Ontwerpen met Generatieve Tools Rhino3D icm Grasshopper

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ontwerpen met Generatieve Tools Rhino3D icm Grasshopper"

Transcriptie

1 Ontwerpen met Generatieve Tools Rhino3D icm Grasshopper Student: Arno Mulderij 2009 Begeleiders: Prof.Dr.Ir. Jos Lichtenberg Ir. Arno Pronk Prof. Dr. Ir. Bauke de Vries

2 2 Ontwerpen met generatieve tools Ontwerpen met Generatieve Tools Inhoudsopgave 3 Inleiding 4 Onderzoeksmethodologie 7 Onderzoeksmodel 8 Planning 9 Doelstellingen Deelvragen Wat is scripten Waarom scripten Keuze van scripttaal Reflectie scripttalen 21 Rhino Grasshopper 31 Ontwerp 37 Constructiesysteem Grasshopper scripting Maquette Reflectie Aanbevelingen Bronnen Bijlage

3 Ontwerpen met generatieve tools 3 Inleiding Voor mijn afstuderen op de TU Eindhoven richt ik mij op generatief ontwerpen. Deze ontwerpmethode maakt gebruik van computercode, zogenaamde scripts, om een ontwerp aan te sturen. Het ontwerpen met scripting heeft de afgelopen jaren meer en meer aanhangers gekregen; ONL van Kas Oosterhuis, UN Studio, NOX, Zaha Hadid en vele anderen. Ik zal me met name gaan richten op een script dat een CAD/CAM proces aan kan sturen. De huidige architectuur maakt een handmatig concept en gaat het concept in een later stadium in de computer invoeren. In dat stadium wordt het gebouw ook constructief getoetst. Maar waarom gebruiken we de computer niet als conceptvorming en toetsen we het ontwerp niet gelijk op constructieve benodigdheden? De nostalgie die `architectuur` met zich meebrengt verdringt nog steeds het computergestuurd ontwerpen. Veel architecten denken dat het creatieve proces van ontwerpen niet met de computer kan. Het invoeren van een concept in een computer is een hele andere benadering, maar het verschilt niet veel van de conservatieve ontwerpmethode. De ontwerper heeft altijd volledige controle over het ontwerp/concept. De computer bepaalt niet de vorm, maar degene die de opdrachten of commando s invoert bepaalt de vorm, dus degene die de commando s in de computer invoert is een soort digitale architect. Waar hij zijn normale denkpatroon op papier schetst/formuleert, voert hij nu zijn gedachtes in de computer in. Met scripting is een totaalbeheersing van een project mogelijk, de randvoorwaarden voor een project kunnen worden ingevoerd en de computer genereert een basisstructuur (kolommen en vloeren). Deze basisvoorwaarden kunnen op elk moment worden gewijzigd waarbij de computer de nieuwe voorwaarden opnieuw berekent en construeert. De dimensies van de kolommen en vloeren kunnen ook gekoppeld worden aan constructieve eisen. De gevels worden gekoppeld aan de vloeren en kolommen, deze kunnen in elke fase weer worden gewijzigd. Afbeelding: Autoshowroom geïntegreerd in de geluidswal langs de A2. Ontwerp van ONL Met het toevoegen van de inbouw met de daarbij behorende gevels hebben we toegang tot alle maten en constructieve eisen van elk afzonderlijk element. Om dit te toetsen en mij het scripten eigen te maken heb ik mij gedurende mijn afstuderen samen met medestudent Maurice Dominicus verdiept in het scripten en zal ik zelf een ontwerp maken om het scripten in de praktijk te brengen, waar Maurice verder gaat met zijn eigen onderzoek. Als ontwerpopdracht heb ik gekozen voor een overkapping voor het centraal station in Eindhoven. Ik ga hiervoor een staalconstructie gebruiken die vormgegeven en gedimensioneerd kan worden door middel van een script. Het doel van het gebruik van het script is de productie van werktekeningen waar alle afzonderlijke elementen van de staalconstructie uit gehaald kunnen worden. Door in mijn ontwerp vloeiende vormen te gebruiken ontstaat er een gebouw met veel gekromde oppervlakken. Hierbij is het onmogelijk om handmatig alle gebouwonderdelen te dimensioneren en uit te tekenen. Het gebruik van een script is dus essentieel aangezien zowat elk constructieonderdeel uniek is.

4 4 Ontwerpen met generatieve tools Onderzoeksmethodologie Studie: `Generative Design` Na een eerdere studie m.b.t. dubbelgekromde oppervlakken was duidelijk dat er veel potentie zit in het gekozen materiaal en de productiemethode. Met onze huidige kennis van het onderwerp hebben we al een goede basis voor dit vervolgonderzoek. Titels van eerdere onderzoeken; Animate form, G.Lynn Architecture goes wild, K.Oosterhuis Swarm architecture, K.Oosterhuis Materialising Geometry, J. Sanchez-Alvarez Geometric Modeling with Conical Meshes and Developable Surfaces, Y. Liu Probleemveld Wat is het probleem? De toegankelijkheid/toepasbaarheid van generatieve tools in het ontwerpproces. Het ontwerp- en productieproces is momenteel niet op elkaar afgestemd. Wiens probleem is het? Architecten/ontwikkelaars die unieke ontwerpen willen maken lopen tegen hele hoge productiekosten op. Productleveranciers kunnen de vraag naar specifieke producten niet aan. Wanneer is het probleem ontstaan? Sinds de opleving van blobarchitectuur is de vraag naar dubbelgekromde geveloppervlakken en de daarbij benodigde productiemethoden toegenomen. De ontwikkeling van ontwerpmethodes en de kennis bleven achter. Waarom is het een probleem? Unieke bouwelementen zijn relatief kostbaar en drukken te veel op de totale bouwkosten. Waar doet het probleem zich voor? In de vertaling van het ontwerp naar de productiemethode van unieke bouwelementen. Welke voorgeschiedenis heeft het probleem? Unieke ontwerpen die niet uitgevoerd konden worden. Of de kosten liepen tijdens de uitvoering enorm op wat te wijten was aan enkele specifieke bouwelementen. Het uitvoeren van een uniek ontwerp met standaard bouwproducten kan teveel knelpunten opleveren waardoor de kosten stijgen. Knelpunten: Verschillende programma s met verschillende werkwijze. Vertaalslag ontwerp naar praktijk Wat zijn de grenzen van het generatief ontwerpen Eindcriteria/selectiecriteria voor output Beheersing ontwerp Benadering van programma van eisen/wensen Concretiseren van programma van eisen en regelgeving Constructieve haalbaarheid van het ontwerp Financiële haalbaarheid van ontwerp Methode onderwerp-vraag-doel-relevantie Ik onderzoek of generatief ontwerpen kan worden toegepast bij een gebouwontwerp, waaruit een vertaalslag naar het productieproces kan worden gemaakt.

5 Ontwerpen met generatieve tools 5 Doelstelling Doelstelling van het onderzoek: Het uitwerken van een functioneel generatief ontwerp dat gekoppeld kan worden aan een productieproces. Doelstelling in het onderzoek: Meer inzicht krijgen in de mogelijkheden van generatieve tools en koppeling aan productieprocessen. Wetenschappelijke relevantie: Beheersing van generatieve tools in een ontwerpproces en sturing van productie. Maatschappelijke relevantie: Toegankelijkheid verhogen van generatieve tools. De productie van unieke gebouwen stimuleren. Afbeelding: Voorbeeld van een op een script gebaseerd ontwerp voor een treinstation

6 6 Ontwerpen met generatieve tools Onderzoeksvraag Welk programma is voor mij het meest geschikt om een functionerend generatief ontwerp te maken met de daarbij behorende koppelingen naar productieprocessen? Deelvragen Welke programma s zijn er? Opsomming programma s, bespreken van dit programma - mogelijkheden en grenzen. De toegankelijkheid tot deze programma s. Tutorials, trainingmogelijkheden. De compatibility met andere programma s, welke bestanden kunnen worden geïmporteerd? Hoe kunnen de bestanden worden geëxporteerd? Welke architecten gebruiken generatief ontwerpen/tools Hoe wordt generatief ontwerpen door architecten toegepast? Hoe kijkt de `architectuur` tegen deze ontwikkeling aan? Waarom passen architecten deze vorm van conceptueel ontwerpen toe? Hoe willen wij een ontwerp opbouwen en met welke methode, waarom juist deze methode? Wat willen wij bereiken als ontwerp (referenties)? Koppeling van constructieve analyses met generatieve tools of combinatie? Uitwerken van gevelconstructie met de daarbij behorende details en constructieve eisen?

7 Ontwerpen met generatieve tools 7 Onderzoeksmodel Probleemstelling State of the Art Programma s Exploratief programma onderzoek Toetsing van programma s aan ontwerpeisen Programma van eisen Ontwerp Goedgekeurd ontwerp

8 8 Ontwerpen met generatieve tools Planning September - Oktober Titels van eerdere onderzoeken Literatuuronderzoek Documentatie Programma s Maya/MEL Rhinoceros/Grasshopper Bentley s Generative components Paracloud Maxscript Onderzoek naar functies van deze programma s. Oktober - November 11 november Begincolloquium Scripting leren Mogelijkheden voor een ontwerpopdracht uitwerken November - December Scripting leren Concretiseren van ontwerpopdracht Bepaling programma Focus op ontwerp/gevel/constructie Keuze van visualisatie model, VR, Rapid Prototyping December - Januari - Februari Uitwerking scripten Verslaglegging Conceptvorming van ontwerpopdracht Maart - April Testcase scripten uitwerken Maquette bouwen van testcase Vormbepaling van uiteindelijk station Constructiesysteem bepalen Tussencolloquium Verslaglegging Mei - Juni - Juli Constructiesysteem scripten CAD/CAM tekeningen scripten Productie van maquette mbv lasercutter Verslaglegging Augustus - September 3D modeleren/renderings maken Aanzichten/Doorsnedes/Details tekenen Presentatie voorbereiden Verslaglegging Oktober Eindcolloquium

9 Ontwerpen met generatieve tools 9 Doelstellingen Eindresultaat: Conceptueel plan van een gebouw. De constructie wordt gegenereerd door de computer. De daarbij behorende details kunnen worden onttrokken vanuit het ontwerp. De doorsnedes worden verkregen en de daarbij behorende plattegronden. Constructieonderdelen worden verkregen d.m.v. scripts. De tekeningen voor de onderdelen zijn klaar voor een CAD/CAM proces. Persoonlijke doelstellingen Verdere uitwerking details. Gebouwelementen genereren en uitwerken. Resultaat (producten): Presentatieposter 4/5 stuks Gebouw met plattegronden Doorsneden, details Gebouwelementen eruit nemen Vorming (vormstudie) Gevel Modellen: 3D & maquettes. Optimaliseren van visualisering Begincolloquium: Tot het begincolloquium wil ik uitvinden hoe Rhinoscript/Grasshopper werkt en wat ik er mee kan bereiken. Tussencolloquium: Ik wil me gaan richten op het scripten van een dak voor een stationsoverkapping. Als locatie heb ik hier Eindhoven voor gekozen. De vorm van de overkapping wil ik produceren aan de hand van de verschillende verkeersstromen die zich op een station bevinden. Eindcolloquium: De overkapping verder uitwerken tot op detailniveau van de verschillende onderlinge aansluitingen. Proberen om de verschillende bouwdelen, door middel van scripten, per stuk te identificeren en definiëren zodat ze geproduceerd zouden kunnen worden.

10 10 Ontwerpen met generatieve tools Deelvragen Welke programma s zijn er? Rhinoceros Rhino kan NURBS curves, surfaces, solids en polygon meshes maken, bewerken, analyseren, documenteren, renderen, animeren en verplaatsen. De mate van precisie, complexiteit of maat zijn eindeloos. Speciale kenmerken van Rhino zijn: Onbeperkte free-form 3D modelering tools welke je terug vindt in producten die 20 tot 50 keer meer kosten. Modeleer elke vorm die je kan wensen. Nauwkeurigheid die nodig is om alles te ontwerpen, testen en analyseren, van vliegtuigen tot juwelen. Kan samenwerken met alle andere ontwerp, CAM, analyse, rendering, animatie en illustratie software Leest en repareert buitengewoon lastige IGES bestanden. Toegankelijk en makkelijk te leren. Snel, zelfs op een gewone pc of laptop. Betaalbaar, korte leertijd en geprijsd als andere standaard windows software. Ondersteunde file formats: DWG/DXF(AutoCAD 200x, 14, 13, and 12 ), SAT (ACIS), DGN, FBX, X_T (Parasolid), 3DS, LWO, STL, SLC, OBJ, AI, RIB, POV, UDO, VRML, BMP, TGA, CSV (export properties and hydrostatics), uncompressed TIFF, STEP, VDA, GHS, GTS, KML, PLY, SketchUP, SolidWorks. IGES (Alias, Ashlar Vellum, AutoFORM, Auto- Ship, Breault, CADCEUS, CAMSoft, CATIA, Cosmos, Delcam, EdgeCAM, FastSurf, FastSHIP, Integrity Ware, IronCAD, LUSAS, Maya, MAX 3.0, MasterCAM, ME30, Mechanical Desktop, Microstation, NuGraf, OptiCAD, Pro/E, SDRC I-DEAS, Softimage, Solid Edge, SolidWorks, SUM3D, SURFCAM, TeKSoft, Unigraphics), NASA GridTool, Yamaha ESPRi, Tebis. Scripten: VBScript toont het meeste van de interne werking van Rhino, waardoor het mogelijk is om krachtige scripts en plug-ins te ontwikkelen. RhinoScript ActiveX object is toegankelijk voor veel verschillende programmeertalen zoals Visual Basic, Microsoft Word VBA, en Excel VBA. 3DS Max Autodesk 3ds Max is een krachtige, geïntegreerde 3D modelerings, animatie en renderings softwarepakket. 3DS Max wordt gebruikt door de ontwikkelaars van games, film- en videokunstenaars, en 3Dliefhebbers om verbluffende resultaten te bereiken in minder tijd. De modelering is gebaseerd op modifiers. Ondersteunde Import Formats: 3DS, AI, DDF, DEM, DWG, DXF, HTR, IAM, IGES, IPT, LP, LS, MTL, OBJ, PRJ, SHP, STL, TRC, VW, WRL, WRZ Ondersteunde Export Formats: 3DS, AI, ASE, ATR, BLK, DF, DWF, DWG, DXF, HTR, IGES, LAY, LP, M3G, MTL, OBJ, STL, VW, WRL Scripten: MAXScript is een ingebouwde scripttaal, en kan worden gebruikt voor het automatiseren van repetitieve taken, het combineren van de bestaande functionaliteit op nieuwe manieren, de ontwikkeling van nieuwe tools en user interfaces en nog veel meer. Plugin modules kunnen volledig in MAXscript worden gemaakt. Maya Maya is een programma dat veel vergelijkingen heeft met 3dsMax. Het Maya programma wordt door velen geprefereerd boven 3dsMax door zijn toepassingen en mogelijkheden in animatie en dynamica. De mogelijkheden in Maya zijn completer en toegankelijker dan in 3dsMax. Daarentegen is het ook een kwestie van de benadering van Maya dat het gebruik van dit programma stimuleert. De interface van Maya is gebruiksvriendelijker en de interne organisatie is meer toegankelijker

11 Ontwerpen met generatieve tools 11 dan bij Max. Grote producties als de Nike-commercials en enkele grote films van Pixar (I-robot), zijn deels gemaakt in Maya. De exportmogelijkheden van Maya naar andere autodesk programma s zijn nog niet optimaal, wellicht omdat er 3dsMax en Maya door twee verschillende productieteams worden gerealiseerd. Daarnaast wordt het werken met NURBS in Maya ook ondersteund, de mogelijkheden die Rhino haalt met NURBS zijn ook te verkrijgen in Maya. Wanneer men met hoofdzakelijk NURBS werkt, prefereert de industrie Rhino boven Maya. We kunnen stellen dat Rhino meer als ontwikkelingsinstrument voor de industrie geldt, met de brede betrekking op ontwikkeling en Maya wordt gezien als het animatie-programma. Bentley Generative Components GenerativeComponents is een parametrische CAD-software die is ontwikkeld door Bentley Systems. GC werd voor het eerst geïntroduceerd in 2003, werd steeds meer gebruikt in de praktijk (vooral door architecten rondom Londen) en werd commercieel uitgebracht in november Generative Components heeft een sterke traditionele basis van gebruikers in de academische wereld en op technologisch geavanceerde ontwerpbedrijven. GC streeft ernaar om parametrisch modeleren toe te passen in architectonische ontwerpen. Gebruikers kunnen de software bedienen door dynamisch te modelleren en het rechtstreeks manipuleren van de geometrie of door het toepassen van regels en het vastleggen van relaties tussen model-elementen, of door het definiëren van ingewikkelde forms en systemen uitgedrukt door middel van algoritmen. Ondersteunde file formats: DGN by Bentley Systems, DWG, STL (Stereo Lithography), Rhino. Scripten: De software maakt gebruik van een eenvoudige scripting taal, die de integratie met veel verschillende softwaretools, en het creëren van aangepaste programma s door de gebruikers mogelijk maakt. Deze software wordt voornamelijk gebruikt door architecten en ingenieurs bij het ontwerpen van gebouwen, maar kan ook gebruikt worden om natuurlijke en biologische structuren en wiskundige systemen te modeleren. Paracloud ParaCloud heeft een softwareoplossing die Microsoft Excel spreadsheets converteert tot een krachtige, generatieve, modellerings- en analyseprogramma. Ondersteunde file formats: ParaCloud beschikt over geavanceerde integratie met Rhino. Integratie met toonaangevende CAD-oplossingen, zoals AutoCAD, IntelliCAD, SketchUp is beschikbaar via DXF, obj en STL-bestanden. Scripten ParaCloud Modeler biedt een Scripting-zonder-Scripting benadering waarbij generatief- en performatief ontwerpen toegankelijk is voor alle ontwerpers.

12 12 Ontwerpen met generatieve tools Welke architecten gebruiken generatief ontwerpen of generatieve tools? Greg Lynn is gespecialiseerd in computergestuurd ontwerpen. Hij gebruikt de dynamica om een vorm te creëren of te sturen. Hij begint met een basiselement en hierop positioneert hij enkele krachten die rechtstreeks op het element worden uitgeoefend. Deze krachten zorgen ervoor dat het basiselement zich ontwikkelt/vormt naar gelang de hoeveelheid en richting van de krachten. Het concept/basiselement ontwikkelt/evolueert zich naar gelang de krachten actief blijven. Afbeelding : Form-finding door Greg Lynn. Het MotormeCCa is gemaakt voor en door mensen die gefascineerd zijn door de versmelting van de mens en zijn snelheidsmachines, met een duidelijk zwaartepunt op het gebied van de TT races. Wie als bezoeker het MotormeCCA binnenstapt, stapt binnen in een dynamische ervaringsruimte. Het MotormeCCa heeft de vorm van een circuit, de bezoeker stapt binnen in de flow van energie, snelheid en beweging. Alle onderdelen van het MotormeCCa heden, verleden, toekomst, horeca, merchandising en educatie worden onlosmakelijk onderdeel van de flow. De energie stroomt voelbaar door het gehele gebouw. Het MotormeCCa is een soort ervaringstunnel waarin de ervaringen elkaar afwisselen in snelheid, intensiteit en onderwerp. Afbeelding: Form-finding door Kas Oosterhuis. Dit zijn nog maar een paar voorbeelden, NOX (Spuybroek), UN Studio, Z. Hadid en nog veel meer bureau s zien meer en meer de mogelijkheden van scripten in. Hoe wordt generatief ontwerpen door architecten toegepast? Form-finding. Door bepaalde randvoorwaardes in te voeren in een ontwerpproces kan een geautomatiseerde omgeving geformuleerd worden in een 3d animatie programma. Er kan een volume in deze omgeving worden gezet die door de vooraf geformuleerde voorwaardes vervormt wordt. Door de beginpositie, het volume of andere eigenschappen van het volume te veranderen ontstaat er elke simulatie weer een andere vorm die eventueel bruikbaar is voor een nieuw ontwerp. File to factory design. Een methode om gebouwelementen te definiëren en te exporteren naar een productieproces. Hoe kijkt de architectuur tegen deze ontwikkeling aan? Het genereren van vormen en concepten in computerprogramma s is een ontwikkeling van de laatste jaren. De conservatieve architectuur vindt deze ontwikkeling een afbreuk aan het creatieve proces en vermindering van de diversiteit. Tegenwoordig zijn er twee stromingen in de architectuur herkenbaar, de zogenaamde conservatieve architectuur en de digitale architectuur. De digitale architectuur neigt naar een meer organische vorm, terwijl de conservatieve architectuur zicht vooral richt op orthogonale ontwerpen.

13 Ontwerpen met generatieve tools 13 Door digitale architectuur kunnen we complexere ontwerpen maken die de grenzen van het brein overstijgen. Deze architectuurstroming zal de komende jaren terrein winnen door de groeiende mogelijkheden van de productie en fabricage. Creativiteit is een belangrijk standpunt in de huidige discussie. In beide methoden is wel creativiteit aanwezig, alleen de creativiteit wordt anders geconsumeerd. De computer bepaalt niet de vorm, maar de programmeur bepaalt de vorm. Ik verwacht in de komende jaren dat de architectuur zich nestelt tegen de informatica en dat er een nieuwe stroming ontstaat; interactieve architectuur waar de gebruiker meer zeggenschap krijgt over de inhoud en verschijning van het gebouw. Waarom passen architecten deze vorm van conceptueel ontwerpen toe? Uit UN Studio, Design Models. Design models represent a new approach to architecture. Buildings and projects no longer matter. Rather, our focus is on models that are able to generate whole series of projects, models that are designed to be instrumentalized directly as they contain in their very cores the enduring ingredients of architecture. Uit ONL, Hyperbody Logic. K. Oosterhuis: More than 10 years ago we jumped into the world of Non Standard Architecture. We no longer could imagine our design in simple diagrams inside our head. We jumped out of the box. The very act of intuitive sketching by Ilona and 3D modeling by myself brings about the unexpected. It was no longer possible to have the 3D image of the design in your head before visualizing it. Now we have learned to control the out of control intuitive and the unexpected. It is still there but we also have developed new techniques to communicate the complexity with the production. Now we feel completely comfortable with complex surfaces, since we know how to make it efficiently. Hoe willen wij een ontwerp opbouwen en met welke methode? En waarom juist deze methode? De vormgeving wordt verkregen door vanuit de omgeving van de bouwlocatie een aantal sturende parameters te halen. Dit kunnen verkeersstromen zijn, zichtlijnen, aantrekking door naburige bebouwing of bijvoorbeeld historische referenties van de locatie. Door het uiteindelijke ontwerp te koppelen aan een constructie analyse programma, zoals ANSYS of Marc Menthat, kan gekeken worden of het ontwerp ook technisch haalbaar zou zijn. Wanneer je in het ontwerpscript bouwelementen toe kan voegen, kan je een compleet uitgewerkte constructie laten tekenen. Je zou zelfs zo ver kunnen gaan om de afzonderlijke elementen er uit te pikken en de maatvoering ervan naar de fabrikant te sturen. Een soortgelijk file2factory script is geschreven voor de geluidswal en de cockpit van ONL langs de A2. Wat zijn de mogelijkheden van organische opgroei en is dit te implementeren in een ontwerp? Door delen van het script op zichzelf te laten reageren kunnen de gegeneerde elementen gebruikt worden als basis voor opvolgende gegenereerde elementen. Dit soort vormen zien we veelal terug in de natuur. Bijvoorbeeld de opbouw van de takken in een boom of schelpstructuren.

14 14 Ontwerpen met generatieve tools Wat is scripten Script talen Computersoftware is niets anders dan eindeloze regels computercode. Een manier om toegang tot deze code te krijgen is met behulp van scripten. In een scriptopdracht kun je bepaalde functies van de software aansturen. Een scripttaal is een programmeertaal die software aanstuurt. Elk software pakket zal veelal zijn eigen programmeertaal gebruiken om dát uit te kunnen voeren wat van de software verlangd wordt. Vaak, maar niet altijd, heb je de mogelijkheid om met een programma te scripten. De meeste programma s kennen een verschillende scripttaal omdat ze nu eenmaal voor een ander doel zijn gemaakt. Maar in de basis lijken de meeste scripttalen wel op elkaar. Macro s Veel technische tekenprogramma s zijn gebaseerd op een command-line interface. Dit betekent dat je het programma kan bedienen puur en alleen met behulp van het toetsenbord. Je toetst de commando s in en vervolgens voert het programma ze uit. Sinds de uitvinding van de computermuis zijn veel commando s veel makkelijker in te voeren. In plaats van te typen: Line 0,0,0 10,0,0 kan je net zo makkelijk met het linecommando twee punten aangeven met de muis waartussen de lijn gevormd moet worden. Maar stel dat je de taak hebt gekregen om 30 tekeningen te openen, een lijn van 0,0,0 tot 10,0,0 moet tekenen en de tekening moet opslaan. Je zou al erg snel moe worden om elke keer opnieuw _Line w0,0,0 w10,0,0 te typen. Kan dit niet geautomatiseerd worden? Hiervoor zijn macro s uitgevonden. Een macro is een vooraf ingevoerde lijst met commando s voor een programma om uit te voeren. Het Line commando is hier een voorbeeld van. Macro s kunnen gebruikt worden om bepaalde processen te automatiseren die je normaal gesproken met de hand zou moeten uitvoeren.

15 Ontwerpen met generatieve tools 15 Een voorbeeld van een uitgebreide macro: _SelNone _Polygon _NumSides = 6 w0, 0,0 W10, 0,0 _SelLast -_Properties _Object _Name RailPolygon _Enter _Enter _SelNone _Polygon _NumSides = 6 W10, 0,0 W12, 0,0 _SelLast _Rotate3D W0, 0,0 W10, 0,0 90 -_Properties _Object _Name ProfilePolygon _Enter _Enter _SelNone -_Sweep1 _SelName RailPolygon _SelName ProfilePolygon _Enter _Simplify = Geen Enter Afbeelding: 6 hoekige donut (torus) gevormd door het bovenstaande script. De bovenstaande code zal leiden tot dezelfde zeshoekige torus opnieuw en opnieuw. Het is wellicht nuttig, maar het is niet flexibel. De code vertrouwd nog steeds op verschillende waardes die van te voren ingevoerd dienen te worden. Scripts De beperkingen van macro s hebben geleid tot de ontwikkeling van scriptingtalen. Scripts zitten tussen macro s en echte programma s en plug-ins. In tegenstelling tot macro s kunnen scripts wiskundige operaties uitvoeren, evalueren ze variabele omstandigheden, reageren ze op hun omgeving en communiceren ze met de gebruiker. Scripts zijn tekst bestanden die regel per regel gelezen worden. In tegenstelling tot macro s hebben scripts zeggenschap over de regels die worden uitgevoerd, hoe vaak deze worden uitgevoerd en in welke volgorde. Dit noemt men flow control. Flow control stelt een script in staat om bepaalde instructies te herhalen of over te slaan. De naam script is afkomstig uit de podiumkunst. Waar het script bij bijvoorbeeld een film dient om de acteurs aan te sturen, stuurt het computerscript het bijbehorende computerprogramma aan.

16 16 Ontwerpen met generatieve tools Waarom scripten Voor de vraag waarom scripting de basis is voor een nieuwe digitale tijdperk moeten we terug in de tijd. We exploreren waar cad-programma s hun intrede deden en hoe deze de architectuur beïnvloeden. De eerste cad-applicaties in de jaren waren cad-applicaties die eenvoudige transformaties aankonden met behulp van het invoeren van commando s. Eenvoudige primitieven zoals lijnen en rechthoeken konden ook met deze applicaties worden uitgevoerd. De ontwikkeling van cad-applicaties zette zich voort en in het begin van de jaren 80 kwam Autodesk in de markt met de huidige Autocad-applicaties. In december 1982 kwam de eerste versie van Autocad op de markt. Deze versie was in staat om via commando s eenvoudige primitieven te construeren. Autodesk zette de ontwikkeling van Autocad voort, met de intentie om het programma gebruiksvriendelijker te maken. In 1988 lanceerde Autodesk Autocad release 10, deze applicatie was de introductie tot een 3d-werkruimte, waar alle vorige edities nog alleen werkten met een 2d-omgeving. Autocad r10 was nu in staat om lijnen te tekenen in een 3d omgeving. De ontwikkeling van Autocad zette zich voort tot release 14, waar complexere elementen getekend konden worden en waar men relatief makkelijk 3d kon tekenen. Autodesk ging verder met de ontwikkeling van cad-applicaties, deze nieuwere versies moesten gebruiksvriendelijk worden en daarnaast een snellere performance hebben. Daarnaast moest een betere koppeling worden gemaakt met de architectuur. Het moest mogelijk worden om een bouwproject beter te beheersen in een cad-applicatie. Door de lancering van ADT, is een revolutie in autocad gaande. ADT is een programma waar elementen en blocks kunnen worden gekoppeld en worden getransformeerd. ADT is in staat om de koppeling van een 2dtekening eenvoudig om te zetten in een 3d-tekening. De koppeling tussen 2d en 3d en de invoer van een elementen-bibliotheek is een enorme versnelling in het tekenproces van een architectonisch ontwerp. De `opvolger` van ADT is Revit, deze applicatie is in staat om een gebouw te beheersen, met een complete elementen-bibliotheek en een continue bereikbaarheid van elementendata. Met Revit is het mogelijk om een ontwerp zowel 2d en 3d te beheersen. De ontwikkeling van cad-applicaties kunnen we globaal in deze blokken verdelen; Het tekenen van eenvoudige primitieve commando s, lijntekeningen. Het tekenen van complexe primitieven met de daarbij behorende transformaties, 3dmodelling. Het genereren van zeer complexe concepten ontwerpen, designing. Aangezien we het menselijk vermogen om complexe vormen te genereren willen uitrekken, hebben we hierbij computers nodig. De computer is in staat om complexe structuren binnen een relatieve korte tijd te genereren. Deze complexe structuren zijn niet meer met de hand te produceren. Om een stap verder te gaan dan Revit, denken we dat totaalbeheersing van een ontwerp mogelijk is met scripten. Totaalbeheersing in zowel orthogonaal als organisch niveau is mogelijk met scripten. Daarnaast is de data continu verkrijgbaar en transformeerbaar. Scripten heeft ook de mogelijkheid om omgevingen te simuleren, we kunnen hier direct het effect op een gebouw/ontwerp genereren. Behalve simulatie kunnen we een ontwerp ook vormgeven met behulp van dynamica en kinetica. Scripten maakt het mogelijk om meerdere handelingen in een ontwerp op hetzelfde moment uit te voeren, hierdoor kan er een enorme tijdwinst ontstaan ten opzichte van de huidige programmatuur.

17 Ontwerpen met generatieve tools 17 Keuze van Scripttaal Rhino/Rhinoscript Arno Mulderij: De keuze van de scripttaal is afhankelijk van het type programma dat je wilt gebruiken. Je hebt een bepaald idee in je hoofd wat je wilt bereiken met je ontwerp. Om dit ontwerp uit te voeren met behulp van scripten zal je jezelf eerst de vraag moeten stellen hoe je dit ontwerp op de gebruikelijke manier uit zou werken. Als je een ontwerp in gedachte hebt met veel dubbelgekromde oppervlakken moet je dit niet met AutoCAD proberen uit te werken. Het gebruikte programma is dus afhankelijk van het ontwerp. Voor mijn ontwerp denk ik aan een vloeiende vormgeving. Dit is goed weer te geven met zogenaamde NURBS surfaces. Een NURBS (Nonuniform rational B-spline) is een lijn of oppervlak welke gedefinieerd wordt door een aantal punten. Deze punten oefenen een bepaalde aantrekkingskracht uit op de lijn of het oppervlak dat erlangs ligt. Hierdoor ontstaan gekromde lijnen en vlakken. Afbeelding: NURBS Curve en NURBS Surface in Rhino Rhino is opgebouwd rond dit type oppervlakken. Omdat ik een free-form design ontwerp wil gebruiken voor een scriptopdracht is dit een goed programma om hiervoor te gebruiken. Ook heb ik al eerder met dit programma gewerkt waardoor ik weet wat ik er allemaal mee kan. Rhino kan vanuit vele andere programma s bestanden importeren. Op deze manier kan ik bepaalde onderdelen eventueel nog uitvoeren met een ander programma. Rhino stelt de gebruikers in staat om plug-ins te schrijven voor het programma. Op deze manier wordt Rhino van buiten af gestuurd om bepaalde handelingen uit te voeren. Een voorbeeld van een plug-in voor Rhino is Grasshopper. Grasshopper is een gevisualiseerde versie van scripten. In plaats van regels te schrijven kun je met Grasshopper elementen in je tekening slepen en die op elkaar aansluiten. Er zijn talloze plug-ins en scripts te vinden voor Rhino wat me zal helpen het programma beter te begrijpen en gebruiken. Afbeelding: Grasshopper plug-in.

18 18 Ontwerpen met generatieve tools Maya/MEL Maurice Dominicus: MEL staat voor Maya embedded language, MEL is een zeer krachtige programmeertaal die het programma Maya ondersteunt. MEL/Maya kan gebruikt worden als form-finding tool. Simulaties van een omgeving kunnen in Maya worden toegevoegd en er kan gesimuleerd worden hoe een concept reageert op weersomstandigheden en windcirculaties. Door dynamica op een gebouw toe te passen kan een ideaal gebouw worden gecreëerd, waar de minimale constructieve benodigdheden kunnen worden behaald. Voor mijn afstuderen wil ik een uniek element afleveren waarbij architectuur, computer gestuurd ontwerpen en visualisatie centraal staan. Voor mezelf heb ik enkele criteria opgesteld waaraan mijn scriptie moet voldoen en waar ik mezelf aan wil reflecteren. Ik wil een gebouw/element ontwerpen à la Kas Oosterhuis/Z. Hadid e.d. Mijn gebouw moet een ontwikkeling doormaken zodat het zich kan reflecteren met de bestaande omgevingen en de interacties. Wat ik wil bereiken is een multi-functioneel gebouw, dat ik herschrijf/ontwerp met behulp van scripten. De eerste stap is de ontdekking van een software-pakket waar scripten toegankelijk is en mij persoonlijk goed ligt. Tweede stap is om te kijken wat ik met het programma binnen een bepaalde periode kan bereiken. Wat zijn de mogelijkheden van de pakketten en van mijzelf en de grenzen. Het uiteindelijk ontwerp wil ik enigszins dynamisch ontwerpen met een heldere animatie van het ontwerp dat ik aan de begeleiders kan overleggen. Aangezien ik momenteel niet weet tot hoever ik deze dynamiek en animatie wil doorvoeren heb ik de software gekozen die de meeste mogelijkheden heeft tot deze sectoren. Daarnaast was een belangrijke argument dat grote architecten (bureau s) met Maya/MEL werken. De koppeling van Maya met constructieve programma s is uitstekend alsmede de koppeling met bouwfysische programma s. In het verleden heb ik veel met Rhino gewerkt, deze applicatie heeft niet de mogelijkheden qua animaties en deformers als Maya, vandaar de overstap naar Maya. Een grote overeenkomst van Maya met Rhino is het gebruik en de manipulatie van NURBS. NURBS zijn makkelijk te genereren in Maya en spelen een hele grote rol in organische architectuur. Daarnaast zijn er verschillende plug-ins te verkrijgen die het gebruik optimaliseren.

19 Ontwerpen met generatieve tools 19 Reflectie scripttalen Rhinoscript Invoer van primitieven MEL werkt hierbij makkelijker dan Rhinoscript. Rhinoscript vraagt voor bijvoorbeeld een vierkante doos gelijk om de acht coördinaten. Dit werkt wellicht nauwkeurig maar het vergt veel invoertijd. Transformaties Commando s als move en rotate zijn eenvoudig toe te passen in Rhinoscript. Toegankelijkheid van commando s Door met de Scripteditor van Rhinoscript te werken kun je het gewenste commando uit een lijst selecteren om in te voeren. Er wordt gelijk weergegeven welke gegevens vereist zijn om het commando te laten functioneren. Studiemogelijkheden/tutorials In de helpfunctie van Rhinoscript worden alle commando s uitgelegd. Hoewel het vaak nog steeds niet helemaal duidelijk is hoe je de commando s moet gebruiken. Er zijn ook verschillende papers op internet te vinden over het gebruik van Rhinoscript. Grenzen/mogelijkheden Rhino is gespecialiseerd in NURBS curves en surfaces. Door met een script deze NURBS lijnen te definiëren kan er een blob-achtige structuur worden opgebouwd. Gebruik in de praktijk Veel voorbeelden die op internet staan van Rhinoscript zijn gericht op industriële vormgeving en niet zo zeer gericht op architectuur. Er wordt in ieder geval veel mee geëxperimenteerd door een grote groep gebruikers. En er worden regelmatig workshops georganiseerd door universiteiten en instellingen. Script gebaseerd op welke programmeertaal Rhinoscript is gebaseerd op Microsoft s VBScript taal. MEL Invoer van primitieven In MEL zijn primitieven goed in te voeren, we kunnen een uitgebreid commando gebruiken, waar we de values kunnen invoeren of we kunnen een primitieve genereren met de default settings. Transformaties De move, scale en rotate commando s zijn goed bereikbaar. Deze transformatie-tools worden direct toegepast op de primitieven. Met het commando Xform kunnen meerdere transformaties in een commando worden verwerkt. Toegankelijkheid van commando s Maya/MEL bezit over een arsenaal aan commando s. Deze commando s worden uitgelegd met voorbeelden in het MEL helpmenu. De opties (flags) van de commando s worden alle breed behandeld. Studiemogelijkheden/tutorials

20 20 Ontwerpen met generatieve tools MEL is te leren door het learning path van Autodesk te volgen, dit is een uitgebreide manual waar de mogelijkheden en grenzen van MEL worden uitgelegd. Daarnaast zijn er talloze tutorials van beginner tot advanced te vinden op autodesk-forums en andere forums. Grenzen/mogelijkheden Maya/MEL heeft de mogelijkheid om NURBS in te voeren. De mogelijkheden die Rhino heeft om NURBS te bewerken en te creëren, zijn niet idem aan de mogelijkheden van MEL/Maya. Maya is wat betreft NURBS minder uitgebreid. Maya specialiseert zich weer op dynamica. Gebruik in de praktijk Maya/MEL wordt vooral gebruikt bij het creëren van animatiefilms, daarnaast wordt Maya ook veel gebruikt in commercials. Grote architectenbureau s als ONL gebruiken Maya als softwarepakket voor conceptvorming en visualisatie. Script gebaseerd op welke programmeertaal MEL is gerelateerd aan de C++ taal, Maya is opgebouwd met deze programmeertaal. MEL is eenvoudiger dan C++. Python is ook in Maya te gebruiken als programmeertaal. We kunnen plugins schrijven voor Maya in C++ taal, dus er zijn meerdere opties mogelijk om te scripten in Maya.

21 Ontwerpen met generatieve tools 21 Rhino Grasshopper Afbeelding: Grasshopper logo. Sinds 2008 is er voor Rhino3D een plugin te downloaden genaamd Grasshopper. Dit programma biedt alle mogelijkheden van scripten maar biedt het op een overzichtelijk manier aan. Zo kun je het programma gebruiken zelfs zonder dat je weet hoe je moet scripten. Gebruik Wanneer je het programma in Rhino opstart verschijnt het onderstaande venster. Het scherm bevat een aantal verschillende elementen met als belangrijkste de components panels en het canvas waar de componenten op geplaatst worden. Afbeelding: Grasshopper venster.

22 22 Ontwerpen met generatieve tools Components panels Dit gebied bevat alle componenten uit verschillende categorieën. Alle componenten behoren tot een bepaalde categorie (zoals Params voor alle primitieve types of Curves voor alle curve gerelateerde tools) Afbeelding: De verschillende primitieve onder de Params categorie Afbeelding: Het plaatsen van een curve component. Om de componenten te gebruiken sleep je ze naar het canvas. Het bovenstaande toegevoegde element bevat zes verbindingspunten, drie rechts en drie links. De punten aan de linkerkant vragen om een input en de punten rechts genereren een output. In dit geval staat de V voor een verzameling punten die het curve component met elkaar moet verbinden, de D staat voor de graad van de kromming en is een getal. De P bepaalt of het begin en eindpunt van de curve met elkaar worden verbonden ja, of nee (true/false). Het resultaat van het component is een curve C met lengte L en domein D. Deze resultaten kunnen weer met een ander component verbonden worden om verder bewerkt te worden.

23 Ontwerpen met generatieve tools 23 Kleurcodering Wanneer je een component toevoegt verschijnt hij vaak in het oranje op het canvas. Dit betekend dat het component nog niet functioneert omdat hij input nodig heeft. Afbeelding: Staat van de componenten De eerste twee kleinere componenten links zijn parameter componenten die verwijzen naar primitieven. De donkergrijze bevat informatie over een primitieve en de oranje niet. De staat van het grotere oranje component is hiervoor uitgelegd, deze krijgt geen informatie en produceert ook niets. Wanneer een component grijs is functioneert hij en wordt er data verwerkt en uitput gegenereerd. Wanneer een component rood gekleurd is gaat er iets fout. Het component is verkeerd verbonden met een andere, of moet een bepaald type data verwerken waar hij niet toe in staat is. Wanneer er om punten wordt gevraagd en je verbindt het component met een uitput van een curve zal het component niets kunnen genereren. Voorbeeld Het makkelijkst om de werking van het programma uit te leggen is met een voorbeeld. Om het programma onder de knie te krijgen heb ik zelf een bestaand constructiesysteem voor een glazen overkapping proberen te scripten. Ik heb dit bouwsysteem over een dakvorm geprojecteerd die ik in 3D Studio Max heb gemaakt. In dit geval ging het meer om het scripten van de constructie dan om het ontwerp van het station, dus heb ik een benadering gemaakt van het ontwerp waarnaar ik op zoek ben. Afbeelding: Bouwknoop van Mero

24 24 Ontwerpen met generatieve tools Het bouwsysteem bestaat uit stalen blokken die momentvast met stalen balken verbonden worden. Om te beginnen laat ik zien hoe het blok gevormd wordt. Ik heb in het script drie variabelen toegevoegd: de hoogte en breedte van het blok en de diepte van het terugliggende deel waar de balken worden bevestigd. Deze drie variabelen zijn aanpasbaar met behulp van sliders (schuiven). Deze sliders zijn verbonden met verschillende elementen die achtereenvolgens een aantal lijnen en een boog bepalen die de doorsnede vormen van een kwart van het blok. Afbeelding: Sliders voor kenmerken van de blokken met formaten in meters. Door dit deel twee keer te kopiëren en te spiegelen krijg je de totale doorsnede. Afbeelding: Deel van de doorsnede. Vervolgens kan je de complete doorsnede uittrekken over de hoogte die je het blok wil geven. Wanneer je de onder- en bovenkant vervolgens afdicht is het blok compleet. Afbeelding: Van doorsnede tot compleet blok.

25 Ontwerpen met generatieve tools 25 Afbeelding: Vorm is geïmporteerd uit 3dsMax. Het rechthoekige gebied is een deel van de constructie waar later een maquette is gemaakt. Om de knooppunten in het dak te bepalen laat ik Grasshopper een grid van 2x2 meter tekenen recht onder het dakvlak. In dit geval is dit redelijk eenvoudig vanwege het rechthoekige bovenaanzicht ervan. Vervolgens projecteer ik de punten van het grid loodrecht omhoog op het gekromde vlak. Het resultaat is 2925 punten geprojecteerd op het gekromde vlak. Op al deze punten kan ik een blok projecteren die ik met elkaar moet verbinden met een balk. Om zover te komen moet ik de punten met elkaar verbinden met een lijn zodat ik een grid op het dakvlak krijg van lijnen in de x-richting en y-richting. Over deze lijnen kan dan de doorsnede van de balken getrokken worden. Uiteindelijk wordt het frame bedekt met glazen driehoekige platen. Vanwege het free-form karakter van het dakvlak liggen de vier hoekpunten van elk framevak niet in hetzelfde vlak. Hierdoor moeten de vierhoekige vlakken opgedeeld worden in twee driehoeken.

26 26 Ontwerpen met generatieve tools Afbeelding: Compleet Grasshopper sheet voor het produceren van de blokken. Afbeelding: Sliders om het formaat van de blokken aan te passen. Afbeelding: Formaat van het grid en de projectie ervan op het dakvlak. Afbeelding: De opbouw van de blokken uit punten, lijnen en een boog.

27 Ontwerpen met generatieve tools 27 Afbeelding: Kopiëren, spiegelen, extruderen en afdichten van de blokvorm Afbeelding: Kopiëren van de blokken naar de punten op het dakvlak Afbeelding: Nummering van de verschillende blokken

28 28 Ontwerpen met generatieve tools Afbeelding: Grasshopper sheet voor het produceren van de balken. Met een toevoeging voor het produceren van een tekening voor de lasercutter voor het produceren van een maquette Afbeelding: Bovengenoemde lasertekening voor een maquette

29 Ontwerpen met generatieve tools 29 Afbeelding: Grasshopper sheet voor de glasplaten. Met een toevoeging voor het produceren van een tekening voor de lasercutter voor het produceren van een maquette. Afbeelding: Bovengenoemde lasertekening voor een maquette.

30 30 Ontwerpen met generatieve tools Afbeelding: Maquette schaal 1/50. Afbeelding: Impressie van ondersteunende kolommen.

31 Ontwerpen met generatieve tools 31 Ontwerp Opdracht Als scriptopdracht heb ik gekozen voor een ontwerp voor de stationsoverkapping van het centraal station in Eindhoven. Een lichte draagconstructie met dubbelgekromde oppervlakken vraagt om veel bouwdelen met allemaal verschillende maten. Wanneer deze bouwdelen met behulp van een script gevormd kunnen worden, kunnen echter ook al deze verschillende maten achterhaald worden op een gestructureerde manier. Op deze wijze kan een koppeling gemaakt worden met het productieproces waardoor men een uniek gebouw krijgt zonder dat daardoor de kosten te hoog oplopen. Ik heb gekozen voor het ontwerp van een stationsoverkapping omdat je in een stationsgebied te maken hebt met allerlei verschillende verkeersstromen die elkaar kruisen. Deze stromingen en concentraties van verkeer vormen de basis waaruit het ontwerp ontstaat. Een associatie met free-form architectuur waar scripten van pas komt is dan snel gemaakt. Het gebouw volgt de stoming van het verkeer en zorgt ervoor dat de gebruikers in een bepaalde richting worden gestuurd. Stromen In de huidige situatie kunnen de treinreizigers maar vanaf één kant het perron op lopen. Op deze wijze wordt er geen optimaal gebruik gemaakt van de perrons en zie je een te grote concentratie van mensen vooraan het perron. De verdeling van de passagiers in de treinen is dan ook niet goed. Nu moet ook iedereen van dezelfde route gebruik maken om het station te verlaten of om over te stappen. Afbeelding: Huidige situatie van de verkeersstromen. Wanneer je de verkeersstroom in de nauwe tunnel wilt beperken zal er een nieuwe overgang moeten komen tussen de verschillende perrons met een eventuele tweede uitgang. Deze verkeersbrug heb ik gesitueerd ter hoogte van de doorgang tussen de Kennedy toren en het VGZ kantoor. Op deze manier neemt het verkeer in de tunnel af en is er een snellere manier om van perron te wisselen wanneer je achteraan het perron uitstapt. Tevens ontstaat er een snellere route richting het universiteitsterrein wat elke dag voor een grote stroom passagiers zorgt.

32 32 Ontwerpen met generatieve tools Afbeelding: Door het toevoegen van een loopbrug neemt het verkeer in de tunnel af en worden de passagiers beter verdeeld. Niet alleen de loopbrug kan voor een beter verdeling van de passagiers zorgen. Ook de toevoeging van kiosken op strategische plaatsen trekt mensen aan om verder te lopen. Station Eindhoven heeft drie perrons. De buitenste twee zijn intercity perrons en de middelste is het perron voor de stoptreinen. Vooral op de intercityperrons is het zaak om de passagiers goed te verdelen vanwege de langere treinstellen en de drukke aansluitingen. Wanneer de kiosken verder op het perron staan moeten de klanten net iets verder lopen en blijft er genoeg ruimte vooraan het perron over. Afbeelding: Plaatsing van de kiosken.

33 Ontwerpen met generatieve tools 33 Ik wil het dak en de draagconstructie zoveel mogelijk met elkaar integreren. Het dak loopt over in de wanden voor belastingsafdracht. Op dezelfde manier worden de kiosken toegepast om het dak te dragen. Net voorbij de trappen naar de passagierstunnel vloeit het dak naar beneden. Op deze manier ontstaat er een ondersteuning van het dak en een duidelijk gebaar richting de uitgang van het perron. Er zijn een paar plekken waar geen ondersteunende elementen aanwezig zijn. Daar probeer ik op dezelfde wijze als bij de trappen het dak over te laten gaan in ondersteunende kolommen. Afbeelding: De dakvorm volgt de contouren van de treinen en laat zien waar de uitgangen en kiosken zich bevinden.

34 34 Ontwerpen met generatieve tools Vormgeving De vormgeving van het stationsdak is gemaakt in 3ds Max. Dit programma beschikt over modifiers die een rechte vorm kunnen afronden. Op deze manier ontstaan de blob-achtige vormen. Door de vorm op te bouwen uit rechte, vierhoekige vlakken ontstaat er na het afronden met de meshsmooth modifier, met een zogenaamde Catmull Clark verdeling, een vorm opgebouwd uit meerdere rechthoekige vlakken die de basis gaan vormen voor de stalen structuur. Doordat de vorm opgebouwd is uit rechte vlakken zijn de rechthoekige vlakken na het afronden, op een paar uitzonderingen na allemaal vlak gebleven. Dit heeft als positief resultaat dat de vlakken later niet opgedeeld hoeven worden in twee driehoeken. Dit scheelt in de kosten van productie en montage. Afbeelding: Basisblok. Afbeelding: Extruderen van de basisvorm.

35 Ontwerpen met generatieve tools 35 Afbeelding: Uittrekken van de hoofdvormen en de vlakken opdelen. Afbeeldingen: Glad maken van de hoeken, stap 1

36 36 Ontwerpen met generatieve tools Afbeeldingen: Glad maken van de hoeken, stap 2 Afbeelding: Uiteindelijke vorm met hoofdzakelijke vlakke rechthoekige panelen.

37 Ontwerpen met generatieve tools 37 Constructiesysteem De eerste poging om een constructie te scripten met Grasshopper was gebaseerd op een constructiesysteem voor regelmatig gekromde koepelvormige constructies. De vier balken komen hier recht op de knooppunten af, waarbij de hoek tussen twee balken altijd 90 graden is. Met een dubbelgekromd oppervlak, zoals die in mijn ontwerp voor de overkapping voorkomen, kan dus geen gebruik worden gemaakt van dit systeem. Bij het zoeken naar referenties kwam ik al snel een constructie tegen met enkele overeenkomsten met mijn eigen ontwerp: de overkapping bij de Expo in Milaan van Massimiliano Fuksas. Het gebruikte constructiesysteem is ontwikkeld door MERO. Het bestaat uit kom-vormige knooppunten die met bouten aan tussenliggende stalen liggers worden verbonden. Afbeelding: Fiera di Milano, Expo in Milaan door Massimiliano Fuksas. Afbeelding: Exploded view constructie

38 38 Ontwerpen met generatieve tools Nadat ik wat meer informatie over het bouwsysteem had aangevraagd kon ik bepalen welke constructieeigenschappen uit mijn script gehaald moesten worden. Nog voordat ik de uitgebreide informatie had ontvangen had ik zelf al enkele ideeën uitgewerkt. Ik had al bijna de hele constructie door middel van een script vormgegeven. Op de precieze vormgeving van de knopen en balkaansluitingen na bleek mijn methode erg veel overeen te komen met de tekenwijze die het constructeursbureau voor de Expo in Milaan heeft gebruikt.

39 Ontwerpen met generatieve tools 39 Grasshopper scripting Afbeelding: De vorm wordt in stroken opgedeeld om in Grasshopper te gebruiken. De volgende stap in het ontwerpproces is om te bekijken hoe de vorm in Grasshopper is in te voeren. Hiervoor deel ik het geheel op in vierzijdige gebieden. Op deze manier zijn de gebieden makkelijk op te delen in rijen en kolommen van punten. De volgende stap is om lijnen te trekken over de kruispunten van elke rij panelen. Afbeelding Lijnen getrokken over de kruispunten. Voor rekenkundige redenen die verderop worden besproken is het belangrijk dat behalve de vlakken in het betreffende gebied, ook de twee aangrenzende vlakken worden meegenomen. Aan de rand van het gebied waar geen ander gebied aangrenst worden de laatste punten evenwijdig aan de bijbehorende vlakken gekopieerd.

Parametrisch Ontwerpen Design Informatics BSc BK3OV3. Challenge the future

Parametrisch Ontwerpen Design Informatics BSc BK3OV3. Challenge the future Design Informatics BSc BK3OV3 1 Design Informatics Chair Rhino History Ontwerp 2 Design Informatics Chair Rhino History 3 Design Informatics Chair Autodesk Revit Flow Design Wind en Zon analyse 4 BK3OV3

Nadere informatie

GEOMAGIC THE MAGIC OF MAKING IT SIMPLE

GEOMAGIC THE MAGIC OF MAKING IT SIMPLE GEOMAGIC THE MAGIC OF MAKING IT SIMPLE Geomagic STUDIO Reverse engineering software Geomagic Studio transformeert 3D scan data en polygoon meshes in nauwkeurige 3D digitale modellen t.b.v. reverse engineering,

Nadere informatie

SketchUp L. 5.2 Scenes en Animaties

SketchUp L. 5.2 Scenes en Animaties 5.2 Scenes en Animaties Uw SketchUp-bestand kan één of meer scènes bevatten. Een scène bestaat uit uw model en een reeks scènespecifieke instellingen, zoals specifieke gezichtspunten, schaduwen, weergave-instellingen

Nadere informatie

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA

Microsoft Excel. It s all about Excel - VBA X Microsoft Excel Stap in de wereld van Visual Basic for Applications (VBA) binnen het Microsoft Office programma Excel. Leer hoe deze programmeertaal precies in elkaar zit en hoe u deze in de dagelijkse

Nadere informatie

Algemene wijzigingen in de functies van DesignCAD 3D Max 25:

Algemene wijzigingen in de functies van DesignCAD 3D Max 25: Algemene wijzigingen in de functies van DesignCAD 3D Max 25: Huidige lijst van ondersteunde bestandsformaten: JPG, BMP, TGA, TIF, PCX, PNG, en GIF. Huidige lijst van ondersteunde export formaten: DWG,

Nadere informatie

Tekenen met een potlood

Tekenen met een potlood Met SketchUp creëert men zeer snel en eenvoudig 3D oppervlakmodellen en visualiseert deze met texturen en animaties. U kunt schaduwen van de zon evalueren, landschappen creëren, snel uw tekening opsieren

Nadere informatie

Autodesk Digital Prototyping Solution for Industrial Machinery

Autodesk Digital Prototyping Solution for Industrial Machinery Image courtesy of Parker Hannifin Corporation, USA Image courtesy of Engineering Center LTD, Russia Autodesk Digital Prototyping Solution for Industrial Machinery Peter De Strijker Technical Sales Executive

Nadere informatie

WETENSCHAPPEN Oefeningen. LES 2 - Gebogen vlak op basis van een wiskundig bepaalde curve in Grasshopper. Tobias Labarque Rinus Roelofs Matthias Dziwak

WETENSCHAPPEN Oefeningen. LES 2 - Gebogen vlak op basis van een wiskundig bepaalde curve in Grasshopper. Tobias Labarque Rinus Roelofs Matthias Dziwak WETENSCHAPPEN Oefeningen LES 2 - Gebogen vlak op basis van een wiskundig bepaalde curve in Grasshopper Tobias Labarque Rinus Roelofs Matthias Dziwak STAP 1 : Panel Opmerking : je hoeft het Panel blok niet

Nadere informatie

Beschrijvings SW gebruikers handleiding (V1.1) Voor Apple Macintosh computers Voor Macintosh Computer

Beschrijvings SW gebruikers handleiding (V1.1) Voor Apple Macintosh computers Voor Macintosh Computer Annotation SW User s Guide Beschrijvings SW gebruikers handleiding (V1.1) Voor Apple Macintosh computers Voor Macintosh Computer 2011. 5 PenAndFree Co.,Ltd 0 Deze handleiding beschrijft alle functies die

Nadere informatie

Introductie testtooling Wink

Introductie testtooling Wink Introductie testtooling Wink SYSQA B.V. Almere Datum : 10-04-2013 Status : 1.0 Opgesteld door : Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 16 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 1.1 Opbouw... 3 2 Wink... 4 2.1 Wat

Nadere informatie

APPENDIX 3. Visueel voetmodel ter simulatie van voetkinematica aan de hand van planetaire drukdata (Friso Hagman)

APPENDIX 3. Visueel voetmodel ter simulatie van voetkinematica aan de hand van planetaire drukdata (Friso Hagman) APPENDIX 3. Visueel voetmodel ter simulatie van voetkinematica aan de hand van planetaire drukdata (Friso Hagman) 1. Introductie De doelstelling van het SIMKINPRES-project is het ontwikkelen van een klinisch

Nadere informatie

MA!N Rapportages en Analyses

MA!N Rapportages en Analyses MA!N Rapportages en Analyses Auteur Versie CE-iT 1.2 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Microsoft Excel Pivot analyses... 4 2.1 Verbinding met database... 4 2.2 Data analyseren... 5 2.3 Analyses verversen... 6

Nadere informatie

WETENSCHAPPEN Oefeningen. LES 1 - Baksteen in Grasshopper. Matthias Dziwak Tobias Labarque Rinus Roelofs

WETENSCHAPPEN Oefeningen. LES 1 - Baksteen in Grasshopper. Matthias Dziwak Tobias Labarque Rinus Roelofs WETENSCHAPPEN Oefeningen LES 1 - Baksteen in Grasshopper Matthias Dziwak Tobias Labarque Rinus Roelofs LES 1 Deel 1 Inleiding Rhinoceros en Grasshopper Deel 2 De bouw van vier bakstenen muren in Grasshopper

Nadere informatie

Bsc4 bk4100 - TOI. ICT in de bouwkunde. Informatie en communicatie technologie. Technisch Ontwerp & Informatica

Bsc4 bk4100 - TOI. ICT in de bouwkunde. Informatie en communicatie technologie. Technisch Ontwerp & Informatica ICT in de bouwkunde Informatie en communicatie technologie 1 Technisch Ontwerp & Informatica Informatica 4. Het integraal ontwerpproject BK4100 2 Technisch Ontwerp & Informatica Informatica 4. Het integraal

Nadere informatie

Werking van de Office Connector, en het oplossen van fouten.

Werking van de Office Connector, en het oplossen van fouten. Werking van de Office Connector, en het oplossen van fouten. De Office Connector zorgt ervoor dat de Microsoft Officeomgeving gebruikt kan worden als ontwerp en genereeromgeving voor documenten waarbij

Nadere informatie

Automating Complex Workflows using Processing Modeler

Automating Complex Workflows using Processing Modeler Automating Complex Workflows using Processing Modeler QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons

Nadere informatie

PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE. Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld

PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE. Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld PRINTING ARCHITECTURE INHOUDSOPGAVE Onderzoek naar het gebruik van 3D-printen binnen de architectuurwereld 1. 3D-PRINTEN ALS TOEKOMSTIGE SLEUTEL ELEMENT 2.... 3.... Najib Amali 7X660 Product Presentation

Nadere informatie

ViSoft Premium. Nieuw in Update 2011-2 1 NIEUWE FUNCTIES. worden dan automatisch alle profielen vervangen en in 3D getoond.

ViSoft Premium. Nieuw in Update 2011-2 1 NIEUWE FUNCTIES. worden dan automatisch alle profielen vervangen en in 3D getoond. ViSoft Premium Nieuw in Update 2011-2 1 NIEUWE FUNCTIES 1.1 SCHLÜTER PROFIEL-VARIATIES worden dan automatisch alle profielen vervangen en in 3D getoond. De verbeterde manier om profielen te selecteren

Nadere informatie

Handleiding bij de Booktest Generator

Handleiding bij de Booktest Generator Handleiding bij de Booktest Generator Het programma voor het maken van toetsen bij boeken. (c) 2005/2009 Visiria Uitgeversmaatschappij Twisk Inleiding Onze dank voor het aanvragen van de Booktest Generator.

Nadere informatie

ZW3D CAD/CAM. Andere producten van 4C. (klik voor meer informatie)

ZW3D CAD/CAM. Andere producten van 4C. (klik voor meer informatie) ZW3D CAD/CAM ZW3D is het vlaggenschip van ZWSoft als het gaat om het 3D modelleren en de volledige CAM integratie. ZW3D is gebaseerd op de hybride kernel, exclusief voor SAMSUNG ontwikkeld door VX Corp.

Nadere informatie

SketchUp: 3D voor iedereen (/)

SketchUp: 3D voor iedereen (/) DE CURSUS (/) SKETCHUP? (/SKETCHUP.HTML) INSTALLATIE (/INSTALLATIE.HTML) DE BASIS (/DE-BASIS.HTML) GEREEDSCHAPPEN (/GEREEDSCHAPPEN.HTML) GEAVANCEERD (/GEAVANCEERD.HTML) SketchUp: 3D voor iedereen (/) Instapproject:

Nadere informatie

Ontwerp handleiding. Voor het (laten) printen van 3D modellen

Ontwerp handleiding. Voor het (laten) printen van 3D modellen Ontwerp handleiding Voor het (laten) printen van 3D modellen Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 1. Introductie voor het printen van 3D modellen 3 1.1. Inhoud 3 1.2. Denken in 3D 3 1.3. 3D tekensoftware 3 2.

Nadere informatie

Bijlage bij Getting Started Guide International English Edition

Bijlage bij Getting Started Guide International English Edition Bijlage bij Getting Started Guide International English Edition Chapter 3: Aan de slag met Inspiration, een beginnersles Deze beginnersles is een goed startpunt voor het leren gebruiken van Inspiration.

Nadere informatie

1. Werken met StabiCAD V Sparingen... 3. 1.1. Inleiding... 3 1.2. Bouwkundige plattegrond... 3 1.3. Verwante modules... 3

1. Werken met StabiCAD V Sparingen... 3. 1.1. Inleiding... 3 1.2. Bouwkundige plattegrond... 3 1.3. Verwante modules... 3 StabiCAD V Sparingen Inhoudsopgave 1. Werken met StabiCAD V Sparingen... 3 1.1. Inleiding................................................... 3 1.2. Bouwkundige plattegrond.....................................

Nadere informatie

Hoofdstuk 22: Impact maken

Hoofdstuk 22: Impact maken Hoofdstuk 22: Impact maken 22.0 Inleiding In dit hoofdstuk bekijken we hoe je PowerPoint kunt gebruiken om promotie materiaal te creëren. Het legt uit hoe je PowerPoint presentaties kunt gebruiken op een

Nadere informatie

Handleiding TWYSK Risicotool. Online webapplicatie voor het vastleggen en beheren van risico-informatie

Handleiding TWYSK Risicotool. Online webapplicatie voor het vastleggen en beheren van risico-informatie Handleiding TWYSK Risicotool Online webapplicatie voor het vastleggen en beheren van risico-informatie Handleiding Twysk risicotool De Twysk risicotool is in opdracht van Twynstra Gudde ontwikkeld als

Nadere informatie

In revit 2013 een slim knopje (building story) ingebouwd om een onderscheid te maken tussen vloerniveaus en overige zaken. Deze knop is te vinden

In revit 2013 een slim knopje (building story) ingebouwd om een onderscheid te maken tussen vloerniveaus en overige zaken. Deze knop is te vinden IFC uitwisseling De 3D CAD software van vandaag en morgen vereisen een standaard bestandsformaat die door elke partij gebruikt kan worden. De standaardisatie ontwikkeling gaat vooral de laatste tijd erg

Nadere informatie

Handleiding uitwisseling Tekla Structures RFEM versie: Dlubal RFEM 5.02 - Tekla Structures 19.1

Handleiding uitwisseling Tekla Structures RFEM versie: Dlubal RFEM 5.02 - Tekla Structures 19.1 Handleiding uitwisseling Tekla Structures RFEM versie: Dlubal RFEM 5.02 - Tekla Structures 19.1 1 Inhoudsopgave: 1 Rekenmodel maken... 3 2 Import in RFEM... 10 3 Export naar Tekla Structures... 15 2 Rekenmodel

Nadere informatie

Powered by EGM. Virtual, Mixed en Augemented Reality binnen de (interieur-)architectuur

Powered by EGM. Virtual, Mixed en Augemented Reality binnen de (interieur-)architectuur Powered by EGM Virtual, Mixed en Augemented Reality binnen de (interieur-)architectuur Programma Powered by EGM Interactief presenteren met VR/AR/MR What s nu & what s next Powered By EGM 1998-2002 MEI

Nadere informatie

Cursus Onderwijs en ICT. Ontwerpen met Google SketchUp

Cursus Onderwijs en ICT. Ontwerpen met Google SketchUp Cursus Onderwijs en ICT Jaargang 2, deel 16 (versie 1.0 NL 21-11-2010) Ontwerpen met Google SketchUp door Serge de Beer Inleiding De tijd van geconcentreerde mannen (want dat waren het meestal) achter

Nadere informatie

Ontwerp handleiding V o o r h e t ( l a t e n ) p r i n t e n v a n 3 D m o d e l l e n

Ontwerp handleiding V o o r h e t ( l a t e n ) p r i n t e n v a n 3 D m o d e l l e n Ontwerp handleiding V o o r h e t ( l a t e n ) p r i n t e n v a n 3 D m o d e l l e n Inhoudsopgave Inhoudsopgave 3 1. Introductie voor het printen van 3D modellen 5 1.1. Inhoud 6 1.2. Denken in 3D

Nadere informatie

Microsoft Office professionals T R A I N I N G C O N S U L T I N G S E R V I C E S

Microsoft Office professionals T R A I N I N G C O N S U L T I N G S E R V I C E S Microsoft Office professionals T R A I N I N G C O N S U L T I N G S E R V I C E S Over ons Even voorstellen: wij zijn Office-DTC. DTC is de afkorting voor Digital Training & Consulting. Onze hoofdactiviteit

Nadere informatie

Bel voor de summer school actieprijzen. Betreft de trainingen

Bel voor de summer school actieprijzen. Betreft de trainingen In de zomermaanden zeer voordelig een Solid Edge Basis, Advanced, Keyshot of Simulation training volgen? Schrijf u dan nu in! Bel voor de summer school actieprijzen 015-3807500 of software@enginia.nl Betreft

Nadere informatie

Hoe maken we InteriCAD-vriendelijke SketchUp-modellen?

Hoe maken we InteriCAD-vriendelijke SketchUp-modellen? Hoe maken we InteriCAD-vriendelijke SketchUp-modellen? 1. Waarom we SketchUp-modellen importeren in InteriCAD? InteriCAD is een professioneel software pakket voor interieur designers. Om designers te helpen

Nadere informatie

Adobe Acrobat 9 Pro Extended

Adobe Acrobat 9 Pro Extended Adobe Acrobat 9 Pro Extended Werken met 3D-PDF Colin van Oosterhout Business Development Manager Acrobat 11 De Nieuwe Acrobat 9 Familie Acrobat 9 Pro Voor zakelijke professionals die hun documenten willen

Nadere informatie

1. Introductie tot SPSS

1. Introductie tot SPSS 1. Introductie tot SPSS Wat is SPSS? SPSS is een statistisch computerprogramma dat door wetenschappers wordt gebruikt om gegevens te verzamelen, analyseren en te bewerken. Het wordt voornamelijk gebruikt

Nadere informatie

Industrieel Ontwerpen

Industrieel Ontwerpen Industrieel Ontwerpen Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen in Twente Industrieel Ont Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen houdt zich bezig met het ontwikkelen

Nadere informatie

Ontwerpdocument. Maarten Kolthof. NHL Hogeschool Opleiding Communication & Multimedia Design Ontwerpdocument - Maarten Kolthof

Ontwerpdocument. Maarten Kolthof. NHL Hogeschool Opleiding Communication & Multimedia Design Ontwerpdocument - Maarten Kolthof Ontwerpdocument Maarten Kolthof NHL Hogeschool Opleiding Communication & Multimedia Design Ontwerpdocument - Maarten Kolthof Inhoud Algemeen ontwerp 3 Icoon en kleurgebruik Animatie technieken ios 7 kenmerken

Nadere informatie

www.cadac.com Gebruikershandleiding CBZ Add-in AutoCAD

www.cadac.com Gebruikershandleiding CBZ Add-in AutoCAD www.cadac.com Gebruikershandleiding CBZ Add-in AutoCAD Versie: 2.0.0 Datum: 11-10-2007 www.cadac.com Inhoudsopgave 1 Methodiek... 3 2 Tekening openen... 3 3 Ruimteboek openen... 4 3.1 Nieuw ruimteboek

Nadere informatie

VLIEGPLEIN 43, 9991 MALDEGEM, BELGIUM T +32 50 40 47 90 F +32 50 39 74 05 INFO@ZIGGZAGG.BE WWW.ZIGGZAGG.BE

VLIEGPLEIN 43, 9991 MALDEGEM, BELGIUM T +32 50 40 47 90 F +32 50 39 74 05 INFO@ZIGGZAGG.BE WWW.ZIGGZAGG.BE VLIEGPLEIN 43, 9991 MALDEGEM, BELGIUM T +32 50 40 47 90 F +32 50 39 74 05 INFO@ZIGGZAGG.BE WWW.ZIGGZAGG.BE Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1. Introductie voor het printen van 3D modellen... 4 1.1. Inhoud...

Nadere informatie

Hoofdstuk 16: Grafieken en diagrammen: hoe

Hoofdstuk 16: Grafieken en diagrammen: hoe Hoofdstuk 16: Grafieken en diagrammen: hoe 16.0 Inleiding Wanneer je de betekenis van een serie nummers in een presentatie wilt weergeven, zal je ondervinden dat een diagram de meest effectieve manier

Nadere informatie

LearnOSM. Onderzoek met behulp van veldformulieren. Overzicht van veldformulieren

LearnOSM. Onderzoek met behulp van veldformulieren. Overzicht van veldformulieren LearnOSM Onderzoek met behulp van veldformulieren Bijgewerkt op 2015-08-22 In dit hoofdstuk zullen we zien hoe we de coördinaten van plaatsen kunnen opnemen zonder een GPS. We zullen gereedschap gebruiken,

Nadere informatie

Archimate risico extensies modelleren

Archimate risico extensies modelleren Archimate risico extensies modelleren Notatiewijzen van risico analyses op basis van checklists versie 0.2 Bert Dingemans 1 Inleiding Risico s zijn een extra dimensie bij het uitwerken van een architectuur.

Nadere informatie

www.intericad.eu 3D visualisaties voor interieurs

www.intericad.eu 3D visualisaties voor interieurs www.intericad.eu 3D visualisaties voor interieurs Maak het verschil architecturale opbouw Teken met specifieke gereedschappen een ruimte uit op een minimum van tijd, zonder enige beperking. Enkele gereedschappen

Nadere informatie

Handleiding CrisisConnect app beheersysteem

Handleiding CrisisConnect app beheersysteem Handleiding CrisisConnect app beheersysteem Inhoudsopgave 1. Start 1.1. Vereisten gebruik 1.2. Inloggen 1.3. Wachtwoord wijzigen 2. Vullen 2.1. Dossiers 2.2. Processen 2.2.1. Tekst toevoegen 2.2.2. Bijlagen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Terminologie en overzicht van de functies

Hoofdstuk 3: Terminologie en overzicht van de functies Hoofdstuk 3: Terminologie en overzicht van de functies 3.0 Introductie In dit hoofdstuk zullen we kijken naar de belangrijkste typen inhoud die kan worden opgenomen in een dia. Hoofdstuk 2: In Aan de slag,

Nadere informatie

LEEUWINGA Mechanica, Electronica CNC-Cadcam systemen

LEEUWINGA Mechanica, Electronica CNC-Cadcam systemen DESKCNC Hoe nu te beginnen? Dit is een toelichting voor gebruikers welke een demo versie hebben gekregen van DESKCNC van CARKEN & Co. Deskcnc bestaat eigenlijk uit drie delen a- CAM module, b-cnc Editor,

Nadere informatie

Net2 kaarten bedrukken

Net2 kaarten bedrukken kaarten bedrukken kaarten bedrukken - Welke methode? Er bevinden zich twee pakketen om kaarten te bedrukken in de software. Een basis vast formaat dat al aanwezig is in de software sinds 2003 (V3.16) en

Nadere informatie

Free form modeleren met Autodesk Inventor (Hands-on sessie)

Free form modeleren met Autodesk Inventor (Hands-on sessie) Free form modeleren met Autodesk Inventor (Hands-on sessie) Inhoud Overzicht van de nieuwe free form functionaliteit in Inventor 2015 Hoe werk je er mee? Hoe kan je snel design concepten verwezenlijken

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Aan de slag

Hoofdstuk 2: Aan de slag Hoofdstuk 2: Aan de slag 2.0 Introductie Hoofdstuk 1: De PowerPoint interface, beschrijft de verschillende onderdelen van de PowerPoint interface. Dit hoofdstuk leert de basis toepassingen van het gebruik

Nadere informatie

Bijlage Inlezen nieuwe tarieven per verzekeraar

Bijlage Inlezen nieuwe tarieven per verzekeraar ! Bijlage inlezen nieuwe tarieven (vanaf 3.2) Bijlage Inlezen nieuwe tarieven per verzekeraar Scipio 3.303 biedt ondersteuning om gebruikers alle tarieven van de verschillende verzekeraars in één keer

Nadere informatie

Leerlingdossier & handelingsplannen. Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? FAQ

Leerlingdossier & handelingsplannen. Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? FAQ FAQ Leerlingdossier & handelingsplannen Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? De online tekstverwerker beschikt over veel mogelijkheden voor het bewerken van tekst. U vindt de online

Nadere informatie

Individuele opdracht - PENCIL - Kenny Goorts 26 mei, 2012

Individuele opdracht - PENCIL - Kenny Goorts 26 mei, 2012 Individuele opdracht - PENCIL - Kenny Goorts 26 mei, 2012 1 Contents 2 1 wat is het Pencil is animatie/teken software voor Mac, Windows en Linux. Je kan er de traditionele handgetekende animatie mee tekenen

Nadere informatie

Toelichting op enkele knoppen: (als u de muis bij een knop houdt, verschijnt een tekst met een korte aanwijzing (tooltip) bij deze knop).

Toelichting op enkele knoppen: (als u de muis bij een knop houdt, verschijnt een tekst met een korte aanwijzing (tooltip) bij deze knop). FAQ Leerlingdossier & handelingsplannen Welke mogelijkheden biedt de online tekstverwerker in ESIS? De online tekstverwerker beschikt over veel mogelijkheden voor het bewerken van tekst. U vindt de online

Nadere informatie

Selenium IDE Webdriver. Introductie

Selenium IDE Webdriver. Introductie Selenium IDE Webdriver Het Wielsem 10, 5231 BW s- Hertogenbosch, telefoon 073-6409311 e- mail info@testwork.nl internet http://www.testwork.nl 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Selenium IDE... 3 3

Nadere informatie

Het Wepsysteem. Het Wepsysteem wordt op maat gebouwd, gekoppeld aan de gewenste functionaliteiten en lay-out van de site. Versie september 2010

Het Wepsysteem. Het Wepsysteem wordt op maat gebouwd, gekoppeld aan de gewenste functionaliteiten en lay-out van de site. Versie september 2010 Het Wepsysteem Het Wepsysteem is een content management systeem, een systeem om zonder veel kennis van html of andere internettalen een website te onderhouden en uit te breiden. Met het Content Management

Nadere informatie

NACSPORT TAG&GO HANDLEIDING. 3.2.1. Eigenschappen knop

NACSPORT TAG&GO HANDLEIDING. 3.2.1. Eigenschappen knop Handleiding NACSPORT TAG&GO HANDLEIDING 1. Introductie 2. Configureren en bestellen 3. Sjabloon (categorieën en descriptors) 3.1 Lijst sjablonen 3.2 Sjablonen bewerken 3.2.1. Eigenschappen knop 4. Analyseren

Nadere informatie

Kenmerken van DLArchitect

Kenmerken van DLArchitect Kenmerken van DLArchitect Bert Dingemans, e-mail : bert@dla-os.nl www : http://www.dla-os.nl 1 Inhoud KENMERKEN VAN DLARCHITECT... 1 INHOUD... 2 INLEIDING... 3 ARCHITECTUUR... 3 Merode... 3 Methode en

Nadere informatie

Programmeren: Visual Basic

Programmeren: Visual Basic PETERSTUYVESANT COLLEGE INFORMATICA 2009-2010 Programmeren: Visual Basic Algemene Kennis: 01. Programmeren Programmeren is het schrijven van een computerprogramma, een concrete verzameling instructies

Nadere informatie

Deze zelfstudie maakt gebruik van de module Profielen en Ontwerpen. Opmerking: Deze zelfstudie kan niet worden uitgevoerd met LISCAD Lite.

Deze zelfstudie maakt gebruik van de module Profielen en Ontwerpen. Opmerking: Deze zelfstudie kan niet worden uitgevoerd met LISCAD Lite. # $ + K Een Lengteprofiel CAD bestand Aanmaken Deze zelfstudie maakt gebruik van de module Profielen en Ontwerpen. Opmerking: Deze zelfstudie kan niet worden uitgevoerd met LISCAD Lite. Doelstelling Het

Nadere informatie

Waarom is (was) CAD zo duur? Wat kan zorgen voor betaalbare alternatieven?

Waarom is (was) CAD zo duur? Wat kan zorgen voor betaalbare alternatieven? CAD: betaalbaar? Waarom is (was) CAD zo duur? R&D (sinds jaren 80 doorgedreven R&D) en de loonkost Kostenplaatje versus aantal gebruikers Weinig aanbiedingen van (goedkopere) alternatieven Aankopen bij

Nadere informatie

Hoofdstuk 19: Macro s

Hoofdstuk 19: Macro s Hoofdstuk 19: Macro s 19.0 Inleiding Als je steeds dezelfde actie moet uitvoeren in Excel, dan kan het de moeite waard zijn om in plaats daarvan een macro uit te voeren (afgeleid van het Griekse "μάκρο",

Nadere informatie

Head Pilot v Gebruikershandleiding

Head Pilot v Gebruikershandleiding Head Pilot v1.1.3 Gebruikershandleiding Inhoud 1 Installatie... 4 2 Head Pilot Gebruiken... 7 2.2 Werkbalk presentatie... 7 2.3 Profielen beheren... 13 2.3.1 Maak een profiel... 13 2.3.2 Verwijder een

Nadere informatie

digitale ontwerp technieken SketchUp

digitale ontwerp technieken SketchUp L DOT digitale ontwerp technieken SketchUp SketchUp L 1.1 Inleiding Veel klanten van een tuinarchitect kunnen zich moeilijk verbeelden hoe de tuintekening van de architect er in werkelijkheid uit komt

Nadere informatie

Interieur met potlood of met de computer tekenen?

Interieur met potlood of met de computer tekenen? Interieur met potlood of met de computer tekenen? Het blijft een telkens terugkerende vraag, die slechts beantwoord kan worden door te doen. Het presentatiemiddel dient zo gekozen te worden dat het het

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Het Excel Dashboard* 2010

Hoofdstuk 1: Het Excel Dashboard* 2010 Hoofdstuk 1: Het Excel Dashboard* 2010 1.0 Introductie Excel helpt om data beter te begrijpen door het in cellen (die rijen en kolommen vormen) in te delen en formules te gebruiken om relevante berekeningen

Nadere informatie

User accounts maken in een Wandy Hotspot, d.m.v. een batch.

User accounts maken in een Wandy Hotspot, d.m.v. een batch. User accounts maken in een Wandy Hotspot, d.m.v. een batch. Bij het in gebruik nemen van een Wandy Hotspot is het aanmaken van gebruikers een tijdrovende klus. Om snel veel accounts aan te maken hebben

Nadere informatie

LES 1. WETENSCHAPPEN oefeningen perspectief. Arnout Van Vaerenbergh Andrea Sollazzo

LES 1. WETENSCHAPPEN oefeningen perspectief. Arnout Van Vaerenbergh Andrea Sollazzo WETENSCHAPPEN oefeningen perspectief LES 1 Arnout Van Vaerenbergh Andrea Sollazzo TOLEDO 1/inschrijven via ADMIN: f-a60020-1112 bar12 Wetenschappen (Brussel) f-a60141-1112 bia12 Wetenschappen (Brussel)

Nadere informatie

SketchUp L. 2.1 2D tekenen

SketchUp L. 2.1 2D tekenen 2.1 2D tekenen Inmiddels kunnen we ons zelf bewegen in SketchUp. De volgende stap is dat we wel iets in SketchUp moeten hebben om ons rond te bewegen. We moeten dus iets gaan tekenen. Voordat je ook maar

Nadere informatie

WETENSCHAPPEN oefeningen perspectief OEFENING 5. Arnout Van Vaerenbergh

WETENSCHAPPEN oefeningen perspectief OEFENING 5. Arnout Van Vaerenbergh WETENSCHAPPEN oefeningen perspectief OEFENING 5 Arnout Van Vaerenbergh vorige oefening: 1/ contextsimulatie - Muziekles van Vermeer 2/ exacte input - objecten tekenen in perspectief 3/ exacte output -

Nadere informatie

Handleiding voor Zotero versie 2.0

Handleiding voor Zotero versie 2.0 Handleiding voor Zotero versie 2.0 Michiel Wolda De handleiding voor Zetero is geschreven voor de lezers van het boek Deskresearch: Informatie selecteren, beoordelen en verwerken: tweede editie (Van Veen

Nadere informatie

Nieuw in MatrixKozijn Hout 3.2

Nieuw in MatrixKozijn Hout 3.2 Nieuw in MatrixKozijn Hout 3.2 In de nieuwe versie van MatrixKozijn zijn er een aantal onderdelen toegevoegd, maar ook zijn er een aantal zaken gewijzigd en/of verbeterd: BIM Dit is een nieuwe uitbreidingsmodule

Nadere informatie

Eenvoudig creëren van dakhellingen Wanden worden automatisch bijgesneden Mogelijkheid tot het plaatsen van ramen

Eenvoudig creëren van dakhellingen Wanden worden automatisch bijgesneden Mogelijkheid tot het plaatsen van ramen THE WORLD OF 1 Daken Eenvoudig creëren van dakhellingen Wanden worden automatisch bijgesneden Mogelijkheid tot het plaatsen van ramen Glazen wand Verticaal opdelen is mogelijk Stijlen en regels kunnen

Nadere informatie

Programmeren. Inleiding

Programmeren. Inleiding Programmeren Inleiding STAPPEN IN DE ONTWIKKELING VAN EEN PROGRAMMA 1. Probleem 1. Probleem Ideaal gewicht berekenen Wortel van een vierkantsvergelijking berekenen Schaakspel spelen Boekhouding doen 2.

Nadere informatie

Nieuwe rekenmethode (voertuigafhankelijke) verkeerslichtenregelingen

Nieuwe rekenmethode (voertuigafhankelijke) verkeerslichtenregelingen Nieuwe rekenmethode (voertuigafhankelijke) verkeerslichtenregelingen Carl Stolz DTV Consultants Bart Veroude DTV Consultants Samenvatting In dit paper worden delen van een nieuwe methode voor het doorrekenen

Nadere informatie

SIMPLIFYSCAN. A sharp choice in intelligent scanning

SIMPLIFYSCAN. A sharp choice in intelligent scanning SIMPLIFYSCAN A sharp choice in intelligent scanning SIMPLIFYSCAN: A SHARP CHOICE IN INTELLIGENT SCANNING SimplifyScan maakt het voor gebruikers mogelijk om documenten op een eenvoudige wijze te scannen

Nadere informatie

ACCEPETEREN RESERVERING

ACCEPETEREN RESERVERING E-mail Templates In i-reserve is het mogelijk gestandaardiseerde e-mails te verzenden. Het verzenden van dergelijke mails kan volledig worden geautomatiseerd: u maakt dan gebruik van zogenaamde automatische

Nadere informatie

Tutorial 8: Schoorsteen

Tutorial 8: Schoorsteen Hamersveldseweg 65-b 3833 GL LEUSDEN 033-457 33 22 033-457 33 25 info@caap.nl www.caap.nl Bank (Rabo): 0.54.52.73 KvK Utrecht: 3207527 BTW: 808.46.543.B.0 Tutorial 8: Schoorsteen Onderdeel 008: Schoorsteen

Nadere informatie

Parametrisch ontwerpen BK3oV3

Parametrisch ontwerpen BK3oV3 Parametrisch ontwerpen BK3OV3-1- Colofon Copyright 2012 door Technische Universiteit Delft Geprint door de TU Delft Versie 2: 27 juli 2013 Tekst door moduleteam OV3 o.l.v. Paul de Ruiter Opgemaakt door

Nadere informatie

Opdrachtformulering (pagina 3 van 7)

Opdrachtformulering (pagina 3 van 7) Afstudeerovereenkomst van Tim Wils Bijlage 1 Opdrachtformulering (pagina 3 van 7) Dit project betreft een eigen framework (soort API) waarmee relatief gemakkelijk en in korte tijd eindproducten opgezet

Nadere informatie

Badge it. Inhoudsopgave. 1. Installatie... 3

Badge it. Inhoudsopgave. 1. Installatie... 3 Badge it voor Windows 95/98/NT/2000/XP Inhoudsopgave 1. Installatie... 3 2. Start... 4 2.1. Nieuwe database maken... 5 2.2. De geselecteerde database openen... 5 2.3. De naam van de geselecteerde database

Nadere informatie

TRAIN SERVICE & SHUNTING PLANNER

TRAIN SERVICE & SHUNTING PLANNER TRAIN SERVICE & SHUNTING PLANNER BOB HUISMAN Dit projectplan is het startpunt voor de student om 1) een voorkeur voor een project uit te spreken en 2) te gebruiken als start informatie bij begin project.

Nadere informatie

1 van 8 22-2-2012 20:43

1 van 8 22-2-2012 20:43 1 van 8 22-2-2012 20:43 Garmin Basecamp is een gratis software programma van Garmin. Het vergelijkbaar met mapsource, echter met de nieuwe toestellen (oregon, dakota en gpsmap 62) heeft het een aantal

Nadere informatie

Wat is nieuw in deze handleiding: Dit is een nieuwe handleiding welke nieuwe functies beschrijft.

Wat is nieuw in deze handleiding: Dit is een nieuwe handleiding welke nieuwe functies beschrijft. Doel Module Fronter 92 Dit document is gemaakt door Fronter Ltd fronter.com. Het document mag alleen gekopieerd of digitaal verspreid worden volgens contract of in overeenstemming met Wat is nieuw in deze

Nadere informatie

DESIGN BY PERFORMANCE IS EEN SOFTWARE GEDREVEN METHODE OM DE GEBOUWDE OMGEVING TE OPTIMALISEREN. INZENDING ARC-AWARDS INNOVATIE

DESIGN BY PERFORMANCE IS EEN SOFTWARE GEDREVEN METHODE OM DE GEBOUWDE OMGEVING TE OPTIMALISEREN. INZENDING ARC-AWARDS INNOVATIE DESIGN BY PERFORMANCE IS EEN SOFTWARE GEDREVEN METHODE OM DE GEBOUWDE OMGEVING TE OPTIMALISEREN. INZENDING ARC-AWARDS INNOVATIE IN EXTREEM KORTE TIJD BESLISSINGEN NEMEN OP BASIS VAN FEITEN ARCHITECTONISCH

Nadere informatie

SOFTWARE VOOR KAARTONTWERP, DATA BEHEER EN KAARTPRODUCTIE

SOFTWARE VOOR KAARTONTWERP, DATA BEHEER EN KAARTPRODUCTIE SOFTWARE VOOR KAARTONTWERP, DATA BEHEER EN KAARTPRODUCTIE www.screencheck.com www.screencheck.com BADGEMAKER START, BASE OF PRO DE COMPLETE ID SOFTWARE PAKKETTEN Tegenwoordig is bedrijfsveiligheid erg

Nadere informatie

Animation. Info-animation Explanimation MARKETING & COMMUNICATIE - DIGITALE VORMGEVING JANUARI 2013

Animation. Info-animation Explanimation MARKETING & COMMUNICATIE - DIGITALE VORMGEVING JANUARI 2013 Animation Info-animation Explanimation 1 Promo Opdracht Animatie Promo In de vorige periode heb je voor Promo.nl 2 x een banner gemaakt. Verwerk de twee banners in een animatie in Photoshop. De animatie

Nadere informatie

MONTAGE THEMA S IN STUDIO12 31-03-2010

MONTAGE THEMA S IN STUDIO12 31-03-2010 MONTAGE THEMA S IN STUDIO12 31-03-2010 Wat is het? Dit nieuwe item werd aan Studio12 toegevoegd om het programma aantrekkelijker te maken voor de beginner Ieder thema bestaat uit een setje van sjablonen

Nadere informatie

Handleiding IPlan 1.3

Handleiding IPlan 1.3 Handleiding IPlan 1.3 Dit document beschrijft de werking van het programma IPlan op een Windows 7 SP1 en Windows 8.1 update 1 machine. Windows 8 (zonder.1) wordt niet ondersteund. Windows 7 moet worden

Nadere informatie

Virtueel of Fysiek. Uitdagingen bij migratie naar Windows 7

Virtueel of Fysiek. Uitdagingen bij migratie naar Windows 7 Het jaar 2011/2012 staat voor veel organisaties in het teken van Windows 7. De overstap van Windows XP naar Windows 7 lijkt in eerste instantie eenvoudig te zijn maar blijkt in de praktijk toch complex.

Nadere informatie

Docenteninformatie. Lespakket: Een reis door de wereld van 3D printen. Een reis door de wereld van 3D Printen 1

Docenteninformatie. Lespakket: Een reis door de wereld van 3D printen. Een reis door de wereld van 3D Printen 1 Docenteninformatie Lespakket: Een reis door de wereld van 3D printen Een reis door de wereld van 3D Printen 1 Voorwoord 3D printen is aan een snelle opmars bezig. Het is bijna niet te geloven dat de techniek

Nadere informatie

LES 1. WETENSCHAPPEN oefeningen perspectief. Arnout Van Vaerenbergh Andrea Sollazzo

LES 1. WETENSCHAPPEN oefeningen perspectief. Arnout Van Vaerenbergh Andrea Sollazzo WETENSCHAPPEN oefeningen perspectief LES 1 Arnout Van Vaerenbergh Andrea Sollazzo TOLEDO 1/inschrijven via ADMIN: f-a60020-1112 bar12 Wetenschappen (Brussel) f-a60141-1112 bia12 Wetenschappen (Brussel)

Nadere informatie

Ticon. De volgende generatie projectmanagement

Ticon. De volgende generatie projectmanagement De volgende generatie Optimaal Het virtueel bouwproces model binnen de GWW Virtueel bouwproces model Het fundament van Ticon is het Virtueel bouwproces model. Dit datamodel is een collectie van alle projectgegevens

Nadere informatie

Deel 1: PowerPoint Basis

Deel 1: PowerPoint Basis Deel 1: PowerPoint Basis De mogelijkheden van PowerPoint als ondersteunend middel voor een gedifferentieerde begeleiding van leerlingen met beperkingen. CNO Universiteit Antwerpen 1 Deel 1 PowerPoint Basis

Nadere informatie

Aanmaken 3D riool mbv Generative Components

Aanmaken 3D riool mbv Generative Components Aanmaken 3D riool mbv Generative Components Wat hebben we allemaal nodig? Bronbestanden met gegevens van putten en strengen. Shape-file met de putten (dbf, shp en shx) Shape-file met de leidingen (dbf,

Nadere informatie

Vraag 1. Vraag 1a TERUGKOPPELING PROEFTENTAMEN. Software architecture

Vraag 1. Vraag 1a TERUGKOPPELING PROEFTENTAMEN. Software architecture Software architecture IM0203 TERUGKOPPELING PROEFTENTAMEN Vraag 1 Vraag 1a Veel van de in het werkboek besproken patterns kunnen ingezet worden voor het referentiesysteem. We lopen de patterns hier stuk

Nadere informatie

Systeemontwikkeling, Hoofdstuk 6, Query s, macro s en rapporten in MS Access 2010

Systeemontwikkeling, Hoofdstuk 6, Query s, macro s en rapporten in MS Access 2010 6. Query s, macro s en rapporten In dit hoofdstuk zetten we de puntjes op de i. Alle processen zullen in de aangemaakte formulieren met de gebruikersmenu s van de secretaris, penningmeester en wedstrijdsecretaris,

Nadere informatie

TMC Winterschool 2016 Workshop LumenRT

TMC Winterschool 2016 Workshop LumenRT TMC Winterschool 2016 Workshop LumenRT Mark Stals Gemeente Eindhoven Louis van Amerongen Witteveen+Bos Christiaan Post - Sweco 2 Workshop LumenRT Inhoud Workshop LumenRT... 2 Inleiding... 2 MicroStation...

Nadere informatie

Handleiding module Berichtenconverter Wmo en Jeugdwet

Handleiding module Berichtenconverter Wmo en Jeugdwet Handleiding module Berichtenconverter Wmo en Jeugdwet Beheerteam istandaarden Datum 2 januari 2015 Versie 1.0 Status Definitief Inhoud 1 Introductie 2 2 Installatie 4 3 Het gebruik van de Berichtenconverter

Nadere informatie

Omschrijving enquête module VervangingsManager webapplicatie

Omschrijving enquête module VervangingsManager webapplicatie Omschrijving enquête module VervangingsManager webapplicatie OnderwijsApps B.V. Innovatieweg 26-03 7007 CD DOETINCHEM Tel. 0314-368250 Postbus 704 7000 AS DOETINCHEM KvK 51377888 www.onderwijsapps.nl info@onderwijsapps.nl

Nadere informatie