenten.nl Yellowpaper De prijs van betaalbare bananen Inhoudsopgave Inleiding...3 Bananen in Nederland...3 De bananenteelt...5 Fairtrade bananen...7

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl

WE FEED THE WORLD. Achtergronden bij. Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Achtergronden bij WE FEED THE WORLD Een film van Erwin Wagenhofer, Oostenrijk, 2005 www.wefeedtheworld.nl Meer weten over We feed the world? Zelf bijdragen aan een mens-, dier- en milieuvriendelijke landbouw?

Nadere informatie

Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015

Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015 Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015 Melk- en voermarkt kort samengevat Vooruitzichten voor de melkmarkt zijn pover tot aan de zomer De melkmarkt is in de ban van het einde van de melkquotering o Afwachtende

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 7 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Meie Kiel, Jacques van der Pijl, Maril Rijks THEMA 4 thema 4 les 1 Volop

Nadere informatie

Bronnenboekje. Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2011

Bronnenboekje. Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2011 Bronnenboekje Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2011 A Voedselcrisis; een bittere nasmaak? Bron 1 16 februari 2011 - Bij de vorige voedselcrisis, in 2008, kwamen er wereldwijd 100 miljoen armen

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Aanvullingen havo Lesbrief Vervoer, druk 2012 Hoofdstuk 5

Aanvullingen havo Lesbrief Vervoer, druk 2012 Hoofdstuk 5 Aanvullingen op de havo-lesbrieven druk 2012 n.a.v. wijzigingen in syllabus door CvE De CvE heeft de syllabus van de commissie Hinloopen aangepast. Helaas heeft ze dat gedaan nadat de methodeschrijvers

Nadere informatie

Deltaplan Agro-Ecologie

Deltaplan Agro-Ecologie Deltaplan Agro-Ecologie Dr. Ir. Henk Tennekes Drs. Claudia Külling Dr. Henk Tennekes, ETS Drs. Claudia Külling, Servaplant Dr. Ir. H. A. Tennekes, E Waarom een Deltaplan Agro-Ecologie? Grondlegger van

Nadere informatie

Remediëringstaak: Vraag en aanbod

Remediëringstaak: Vraag en aanbod Remediëringstaak: Vraag en aanbod 1. Studeer opnieuw de leerstof van vraag en aanbod in. Tracht steeds zeer inzichtelijk te studeren: ga na dat je alle redeneringen die we in de klas / cursus maakten snapt.

Nadere informatie

RACEN met... WC-papier

RACEN met... WC-papier RACEN met... WC-papier 1 Fossiele Brandstoffen Nadelen 1) Voorraden zijn eindig. 2) Afhankelijkheid van oliestaten 3) Bij verbranding komen broeikasgassen vrij: CO2/NOx/CH4 1000 1500 2000 2 Fossiele Brandstoffen

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2012

De agrarische handel van Nederland in 2012 De agrarische handel van Nederland in 2012 1. Opvallende ontwikkelingen Totale wereldhandel in agrarische producten groeit voor tweede opeenvolgende jaar met ruim 10% Nederlandse agrarische export groeit

Nadere informatie

Examen VWO. aardrijkskunde. tijdvak 1 dinsdag 14 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. aardrijkskunde. tijdvak 1 dinsdag 14 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2013 tijdvak 1 dinsdag 14 mei 9.00-12.00 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 69 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Waar groeit mijn eten? handleiding

Waar groeit mijn eten? handleiding Waar groeit mijn eten? handleiding Uitgave: Amsterdams NME Centrum Waar groeit mijn eten? handleiding Ontwikkeld in opdracht van Vereniging Boerenstadswens Redactie/layout: Hans Wilschut, Marijntje van

Nadere informatie

20160210 Verslag avond over Voedsel en Voedsel zekerheid

20160210 Verslag avond over Voedsel en Voedsel zekerheid 20160210 Verslag avond over Voedsel en Voedsel zekerheid Marijke de Graaf, werkzaam bij ICCO houdt een lezing over Voedsel en Voedsel zekerheid OPrganisatie ZWO-groep wijkgemeente Eindhoven-Zuid. We beginnen

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Examen HAVO 2015 tijdvak 1 dinsdag 26 mei 9.00-12.00 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift

Nadere informatie

LTO- minimelkmarktbericht 21 maart 2013, Klaas Johan Osinga

LTO- minimelkmarktbericht 21 maart 2013, Klaas Johan Osinga LTO- minimelkmarktbericht 21 maart 2013, Klaas Johan Osinga Vraag In de laatste zes maanden was er steeds zoveel slecht nieuws over de economische groei, dat dit de consumptiegroei deed stagneren. In de

Nadere informatie

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-11.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-11.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-11.30 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 52 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

De tomaten van Looije

De tomaten van Looije De tomaten van Looije Inhoudsopgave 1. Even voorstellen 2. Tomaten 3. Bij ons in de kas 4. Vragen voor je klas 5. Succes 1. Even voorstellen Hoi! Wat leuk dat je meer over de tomaten van Looije wilt weten!

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2013

De agrarische handel van Nederland in 2013 De agrarische handel van Nederland in 2013 1. Opvallende ontwikkelingen Totale handelsoverschot groeit met 4,5 miljard; aandeel agrarische producten 2 miljard Nederlandse agrarische export neemt in 2013

Nadere informatie

Ons eten en het milieu

Ons eten en het milieu SPREEKBEURT OF WERKSTUK Ons eten en het milieu Hier vind je informatie voor een spreekbeurt of werkstuk over ons eten en het milieu. Het is handig om je spreekbeurt onder te verdelen in stappen. Dit zijn

Nadere informatie

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek Wat is aardrijkskunde op zoek naar een verklaring voor de ruimtelijke verschijnselen aan het aardoppervlak. Beschrijvende vragen: bodem

Nadere informatie

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw

2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 2014 PROTOS en Solidagro met de medewerking van Dwagulu Dekkente Lay-out door MadebyHanna.com - ontwikkeld door Mediaraven vzw 1. ALLES IS WATER Alles is water. We zijn letterlijk omringd door water. Water

Nadere informatie

Potplanten en jonge planten 2007

Potplanten en jonge planten 2007 Importnota Potplanten en jonge planten 2007 HBAG Bloemen en Planten Aalsmeer, oktober 2008 Jan Lanning Monique Sassen Inleiding Het HBAG Bloemen en Planten heeft op basis van het meest recente AIPH-Union

Nadere informatie

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk.

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk. Examen HAVO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 54e druk. Dit examen bestaat uit 33 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Landengids voor: Landengids

Landengids voor: Landengids We gaan een reisgids maken voor een land dat je zelf mag uitkiezen. Dat is een boekje waarin allemaal dingen staan die met dat land te maken hebben en die je zou willen weten als je op vakantie zou gaan

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES PALMOLIE

QUESTIONBOXLES PALMOLIE QUESTIONBOXLES PALMOLIE Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan 3 3 Uitwerking

Nadere informatie

ik deel daar wordt iedereen beter van eten

ik deel daar wordt iedereen beter van eten daar wordt iedereen beter van eten 1 Achtergrond 2 Onderzoek en Reflectie 3 Acties 4 Activiteiten in het Schooljaar ikdeel.be Een project van Met de steun van De Vlaamse overheid kan niet verantwoordelijk

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen INDONESIË Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen Structuur [1/2] De kandidaat kan gebiedskenmerken van een ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft: a. sociaal-geografische en fysisch-geografische

Nadere informatie

De Islamitische wereld

De Islamitische wereld AK H 6.1 Een cultuurgebied De Islamitische wereld A) De islamietische wereld is een cultuurgebied > gebaseerd op: overheersende cultuur geschiedenis ligging islamietische > voorbeeld: overheersende cultuur

Nadere informatie

Bronnenboekje. Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2012

Bronnenboekje. Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2012 Bronnenboekje Eindronde Nationale Aardrijkskunde Olympiade 2012 B Cacao Bron 1 Cacao De cacaoboom komt oorspronkelijk uit Middenen Zuid-Amerika en kan uitsluitend verbouwd worden in gebieden met een tropisch

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

Examen VWO. aardrijkskunde. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. aardrijkskunde. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 67 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Alleen C: Van voedsel met veel calorieën, zoals frites en chocolade, krijg je veel energie.

Alleen C: Van voedsel met veel calorieën, zoals frites en chocolade, krijg je veel energie. Project Voeding ABC Week 1ABC: Ons voedsel Info: Waarom eten en drinken we? Je lijf heeft eten en drinken nodig; eet en drink je niet, dan ga je dood. Eetgewoontes verschillen per land. In India eten mensen

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - II

Eindexamen vmbo gl/tl aardrijkskunde 2011 - II Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. De Nederlanders en hun vakantiebestemmingen 1 maximumscore 2 foto 1 = A foto 2 = B foto

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 53e druk.

Examen HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 53e druk. Examen HAVO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur aardrijkskunde Bij dit examen hoort een bijlage. Gebruik De Grote Bosatlas, 53e druk. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

Eindexamen vwo aardrijkskunde 2013-I

Eindexamen vwo aardrijkskunde 2013-I Wereld Opgave 1 Ontwikkelingen in de mondiale autoproductie Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Gebruik bron 1. 1p 1 Met welk begrip wordt de mondiale verandering

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Slagvaardig met geld!

Slagvaardig met geld! Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt 1 scorepunt toegekend. Slagvaardig met geld! 1 maximumscore 2 voorbeelden van juiste voordelen: Hij kan het drumstel direct kopen (en gebruiken). Hij

Nadere informatie

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf De markt voor de varkenshouderij in Nederland Structuur In Nederland worden op ongeveer 1. bedrijven varkens gehouden. Het aantal bedrijven met varkens is de afgelopen jaren duidelijk afgenomen (figuur

Nadere informatie

Gedroogde zuidvruchten. Waar gaat deze kaart over? Voedingswaarde van gedroogde zuidvruchten. Wat wordt er van jou verwacht?

Gedroogde zuidvruchten. Waar gaat deze kaart over? Voedingswaarde van gedroogde zuidvruchten. Wat wordt er van jou verwacht? Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over gedroogde. In deze kaart staat wat gedroogde zijn. Je leert welke gedroogde er zijn en hoe je ze moet bewaren. Wat wordt er van jou verwacht? Na het bestuderen

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Globalisering Paragraaf 15 t/m 19

Hoofdstuk 1 Globalisering Paragraaf 15 t/m 19 Hoofdstuk 1 Globalisering Paragraaf 15 t/m 19 inhoud Patronen van de landbouw in de EU (par. 15) Veranderingsprocessen in de EU-landbouw (par. 16) Oostenrijk - Nederland: overeenkomsten en verschillen

Nadere informatie

Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken

Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken LES 5: Landbouw 1 Les 5: landbouw Vakken PAV, economie, humane wetenschappen Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Artikels (zie links

Nadere informatie

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam

Lucas Reijnders. Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Lucas Reijnders Hoogleraar Milieukunde Universiteit van Amsterdam Ruimte voor duurzame energie L. Reijnders Duurzame energie & energieverbruik wereldwijd Zonne-energie: ~ 121300x 10 12 Watt Windenergie:

Nadere informatie

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In een rollenspel ervaren de deelnemers de invloed van beleidsbeslissingen in het ene land op het leven van mensen in een ander land. De meerderheid

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel

> Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Ketenaanpak en -verantwoordelijkheid > Inzet: CO 2 reductie en eerlijke carbonhandel > Doel: boeren ondersteunen bij de impact van klimaatverandering en ontbossing tegen te gaan. Ons klimaat verandert

Nadere informatie