Software voor de ontwikkeling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Software voor de ontwikkeling"

Transcriptie

1 Software voor de ontwikkeling van een digitale leeromgeving Auteur: A.M.e. van Os I» 1 Delft University Press

2 WTM-series 1. WORK MOTIVATION AND CHANGE IN EASTERN EUROPE Edited by A.G. Arnold, J.H.E Andriessen & H. J. van der Horst

3 Software voor de ontwikkeling van een digitale leeromgeving A.M.e. van Os I 1 Promet\leusp eln 2628 ze DELfT Delft University Press / 1999

4 Published and distributed by: Delft University Press Postbus MG Delft The Netherlands Telephone: Telefax: ISBN Copyright 1991 by van Os All rights reserved. No part of the material protected by this copyright notice may be reproduced or utilized in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or by any information storage and retrieval system, without written permission from the publisher: Delft University Press Printed in the Netherlands

5 INHOUDSOPGA VE 1. INLEIDING 1 2. OPZET EN UITVOERING VAN HET ONDERZOEK Stap 1: selectie van pakketten Stap 2: opstellen van criteria Stap 3: verzamelen van informatie Stap 4: bekijken en uitproberen van de software Stap 5: adviseren Opzet rapportage TOELICHTING OP DE CRITERIA 3.1 Algemene gegevens 3.2 Onderwijskundige principes 3.3 De mogelijkheden van het pakket 3.4 Gebruikersvriendelijkheid 3.5 Technische specificaties 3.6 Prijs 3.7 Toekomstplannen 4. KORTE BESCHRUVING VAN DE SYSTEMEN Virtual-University 4.2 LearningSpace 4.3 WebCT 4.4 TopClass 4.5 BSCW (Basic Support for Cooperative Work) 4.6 First CIass Collaborative Classroom VERGELUKING VAN DE SYSTEMEN 5.1 Twee soorten systemen 5.2 BSCW en First Class Collaborative Classroom De belangrijkste verschillen Plus- en minpunten van FirstCIass Plus- en minpunten van BSCW

6 Virtual-University, LeamingSpace, WebCT en TopClass De belangrijkste verschillen Plus- en minpunten van Virtual-University Plus- en minpunten van LeamingSpace Plus- en minpunten van WebCT Plus- en minpunten van TopCIass CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN 27 REFERENTIES 29 BULAGEA. Al. Uitgebreide beschrijving van Virtual University A2. Uitgebreide beschrijving van LeamingSpace A3. Uitgebreide beschrijving van WebCT A4. Uitgebreide beschrijving van Topclass AS. Uitgebreide beschrijving van BSCW A6. Uitgebreide beschrijving van FirstClass

7 1. INLEIDING De laatste twee jaren heeft er een drastische toename plaatsgevonden in de interesse voci~ softwareprodukten waarmee onderwijs via Internet kan worden aangeboden. Dit hangt samen met de toenemende belangstelling van onderwijsinstellingen om het web te gebruiken als medium voor het aanbieden van bijvoorbeeld cursusmateriaal, toetsen, tutorials en als medium voor communicatie. Hierin is duidelijk een opbouwende lijn te zien. Waar het web eerst gebruikt werd om roosters en korte vakbeschrijvingen te distribueren, is nu de omslag te zien naar websites waar het complete cursusmateriaal staat opgeslagen, oefeningen gemaakt kunnen worden en vakinhoudelijke discussies kunnen plaatsvinden met docenten en medestudenten. Er wordt, met andere woorden, een digitale leeromgeving gecreëerd. Eenzelfde ontwikkeling is te zien in de softwareprodukten die dit gebruik ondersteunen. Waar eerst aparte software ontwikkeld werd om discussiegroepen aan te maken, toetsen via Internet af te nemen of informatie op het web te zetten, ontstaan nu langzamerhand uitgebreidere softwaresystemen die al deze aspecten combineren en zelfs nieuwe gereedschappen toevoegen waarmee het mogelijk wordt om bijvoorbeeld de studievoortgang van studenten in de digitale leeromgeving te volgen. In het studiejaar '971'98 zijn er TU-docenten geweest die geëxperimenteerd hebben met een digitale leeromgeving of plannen hebben ontwikkeld om hier in het studiejaar '98/'99 mee van start te gaan. Een van de vragen waar deze docenten mee zitten is : 'Welk softwaresysteem is nu het meest geschikt om een digitale leeromgeving mee te ontwikkelen?' Veel pakketten die docenten ondersteunen bij het maken van een digitale leeromgeving zijn op dit moment nog in de ontwikkelfase. Het aantal beschikbare systemen (zowel commercieel als ontwikkeld op universiteiten) is echter al vrij groot en zeer divers van aard. Dit maakt het lastig om een keuze te maken. Er spelen ook meerdere criteria een rol als het gaat om het maken van een goede keuze. Het is bijvoorbeeld van belang dat het te kiezen systeem een breed scala aan gereedschappen bevat die ook nog eens gebruikersvriendelijk zijn, zodat docenten en studenten er meteen mee aan de slag kunnen. Het is echter nog belangrijker dat een systeem een duidelijke onderwijskundige onderbouwing heeft zodat de gereedschappen goed aansluiten bij de door docenten gehanteerde instructievormen. In deze rapportage zullen een aantal pakketten uitgebreid worden besproken en geëvalueerd. Aan de hand van een lijst met criteria zal vervolgens een advies worden uitgebracht over het meest geschikte systeem voor het ontwerpen van een digitale leeromgeving. Wij hopen door middel van deze informatie een drempel weg te nemen voor docenten en faculteiten die met plannen voor een leeromgeving rondlopen, maar niet weten wat zij hiervoor moeten aanschaffen. 1

8 2

9 2. OPZET EN UITVOERING VAN HET ONDERZOEK Naar aanleiding van vragen die TU-docenten hebben ten aanzien van digitale leeromgevingen, zijn twee onderzoeksvragen voor dit project geformuleerd. 1. 'Wat zijn precies de mogelijkheden van software-pakketten waarmee een digitale leeromgeving kan worden opgezet? 2. 'Welk softwaresysteem is het meest geschikt voor docenten aan de TU-Delft die een digitale leeromgeving voor hun vak willen gaan ontwikkelen? I Aan de ene kant is dit onderzoek dus bedoeld om docenten te informeren over de mogelijkheden van deze software, aan de andere kant is dit onderzoek bedoeld om een pakket aan te wijzen wat ons inziens het meest geschikt is voor TU-docenten om mee aan de slag te gaan. Aangenomen wordt dat docenten verschillende wensen hebben ten aanzien van de inrichting en het gebruik van gereedschappen binnen een digitale leeromgeving. Dit zal mede afhankelijk zijn van de wijze waarop zij de cursusinhoud willen aanbieden. In het keuze-proces zal hier terdege rekening mee gehouden moeten worden. Antwoorden op beide onderzoeksvragen worden verkregen via het doorlopen van een vijftal stappen die hieronder worden beschreven. STAP 1: SELECTIE VAN PAKKETTEN Als eerste stap is onderzocht welke softwarepakketten in onze evaluatie zullen worden opgenomen. Op basis van een korte inventarisatie in de literatuur (de digitale leeromgeving, Mirande e.a.), op het Web (discussielijsten zoals DEOS-L en de SUNCOO discussielijst) en bij een aantal onderwijsinstellingen (praktijkervaringen met digitale leeromgevingen bij de Hogeschool van Utrecht, Universiteit Twente en bij de TU-Delft) zijn uiteindelijk 6 pakketten geselecteerd die goed staan aangeschreven en al meerdere malen in onderwijssituaties zijn uitgetest en geëvalueerd. 1. Virtual University 2. LeamingSpace 3. WebCT (Web Course TooI) 4. TopClass 5. BSCW (Basic Support for Cooperative Work) 6. FirstClass Collaborative Classroom 3

10 STAP 2: OPSTELLEN VAN CRITERIA Vervolgens is een lijst met criteria opgesteld waarop de geselecteerde systemen beoordeeld moeten worden. De volgende aspecten spelen hierbij een rol: - de onderwijskundige onderbouwing - de mogelijkheden van het systeem (voor studenten, docenten, administratie) - de gebruikersvriendelijkheid - de beschikbaarheid van het systeem op de diverse computerplatforms - de aanschafprijs - en de toekomstplannen met het systeem STAP 3: VERZAMELEN VAN INFORMATIE Via websites, artikelen, discussielijsten en verslagen van andere evaluatiestudies is zo veel mogelijk achtergrondmateriaal verzameld over de geselecteerde pakketten. Ieder softwaresysteem heeft een eigen website met informatie over het produkt en links naar aanverwante artikelen. Verder zijn er door een aantal onderwijsinstellingen evaluatiestudies verricht en/of gebruikerservaringen verzameld. Al deze informatie wordt gebruikt om een goed beeld te krijgen van de mogelijkheden en de ervaringen met de door ons geselecteerde systemen. De informatie is verzameld in de periode maartseptember STAP 4: BEKIJKEN EN UITPROBEREN VAN DE SOFTWARE Waar mogelijk zijn gratis versies van de software aangevraagd en geïnstalleerd. Van twee pakketten (LeamingSpace en FirstClass) is geen gratis versie beschikbaar. Deze zijn bekeken via demomateriaal. De overige vier systemen zijn vrij toegankelijk. In Virtual-University, TopClass en Web CT zijn de gebruikersvriendelijkheid en het bedieningsgemak uitgetest door dezelfde voorbeeldcursus aan te maken. In BSCW is een iets afwijkende aanpak gevolgd omdat dit pakket anders van opzet is. Door voor deze aanpak te kiezen worden zoveel mogelijk dezelfde gereedschappen uitgeprobeerd. Daarnaast zijn de unieke aspecten van ieder systeem nader bekeken. STAP 5: ADVISEREN Op basis van het beschikbare achtergrondmateriaal, het demo-materiaal en de praktijkervaringen met het aanmaken van een digitale cursus wordt een rangordening aangebracht in de onderzochte systemen en wordt een keuze gemaakt voor een systeem dat ons inziens het meest geschikt is voor docenten aan de TU-Delft. OPZET RAPPORTAGE In het nu volgende hoofdstuk (hoofdstuk 3) wordt eerst een nadere toelichting gegeven op de criteria waarop uiteindelijk de selectie zal plaatsvinden. Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 een korte beschrijving gegeven van de geselecteerde systemen, waarna in hoofdstuk 5 wordt overgegaan op de onderlinge vergelijking ervan. In hoofdstuk 6 worden tenslotte conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan. 4

11 3. TOELICHTING OP DE CRITERIA In dit rapport worden zes systemen beschreven. Om een vergelijking tussen deze systemen te kunnen maken zijn zeven categorieën opgesteld waarop de pakketten worden vergeleken. Deze categorieën worden in dit hoofdstuk nader toegelicht. 3.1 ALGEMENE GEGEVENS Naast gegevens zoals de naam van de instelling waar het pakket is ontwikkeld en de namen en achtergrondgegevens van de ontwikkelaars, bevat dit deel informatie over het versienummer van het pakket en de plaats waar het systeem momenteel is ondergebracht. Het versienummer geeft een indicatie van de hoeveelheid kinderziekten die nog in het systeem aanwezig kunnen zijn, terwijl de plaats waar het pakket is ondergebracht een indicatie kan geven van de hoeveelheid onderhoud die nog aan het systeem gepleegd wordt en de ondersteunings-mogelijkheden bij technische problemen. 3.2 ONDERWIJSKUNDIGE PRINCIPES Dit deel geeft een beeld van de onderwijskundige onderbouwing van de geselecteerde systemen. Hebben de ontwikkelaars van het systeem kennis en ideeën over effectieve manieren van kennisoverdracht in afstandssituaties? Hoe zijn de kennis en ideeën verwerkt in het pakket? Met andere woorden: hoe komen onderwijskundige principes tot uiting in de functionaliteit van het systeem. 3.3 DE MOGELIJKHEDEN VAN HET PAKKET Op deze plaats wordt beschreven wat er technisch allemaal mogelijk is met het systeem. Om een zo goed mogelijke vergelijking tussen de pakketten mogelijk te maken, worden zij op een aantal criteria met elkaar vergeleken. communicatie ( , conferenties, chat) samenwerking (uitwisselen van bestanden, het versturen van attachments en het hebben van een 'gezamenlijk werkplek) toetsing (verschillende typen vragen, self-assessment, automatische feedback en aanpassing van studiemateriaal aan het niveau van de student) 5

12 extra (zoals de mogelijkheid tot het maken van persoonlijke aantekeningen, het gebruik van een verklarende woordenlijst e.d.) De criteria 'communicatie', 'samenwerking' en 'toetsing' zijn gekozen omdat dit componenten zijn die in de meeste digitale leeromgevingen zijn terug te vinden. Bovendien lijkt uit de onderwijskundige onderbouwing van de onderzochte systemen naar voren te komen, dat deze aspecten een belangrijke bijdrage leveren aan de kwaliteit van het leren. Tenslotte is nog het criterium 'extra' opgenomen om een waardering te kunnen geven aan een aantal kleinere studentgereedschappen die toch een duidelijk onderwijskundige meerwaarde hebben. Bovenstaande aspecten geven voornamelijk een beeld van de gereedschappen voor studenten. Er zijn echter ook pakketten die speciale docentgereedschappen hebben ontwikkeld. De geselecteerde pakketten worden daarom ook beoordeeld op de volgende criteria: ondersteunende modules voor docenten cijferregistratie verbinding met het WWW volgen studievoortgang Juist omdat het belangrijk is dat het opzetten van een leeromgeving niet teveel tijd en inspanning vergt, is het van belang dat een pakket gereedschappen bevat die een docent ondersteunen bij het opzetten en onderhouden van een digitale cursus. Om deze reden zijn de criteria 'ondersteunende modules' en 'cijferregistratie 'opgenomen. Verder is het erg handig als een pakket mogelijkheden biedt om gebruik te kunnen maken van onderwijsmateriaal dat al eerder met een ander pakket ontwikkeld is, of op een andere plaats op het net wordt aangeboden. Dit is de reden waarom het criterium 'verbinding met het WWW' is opgenomen in de lijst. De verbinding met het WWW maakt het mogelijk om externe Internetadressen aan te roepen. Indien een docent bijvoorbeeld gebruik zou willen maken van een eigen toetssysteem of rekenapplicatie (draaiend via Internet), dan maakt deze functionaliteit het mogelijk om dit toets-systeem of deze reken-applicatie vanuit de digitale leeromgeving aan te roepen en te gebruiken. Verder is het bij afstandsonderwijs van groot belang dat de docent zicht kan houden op de studievoortgang van individuele of groepen studenten. Om deze reden is het criterium 'volgen studievoortgang' in de lijst met beoordelingscriteria opgenomen. Tenslotte moet nog worden opgemerkt dat het niet alleen belangrijk is om te constateren dat een bepaald gereedschap aanwezig is in een pakket. Belangrijker nog is de functionaliteit van zo'n gereedschap. Bij een discussie-gereedschap is het bijvoorbeeld van groot belang dat de berichten zo worden gepresenteerd dat de discussie goed te volgen is. Ook dit aspect wordt in de beoordeling meegenomen. 3.4 GEBRUIKERSVRIENDELUKHEID Een ander belangrijk aspect is de gebruikersvriendelijkheid van het systeem. Deze categorie wordt beschreven aan de hand van de volgende aspecten: 6

13 1. Hoe is de 100k and feel' van het systeem? Dit is een globale indicator van hoe het systeem op een student overkomt: zijn de ikonen duidelijk gekozen? is het scherm overzichtelijk ingedeeld? is meteen duidelijk wat studenten moeten doen als ze zijn ingelogd? is de navigatie door het systeem op een prettige manier geregeld? 2. Hoe wordt een docentgebruiker ondersteund bij het opzetten van een cursus? Dit is een globale indicator van hoe het systeem bij een cursus-ontwikkelaar overkomt. Aan de hand van (beperkte) ervaringen bij het opzetten van een simpele 'standaardcursus ' wordt getracht een beeld te krijgen van de volgende aspecten: hoe is de ondersteuning van een beginnende gebruiker? hebben expert-gebruikers voldoende mogelijkheden om voorgestructureerde templates aan te passen aan de eigen wensen? hoe makkelijk is het om de cursus inhoud op de server te plaatsen? heeft de cursusontwikkelaar veel technische- of HTML-kennis nodig? 3. Is het pakket makkelijk te installeren? Voor zover hier gegevens over bekend zijn, zal dit worden aangegeven. 4. Op welke manier wordt er hulp geboden bij moeilijkheden: zijn er tutorials, hulpbestanden, FAQ's, is er een helpdesk? 3.5 TECHNISCHE SPECIFICATIES Deze paragraaf bevat informatie over de computerplatforms waarop de software beschikbaar is. Daarnaast wordt beschreven welke software de klanten (in dit geval de studenten en docenten) moeten bezitten om vanaf hun werkplek in te kunnen loggen op het systeem. 3.6 PRUS Dit deel bevat informatie over de aanschafprijs van de geselecteerde systemen en de voor deze prijs bijgeleverde extra's zoals updates en technische ondersteuning. 3.7 TOEKOMSTPLANNEN In deze paragraaf wordt kort aangegeven wat de ontwikkelaars op korte en langere termijn van plan zijn met het systeem. Hierbij is vooral van belang hoe men inspeelt op de nieuwste ontwikkelingen in het afstandsonderwijs. 7

14 8

15 4. KORTE BESCHRUVING VAN DE SYSTEMEN De gedetailleerde beschrijvingen van de geselecteerde pakketten zijn te vinden in bijlage 1. In dit hoofdstuk vindt u een korte beschrijving van de systemen. 4.1 VIRTUAL UNIVERSITY Virtual-University is ontwikkeld op de Simon Fraser University, British Columbia en is sinds 1996 in gebruik. Inmiddels is het pakket ondergebracht bij het bedrijf Virtual Learning Environments Inc. De software is gebaseerd op meer dan 10 jaar onderzoek in netwerk-leren en mens-computer interactie. Samenwerkend leren speelt een belangrijke rol. Dit komt met name tot uiting in de functionaliteit van het conferencing systeem en de bijbehorende instructie-site voor docenten. Hierin wordt veel aandacht besteed aan 'peer-learning', debatteren en de manieren waarop een docent dit in Virtual-University het best kan verwezenlijken bij studenten. ;0. L~.. Nelsnpe: UtrlulIl U Cempus I hok If:l(<'il dl ~ I ~ 11lt~I~LPr~~. 1 (hl loe.t1on ; tm1p:/lyr "'.I... tij1u.tl /fiiidii11/eshlilniiljlul'lyul.wt Figuur 1. De home page van Virtual-University!l! i )1 j ~;.! Als je via een Internetbrowser inlogt bij Virtual-University krijg je een plaatje van een campus met gebouwen te zien. Door op de gebouwen te klikken (of op de ikonen onderin het scherm) ga je naar binnen zodat je cursussen kan volgen (op de faculteit) aanvullende vakliteratuur kan zoeken (in de bibliotheek) en kan discussiëren met medestudenten (in het conferentie-oord). Voor docenten is er een aparte werkruimte waar zij cursussen kunnen ontwikkelen. De diverse ruimtes zijn goed beveiligd. Het pakket bevat een set gereedschappen voor zowel studenten, docenten als de studentadministratie. Er is veel aandacht gegeven aan het computer conferencing systeem waar studenten kunnen discussiëren over cursusgerelateerde onderwerpen. 9

16 Virtual-University biedt de mogelijkheid om specifieke rollen toe te kennen aan studenten zodat zij kunnen optreden als discussievoorzitter, deelnemer of observator. Voor de docent zijn aparte gereedschappen aanwezig die ondersteuning bieden bij het samenstellen van een cursusstructuur en het vullen van deze structuur met teksten, plaatjes, audio, video, opdrachten en toetsen. Voor het opmaken van de structuur hoeft de docent geen HTML te beheersen. De cursusinhoud moet wel in HTML worden opgemaakt, maar hiervoor kan gebruik worden gemaakt van iedere willekeurige HTMLeditor. Opdrachten en toetsen worden niet automatisch nagekeken door Virtual University. Het systeem biedt de docent of de student-administratie echter wel uitgebreide mogelijkheden om cijfer-overzichten op te vragen van (selecties van) studenten en hier grafieken van op te vragen. Versie 2.3 van het pakket is beschikbaar voor Unix en binnenkort voor Windows-NT. Zowel studenten als docenten kunnen Virtual-University benaderen met een standaardbrowser zoals Netscape of Internet Explorer. 10

17 4.2 LEARNINGSPACE LearningSpace is ontwikkeld op de universiteit van Washington en is ondergebracht bij de Lotus Development Corporation. Het pakket is ontwikkeld volgens het uitgangspunt dat het hoogste niveau van leren plaatsvindt in een docentgestuurde omgeving waarin wordt samengewerkt in teams. Het leren in teams of groepen wordt daarom maximaal ondersteund in dit pakket. Er zijn speciale werkruimten voor projectgroepen en ook in de conferentie-ruimte kunnen teams over hun eigen discussielijst beschikken. Na via een Internetbrowser of via de speciale Notes-software te zijn ingelogd in LearningSpace (wachtwoord nodig) komt de student in een cursusruimte. In deze ruimte kan via ikonen worden doorgeklikt naar de vier basisfuncties in LearningSpace die ieder verbonden zijn met hun eigen database: 1. de kalender (met een week-tot-week cursus-overzicht) 2. het mediacenter (met achtergrondartikelen, collegesheets, externe links of oefenmateriaal) 3. de cursusruimte (waar studenten kunnen discussiëren en aan opdrachten kunnen werken) en 4. de profielruimte (waar studenten zichzelf kunnen voorstellen via hun persoonlijke homepage). ByTitle D»~l>tiw~o::J'i'lJlbJf~b)'M«tIl.'1'tlIl.E4P1i1htIi'O (h.l!r:t)'l'l1t>d;~h)' ~w.n....,... "'. ~k o\>!.. t.... "'. (Jo)btl l tlrtod~i!.oi)~h!.u.w... ~, V_ a,)h _ tr<j.u.l ~ hruloj14~.~... ITP.1.lH~'( ~'U""1 ~t~~r'jla ",. _.. 11>. ~., ';",'im ~... ~ ljulv').u-... I' ""~ OOWlo.oul,...lio(f Figuur 2. Het mediacenter van LearningSpace Voor de docent zijn basisdocumenten aanwezig om snel een cursus op te kunnen zetten met een consistente vormgeving. Er is geen HTML-kennis nodig om een cursus aan te maken in dit pakket. Met 'knippen en plakken I kan vrijwel ieder bestand (tekstverwerker, audio, video, graphics) met een druk op de knop aan een basisdocument worden toegevoegd. HTML-conversie is dus niet vereist. Sommige basisdocumenten zijn speciaal ontworpen om externe applicaties (zoals tekstverwerkers 11

18 ~--~---- of powerpoint) op te starten. Verder wordt de docent ondersteund door de assessment manager (waar zij gereedschappen vinden om toetsen samen te stellen, gedeeltelijk automatisch te laten beoordelen en te voorzien van feedback). Het administratieve gedeelte van LearningSpace richt zich voornamelijk op het onderhouden van meerdere LearningSpace-cursussen. Voor het bijhouden van de voortgang binnen een cursus is een database voorhanden waarin de cijfers van studenten kunnen worden bijgehouden. De toegang tot de diverse LearningSpace-onderdelen is, waar nodig, goed beveiligd. DiSCunlOns ~~:~;::~.û it«~ C_IlU( j, t YOTE-Ccl3( tqf26.'97~ WI 09U6l91 A.N1tl~w O'l11 jm~ \U ~ Re: : "'.JttC211. ~Ic1u;o~ kln;lbtllll... 1I<'3::-C"Ol!\illnb"'\\ C'Om. 06./t8J97.Rt~.~ " Wlzm~ WI 06HU97~w C6/10197~L'MóOO, ~ (JSlleN1~w rsnm~tu ti!).. Uk OIlOe-,,:Pltuu YOt1! My"1tó!Io"'q'"tn.OnLb)e<r.~1t D ? pb/iji.j PoJmi) osu&n P f ~JRotW~ OSIt 5l97 ~~ Roth..~ CF.J(l9I9I6.f.1l ~1n:l.... Wh)'o!~JI '1t t';.'lj rob.~ \.o();~j ~ " t Pllf!.luof&<L' MOOC " WI~<l.OlJlltle_flll.:;{' Figuur 3. De cursusruimte van LearningSpace LearningSpace is in januari 1998 uitgekomen met versie 2.5. Het pakket draait op een domino-server. Studenten en docenten kunnen inloggen via de Lotus Notes Client of via standaard webbrowsers zoals Netcape of Internet Explorer. Met deze laatste twee browsers beschikt men echter niet over alle LearningSpace-functies. 12

19 4.3 WEBCT WebCT is ontwikkeld op de Computer Science Department van de British Columbia University. Het pakket is daar op dit moment nog steeds ondergebracht. WebCT levert een zeer uitgebreide set gereedschappen die bedoeld is om de communicatie en samenwerking tussen (kleine) groepen te vergemakkelijken: een conferencing-systeem voor het voeren van electronische discussies, een presentatiegebied op het web waar projectgroepen hun werk kunnen presenteren, een 'electronic whiteboard' en een chatfunctie voor directe (reaitime) communicatie. Na via een Intemetbrowser te zijn ingelogd kom je terecht op de welkomstpagina van WebCT waar je via een inlognaam en wachtwoord direct kunt doorklikken naar een cursusomgeving. Iedere cursusomgeving kan er anders uitzien. Docenten die een cursus samenstellen kunnen namelijk zelf bepalen welke van de WebCT-gereedschappen zij willen opnemen in hun cursuspagina's. De ikonen die worden gebruikt om de gereedschappen mee te representeren hebben in een aantal gevallen de unieke eigenschap dat ze van vorm veranderen als er nieuwe berichten voor een student zijn binnengekomen. Ook is het mogelijk om verschillende studenten verschillende gereedschappen of cursusmaterialen aan te bieden (maatwerk). Wel(ome t1:l crsc 315 Anj""fItr'lf ~ '~f'.b ';':~.14!;!,,/ 1t"'.;.r'l'lJ;':t94 Figuur 4. De homepage van een Weber cursus 13

20 Er zijn vele handige functies ingebouwd voor studenten. Naast het al eerder genoemde communicatie-systeem en het presentatiegebied, hebben studenten de mogelijkheden om aantekeningen te maken, snel te zoeken in het cursusmateriaal en automatisch verder te gaan waar ze de vorige keer gebleven waren. - 1f1'. 0'11 " ~~::i.~ :, I, ~<::, 1 :;:, Xl: I\1~ ~.). J.n lltol~,... v"... ohlo oml l _...,'.."... ~...:OO" 1.1. ):l)i\1 r--.j' C>ul,. 7.\6.'1""':1 ;l J ~.~ f"~du~ t.3. r_1 I!I ""~~,,," i. f'r.:>oi~~ """Ilo!)' """'''' '''~. 'u, eo.,. IoIJ IoC" th ~"Igo...ru.t.( f;",.. ÇI'S';::~~ ~'Id:.:... Figuur 5. De inhoud van een Weber cursus Voor docenten zijn er speciale ontwerpgereedschappen beschikbaar die hen ondersteunen bij het aanpassen van de lay-out van de cursus-omgeving, het ontwerpen van de cursusstructuur en het ontwerpen van toetsen die automatisch kunnen worden nagekeken door het systeem. De cursusinhoud moet worden aangeleverd in HTML. Hiervoor kan gebruik gemaakt worden van iedere willekeurige HTML-editor. Verder kan er zowel tekst, video, audio, externe URL's als graphics worden ingelezen en aangeroepen. Voor administratieve doeleinden wordt er per student gedetailleerde informatie bijgehouden over inlogdata en het gebruik van verschillende cursusonderdelen. Er is een speciale database voor het inschrijven van studenten voor een cursus en het opvragen van statistieken en grafieken van (eind)cijfers. WebCT versie 1.3 draait momenteel op zowel Unix als Windows-NT. Studenten en docenten hebben een standaard webbrowser nodig om de server te kunnen benaderen. 14

21 4.4 TOPCLASS TopCiass is sinds 1995 op de markt verkrijgbaar via WBT-systems Inc. Het pakket is gebaseerd op het principe van 'guided learning' waarbij collaboratieve aspecten worden gecombineerd met individueel leren in eigen tempo. Dit principe komt het beste tot uiting in de mogelijkheid om "acties" te ondernemen op basis van testscores van studenten. In TopClass is het bijvoorbeeld mogelijk om studenten extra individuele instructie te geven, achtergrondmateriaal te verstrekken of extra individuele oefenopdrachten aan te bieden als zij een onvoldoende voor een TopClass-toets hebben behaald. Na via een standaardbrowser te zijn ingelogd kom je door het intikken van een inlognaam en wachtwoord in de cursusomgeving terecht. Onderaan het scherm is altijd een contextgevoelige navigatiebalk beschikbaar die toegang verschaft tot een aantal studentgereedschappen. De basis lay-out van TopClass is echter aan te passen aan de eigen wensen Figuur 6. De cursusinhoud van een TopClass cursus Naast een conferencing-systeem bevat TopClass een eigen -systeem waarmee ook attachments verzonden kunnen worden. Bij het inloggen worden studenten automatisch gewezen op nieuwe berichten. Verder houdt TopClass voor iedere student bij welke cursus-onderdelen nieuw zijn. 15

22 document rechten worden toegekend. De eigenaar bepaalt welke leden van de projectgroep iets aan het document mogen veranderen. Naast deze hoofdfunctie bevat BSCW nog een conferencing systeem om met elkaar te kunnen discussiëren over de documenten waaraan wordt samengewerkt en een handig adresboek met de adressen van groepleden. Tenslotte is het mogelijk om bij het inloggen direct te zien wat er sinds de laatste keer in de werkruimtes is veranderd door andere projectleden (catchup functie). Wó!."'U"ttnlhon... oc cr.blod by ~ Up/o!Kllilg.doc Ch.. god drlb\ltè. o upitnd/i>g.doc droppod by lwlliil!. liê ~."oc renamod by JII>Is&l: IOd.y 14:11 ~ _.tfoc cn.. ;od attrtbute. by.lltl&l today 14:10 m 1IICa$$.tfOC crealed by.ilti&l today 14:10. mi(> _.'. cr.blad by.ilti&l today 14'11 Oa.angas,, : m ~ _.doe odlted by 1IlIIIlL today 14:18 -'AIOC c,.blad by liliiill. loday 14:'Z Figuur 9. De catch-up functie van BSCW Versie 3.2 van BSCW draait onder Unix en Windows-NT. Gebruikers hebben een standaardbrowser nodig om de server te benaderen. 18

23 4.6 FIRST CLASS COLLABORATIVE CLASSROOM FirstCiass is ontwikkeld door het bedrijf SoftArc dat in 1989 is opgericht in Canada. Het pakket is ontwikkeld om, onafhankelijk van het platform waarop iemand werkt, te kunnen communiceren en samenwerken op afstand, waarbij de nadruk ligt op communicatie. Na het inloggen komt de gebruiker in de eigen home-folder, die naar eigen inzicht kan worden aangepast. In FirstClass zijn de volgende basisfuncties aanwezig: conferenties, , een adresboek en een chatfunctie. Een student heeft met FirstClass de mogelijkheid om aan verschillende conferenties deel te nemen. Iedere conferentie heeft een eigen folder waar discussie kan plaatsvinden, informatie of huiswerkopdrachten gepost kunnen worden en bestanden geplaatst kunnen worden die door medestudenten doorgenomen moeten worden. Binnen iedere conferentie kan informatie op verschillende manieren worden gesorteerd (op naam, datum of onderwerp). Joe Smilh has joi ned the ehat. Joe Smilh: Hi Mary Mug Client: Hl Joe. Mug Client: I need to know wh.t ti me the meeti ng i s. Figuur 10. De chatfunctie van FirstClass Verder is het mogelijk om vanuit een conferentie door te klikken naar een documentenopslagplaats, een adresboek met -adressen en naar de 'on-line chatrooms'. Alle informatie in de folders wordt via een vaste opmaak en structuur automatisch beschikbaar gemaakt voor het Internet. Door het aanpassen van tekststijl en tekstkleur is het zelfs mogelijk voor docenten om commentaar toe te voegen aan door studenten ingeleverde huiswerkopdrachten. Verder kunnen studenten zichzelf voorstellen aan hun medestudenten via een persoonlijke homepage. Tenslotte bevat FirstCiass een aantal handige gereedschappen om oft-line te werken en om verstuurde berichten te 'volgen' (is het al gelezen, is er al op gereageerd?). 19

24 Virtual Leaming WebCf TopCiass BSCW First University Space Class Onderwijskundig Communicatie conferenties chat Samenwerking - uitwisselen bestanden gezamenlijke werkplek electronic whiteboard Toetsing - versch. typen vragen zelf toetsing automatische feedback/correctie aanpassing niveau student Extra's - eigen aantekeningen toevoegen kalender verklarende woordenlijst zoeken achtergrondmaterialen eigen homepage studenten Ondersteunende modules Cijferregistratie en analyse ++ +/ Verbinding met het WWW Volgen van studievoortgang Gebruikersvriendelijkheid - look and fee l +/ ondersteuning in pakket /- +? - hulp buitenaf + +/ ? Technische specificaties - Unix -Domino - Unix, - alle platfonns - Unix, - alle platfonn server Windows Windows platfonns -Windows - standaard en Unix - standaard - standaard standaard - standaard browser - Lotus browser browser browser browser Client Prijs 200 student-accounts $3500 FL 1300,- $750 $4750 GRATIS FL 2860,- (voor periode van 1 jaar) Toekomstplannen onbekend meer realtime onbekend chat, stand- vertalen, onbekend en alone versie vatiog en Tabel]: Overzichtstabel met beoordelingcriteria administratie voor affiine videowerken confer. 22

25 5.1 TWEE SOORTEN SYSTEMEN Uit de tabel komt duidelijk naar voren dat er binnen onze selectie sprake is van twee soorten systemen. Aan de ene kant zijn er de pakketten die een breed scala aan functionaliteiten bieden en die zich voomamelijk richten op het aanbieden van een complete cursus via Internet: Virtual-University, LearningSpace, Web CT en TopCIass. Aan de andere kant zijn er pakketten die zich meer richten op een specifieke (onderwijs)taak en gereedschappen aanbieden om deze taak zo goed mogelijk op afstand uit te voeren. In onze selectie gaat het dan om de pakketten BSCW en FirstClass. 5.2 BSCW EN FIRST CLASS COLLABORATIVE CLASSROOM DE BELANGRUKSTE VERSCHILLEN BSCW en FirstClass richten zich allebei op het 'samenwerken op afstand'. BSCW legt daarbij echter meer de nadruk op het samen produceren van rapporten en andere documenten, terwijl FirstCIass zich veel meer richt op de communicatie tussen personen onderling en op de communicatie binnen groepen. In beide pakketten is het echter mogelijk om vanaf afstand met anderen te communiceren en elkaar bestanden toe te sturen PLUS- EN MINPUNTEN VAN FIRSTCLASS Het sterkste punt van FirstClass is dat het pakket al bijna 10 jaar bestaat, geen kinderziekten meer bevat, zeer eenvoudig is in het gebruik en bereikbaar is voor iedereen met een PC en een modem, zelfs onder DOS. Het zwakste punt van FirstClass is dat er, behalve communicatie, niet veel mogelijk is. Sinds de laatste update is er een publikatiefunctie toegevoegd zodat alle conferentieberichten, bestanden e.d. ook via Internet te raadplegen zijn. Tevens is er een mogelijkheid gekomen voor studenten om zichzelf voor te stellen via een persoonlijke homepage. Indien gebruikers méér willen dan een uitstekend communicatiesysteem, kunnen zij beter overstappen op een van de andere pakketten uit onze vergelijking. Deze andere pakketten zijn wellicht wat moeilijker te installeren en aan te leren, maar bieden veel meer mogelijkheden. Als een docent of faculteit echter op zoek is naar een gebruikersvriendelijk en eenvoudig systeem om op afstand met studenten te communiceren, dan is FirstClass Collaborative Classroom een uitstekende keuze PLUS- EN MINPUNTEN VAN BSCW Het sterkste punt van BSCW is de altijd bereikbare en voor ieder projectlid toegankelijke werkplek. Het unieke van BSCW is de mogelijkheid van versiemanagement. Gebruikers die een document aan willen passen werken altijd met een kopie van het origineel. Oude versies van documenten worden niet overschreven, maar kunnen te allen tijde nog eens worden opgevraagd. Op deze manier gaat er nooit informatie verloren als twee gebruikers tegelijkertijd hetzelfde document aan het aanpassen zijn. Een zwak punt van BSCW is dat het niet meer is dan een uitstekend gereedschap om documenten centraal beschikbaar te stellen en er vervolgens gezamenlijk mee aan de slag te gaan. Het is een pakket waar een groepje studenten zo 23

26 aan een cursus toe te voegen. Kortom, WebCT is een pakket met bijzonder veel mogelijkheden en weinig minpunten PLUS- EN MINPUNTEN VAN TOPCLASS De sterkste kant van TopCiass is de onderwijskundige invalshoek die zij kiezen in combinatie met de wijze van implementatie. Dit pakket heeft vanaf het begin duidelijk gekozen voor een benadering waarbij de student met zijn sterke en zwakke kanten centraal staat. Het duidelijkste voorbeeld hiervan is de mogelijkheid om extra cursusmateriaal aan te bieden aan studenten die onvoldoende hebben gescoord op een toets. De manier waarop het cursusmateriaal wordt opgeslagen en gestructureerd, maakt het heel makkelijk om individuele studenten een extra module, extra oefeningen of extra achtergrondmateriaal aan te bieden. Ook kan de voortgang van studenten goed in de gaten worden gehouden door de docent. Deze kan overzichten opvragen waarin nauwkeurig wordt bijgehouden welke resultaten studenten tot nu toe behaald hebben voor opdrachten en toetsen, en welke delen van het cursusmateriaal al door de studenten zijn doorgenomen. De toetscijfers kunnen eventueel worden geëxporteerd naar Excel om daar nader te worden geanalyseerd. Een zwak punt van TopClass zijn de ondersteunende modules voor het samenstellen van een cursus. Deze zijn wel aanwezig, maar niet zo gebruikersvriendelijk als bij andere pakketten uit deze selectie. De uitleg binnen de modules is minimaal. Men moet regelmatig de handleiding pakken om op te zoeken waar een bepaalde optie voor dient. Daar waar andere pakketten alleen HTMLkennis vereisen bij het geschikt maken van cursusmateriaal voor het Internet, hebben TopCiass-gebruikers ook HTML-kennis nodig bij het vaststellen van de cursus lay-out. Een ander nadeel is het hoge prijskaartje. In vergelijking met WebCT is TopClass erg duur. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat WebCT zijn prijzen berekend per cursusdeelnemer en dat TopClass uitgaat van het aantal gelijktijdige gebruikers van de server. Kortom, TopClass is een krachtig, maar duur pakket, met een duidelijk eigen onderwijskundige invalshoek. Het pakket draait op alle bekende platforms en er wordt hard gewerkt om het in de toekomst uit te breiden met extra functionaliteit. Interessant zijn de plannen voor een stand-alone versie van het pakket zodat er off-line gewerkt kan worden. 26

27 6. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN Nu bekend is wat de mogelijkheden zijn van de geselecteerde pakketten voor het ontwikkelen van een digitale leeromgeving, en bovendien in kaart is gebracht wat over het algemeen de sterke en zwakke kanten van deze pakketten zijn, zal nog antwoord gegeven moeten worden op de tweede onderzoeksvraag van dit project: 'Welk softwaresysteem is het meest geschikt voor docenten aan de TU-Delft die een digitale leeromgeving voor hun vak willen gaan ontwikkelen?' Hieronder worden twee criteria opgesomd die bij de keuze van een systeem voorop gesteld worden. De keuze voor deze criteria wordt vervolgens toegelicht, waarna op basis hiervan een advies zal worden uitgebracht. CRITERIUM 1. EEN RUIM AANBOD VAN STUDENTGEREEDSCHAPPEN PASSEND BU ONDERWIJSVORMEN DIE OP DIT MOMENT IN DE BELANGSTELLING STAAN AAN DE TU Aangenomen wordt dat docenten aan de TU-Delft verschillende wensen hebben ten aanzien van de inrichting en het gebruik van gereedschappen binnen een digitale leeromgeving. Dit zal mede afhankelijk zijn van de wijze waarop zij de cursusinhoud willen aanbieden. Docent X wil bijvoorbeeld graag inhoudelijke informatie aanbieden via Internet en studenten de mogelijkheid bieden om hierover een toets te maken om hun deficiënties vast te stellen, terwijl docent Y met name geïnteresseerd is in de discussiemogelijkheden van het pakket in combinatie met een eigen werkplek voor projectgroepen. Het is daarom belangrijk dat een pakket een ruim scala aan gereedschappen biedt en niet beperkt blijft tot één of twee aspecten van een digitale leeromgeving zoals bijvoorbeeld communicatie op afstand of het hebben van een werkplek op Internet waar bestanden kunnen worden uitgewisseld. Om deze reden bieden pakketten als Virtual-University, LearningSpace, WebCT en TopClass, meer perspectief voor docenten aan de TU-Delft, dan pakketten zoals BSCW en FirstClass. Verder is het van belang dat de gereedschappen die binnen een pakket worden aangeboden aansluiten bij de onderwijsvisie van docenten en bestuurders. Momenteel staat bijvoorbeeld het samenwerken in projectgroepen sterk in de belangstelling aan de TU-Delft. Ondersteunende gereedschappen voor het werken in projectgroepen mogen daarom niet ontbreken. Dit argument pleit met name voor de pakketten WebCT en LearningSpace, die beide goede voorzieningen bieden op dit punt en in de toekomst nog meer voorzieningen willen gaan aanbieden. Tenslotte wordt de mogelijkheid om de 27

28 studievoortgang van studenten te volgen hier nog even aangestipt. Juist bij de introductie van een nieuwe leeromgeving hebben docenten de behoefte om de studievoortgang van studenten en het gebruik van de digitale leeromgeving te observeren en te volgen. Indien een gedeelte van de contacttijd is omgezet in het werken in een digitale leeromgeving is deze behoefte naar verwachting nog sterker aanwezig omdat docenten minder zicht hebben op wat studenten doen. Mede hierom krijgen pakketten zoals TopClass en WebCT een pluspunt. Beide pakketten hebben ingebouwde voorzieningen om de vorderingen van studenten door de leeromgeving te volgen. In LeamingSpace is deze functionaliteit afwezig. CRITERIUM 2. EEN GEBRUIKERSVRIENDELUK PAKKET MET GOEDE HELPDESKVOORZIENINGEN Het opzetten van een cursus in een digitale leeromgeving kost tijd en vaak zal er tijdens de cursus nog van alles in de omgeving veranderen om in te kunnen spelen op de actualiteit, wat een sterk voordeel van de digitale leeromgeving is. Het is daarom van belang dat een docent niet teveel tijd kwijt is aan het onder de knie krijgen van het systeem. Hetzelfde geldt voor studenten. Ook voor hen loont het werken in een digitale leeromgeving niet als zij veel tijd kwijt zijn met het leren gebruiken van het systeem. Juist daarom is het van belang om hoge eisen te stellen aan de gebruikersvriendelijkheid van het pakket. Ook goede helpdeskvoorzieningen zijn hierbij van groot belang. Bij de evaluatie van onderwijs waarbij gebruik wordt gemaakt van computers is het falen van de technische voorzieningen een regelmatig terugkerend verschijnsel. Omdat technisch falen nooit kan worden uitgesloten is het van belang dat deze problemen zo snel mogelijk kunnen worden opgelost indien zij zich voordoen. Een goede helpdesk is daarbij onontbeerlijk. Indien de in ons onderzoek geselecteerde pakketten op dit criterium worden vergeleken komen Web CT en BSCW als beste uit de bus en scoort met name LeamingSpace slecht in de technische hulp van buitenaf. CONCLUSIE: WEBCT BESTE KEUS Indien de 6 geselecteerde pakketten met elkaar worden vergeleken op basis van criteria die voor docenten aan de TU-Delft belangrijk zijn, blijkt met name het pakket WebCT hoog te scoren. WebCT heeft een zeer breed scala aan mogelijkheden, is gebruikersvriendelijk en biedt goede ondersteuning aan de gebruikers. In vergelijking met de overige pakketten biedt het een uitstekende prijs-kwaliteit verhouding. Kortom: WebCT biedt ons inziens de beste keus. 28

29 REFERENTIES Droste, J. (1998). Een vergelijkend onderzoek naar tele-leerplatforms als hulpmiddel voor het flexibiliseren van leer- en doceeromgevingen. Centrum voor innovatie van opleidingen, Den Bosch. Mirande, M., Riemersma, J. & Veen, W. (1997). De digitale leeromgeving. Hoger Onderwijs Reeks. Wolters Noordhoff, Groningen. Jef Moonen, werkplan Idylle (http://www.ctit.utwente.nl/docs/projects/idyhe/werkplan.htm) WWW-ADRESSEN VANPRODUKTEN: BSCW FirstClass LearningSpace TopClass Virtual-University WebCT EVALUATIE-STUDIES OP HET WWW http ://www.ctt.bc.ca/landonline/choices.html 29

30 30

31 BULAGEA. Al. UITGEBREIDE BESCHRUVING VAN VIRTUAL UNIVERSITY 1.1 ALGEMEEN Virtual University is gebaseerd op meer dan 10 jaar research in netwerk-leren en menscomputer-interactie. Het is ontwikkeld door Linda Harasim en Tom Calvert van de Simon Fraser University, British Columbia en is sinds 1996 in gebruik. Inmiddels is het systeem ondergebracht bij Virtual Learning Environments Inc. Op dit moment is versie 2.3 op de markt. Meer informatie is te vinden op De informatie in dit hoofdstuk is verkregen via de Virtual-University-site, via het bekijken en uitproberen van de software en via enkele evaluatiestudies. Daar waar gebruik is gemaakt van de ervaringen van anderen wordt dit vermeld. 1.2 ONDERWUSKUNDIGE PRINCIPES Virtual University richt zich met name op collaboratief leren. Dit blijkt uit het feit dat er veel aandacht is besteed aan de functionaliteit van het communicatie-systeem waarin het mogelijk is om specifieke rollen te verdelen onder de studenten (voorzitter, notulist e.d.) om ze te leren een discussie te leiden en te structureren. Verder is er een aparte instructie-site waar docenten op de hoogte worden gebracht van de manieren waarop zij Virtual-University kunnen gebruiken om samenwerking onder studenten te stimuleren. Het geheel wordt onderbouwd door onderzoeksresultaten. Er is uitleg aanwezig over de volgende instructievormen : - Peer Learning', 'Student Work Groups', 'Small Group Discussions'en 'Learning Partnerships': studenten die iets uitleggen aan medestudenten hebben een beter begrip van het materiaal. Verder zijn studenten vaak meer geneigd te communiceren in kleine groepen dan in grote groepen. Dit pleit voor het stimuleren van discussie in tweetallen en kleine groepen. - Debatteren:' met name geschikt voor het bevorderen van kritisch denken en argumenteren. - Rollenspelen: om toe te passen wat er is geleerd en om vanuit verschillende gezichtspunten te leren handelen. - Simulaties: om te experimenteren in een veilige omgeving, te leren van ervaringen en theorieën toe te leren passen. - Virtual café: om een goede communicatie te bewerkstelligen is het belangrijk dat studenten en docenten elkaar leren kennen. Een virtueel café kan studenten een kans bieden om elkaar in een informele sfeer te leren kennen. 31

32 1.3 DE MOGELUKHEDEN VAN HET PAKKET VANUIT HET OOGPUNT VAN DE STUDENT Virtual University heeft een sterke analogie met een campus. Na het intypen van een persoonlijk wachtwoord kan een student toegang kiezen tot verschillende gebouwen die ieder hun eigen functie hebben, bijvoorbeeld een café, een conferentie-oord, de bibliotheek of het cursus-gebouw. Bij iedere cursus hebben studenten de beschikking over een aantal studentgereedschappen: De kalender Bevat informatie over deadlines van opdrachten. De woordenlijst Bevat een verklarende woordenlijst voor de cursus. Conferencing-tool Hiermee kunnen studenten elektronisch discussiëren over cursus gerelateerde onderwerpen. Via het conferencingsysteem kunnen boodschappen worden gepost naar groepen (bijvoorbeeld mede-cursisten). De boodschappen worden hiërarchisch opgeslagen waardoor de discussie goed te volgen blijft. Het conferencingsysteem van Virtual-University heeft verder de unieke mogelijkheid om specifieke rollen te verdelen onder studenten om ze te leren een discussie te leiden en te structureren. - de 'creator': heeft minimaal de bevoegdheid om een nieuwe conferentie te beginnen - de 'moderator': kan minimaal subconferenties creëren en structureren. Degene die de conferentie creëert bepaalt wie er toegang heeft. De boodschappen binnen een conferentie kunnen verder worden gesorteerd op onderwerp, auteur en op datum. - de deelnemer: kan minimaal boodschappen lezen en posten - de observator: kan alleen boodschappen lezen. Het cijferboek Hiermee kunnen de eigen cijfers worden opgevraagd. De printfunctie Studenten beschikken over de mogelijkheid om alle cursus-componenten uit te printen of lokaal te bewaren. Zij kunnen op deze manier ook offline werken VANUIT HET OOGPUNT VAN DE DOCENT/CURSUSBEHEERDER De docent ziet in principe hetzelfde als de student, maar heeft toegang tot een eigen werkruimte (workspace) om een cursus te kunnen ontwikkelen. Via de workspace heeft een ontwikkelaar meer mogelijkheden en ook meer rechten dan een student. De werkruimte ziet er uit als een werkblad met daarop een aantal ikonen. Bijvoorbeeld: 32

33 De 'course viewer' Na een cursus te hebben aangemaakt, of een verandering in een cursus te hebben aangebracht kan een docent het resultaat bekijken met de 'course viewer'. Hij krijgt hiermee hetzelfde te zien als de student. Een cursus in Virtual-University bestaat altijd uit een aantal chronologische units (bijvoorbeeld weken) met een eigen onderwerp, eigen cursusmaterialen en cursusactiviteiten. De structuur bevat een algemene beschrijving van de cursusinhoud. Om bij de echte inhoud te komen moet je doorklikken op de links die in de diverse cursus-units zijn opgenomen. De 'course editor' Om de cursusstructuur in te vullen wordt de docent ondersteund door de course editor. Via de editor worden voorgestructureerde velden gevuld met informatie. Op deze manier wordt de docent gedwongen om een cursus volgens een vaste opzet te presenteren en in te delen. Hierbij worden de volgende velden gepresenteerd: 1. algemene cursusinformatie (met info over de cursusnaam, vakkode, faculteit, duur, collegetijden, een algemene cursusbeschrijving e.d.). 2. gegevens over de docent 3. informatie over wekelijks terugkerende gebeurtenissen (bijvoorbeeld colleges) 4. de verdeling in units (bijvoorbeeld cursusweken) met het bijbehorende onderwerp, de benodigde materialen, en links naar online bronnen, bijbehorende conferenties en opdrachten/toetsen. Samengevat: de course editor ondersteunt de docent bij het definiëren van de indeling, onderwerpen, opdrachten en bronnen voor de cursus. De docent hoeft hiervoor geen HTML te beheersen. Vanuit deze algemene cursusstructuur kan worden doorgeklikt naar de echte cursusinhoud. De 'submissionbox manager' voor cursus-opdrachten De 'submissionbox' is een interface naar de module 'cursus-opdrachten'. Via deze module kan een docent opdrachten aanmaken, aangeven of een opdracht een cijfer oplevert, wanneer de deadline is en hoe vaak een student een opdracht mag overdoen. Verder kan de interface door de docent worden gebruikt om ingeleverde opdrachten online te bekijken en er commentaar bij te plaatsen. Opdrachten worden namelijk niet automatisch nagekeken in Virtual-University. Nadat de docent de opdracht heeft nagekeken, kunnen studenten vervolgens het commentaar op hun werk online opvragen. Het 'gradebook' Studenten kunnen alleen de eigen cijfers opvragen en eventueel het klassegemiddelde bekijken. Docenten kunnen via het 'gradebook' zeer veel informatie opvragen: de cijferverdeling voor een vak, het gemiddelde cijfer, het minimum en het maximum, cijfers van individuele studenten voor individuele activiteiten en selecties van cijfers voor alle studenten in een groep. Hiervan kunnen automatisch grafieken worden opgevraagd. Op deze manier kan de voortgang van (groepen) studenten nauwgezet in de gaten worden gehouden. 33

34 De 'course-space manager' voor het bestandsbeheer De 'manager' (ook wel 'my files' genoemd) is een interface van waaruit docenten bestanden kunnen overzetten van PC naar de 'course-space' van Virtual-University. De meeste typen bestanden (behalve tekstverwerkerbestanden) kunnen gedownload worden: audio, video, plaatjes en tekst (HTML, txt). In de 'course-space' staan alle bestanden die een student voor een cursus moet doornemen. Deze bestanden worden via de cursusstructuur aan de student gepresenteerd. 'System administration tools' Deze gereedschappen zijn bedoeld voor de beheerder van de server. Er kunnen nieuwe gebruikers mee worden toegevoegd of verwijderd, nieuwe cursussen mee worden aangemaakt, docenten en student-identificaties worden toegewezen aan specifieke cursussen e.d. 1.4 GEBRUIKERSVRIENDELUKHEID De 'look-and-feel' van Virtual University Door te kiezen voor een campus-analogie met een cursusgebouw, een bibliotheek e.d. weet een student snel de weg te vinden binnen het systeem. Het is duidelijk waar men moet zijn voor welke informatie. De informatie is echter niet altijd overzichtelijk weergegeven. Bij het betreden van het cursusgebouw krijg je de cursusinformatie gepresenteerd. Alles wat men moet weten is aanwezig, maar het scherm is veel te vol. Door het gebruik van voorgedefinieerde templates is het niet mogelijk hier veranderingen in aan te brengen. Een cursusontwikkelaar moet dus spaarzaam zijn met het verstrekken van informatie. Ondersteuning bij het opzetten van een cursus De docent wordt via standaardstijlbladen/templates geholpen bij het opzetten van een cursus. Dit heeft als voordeel dat de docent een aantal vaste stappen doorloopt en dat hij wordt gedwongen om na te denken over de structuur van de cursus die hij wil aanbieden. Na het doorlopen van het menu staat de cursusopzet vast en kan het opvullen van de cursus met informatie en opdrachten beginnen. Handig is dat de docent tot op dat moment niets hoeft te weten van HTML. Nadeel is dat er weinig kan worden aangepast aan de eigen wensen. Alles is voorgedefinieerd. Vervolgens moet de cursusontwikkelaar zijn cursusbestanden gaan uploaden naar de server. Het gaat hier om audio, plaatjes, bestanden met de cursusinhoud in HTML-formaat e.d. Het uploaden zelf is goed geregeld via een ondersteunend menu. Een groot nadeel is dat er in de course-space geen subdirectories kunnen worden aangemaakt. Bij grote cursussen met veel verschillende bestanden kan makkelijk een onoverzichtelijke situatie ontstaan. Na het uploaden van de bestanden naar de server moet men terug naar de cursus-editor om de bestanden in de cursusstructuur te hangen. Er is weinig technisch inzicht voor nodig (een docent hoeft bijvoorbeeld niet zelf zijn hyperlinks aan te maken), maar het is allemaal wat omslachtig geregeld. 34

Werken met BSCW. Auteur: Pierre Gorissen Kenmerk: Gor00-BSCWV01

Werken met BSCW. Auteur: Pierre Gorissen Kenmerk: Gor00-BSCWV01 Werken met BSCW Auteur: Pierre Gorissen Kenmerk: Gor00-BSCWV01 Inleiding...3 Introductie...4 Afspraken over het werken met BSCW...6 Toegang tot de BSCW omgeving...7 Openbaar toegankelijke deel...7 Inloggen

Nadere informatie

Release notes UNIT4 Multivers Online 8.0

Release notes UNIT4 Multivers Online 8.0 Release notes UNIT4 Multivers Online 8.0 UNIT4 Multivers is een product van: UNIT4 Software B.V. Telefoon 0184 444444 Postbus 102 Telefax 0184 444445 3360 AC Sliedrecht Supportlijn 0184 444555 Supportfax

Nadere informatie

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail

Handleiding e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

Handleiding OSIRIS Self Service. Schermen en procedures in OSIRIS voor docenten en studenten

Handleiding OSIRIS Self Service. Schermen en procedures in OSIRIS voor docenten en studenten Schermen en procedures in OSIRIS voor docenten en studenten Onderhoud en versiebeheer Dit document is eigendom van de projectleider Implementatie Osiris Volg. Wijzigingen aan het document worden geïnitieerd

Nadere informatie

Manual e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Manual e-mail

Manual e-mail. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Manual e-mail Aan de slag in beroep en bedrijf Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel openbaar gemaakt

Nadere informatie

'RNHRV6WXGHQWHQKDQGOHLGLQJ

'RNHRV6WXGHQWHQKDQGOHLGLQJ 'RNHRV6WXGHQWHQKDQGOHLGLQJ '2.(26678'(17(1+$1'/(,',1*,QOHLGLQJ,QORJJHQ 'RNHRVPHQXEDON Mijn Profiel 4 Mijn Agenda 4 &XUVXVRYHU]LFKW &XUVXVVWDUWSDJLQD Agenda 8 Ad valvas 8 Documenten 8 Links 9 Forums 9 Oefeningen

Nadere informatie

11 e druk september 2016 Heutink ICT

11 e druk september 2016 Heutink ICT Netwijs Leeromgeving Gebruikershandleiding voor deelnemers 11 e druk september 2016 Heutink ICT Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. In- en uitloggen... 4 1.1. Wachtwoord aanpassen... 4 2. Het Startscherm (Home-pagina)...

Nadere informatie

Learning Management Systeem (LMS) Bedrijfsopleidingen

Learning Management Systeem (LMS) Bedrijfsopleidingen Learning Management Systeem (LMS) Bedrijfsopleidingen DOCENTEN HANDLEIDING Oktober 2009 E-mail: bedrijfsopleidingen@lumc.nl 2009 Alle rechten voorbehouden LUMC-Bedrijfsopleidingen Behoudens de in of krachtens

Nadere informatie

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

Quick Start Blackboard Eerste opzet Blackboard cursus

Quick Start Blackboard Eerste opzet Blackboard cursus Quick Start Blackboard Eerste opzet Blackboard cursus (TiU) gebruikt Blackboard Learn als digitale leeromgeving. In dit document staan de meest essentiële onderdelen van Blackboard kort uitgelegd. Neem

Nadere informatie

De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge

De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge De koppeling tussen ING Internetbankieren en Unit4 Multivers Online De versies Small, Medium, Large en XtraLarge Unit4 Software B.V. Telefoon 0184 444444 Postbus 102 Telefax 0184 444445 3360 AC Sliedrecht

Nadere informatie

Functionele Modules. Document versie: 1.0 Datum: Juni 2010. Copyright 2010, PRIDIS

Functionele Modules. Document versie: 1.0 Datum: Juni 2010. Copyright 2010, PRIDIS Functionele Modules Document versie: 1.0 Datum: Juni 2010 Copyright 2010, PRIDIS Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 1 1. INTRODUCTIE... 2 1.1 INDELING MODULES... 2 2. FLORIN BASIS (TEM)... 3 2.1 KOSTENRAPPORTEN...

Nadere informatie

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver

Installatiehandleiding. Installatiehandleiding voor de ODBC-driver Installatiehandleiding Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers (Accounting) Online 8.1 Copyright 2013 UNIT4 Software B.V., Sliedrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

10 e druk januari 2016 Heutink ICT

10 e druk januari 2016 Heutink ICT Netwijs Leeromgeving Gebruikershandleiding voor deelnemers 10 e druk januari 2016 Heutink ICT Inhoudsopgave Inleiding... 3 1. In- en uitloggen... 4 1.1. Wachtwoord aanpassen... 4 2. Het Startscherm (Home-pagina)...

Nadere informatie

Beheren van middelen in Web- Planboard

Beheren van middelen in Web- Planboard Handleiding Beheren van middelen in Web- Planboard versie juni 2010 Ambachtsweg 16 2641 KS Pijnacker Tel: +31.(0)15.3613497 Fax: +31.(0)15.3610029 E-mail: info@bitbybit-is.nl Web: www.bitbybit-is.nl Wijzigingsbladen

Nadere informatie

De Studentenportal en Blackboard in een nieuw jasje Quick Start Guide voor studenten

De Studentenportal en Blackboard in een nieuw jasje Quick Start Guide voor studenten De Studentenportal en Blackboard in een nieuw jasje Quick Start Guide voor studenten De Studentenportal en Blackboard in een nieuw jasje De Studentenportal is de gepersonaliseerde en centrale toegang voor

Nadere informatie

HANDLEIDING VEILIG THUIS CLUSTERBEHEER

HANDLEIDING VEILIG THUIS CLUSTERBEHEER HANDLEIDING VEILIG THUIS CLUSTERBEHEER INLEIDING Voor de Veilig Thuis organisaties is in opdracht van de VNG blended learning trainingsmateriaal ontwikkeld door VanMontfoort en Augeo over de thema s Kindermishandeling

Nadere informatie

CMS Made Simple eenvoudig uitgelegd CMS MADE SIMPLE- Eenvoudig uitgelegd

CMS Made Simple eenvoudig uitgelegd CMS MADE SIMPLE- Eenvoudig uitgelegd CMS Made Simple eenvoudig uitgelegd CMS MADE SIMPLE- Eenvoudig uitgelegd Introductie Deze handleiding heeft tot doel een eenvoudige stap voor stap handleiding te zijn voor eindgebruikers van CMS Made Simple

Nadere informatie

Handleiding Parnassys Ouderportaal de Klimophoeve

Handleiding Parnassys Ouderportaal de Klimophoeve Handleiding Parnassys Ouderportaal de Klimophoeve Versie 1.0 18 mei 2014 Inleiding Als team van de Klimophoeve vinden wij openheid naar ouders belangrijk. Bij ons administratie- en leerlingvolgsysteem

Nadere informatie

De koppeling tussen ING Internetbankieren en UNIT4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge

De koppeling tussen ING Internetbankieren en UNIT4 Multivers Online. De versies Small, Medium, Large en XtraLarge De koppeling tussen ING Internetbankieren en UNIT4 Multivers Online De versies Small, Medium, Large en XtraLarge De koppeling is verkrijgbaar in de volgende pakketversies: S(mall): M(edium): L(arge): XL

Nadere informatie

MA!N Rapportages en Analyses

MA!N Rapportages en Analyses MA!N Rapportages en Analyses Auteur Versie CE-iT 1.2 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Microsoft Excel Pivot analyses... 4 2.1 Verbinding met database... 4 2.2 Data analyseren... 5 2.3 Analyses verversen... 6

Nadere informatie

Blackboard Learn Quick Start Guide voor studenten

Blackboard Learn Quick Start Guide voor studenten Blackboard Learn Quick Start Guide voor studenten Blackboard Learn, de digitale leeromgeving De Studentenportal is de gepersonaliseerde en centrale toegang voor studenten voor belangrijke informatie zoals

Nadere informatie

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer

Aan de slag. Handleiding Voorraadbeheer Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Voorraadbeheer februari 2007 Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

1 Inleiding. 3 Handmatig... invoeren zaken basis 4 Verwerken... zaken 5 Afhandelen... van zaken. 7 Uitgebreidere... zaak opties

1 Inleiding. 3 Handmatig... invoeren zaken basis 4 Verwerken... zaken 5 Afhandelen... van zaken. 7 Uitgebreidere... zaak opties 2 Supportdesk Pro Introductie Inhoudsopgave I Supportdesk Pro 3 1 Inleiding... 3 2 Werkwijze... 3 II Zaken 4 1 Introductie... 4 2 Zaken beheren... 4 3 Handmatig... invoeren zaken basis 4 4 Verwerken...

Nadere informatie

Handleiding voor het gebruik van de community website van OBS t Padland

Handleiding voor het gebruik van de community website van OBS t Padland Handleiding voor het gebruik van de community website van OBS t Padland Versie: 1.1 Datum: 18 juli 2013 Geschreven door: ict@padland.nl 2013 OBS t Padland. Pagina 1 Inhoud Inleiding... 3 Padland Startpagina...

Nadere informatie

Demo applicatie. Functionele Beschrijving SPITS

Demo applicatie. Functionele Beschrijving SPITS Demo applicatie Aantonen functioneren LogiFlor systematiek Functionele Beschrijving SPITS Standaardisatie Project Informatievoorziening Transport Sierteelt onderwerp: Functionele beschrijving Demo applicatie

Nadere informatie

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0 Setup Wizard MET DHCP-server: 1. NA de installatie van de software welke zich op de CD bevindt krijgt u het volgende te zien: 2. V ervolgens gaat de softw are op zoek naar de Thecus Y.E.S.box welke is

Nadere informatie

SAP Mobile Documents SP 05 Hoe het werken met de nieuwste versie nog makkelijker is geworden.

SAP Mobile Documents SP 05 Hoe het werken met de nieuwste versie nog makkelijker is geworden. SAP Mobile Documents SP 05 Hoe het werken met de nieuwste versie nog makkelijker is geworden. Documentnummer: 1.0 Datum: 4-1-2016 Auteur: SANDER MAES Rompertdreef 1b 5233 ED s-hertogenbosch Postbus 86

Nadere informatie

Learning Management Systeem (LMS) Bedrijfsopleidingen

Learning Management Systeem (LMS) Bedrijfsopleidingen Learning Management Systeem (LMS) Bedrijfsopleidingen CURSISTEN HANDLEIDING November 2009 E-mail: bedrijfsopleidingen@lumc.nl 2009 Alle rechten voorbehouden LUMC-Bedrijfsopleidingen Behoudens de in of

Nadere informatie

Handleiding. imailingtool. Introductie

Handleiding. imailingtool. Introductie Handleiding imailingtool Handleiding...1 imailingtool...1 Introductie...1 2 Aan de slag!...2 2.1 Inloggen...2 2.2 Dashboard / Homepage...2 2.2.1 Uitleg dashboard...3 3 Adressenlijst...0 3.1 Een nieuwe

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32

Handleiding Sonus Communicator voor Rion NL-22 - NL-32 versie: V1.0 projectnummer: 04023 datum: oktober 2004 Postbus 468 3300 AL Dordrecht 078 631 21 02 2004, Dordrecht, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers

BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers Testversie 1 Praktikon B.V. Postbus 6909 6503 GK Nijmegen www.praktikon.nl tel. 024-3615480 praktikon@acsw.ru.nl fax. 024-3611152 www.bergop.info 2016 Praktikon B.V.

Nadere informatie

15 July 2014. Betaalopdrachten web applicatie gebruikers handleiding

15 July 2014. Betaalopdrachten web applicatie gebruikers handleiding Betaalopdrachten web applicatie gebruikers handleiding 1 Overzicht Steeds vaker komen we de term web applicatie tegen bij software ontwikkeling. Een web applicatie is een programma dat online op een webserver

Nadere informatie

De Kleine WordPress Handleiding

De Kleine WordPress Handleiding Introductie Dit is geen uitgebreide handleiding om een WordPress website of blog mee te bouwen. Het is ook geen overzicht van alle aspecten die een WordPress website zo bijzonder maken en geen verhandeling

Nadere informatie

Basis handleiding CMS

Basis handleiding CMS Basis handleiding CMS Inhoud Basis handleiding CMS... 1 Inloggen... 3 Pagina beheren... 4 Pagina toevoegen/wijzigen... 6 WYSIWYG editor... 8 externe / interne link toevoegen... 9 Plaatjes toevoegen...

Nadere informatie

imailingtool Handleiding

imailingtool Handleiding imailingtool Handleiding 1 Inhoud 1 Introductie imailingtool 3 2 Aan de slag met imailingtool 3 2.1 Log-in 3 2.2 Homepage 4 3 Adressenlijst 5 3.1 Een nieuwe adreslijst aanmaken 5 3.1.1 Een adres toevoegen

Nadere informatie

BSCW-WebDAV Handleiding

BSCW-WebDAV Handleiding BSCW-WebDAV Handleiding Strategische informatievoorziening Februari 2005 versie 2 Gebruik van deze handleiding Deze handleiding is bedoeld om medewerkers en studenten te ondersteunen bij het gebruik van

Nadere informatie

D 451 Versie 1.0 Januari 2007. Handleiding FOCUS

D 451 Versie 1.0 Januari 2007. Handleiding FOCUS Handleiding FOCUS Inhoud 2 Inhoud 2 Vooraf 3 Handleiding systeembeheer 4 Handleiding gebruiker / cursist 5 Inloggen in de LMS als beheerder 13 Vooraf 3 In deze handleiding is uitgegaan van een Nederlandstalige

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Prijzen RIVOS. RIVOS Prijzen Pagina 1

Prijzen RIVOS. RIVOS Prijzen Pagina 1 Prijzen RIVOS De totale investering voor RIVOS bestaat uit de basis aanschafprijs, optionele modules, bijkomende kosten en jaarlijks terugkerende kosten. De basis aanschafprijs wordt bepaald door het aantal

Nadere informatie

Handleiding Sportlink Club

Handleiding Sportlink Club Handleiding Sportlink Club Dit document is automatisch gegenereerd. We raden u aan de handleiding online te raadplegen via www.sportlinkclub.nl/support. 1. Installatiehandleiding.........................................................................................

Nadere informatie

Gebruikershandleiding MijnPost - Rapportage

Gebruikershandleiding MijnPost - Rapportage Gebruikershandleiding MijnPost - Rapportage Gebruikershandleiding MijnPost - PartijenpostRapportage Datum Versie 29 september 2015 2.0 Auteur Telefoonnummer PostNL 088-8686868 Inhoudsopgave 1 Welkom bij

Nadere informatie

Werken met de Elektronische Leeromgeving Moodle

Werken met de Elektronische Leeromgeving Moodle Werken met de Elektronische Leeromgeving Moodle In dit eerste hoofdstuk overlopen we de belangrijkste functies van onze Elektronische Leeromgeving, ELO Moodle, kortom Moodle. Dit digitaal platform is onontbeerlijk

Nadere informatie

Supportdesk Pro Basis Instructie

Supportdesk Pro Basis Instructie Supportdesk Pro Basis Instructie Inhoudsopgave 1 Supportdesk Pro 2 1 Inleiding 2 2 Werkwijze 2 2 Zaken 3 2.1 Introductie 3 2.2 Zaken beheren 3 2.3 Handmatig invoeren zaken basis 4 2.4 Verwerken zaken 4

Nadere informatie

Handleiding Eetmeter. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Eetmeter. februari 2007

Handleiding Eetmeter. Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Eetmeter. februari 2007 Aan de slag in beroep en bedrijf februari 2007 Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand dan wel

Nadere informatie

Handleiding Resultaatmeetsysteem en Mezzedo

Handleiding Resultaatmeetsysteem en Mezzedo Handleiding Resultaatmeetsysteem en Mezzedo voor aanbieders (Versie 26 augustus 2014) 1 Inhoud Wat is het Resultaatmeetsysteem?... 3 Cliënten stimuleren mee te doen... 4 Over de handleiding... 4 Deel I

Nadere informatie

Handleiding Beheeromgeving Oefenen.nl versie 3.0

Handleiding Beheeromgeving Oefenen.nl versie 3.0 Handleiding Beheeromgeving Oefenen.nl versie 3.0 Stichting Expertisecentrum Oefenen.nl Foundation House Koninginnegracht 15 2514 AB DEN HAAG 070 762 2 762 info@oefenen.nl www.oefenen.nl Inhoudsopgave Inleiding

Nadere informatie

Elektronisch factureren

Elektronisch factureren Elektronisch factureren Inleiding Elektronisch Factureren in RADAR is mogelijk vanaf versie 4.0. Deze module wordt niet standaard meegeleverd met de RADAR Update maar is te bestellen via de afdeling verkoop

Nadere informatie

Handleiding Melkvee Connect

Handleiding Melkvee Connect Handleiding Melkvee Connect Inhoudsopgave 1. Wat kun je ermee en hoe werkt het?... 1 2. Je eigen account bewerken... 2 3. Deelnemen aan een netwerk... 4 4. Een netwerk starten... 6 5. Nieuwsberichten plaatsen...

Nadere informatie

Docenten handboek NSS

Docenten handboek NSS Docenten handboek NSS Naslagwerk voor docenten Uitgegeven door: LCS Systemen BV Polakweg 15 C 2288 GG Rijswijk LCS Systemen, Rijswijk 2013 Alle rechten voorbehouden. Zonder schriftelijke toestemming van

Nadere informatie

Werken met Google Docs en Google Drive

Werken met Google Docs en Google Drive Werken met Google Docs en Google Drive Eric Akkerman (LET)/Rob van Leeuwen (UBVU) Google Docs is een verzameling webgebaseerde programma's voor het creëren, bewerken en delen van documenten, spreadsheets,

Nadere informatie

Opstellen van interactieve PDF-documenten

Opstellen van interactieve PDF-documenten 1. Inleiding Opstellen van interactieve PDF-documenten Werken met PDFescape Het Portable Document Format, of kortweg PDF, is een standaard voor de uitwisseling van elektronische documenten en formulieren

Nadere informatie

MWeb 4.0. Handleiding Basis Modules Versie 1.0

MWeb 4.0. Handleiding Basis Modules Versie 1.0 MWeb 4.0 Handleiding Basis Modules Versie 1.0 Index 1. Algemeen 3 1.1. Gebruikersnamen en Wachtwoorden 3 1.2. Inloggen 3 1.3. Uitloggen 3 1.4. Belangrijk 3 2. User Manager 4 2.1. Gebruikers lijst User

Nadere informatie

U begint bij de membersite

U begint bij de membersite U begint bij de membersite Surf naar de ITA member site (zie de voor u relevante handleiding ac@veren ITA membership op itacademy.technologie- onderwijs.nl/handleidingen.aspx) Als u al eerder ingelogd

Nadere informatie

Handleiding. Opslag Online voor Windows Phone 8. Versie augustus 2014

Handleiding. Opslag Online voor Windows Phone 8. Versie augustus 2014 Handleiding Opslag Online voor Windows Phone 8 Versie augustus 2014 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1. Inleiding 3 Hoofdstuk 2. Installatie 4 2.1 Downloaden van KPN Opslag Online QR Code 4 2.2 Downloaden van KPN

Nadere informatie

Informatievaardigheden Introductie EndNote

Informatievaardigheden Introductie EndNote Informatievaardigheden Introductie EndNote TU Delft Library Delft University of Technology Challenge the future TU Delft Library HowInformatievaardigheden to find and use scientific / EndNote information

Nadere informatie

Inhoud. Endnote X7 Handleiding Mediacentrum maart 2015 Page 2

Inhoud. Endnote X7 Handleiding Mediacentrum maart 2015 Page 2 Inhoud Over Endnote... 3 Endnote installeren... 4 Een library aanmaken... 5 Voordat je begint!... 6 Tussenvoegsels in namen... 6 Referenties invoegen in een Worddocument/Cite while you write... 7 Handmatig

Nadere informatie

Gebruikershandleiding. e-kracht is ontwikkeld door:

Gebruikershandleiding. e-kracht is ontwikkeld door: Gebruikershandleiding e-kracht is ontwikkeld door: Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Het e-kracht account...4 2.1 Contacten toevoegen... 6 2.2 Een dagboek bijhouden... 7 2.3 Links beheren... 8 2.4 Een fotoalbum

Nadere informatie

Outlook koppeling ChainWise

Outlook koppeling ChainWise Outlook koppeling ChainWise Product ChainWise Bedrijfssoftware Datum 04-08-2016 Alle rechten voorbehouden aan ChainWise Niets in deze uitgave mag worden gebruikt in welke vorm dan ook zonder schriftelijke

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010

www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 www.dubbelklik.nu Handleiding Access 2010 Deze handleiding is onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Handleiding Elektronische leeromgeving

Handleiding Elektronische leeromgeving Handleiding Elektronische leeromgeving Inhoudsopgave Pagina Inloggen 3 Navigatie 4 Navigatie profiel 5 Starten 6 Module toevoegen 7 Beginnen met de module 8 Met de module aan de slag! 9 Aan de slag! 10

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner Deze extra opdrachten zijn onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Quick start OASE voor docenten en medewerkers

Quick start OASE voor docenten en medewerkers Onderwijs en Studenten Service Centrum Den Dolech 2, 5612 AZ Eindhoven Postbus 513, 5600 MB Eindhoven www.tue.nl Datum 4 juli 2011 Versie 1.2 Quick start OASE voor docenten en medewerkers De digitale leer-

Nadere informatie

Installatie Document

Installatie Document Installatie Document Datum: 14-8-2012 Ontwerp: MKG Nederland B.V. Auteur: MKG Nederland B.V. Druk: Reerink B.V. MKG versie: V004021A00-01 2012, by MKG Nederland B.V. www.mkg.nl No parts of this book may

Nadere informatie

Release datum: 11 juni 2012

Release datum: 11 juni 2012 Highlights 1 HSExpert versie 5.2 Begin juni is versie 5.2 van HSExpert gereleased. In versie 5.2 zijn vooral wijzigingen op het RiAxion (Arbo) dossier doorgevoerd. Daarnaast zijn er wat kleinere wijzigingen

Nadere informatie

Beschrijving webmail Enterprise Hosting

Beschrijving webmail Enterprise Hosting Beschrijving webmail Enterprise Hosting In dit document is beschreven hoe e-mail accounts te beheren zijn via Enterprise Hosting webmail. Webmail is een manier om gebruik te maken van e-mail functionaliteit

Nadere informatie

BPMone 2.9 Release notes

BPMone 2.9 Release notes BPMone 2.9 Release notes 2012 Lexmark International Technology S.A. Datum: 12/18/2012 Versie: 2.9 BPMone is a trademark of Lexmark International Technology S.A., registered in the U.S. and other countries.

Nadere informatie

Handleiding Osiris Student -2-

Handleiding Osiris Student -2- OSIRIS Student T1. In- en uitloggen... 3 2. Knoppenbalk... 5 3. Personalia... 6 4. Inschrijven voor cursus/toets... 7 5. Rooster... 18 6. Resultaten... 19 7. Voortgang... 20 8. Onderwijs... 24 Handleiding

Nadere informatie

Gids voor snelle start met e-learning

Gids voor snelle start met e-learning Gids voor snelle start met e-learning Inloggen op de site 1 Open uw webbrowser, Internet Explorer of Netscape 2 Typ http://rhi.skillport.com in de adresbalk 3 Druk op Enter De loginpagina is afgebeeld.

Nadere informatie

Hoe gebruik ik het teleleerplatform PointCarré?

Hoe gebruik ik het teleleerplatform PointCarré? Hoe gebruik ik het teleleerplatform PointCarré? Jo Coulier (2007) 1. Inleiding Via het teleleerplatform PointCarré kan je o.a. cursussen downloaden. Vele professoren bieden hun cursusmateriaal enkel electronisch

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Type-Basic Praktijk

Docentenhandleiding. Type-Basic Praktijk Docentenhandleiding Type-Basic Praktijk 2007 Instruct, Postbus 38, 2410 AA Bodegraven Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Installatiehandleiding EndNote Hogeschool Rotterdam Mediatheek

Installatiehandleiding EndNote Hogeschool Rotterdam Mediatheek Installatiehandleiding EndNote Hogeschool Rotterdam Mediatheek Auteur: Brenda Lems Datum: januari 2017 Inleiding EndNote is bibliografische software die je kunt gebruiken voor het opbouwen, beheren en

Nadere informatie

FAQ Moodlewinkel.nl. 1. Algemeen. 2. Manager. 3. Docent. 4. Cursist

FAQ Moodlewinkel.nl. 1. Algemeen. 2. Manager. 3. Docent. 4. Cursist FAQ Moodlewinkel.nl 1. Algemeen 2. Manager a. Taalinstellingen b. Gebruikers/rechten c. Categorieën/cursussen d. Modules e. Veiligheid 3. Docent a. Cursusbeheer b. Gebruikersbeheer c. Activiteiten d. Bronnen

Nadere informatie

Webonderdelen (Web Parts)

Webonderdelen (Web Parts) Webonderdelen (Web Parts) Een SharePoint pagina is opgedeeld in een aantal zones op het scherm. In elke zone kunnen Webonderdelen, veelal Web Parts genoemd, geplaatst worden. Deze Web Parts zijn kleine

Nadere informatie

Nieuw in deze versie Versie: 2.3

Nieuw in deze versie Versie: 2.3 Perceptive Reflect Nieuw in deze versie Versie: 2.3 Product Documentation, R&D datum: November 2012 2012 Lexmark International Technology SA. All rights reserved Perceptive Reflect is a trademark of Lexmark

Nadere informatie

Gebruikers- handleiding Porta

Gebruikers- handleiding Porta Gebruikers- handleiding Porta Inleiding Met de applicatie Porta op ons extranet kunnen gegevensbestanden tussen het CAK en ketenpartners uitgewisseld worden. In deze handleiding is beschreven hoe u dit

Nadere informatie

Handleiding Digitale Informatievoorzieningen

Handleiding Digitale Informatievoorzieningen Handleiding Digitale Informatievoorzieningen Door Michiel Krijger Dit document helpt je op weg bij het gebruik van de verschillende informatievoorzieningen op de Haagse Hogeschool. Het begint met de PC

Nadere informatie

Installation & Usage Biometric Reader - NL. Biometric Reader - NL. Productie Versie: 7.0. Versienummer Handleiding: 1.0.2

Installation & Usage Biometric Reader - NL. Biometric Reader - NL. Productie Versie: 7.0. Versienummer Handleiding: 1.0.2 Biometric Reader - NL Installation & Usage Biometric Reader - NL Productie Versie: 7.0 Versienummer Handleiding: 1.0.2 2013 Inepro B.V. Alle rechten gereserveerd Biometric Reader - NL De meest veelzijde

Nadere informatie

WERKEN MET OSIRIS STUDENT OPLEIDING GENEESKUNDE

WERKEN MET OSIRIS STUDENT OPLEIDING GENEESKUNDE WERKEN MET OSIRIS STUDENT OPLEIDING GENEESKUNDE INHOUD 1. WAAROM OSIRIS STUDENT?...1 2. HOE KRIJG JE TOEGANG TOT OSIRIS STUDENT?...1 3. HOE VEILIG IS OSIRIS STUDENT...3 4. WAT IS DE RELATIE MET SOLIS (STUDENTS

Nadere informatie

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine)

Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag. in beroep en bedrijf. Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Aan de slag in beroep en bedrijf Handleiding Programmeren en bewerken CAM (graveermachine) Branche Uitgevers 1 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

ALL-CRM Gebruikershandleiding AC-DataCumulator

ALL-CRM Gebruikershandleiding AC-DataCumulator ALL-CRM Gebruikershandleiding AC-DataCumulator Author: Bas Dijk Date: 23-04-2013 Version: v1.2 Reference: 2013, All-CRM 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave 2 2 Inleiding 3 3 Gebruikershandleiding Windows Forms

Nadere informatie

Roosters opvragen met Web-View

Roosters opvragen met Web-View Handleiding Roosters opvragen met Web-View versie november 2008 Ambachtsweg 16 2641 KS Pijnacker Tel: +31.(0)15.3613497 Fax: +31.(0)15.3610029 E-mail: info@bitbybit-is.nl Web: www.bitbybit-is.nl Wijzigingsblad

Nadere informatie

Spraakmakers 1 Handleiding Multimedia voor docenten Pagina 1-1 van 17. Handleiding voor docenten bij Spraakmakers Multimedia

Spraakmakers 1 Handleiding Multimedia voor docenten Pagina 1-1 van 17. Handleiding voor docenten bij Spraakmakers Multimedia Spraakmakers 1 Handleiding Multimedia voor docenten Pagina 1-1 van 17 Handleiding voor docenten bij Spraakmakers Multimedia Spraakmakers 1 Handleiding Multimedia voor docenten Pagina 1-2 van 17 INHOUD

Nadere informatie

ZorgMail Secure e-mail

ZorgMail Secure e-mail ZorgMail Secure e-mail 2014 ENOVATION B.V. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een data verwerkend systeem of uitgezonden in enige

Nadere informatie

FPP Web. De voordelen van FPP Web:

FPP Web. De voordelen van FPP Web: FPP Web FPP Web is het online polisadministratie systeem van Fiets Perfect Polis. Met uw dealer code en wachtwoord krijgt u toegang tot een beveiligde omgeving waar u nieuwe polissen kunt aanvragen en

Nadere informatie

Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers Online 8.1

Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers Online 8.1 Installatiehandleiding voor de ODBC-driver van UNIT4 Multivers Online 8.1 De ODBC-driver wordt gebruikt in de volgende pakketversies: S(mall): M(edium): L(arge): XL (Extra large): Financieel, met Kostenplaatsen

Nadere informatie

Let op! In dit PDF-bestand wordt voor de voorbeelden gebruikgemaakt van de Instant Messaging-software Windows Live Messenger.

Let op! In dit PDF-bestand wordt voor de voorbeelden gebruikgemaakt van de Instant Messaging-software Windows Live Messenger. 1 Veilig chatten Chatten is een populaire manier van contact maken en onderhouden op internet. Het is simpel gezegd het uitwisselen van getypte berichten. Dat kan met familie, vrienden en andere bekenden,

Nadere informatie

Toetsen in Blackboard

Toetsen in Blackboard Toetsen in Blackboard Met de tool Test kun je toetsvragen maken en afnemen. In dit document wordt uitgelegd 1. Hoe een toets gemaakt kan worden. 2. Hoe een toets bewerkt kan worden. 3. Hoe een toets beschikbaar

Nadere informatie

Handleiding Magister 6 voor leerlingen

Handleiding Magister 6 voor leerlingen Handleiding Magister 6 voor leerlingen Leerlingen hebben via internet toegang tot Magister; het leerlingvolgsysteem van het Esdal College. In Magister 6 heeft de leerling toegang tot de onderdelen: - Agenda

Nadere informatie

Handleiding Versie 3.0

Handleiding Versie 3.0 Handleiding Versie 3.0 Handleiding In deze handleiding wordt de functionaliteit van het NIB programma per scherm beschreven. Eerste toegang tot het programma Als het programma wordt opgestart moet u eerst

Nadere informatie

Begeleidershandleiding Voedingscentrum Meer dan lekker in de super

Begeleidershandleiding Voedingscentrum Meer dan lekker in de super Begeleidershandleiding Voedingscentrum Meer dan lekker in de super Helpdesk online module: Spring Instituut Tel: 0318-493133 Mail: info@springinstituut.nl 1 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene informatie... 3

Nadere informatie

ActiveBuilder Handleiding

ActiveBuilder Handleiding ActiveBuilder Handleiding Auteur: TalkActive I/S Datum: Juli 2004 Versie: R. 1.01 Taal: Nederlands Copyright 2004 - Talk Active alle rechten voorbehouden. Inhoud: 1. INTRODUCTIE...2 2. SNEL STARTEN...3

Nadere informatie

Handleiding Basisschoolnet.nl (voor ouders en leerkrachten)

Handleiding Basisschoolnet.nl (voor ouders en leerkrachten) Handleiding Basisschoolnet.nl (voor ouders en leerkrachten) Basisschoolnet Apeldoorn Inhoudsopgave: Aanmelden (voor ouders) pag. 2 Profiel pag. 9 Groepen pag. 14 Contacten pag. 20 Berichten pag. 23 Foto

Nadere informatie

Opdrachtenboek Query en XML Rapporten

Opdrachtenboek Query en XML Rapporten FF Opdrachtenboek Query en XML Rapporten ICS (Informatie, Communicatie en Studenten) Universiteit Leiden Postbus 9512 2300 RA Leiden 071 527 6969 VISI Opdrachtenboek Verzoekschrift Opdrachtgever: VISI

Nadere informatie

Handleiding Elektronische leeromgeving

Handleiding Elektronische leeromgeving Handleiding Elektronische leeromgeving Voor studenten en docenten Master SEN 2015-2016 https://seminarium.teacherschannel.nl Inhoudsopgave 1. Inloggen 2. Navigatie 3. Mastermodules Toevoegen, gebruiken,

Nadere informatie

Korte handleiding O365=Office 365 Let op: er worden hier en daar nog wijzigingen doorgevoerd, dus de afbeeldingen en teksten kunnen afwijken

Korte handleiding O365=Office 365 Let op: er worden hier en daar nog wijzigingen doorgevoerd, dus de afbeeldingen en teksten kunnen afwijken Korte handleiding O365=Office 365 Let op: er worden hier en daar nog wijzigingen doorgevoerd, dus de afbeeldingen en teksten kunnen afwijken Inhoud 1. Inloggen... 2 2. Openingscherm... 3 3. Outlook...

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR OUDERS MAGISTER 6. Definitief. S.V. Sariowan. 2014 OVER-Y College STATUS VERSIE 1 AUTEUR. DATUM 16 december 2014

HANDLEIDING VOOR OUDERS MAGISTER 6. Definitief. S.V. Sariowan. 2014 OVER-Y College STATUS VERSIE 1 AUTEUR. DATUM 16 december 2014 HANDLEIDING VOOR OUDERS MAGISTER 6 STATUS VERSIE 1 AUTEUR Definitief S.V. Sariowan DATUM 16 december 2014 KENMERK 20141211.Instr ouders M6.001 2014 OVER-Y College INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding... 3 2. Inloggen...

Nadere informatie

Handleiding Glimworm nieuwsbrief

Handleiding Glimworm nieuwsbrief Handleiding Glimworm nieuwsbrief Auteur: Marten Hoekstra Datum: 26 Mei 2005 Versie: 1.0 Dit document bevat vertrouwelijk informatie die niet voor anderen dan de relatie van Glimworm bedoeld is. Op alle

Nadere informatie