Domein Welvaart en Groei

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Domein Welvaart en Groei"

Transcriptie

1 Domein Welvaart en Groei Zie steeds de eenvoud!! vwo Frans Etman

2 Welvaart Welvaart Hoe je jouw wensen kan vervullen met producten. Dat is thuistaal. Voor een toets schrijf je op: de mate van behoeftebevrediging met behulp van schaarste goederen. Er zijn 2 mogelijkheden: Welvaart in enge zin. Welvaart in ruime zin. Welvaart in enge zin Welvaart in enge zin gaat over productiegroei binnen een land. Productiegroei kan gemeten worden met het Bruto Binnenlands Product. Dit is de productie van de overheid en de bedrijven samen binnen een land. Dit geldbedrag zegt niet hoeveel producten er geproduceerd worden, daarom gebruiken we liever reëel BBP. Er is dan gecorrigeerd voor inflatie. Er is een tweede bedenking. Je weet bij reëel BBP nog niet hoeveel producten er per mens gebruikt kunnen worden, daarom gebruiken we reëel inkomen per hoofd van de bevolking. Er is gecorrigeerd voor bevolkingsomvang on de bevolkingsgroei. Toch zijn er nog twee kritiekpunten. De verdeling van het reële inkomen per hoofd over de mensen of er sprake is van een scheve(re) of een rechte(re) inkomensverdeling. Daarnaast is er ook nog productie die niet gemeten wordt: vrijwilligerswerk en zwart werk. Vrijwilligerswerk (grijs werk) wordt niet betaald en is daarom niet meetbaar. Zwart werk is betaalde illegale arbeid en kan daardoor niet gemeten worden.

3 Welvaart in ruime zin. Welvaart in ruime zin gaat over productiegroei en nog meer. Bij het produceren kunnen positieve of negatieve gevolgen optreden voor anderen die niet in de prijs verrekend zijn ( positief en negatief externe effecten of maatschappelijke baten en kosten). Negatief: meer produceren kan leiden tot milieubeschadiging. Als dit meer is dan de productiegroei dan kan de welvaart in enge zin gestegen zijn terwijl de welvaart in ruime zin gedaald is. Dat geldt ook voor goede arbeidsomstandigheden en vrije tijd. Meer produceren kan leiden tot minder vrije tijd en slechtere arbeidsomstandigheden. Dan gedt ook weer: meer welvaart in enge zin en minder welvaart in ruime zin. Productie van de bedrijven Bedrijven verkopen en hebben daardoor omzet. Ze kopen in bij andere bedrijven en.laten andere bedrijven diensten verrichten ( VB:schoonmaken, reclame, boekhouding) Dit wordt onderlinge leveringen genoemd. Er is door een bedrijf waarde toegevoegd aan de inkoop: bruto toegevoegde waarde. Hier gaat het bedrag nog af dat bedrijven gebruiken om te reserveren of af te schrijven. Wat er dan overblijft wordt netto toegevoegde waarde genoemd. Dit is wat bedrijven echt zelf hebben geproduceerd. Dit bedrag wordt uitgekeerd aan iedereen die heeft meegeholpen: arbeiders ontvangen loon; kapitaalverstrekkers ontvangen rente; degene die de grond verpacht heeft, ontvangt pacht en de eigenaar houdt de winst. Let op: bij het domein markt wordt welvaart gemeten met de optelling van het consumentensurplus en het producentensurplus (het totale surplus). Als dit stijgt, neemt de welvaart toe. Daalt het dan neemt de welvaart af. Let op: als over de productie geen belasting betaald wordt (zwart werk), dan telt het niet mee in de welvaart in enge zin. Zou er wel belasting betaald zijn, dan is de totale welvaart (behoeftebevrediging) gelijk gebleven, maar is de welvaart in enge zin gestegen. Afschrijven doe je alleen op vaste activa (= kapitaalgoederen ). Afschrijving bereken je door: ( aanschafprijs - restwaarde) / aantal jaren. Voorbeeld. Een machine kost bij de aanschaf en kan na 5 jaar gebruik verkocht worden voor Afschrijving per jaar: ( )/5 = per jaar. Soms moet je rekening houden met prijsstijging van het product.

4 Schematisch: De productie van een land kan ook gemeten worden door alle bestedingen in een land op te tellen. De vragers op de goederenmarkt(=productmarkt), ook wel de geaggregeerde vraag genoemd, bestaan uit de gezinnen ( consumptie: kopen van producten voor de eigen behoefte), bedrijven ( investeren: kopen van producten om mee te produceren), overheid ( overheidsbestedingen, zoals infrastructuur, defensiemateriaal) en buitenland (export). Hiervan halen we de import vanaf omdat dat het kopen van ons land in het buitenland is, Met een formule kan je dit weergeven als Y = C + I + O + E - M. Y netto nationaal product C consumptie gezinnen I investeren bedrijven (netto) O overheidsbestedingen ( netto) E export (= uitvoer) M import (= invoer) Productie van de overheid Er zijn 3 manieren om de productie van een land te meten: Toegevoegde waarde optellen Primaire inkomens ( loon, rente, huur, pacht, winst) optellen. Bestedingen optellen. Veiligheid door rechtspraak, justitie, dijkbescherming, politie, straatlantaarns is moeilijk te meten. Je kunt de consumptie niet aan aparte mensen toerekenen, mensen kunnen zich niet aan het gebruik van dit goed onttrekken, alle mensen gebruiken het tegelijkertijd. Hierdoor is er ook geen prijs voor dit goed te berekenen. Daarnaast hoort ook openbaar bestuur hierbij. Daarom is er voor de productie van deze collectieve goederen afgesproken dat het gelijk is aan het bedrag van de ambtenarensalarissen.

5 Nationale rekeningen Hierin wordt door het Centraal Bureau voor de Statistiek( CBS) bijgehouden hoeveel gezinnen, bedrijven, overheid, banken en het buitenland ontvangen ( baten) en betaald ( lasten) hebben. Gezinnen ontvangen het nationaal inkomen ( alle primaire inkomens) omdat zij hun productiefactoren ter beschikking stellen ( KANO: kapitaal, arbeid, natuur, ondernemerschap). Zij betalen over dit inkomen belastingen en zij consumeren. De rest sparen ze bij de banken. In een formule Y = C + B + S. Bedrijven ontvangen geld door consumptiegoederen te maken voor de gezinnen, door investeringsgoederen voor (andere) bedrijven, door de overheid te helpen aan materiaal om infrastructuur aan te leggen en door aan het buitenland te verkopen. Zij betalen de primaire inkomens aan de gezinnen en betalen de import. In een formule Y = C + I + O + E - M. De overheid ontvangt belasting en betaalt de overheidsuitgaven ( soms gaat het alleen over de overheidsbestedingen). Meestal heeft de overheid een tekort: begrotingstekort ( financieringstekort, EMU- tekort). Het buitenland ontvangt geld door onze import en betaalt geld voor onze export. Is er meer door hen ontvangen dan betaald dan hebben zij een overschot op de lopende rekening. De economische kringloop Te berekenen is: Saldo op de lopende rekening: E - M = = 50. Dus dit land heeft een overschot op de lopende rekening en kan dit geld uitlenen aan het buitenland ( pijl van banken naar buitenland ). Begrotingstekort: O - B = = 60. De overheid komt geld tekort en gaat dit lenen bij de banken. Het particulier spaarsaldo = S - I = = 70. Extra pijlen Er kunnen extra pijlen getekend worden om dit model meer op de werkelijkheid te laten lijken. Bijvoorbeeld: Uitkeringen van de overheid aan de gezinnen. Bedrijven betalen vennootschapsbelasting aan de overheid. Gezinnen en en de overheid importeren zelf direct uit het buitenland. Gezinnen lenen geld bij de banken. Overheid betaalt of aan de gezinnen of aan de bedrijven subsidie. Mensen gaan in het buitenland werken, waardoor een pijl van het buitenland naar de gezinnen gaat. Macro- economische identiteiten Y = C +. B. + S Y = C + I. +. O +. E - M Omdat in de economische kringloop de pijlen getekend worden die aangeven wie aan wie betaalt, wordt dit de geldkringloop genoemd. Elke pijl in de economische kringloop kan ook de andere richting getekend worden. Dan is er sprake van een reële kringloop.

6 Lorenzcurve De verdeling van het nationaal inkomen over mensen of huishoudens kan getekend worden in de Lorenzcurve. Deze verdeling wordt de personele inkomensverdeling genoemd. Die bestaat uit de verdeling van het primaire inkomen over de mensen en de verdeling van het secundaire inkomen. Verschilpunten tussen primair en secundair inkomen Voor primair inkomen mag je bruto inkomen denken. Voor secundair inkomen mag je netto inkomen denken. Primair inkomen - betaalde loonbelasting - betaalde sociale premies + ontvangen uitkeringen + ontvangen subsidies + ontvangen studiefinanciering Secundair inkomen. ( De)nivelleren Nivelleren betekent dat de verhouding tussen hoog inkomen en laag inkomen kleiner wordt. Denivelleren betekent dat de verhouding juist groter wordt. In plaats van verhouding kom je ook wel het woord verschil tegen ( eigenlijk onjuist). Een verhoging van het wettelijk minimumloon zorgt ervoor dat de lage inkomensgroepen meer inkomen krijgen en daardoor een groter gedeelte van het primaire inkomen krijgen. Dit werkt nivellerend. De afspraken, die in de kranten genoemd worden, om de hoge inkomens te verminderen, zorgen voor een nivellering van het primaire inkomen: de hogere inkomensgroepen krijgen een kleiner gedeelte van het primaire inkomen. Als mensen een een lagere uitkering krijgen, dan werkt dit denivellerend voor de secundaire inkomensverdeling: de lagere inkomensgroepen krijgen een kleiner gedeelte van het secundaire inkomen. Op dezelfde manie gaat het ook bij studiefinanciering en bij huurtoeslag. Dit kun je ook met een getallenvoorbeeld weergeven. Stel er zijn 2 inkomens een hoge ( ) en een lage ( ). De primaire inkomensverhouding is dan: / = 10. We gaan progressieve belasting heffen. Stel de hoge inkomens betalen 50% en houden nog over, en de lage 30%. Zij betalen 3000 belasting en houden nog 7000 over. De secundaire inkomensverdeling is / 7000 = 7,14. Dus is de secundaire inkomensverdeling genivelleerd. De ontvangen uitkeringen, studiefinanciering en huurtoeslag worden bij elkaar overdrachtsinkomens genoemd (dit is hetzelfde als inkomensoverdrachten vanuit de overheid).

7 In de grafiek zie een Lorenzcurve afgebeeld. De horizontale as is in 10 groepen (decielen) verdeeld. Het gaat van laag inkomen naar hoog inkomen. Op de verticale as staat hoeveel procent van het inkomen elke groep heeft. De 10 % mensen met het laagste inkomen heeft 4% van het inkomen. Het vierde deciel ( tussen 40-30) heeft = 8% van het inkomen. De hoogste 2 decielen (100-80) hebben bij elkaar = 32% van het inkomen. Zo kan er ook sprake zijn van een verdeling van de personen in vieren (kwartielen) of in vijven (kwintielen). Als er sprake is van nivellering dan zal de lijn meer naar de diagonaal liggen. Is er sprake van denivellering dan gaat de lin meer van de diagonaal vandaan. De diagonaal geeft de meest rechte verdeling weer. De curve in de grafiek rechtsonder geeft de meest gedenivelleerde inkomensverdeling weer en in de grafiek linksboven de meest genivelleerde situatie.

8 Groei Voor economische groei moet er voldoende vraag naar producten zijn, maar ook voldoende productiemiddelen. De productiemiddelen bestaan uit de productiefactoren. Hiervan moeten er voldoende zijn van de juiste kwaliteit. De kwaliteit van de productiefactor arbeid, mensen die werken of werkloos zijn, kun je verbeteren door scholing. Het menselijk kapitaal, alle kennis, vaardigheden en competenties van mensen, neemt toe en er kan meer geproduceerd worden per arbeider. De arbeidsproductiviteit stijgt. Mensen zijn dan ook beter in staat om nieuwe producten en productieprocessen te ontwikkelen. Door deze innovatie kan er ook met behulp van de productiefactor kapitaal, denk aan machines, meer geproduceerd worden. Landen met een grote beroepsbevolking waarveel een groot gedeelte laaggeschoold is. zullen over het algemeen een lage arbeidsproductiviteit kennen. In deze landen is moderne technologie die arbeid vervangt danook niet zinvol. Doordat landen samenwerken kunnen de mensen in deze landen van elkaar leren: scholing kan verbeteren, nieuwere en efficiëntere technologieën kan worden gebruikt. Hierdoor kunnen landen economisch gezien naar elkaar toegroeien. Er is dan convergentie. De welvaart wordt dan meer over de landen verdeeld. De sterke economische groei in de Aziatische landen zou kunnen leiden tot een uiteen groeien van landen: divergentie. Filmpjes Door technologische vooruitgang kan de productiecapaciteit uitgebreid worden. Er kan met hetzelfde aantal mensen meer geproduceerd worden. Door de uitbreiding ontstaat er voor meer mensen een baan ( werkgelegenheid stijgt) en wordt er meer inkomen verdiend. Hierdoor kunnen de gezinnen ook weer meer consumeren, de bedrijven meer produceren en ontstaat er weer meer groei. Bij cbs.nl vind je informatie over de conjunctuurklok,. Daar vind je alles over welke begrippen, indicatoren, de economische ontwikkeling bepalen. Ook zie je hoe die indicatoren veranderen door de economische ontwikkeling. Verklaring van de conjunctuurklok, instructiefilmpje van het CBS. Crisis en conjunctuurklok, instructiefilmpje van CBS.

9 Categoriale inkomensverdeling Belastingen Om te weten of bedrijven in een land veel geld kwijt zijn aan arbeidskosten, is het nuttig om te kijken hoe het inkomen over de productiefactoren arbeid en ondernemerschap verdeeld is. Dan vergelijk je het totale bedrag aan lonen met het nationaal inkomen (of bbp). Dit is de loonquote, hoe hoger de loonquote hoe kleiner het gedeelte van het bbp dat voor winst overblijft. Bij een hoge loonquote zullen bedrijven overgaan tot investeringen in machines, zodat er minder arbeid nodig is: afname van de loonquote. De winstquote zal dan stijgen. Als de winstquote hoog is hebben de bedrijven overigens meer geld om te investeren. Hierdoor zal ook op arbeid bespaard worden en zal de loonquote dalen. De formule van de loonquote: totale loon/ bbp * 100% De winstquote: winstsom/ bbp * 100%. Door meer kapitaal te gebruiken dan arbeid verandert wel de productiestructuur van een land. Belastingen zijn ontvangsten voor de overheid. Hierdoor kan de overheid haar uitgaven betalen. Als de overheid meer uitgeeft dan ontvangt, dan is er een tekort. Dit wordt begrotingstekort genoemd ( de begrippen financieringstekort en EMU- tekort zijn vergelijkbaar, maar iets anders van inhoud ). De overheid moet dan geld lenen op de kapitaalmarkt en krijgt dan een schuld (staatsschuld). Inkomstenbelasting De inkomstenbelasting is in drie delen verdeeld. Box 1: gaat over het inkomen uit arbeid en eigen (koop)woning Box 2: gaat over aanmerkelijk belang in een bedrijf Box 3: gaat over het vermogen Box 2 Inkomen uit aanmerkelijk belang Dit betekent dat je 5% of meer van aandelen van een vennootschap bezit. Over de winst die je hiermee maakt, moet je 25% belasting betalen. Dit is alles wat je van box 2 moet weten.

10 Hoeveel inkomstenbelasting betaal je? De begrippen: bruto loon (of inkomen) is het bedrag dat je afspreekt met je werkgever en dat je kunt vinden op je salarisstrookje. Belastbaar inkomen is het inkomen waarmee je berekent hoeveel belasting je moet betalen. Netto inkomen het inkomen dat je overhoudt na de betaling van de belasting en sociale premies. Het geld dat je werkgever op je bankrekening stort. Als er in een opgave belasting en sociale premies bedoeld worden, dan kan daar het woord inkomensheffing of loonheffing voor gebruikt worden. Aftrekposten: Betaalde hypotheekrente VB: Koophuis gekocht met geld geleend (=hypothecaire lening afgesloten) Hypotheek rente: 5% dus de betaalde hypotheekrente 0,05* = Andere aftrekposten: Alimentatie, giften, studiekosten, ziektekosten Bijtelpost: De gemeente bepaalt de waarde van het koophuis (= taxeert het huis). Dit is de WOZ-waarde van een huis. Hiervan moet een bepaald percentage (het forfaitpercentage) bij het bruto-inkomen geteld worden. VB: WOZ-waarde Forfaitpercentage: 0,60% Bijtelpost: 0,006* = 1890 Heffingskortingen moet je aan het einde van je berekening gebruiken. Een heffingskorting zorgt voor een lager bedrag dat je aan belasting moet betalen. Iedereen heeft recht op een algemene heffingskorting. Als je inkomen uit arbeid hebt, dan krijg je ook een arbeidskorting. Andere heffingskortingen zijn ook mogelijk, maar worden in opgaven aangegeven. Marginaletarieven is de naam voor de percentages die in box 1 in schijf 1, 2, 3 en 4 betaald moeten worden. Het marginaal tarief van een persoon is het percentage dat over het hoogste gedeelte betaald moet worden. Progressiefstelsel Bij stijging van het inkomen moet je procentueel meer betalen Dit komt door de stijging van de marginale tarieven en door de heffingskortingen. De heffingskortingen zijn voor mensen met een laag inkomen belangrijker dan voor mensen met een hoog inkomen. VB Iemand moet 100 euro betalen en heeft een heffingskorting van 100 euro. Dat is 100% vermindering van de te betalen belasting. Iemand die euro moet betalen, zal 100 euro niet zo belangrijk zijn. Hierdoor gaan de mensen met een hoger inkomen procentueel meer betalen. Degressief Bij een stijging van het inkomen moet je procentueel minder betalen Bij sociale premies volksverzekeringen Proportioneel Iedereen betaalt hetzelfde percentage Vlaktax, btw

11

12 Box 3 Vermogen = bezittingen - schulden. Bezittingen zijn hier bijvoorbeeld betaalrekening, spaarrekening, tweede koophuis, obligaties. Bij schulden hoort niet de hypotheek over het huis dat in box 1 gebruikt wordt. Over deel van het vermogen hoeft geen belasting betaald te worden: heffingsvrij vermogen. Verdere informatie bij de belastingdienst Of een stelsel progressief, degressief of proportioneel werkt, kun je ook laten zien met het gemiddelde belastingtarief. Als deze stijgt als het bruto inkomen stijgt, dan is er sprake van een progressief stelsel. Daalt het bij een stijging van het inkomen, dan is het degressief. Als het constant blijft dan is er sprake van een proportioneel stelsel. De formule van gemiddelde belastingtarief Betaalde belasting / bruto inkomen * 100% Als wat er bij komt, hoger is dan het gemiddelde stijgt het gemiddelde. Als het marginale tarief hoger is dan het gemiddelde tarief, zal er spaken zijn van een progressief stelsel.

13 Markten beïnvloeden elkaar

14 Neem aan dat de loonkosten stijgen bij de bedrijven. Hierdoor zullen de loonkosten per product en de prijs voor de consument gaan stijgen. Er ontstaat in het binnenland minder vraag naar de producten. Hierdoor minder productie bij de bedrijven en is er minder vraag naar arbeid. De werkgelegenheid daalt en de werkloosheid zal toenemen. Op de goederenmarkt gebeurt wat dat gevolgen heeft voor de arbeidsmarkt. Door de hoger loonkosten per product stijgt de kostprijs. Hierdoor verslechtert de internationale concurrentiepositie en zal de export inzakken ( ga uit van een elastische vraag). Op de valutamarkt is er minder vraag naar de munt van dit land en de wisselkoers zal dalen (depreciatie). Iets dat op de goederenmarkt gebeurt heeft gevolgen voor de valutamarkt. Door de daling van de wisselkoers van de munt wordt de exportprijs in de buitenlandse munteenheid goedkoper. Erdoor ontstaat er meer export en meer vraag naar onze producten. Door de hogere productie zal er ook meer vraag naar arbeid ontstaan. Iets dat op de valutamarkt ontstaat heeft gevolgen voor de goederenmarkt en dan ook voor de arbeidsmarkt. Door de stijgende loonkosten per product zullen bedrijven bereid zijn om te investeren. Dit kan met geleend geld. Hierdoor ontstaat meer vraag op de geldmarkt / kapitaalmarkt. Hierdoor stijgt de rente. Dit is aantrekkelijk voor de buitenlandse beleggers. Dit zorgt voor meer vraag naar de munt op de valutamarkt met een stijgende wisselkoers tot gevolg. Iets dat start op de goederenmarkt heeft gevolgen voor de geldmarkt en dat weer voor valutamarkt In de rest van de wereld gaat het economisch goed. Hierdoor stijgt onze export. Dit betekent op de goederenmarkt meer vraag naar producten. De productie van de bedrijven stijgt. De vraag naar arbeid, werkgelegenheid, neemt toe. Door de export verbetert de lopende rekening van de betalingsbalans. Er komt meer vraag naar de valuta van dit land en de wisselkoers stijgt (appreciatie). Door de stijging van de wisselkoers wordt de import goedkoper en de export duurder (in de andere munteenheid). Minder productie voor de bedrijven. Iets dat de op goederenmarkt begint (export) heeft gevolgen voor de arbeidsmarkt. Het heeft ook via de valutamarkt gevolgen voor de goederenmarkt en de arbeidsmarkt. Let op: De formule van loonkosten per product loonkosten per mens / productie per mens Productie per mens = arbeidsproductiviteit Als de loonkosten per mens procentueel minder stijgen dan de arbeidsproductiviteit procentueel stijgt dan wordt dat loonmatiging genoemd. Als er sprake is van loonmatiging dan dalen de loonkosten per product.

15 Betalingsbalans Als het saldo op de lopende rekening en het saldo op de kapitaalrekening beide positief zijn, heb je een overschot op de betalingsbalans. Zijn beide negatief dan is er een tekort op de betalingabalans. Als het tekort op de kapitaalrekening groter is dan het overschot op de lopende rekening dan is er een tekort op de betalingsbalans. Is het tekort op de lopende rekening kleiner dan het overschot op de kapitaalrekening dan is er een overschot op de betalingsbalans. De betalingsbalans geeft een overzicht van alle geldstromen met het buitenland. Dit kunnen ontvangsten en betalingen zijn. Van de betalingsbalans hoef je alleen de twee hoofdonderdelen te kennen: het saldo op de lopende rekening en het saldo op de kapitaalrekening. Op de lopende rekening schrijf je de export (geld ontvangen) en de import (geld betalen) van goederen en diensten en inkomen uit investeringen/ beleggingen in en van het buitenland op. Als het inflatiepercentage hier laag is zullen onze goederen aantrekkelijk zijn voor het buitenland. Er ontstaat een toename van de export en dan verbetert het sado op de lopende rekening. Als het buitenland goedkoper wordt dan zal de import stijgen en verslechtert het saldo op de lopende rekening. Ook staan hier de rente en de winst die door (de beleggers en investeerders van) dit land ontvangen en betaald worden. Op de kapitaalrekening staat het ontvangen en betaalde vermogen opgeschreven. Dit komt door beleggers en investeerders. Ook de geldleningen van de overheid in het buitenland en de aflossing van de schuld aan het buitenland vind je op de kapitaalrekening. Als hier de rente hoog is komen er buitenlandse beleggers naar ons toe en dat zorgt meer ontvangsten op de kapitaalrekening. Zou het rentepercentage laag zijn dan gaan onze beleggers naar het buitenland en krijg je meer betalingen aan het buitenland. Stijgt de winstgevendheid in dit land dan komen er meer buitenlandse investeerders en verbetert de kapitaalrekening (meer ontvangsten). Er is een verband tussen de kapitaalrekeningen de lopende rekenng. Als er hier belegd wordt zal in het nieuwe jaar de rente aan de beleggers betaald moeten worden. Daardoor verslechtert het saldo op de lopende rekening. De optelling van het saldo op de lopende rekening de het saldo op de kapitaalrekening levert het saldo op de betalingsbalans op.

Domein Welvaart en Groei

Domein Welvaart en Groei Domein Welvaart en Groei Zie steeds de eenvoud!! havo Frans Etman Welvaart Welvaart Hoe je jouw wensen kan vervullen met producten. Dat is thuistaal. Voor een toets schrijf je op: de mate van behoeftebevrediging

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Inkomstenbelasting. Module 7 hoofdstuk 2

Inkomstenbelasting. Module 7 hoofdstuk 2 Inkomstenbelasting Module 7 hoofdstuk 2 Verschillende vormen inkomen, verschillende vormen belasting Verschillende boxen Box 1 Bruto inkomen uit arbeid (denk aan brutoloon) Inkomen uit koophuis Aftrekposten

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Economie Pincode klas 4 VMBO-GT 5 e editie Samenvatting Hoofdstuk 7 De overheid en ons inkomen Exameneenheid: Overheid en bestuur

Economie Pincode klas 4 VMBO-GT 5 e editie Samenvatting Hoofdstuk 7 De overheid en ons inkomen Exameneenheid: Overheid en bestuur Paragraaf 7.1 Groeit de economie? BBP = Bruto Binnenlands Product, de totale productie in een land in één jaar Nationaal inkomen = het totaal van alle inkomens in een land in één jaar Inkomen = loon, rente,

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Zie steeds de eenvoud!! havo Frans Etman Hoog- of laagconjunctuur Het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS) heeft 2 filmpjes gemaakt over de indicatoren van de economie.

Nadere informatie

4 Toon met twee verschillende berekeningen aan dat het ontbrekende gemiddelde inkomen (a) in de tabel gelijk moet zijn aan 70 000 euro.

4 Toon met twee verschillende berekeningen aan dat het ontbrekende gemiddelde inkomen (a) in de tabel gelijk moet zijn aan 70 000 euro. Grote opgave personele inkomensverdeling Blz. 1 van 4 personele inkomensverdeling Inkomensverschillen tussen personen kunnen te maken hebben met de verschillende soorten inkomen. 1 Noem drie soorten primair

Nadere informatie

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden

Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Domein Goede Tijden, Slechte Tijden Zie steeds de eenvoud!! vwo Frans Etman Hoog- of laagconjunctuur Het Centraal Bureau van de Statistiek (CBS) heeft 2 filmpjes gemaakt over de indicatoren van de economie.

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I Opgave 1 Beleggingen leiden tot inkomensverschillen Aangetrokken door voorspoedige ontwikkelingen op de effectenbeurs, zijn in een land de mensen steeds meer gaan beleggen in aandelen en obligaties. Mede

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen

Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Boek 4 Hoofdstuk 7: De overheid en ons inkomen Valt het mee of tegen? a Als Yara een appartement koopt moet ze een hypotheek afsluiten. Hiervoor betaalt ze iedere maand een bepaald bedrag. Dit zijn haar

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Verboden woord Lesvoorbereiding kaartjes kaartjes achterkant Spelregels Afronding

Verboden woord Lesvoorbereiding kaartjes kaartjes achterkant Spelregels Afronding Verboden woord Lesvoorbereiding Maak de kaartjes (print eerst het (word)document kaartjes op dik papier en vervolgens het (powerpoint)document kaartjes achterkant op de achterzijde. U kunt ook gebruik

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Ruilen over de tijd Intertemporele substitutie Bedrijven lenen geld om te investeren

Nadere informatie

Ruilen over de tijd. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman

Ruilen over de tijd. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman Ruilen over de tijd Zie steeds de eenvoud!! vwo Frans Etman Bedenk dat bij ruilen er altijd twee dingen gedaan worden. Je geeft wat en je krijgt wat terug. Als je twee keer ruilt - ruilen over de tijd

Nadere informatie

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als %

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als % Inflatie Stijging algemene prijspeil Consumenten Prijs Indexcijfer Gewogen gemiddelde Voordeel: Mensen met schulden Nadeel: Mensen met loon, spaargeld Reële winst bedrijven daalt Rentekosten bedrijven

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

4.1 Klaar met de opleiding

4.1 Klaar met de opleiding 4.1 Klaar met de opleiding 1. Werken in loondienst - Bij een bedrijf of bij de overheid (gemeente, provincie, ministerie); - Je krijgt loon/salaris; - Je hebt een bepaalde zekerheid, dat je werk hebt,

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD Module 4 Nu en later Inflatie Definitie: stijging van het algemeen prijspeil Gevolgen van inflatie koopkracht neemt af Verslechtering internationale concurrentiepositie Bij

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Valutamarkt. fransetman.nl

Valutamarkt. fransetman.nl euro in dollar wisselkoers Wisselkoers (ontstaat op valutamarkt) Waarde van een munt uitgedrukt in een andere munt Waardoor kan de vraag naar en het aanbod van veranderen? De wisselkoers van de euro in

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur oud programma economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.

Nadere informatie

H2: Economisch denken

H2: Economisch denken H2: Economisch denken 1 : Produceren Produceren: Het voortbrengen van goederen en diensten met behulp van de productiefactoren door bedrijven en de overheid. Alleen bedrijven en de overheid kunnen produceren

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juist antwoord

Nadere informatie

Eindexamen havo economie 2013-I

Eindexamen havo economie 2013-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 bij (1) monopolie bij (2) toe

Nadere informatie

Domein E: Concept Ruilen over de tijd

Domein E: Concept Ruilen over de tijd 1. Het bruto binnenlands product is gestegen met 0,9%. Het inflatiepercentage bedraagt 2,1%. Bereken de reële groei van het BBP. 2. Waarmee wordt het inflatiepercentage gemeten? 3. Lees de onderstaande

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 7 Welvaart, wie vaart er wel bij?

Samenvatting Hoofdstuk 7 Welvaart, wie vaart er wel bij? Paragraaf 1: Het nationaal inkomen Samenvatting Hoofdstuk 7 Welvaart, wie vaart er wel bij? Voor iedere productiefactor die gezinnen ter beschikking stellen, krijgen ze een beloning. In het schema kun

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: VWO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

1)Waaruit bestaat de vraag op de Werkenden en arbeidsmarkt? (openstaande)vacatures. 2)Noem een ander woord voor Werkenden werkgelegenheid.

1)Waaruit bestaat de vraag op de Werkenden en arbeidsmarkt? (openstaande)vacatures. 2)Noem een ander woord voor Werkenden werkgelegenheid. 1 1)Waaruit bestaat de vraag op de arbeidsmarkt? 2)Noem een ander woord voor werkgelegenheid. 3)Wie vragen arbeid? 4)Met welk woord wordt het aanbod van arbeid ook aangeduid? 5)Geef de omschrijving van

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2008-I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 ja De prijselasticiteit

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid = mensen Door werkgevers: bedrijven en overheid Werkgelegenheid Hoe lager het loon, hoe groter de vraag naar arbeid Aanbod van arbeid: beroepsbevolking (iedereen tussen de

Nadere informatie

Economie Elementaire economie 3 VWO

Economie Elementaire economie 3 VWO Economie Elementaire economie 3 VWO Les 13 Introductie overheid Ontwerp power point: Henk Douna docent: Jeannette de Beus De komende weken: de overheid Consumenten De markt Producenten Bijvoorbeeld Goederenmarkt

Nadere informatie

1 De economische kringloop

1 De economische kringloop 1 De economische kringloop Wat is Marco-economonie? Studie van het verband tussen Gezinnen Bedrijven Overheid Buitenland Welke soorten economische vraagstukken hebben we? Productie Werkloosheid Inflatie

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling. Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25

CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling. Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25 CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25 ConsumentenPrijsIndexcijfer Consumenten Prijsindexcijfer in

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen

Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen Economie VWO 2011/2012 www.lyceo.nl H5: Internationale betrekkingen Economie 1. Inkomen 2. Consument 3. Producenten 4. Markt en Overheid 5. Internationale betrekkingen

Nadere informatie

Domein D: markt. 1) Nee, de prijs wordt op de markt bepaald door het geheel van vraag en aanbod.

Domein D: markt. 1) Nee, de prijs wordt op de markt bepaald door het geheel van vraag en aanbod. 1) Geef 2 voorbeelden van variabele kosten. 2) Noem 2 voorbeelden van vaste (=constante) kosten. 3) Geef de omschrijving van marginale kosten. 4) Noem de 4 (macro-economische) productiefactoren. 5) Hoe

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Economie Samenvatting M4

Economie Samenvatting M4 Economie Samenvatting M4 Hoofdstuk 1 De prijs van tijd Ruilen over tijd is een belangrij onderdeel van economisch handelen. Dat geldt voor huishoudens, bedrijven en de overheid. Gezinnen sparen voor hun

Nadere informatie

Belasting betalen en Hypotheekrente aftrek. Ontwerp power point; Henk Douna

Belasting betalen en Hypotheekrente aftrek. Ontwerp power point; Henk Douna Belasting betalen en Hypotheekrente aftrek Ontwerp power point; Henk Douna De grootste financiële beslissing in een mensenleven 2 520.000.000.000,- ( 520 mrd) Totale hypotheekschuld van Nederlandse huishoudens

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd

Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd quiz beginner printen en uitsnijden of knippen. Bijlage

Nadere informatie

Proeftoets Economische Bedrijfsomgeving

Proeftoets Economische Bedrijfsomgeving Proeftoets Economische Bedrijfsomgeving 1. Schaarste heeft in de economie een andere betekenis dan in het normale spraakgebruik. We spreken in de economie van schaarste als: a. De behoeften beperkt en

Nadere informatie

Examen VWO. economie 1,2. tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.30 uur

Examen VWO. economie 1,2. tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.30 uur Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.30 uur economie 1,2 Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2002-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2002-II 4 Antwoordmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juiste berekening is: 1,5

Nadere informatie

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij.

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij. 2.2 Kinderjaren Het krijgen van kinderen heeft voor ouders economische gevolgen: 1. Ouders krijgen minder tijd voor andere zaken en gaan bv. minder werken; 2. Kinderen kosten geld. De overheid komt ouders

Nadere informatie

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet.

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. AANVULLENDE SPECIFIEKE TIPS ECONOMIE VWO 2007 1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. : Leg uit dat loonmatiging in een open economie kan leiden tot

Nadere informatie

Economie module 4 Ruilen in de tijd. goederen kopen

Economie module 4 Ruilen in de tijd. goederen kopen Economie module 4 Ruilen in de tijd 27 blz. werkboek = 1 ½ blz. per les H1 par 1 & 2 vb.1 O O sparen om tijd storting + rente iets te kopen goederen kopen vb.2 O O geld lenen om tijd aflossing + rente

Nadere informatie

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8 betalingsbalans Zweden behoort tot de EU maar (nog) niet tot de EMU. Dat maakt Zweden een leuk land voor opgaven over wisselkoersen, waarbij een vrij zwevende kroon overgaat naar een kroon met een vaste

Nadere informatie

Examen VWO. economie. tijdvak 2 woensdag 22 juni 13.30-16.30 uur

Examen VWO. economie. tijdvak 2 woensdag 22 juni 13.30-16.30 uur Examen VWO 2011 tijdvak 2 woensdag 22 juni 13.30-16.30 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Domein D: markt (module 3) vwo 4

Domein D: markt (module 3) vwo 4 1. Noem 3 kenmerken van een marktvorm met volkomen concurrentie. 2. Waaraan herken je een markt met volkomen concurrentie? 3. Wat vormt het verschil tussen een abstracte en een concrete markt? 4. Over

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie

Examen HAVO en VHBO. Economie Economie Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Dinsdag 22 juni 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 37 vragen.

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding. Markt of overheid. 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2

Inhoud. 1 Inleiding. Markt of overheid. 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2 Inhoud 1 Inleiding 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2 modellen 12 2 Markt of overheid 1 de vraag 14 Prijzen en gevraagde hoeveelheid 14 D De vraagfunctie 14 D Verschuiving

Nadere informatie

Grootverdiener zwaarder belast

Grootverdiener zwaarder belast 4 september 2009 Grootverdiener zwaarder belast AMSTERDAM - De PvdA zint op de terugkeer van een toptarief van 60 procent in de inkomstenbelasting. Het toptarief is nu 52 procent. Acht jaar geleden was

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-I

Eindexamen economie 1 vwo 2004-I Opgave 1 Dollarisering in Latijns Amerika In veel landen in Latijns Amerika circuleert naast de eigen valuta de Amerikaanse dollar. De dollar is door de jaren heen in dit deel van de wereld de meest stabiele

Nadere informatie

Examen VWO. economie 1,2

Examen VWO. economie 1,2 economie 1,2 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 24 mei 13.30 16.30 uur 20 06 Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen; het examen bestaat uit 25 vragen. Voor

Nadere informatie

1ste bach PSW. Economie. 2de semester. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be B14 6.00 EUR

1ste bach PSW. Economie. 2de semester. uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be B14 6.00 EUR 1ste bach PSW Economie 2de semester Q uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be B14 6.00 EUR Nieuw!!! Online samenvattingen kopen via www.quickprintershop.be Zie vorig semester Werkcolleges,

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen HAVO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 18 mei 13.30 16.00 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen; het examen bestaat uit 34 vragen.

Nadere informatie

M * V = P * T (T kan ook Y (reëel inkomen zijn)

M * V = P * T (T kan ook Y (reëel inkomen zijn) Centrale bank leent aan banken geld. Banken kunnen geld uitlenen aan gezinnen en bedrijven. Gezinnen consumeren meer, bedrijven investeren meer. De bedrijven gaan meer produceren. (Er ontstaat meer welvaart

Nadere informatie

Examen VWO. economie. tijdvak 2 woensdag 19 juni 13.30-16.30 uur

Examen VWO. economie. tijdvak 2 woensdag 19 juni 13.30-16.30 uur Examen VWO 2013 tijdvak 2 woensdag 19 juni 13.30-16.30 uur economie Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 maandag 25 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 maandag 25 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2009 tijdvak 1 maandag 25 mei 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 59

Nadere informatie

Economie. Boekje Conjunctuur Samenvattingen + overige voorbereiding voor de toets. Inhoud:

Economie. Boekje Conjunctuur Samenvattingen + overige voorbereiding voor de toets. Inhoud: Boekje Conjunctuur Samenvattingen + overige voorbereiding voor de toets Economie Inhoud: Wat? blz. h1 & h2 samengevat 2 h3 samengevat 3 h4 samengevat 4 wat moet weten 5 Begrippen 6 & 7 Links 7 Test je

Nadere informatie

Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1

Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1 Inleiding tot de economie (HIR(b)) VERBETERING Test 14 november 2008 1 Vraag 1 (H1-14) Een schoenmaker heeft een paar schoenen gerepareerd en de klant betaalt voor deze reparatie 16 euro. De schoenmaker

Nadere informatie

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst

4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst 4.1 De collectieve arbeidsovereenkomst De arbeidsvoorwaarden van veel werknemers zijn vastgelegd in een collectieve arbeidsovereenkomst. Dit is een overeenkomst die per bedrijf of bedrijfstak wordt afgesloten

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II Opgave 1 CAO-overleg: loon of werk? Bij de CAO-onderhandelingen voor een komend jaar in de industrie wordt uitgegaan van de volgende prognose: inflatie 2,3% stijging arbeidsproductiviteit in de industrie

Nadere informatie

INLEIDING WET OP DE INKOMSTENBELASTING

INLEIDING WET OP DE INKOMSTENBELASTING INLEIDING WET OP DE INKOMSTENBELASTING ECONOMIE VMBO 3 VMBO TL 1 Inhoudsopgave Inleiding Hoofdstuk 1: Box 1 berekenen Hoofdstuk 2: Box 3 berekenen Hoofdstuk 3: Alles bij elkaar Hoofdstuk 4: Handleiding

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 dinsdag 25 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 dinsdag 25 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 56

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2000-II Deze uitwerking wordt ook opgenomen in de Examenbundel Onderwijspers 2001-2002 die in de zomer van 2001 bij

Nadere informatie

Leuker kunnen we het niet maken

Leuker kunnen we het niet maken Leuker kunnen we het niet maken Belastingen: blij met een blauwe envelop? De beruchte blauwe envelop belastingaangifte! De overheid heeft het recht om heffingen aan burgers op te leggen om inkomsten te

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Domein D: markt. 1) Noem de 4 (macro-economische) productiefactoren. 2) Groepeer de micro-economische productiefactoren bij de macroeconomische

Domein D: markt. 1) Noem de 4 (macro-economische) productiefactoren. 2) Groepeer de micro-economische productiefactoren bij de macroeconomische 1) Noem de 4 (macro-economische) productiefactoren. 2) Groepeer de micro-economische productiefactoren bij de macroeconomische productiefactoren. 3) Hoe ontwikkelt de gemiddelde arbeidsproductiviteit als

Nadere informatie

Kaarten module 4 derde klas

Kaarten module 4 derde klas 1. Uit welke twee onderdelen bestaan de totale kosten? 2. Geef 2 voorbeelden van variabele kosten. 3. Geef 2 voorbeelden van vaste (of constante) kosten. 4. Waar is de totale winst gelijk aan? 5. Geef

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 bij (1) volkomen concurrentie bij (2) niet bij (3)

Nadere informatie

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A Zelftest hoofdstuk 1 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A 1.33 a. $25 1, 1 = $27,50 b. -invoercontingenten, -kwaliteitseisen, -douaneformaliteiten, -subsidies

Nadere informatie

Waarom gaan we investeren We verwachten winst te maken! Alleen rekening houden met toekomstige ontvangsten en uitgaven.

Waarom gaan we investeren We verwachten winst te maken! Alleen rekening houden met toekomstige ontvangsten en uitgaven. www.jooplengkeek.nl Investeringsselectie Waarom gaan we investeren We verwachten winst te maken! Alleen rekening houden met toekomstige ontvangsten en uitgaven. belangrijk Calculaties voor beslissingen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

Wat kun je verwachten?

Wat kun je verwachten? Wat kun je verwachten? Urenverdeling V4: 3 uur per week V5: 3 uur per week V6: 3 uur per week Overhoringen Minimaal 2 overhoringen per periode (weging varieert) Weging Proefwerk: 3-4x (in april: 6x!) SO:

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Examen VWO. economie 1,2

Examen VWO. economie 1,2 economie 1,2 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen; het examen bestaat uit 26 vragen. Voor

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO

Correctievoorschrift HAVO Correctievoorschrift HAVO 2008 tijdvak 2 economie 1,2 Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores 1

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO

Correctievoorschrift HAVO Correctievoorschrift HAVO 2007 tijdvak 2 economie 1,2 Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel 5 Inzenden scores 1

Nadere informatie

Eindexamen economie havo 2011 - I

Eindexamen economie havo 2011 - I Opgave 1 AWBZ-zorgen Havo-leerling Dick besluit voor economie een profielwerkstuk te maken over de stijgende uitgaven van de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten). Hieronder staan drie delen van

Nadere informatie

Examen VWO. economie. tijdvak 1 woensdag 30 mei 13.30-16.30 uur

Examen VWO. economie. tijdvak 1 woensdag 30 mei 13.30-16.30 uur Examen VWO 2012 tijdvak 1 woensdag 30 mei 13.30-16.30 uur economie Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2009 - I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een voorbeeld van een juiste verklaring

Nadere informatie

Examen HAVO. economie 1,2. tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie 1,2. tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2007 tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.00 uur economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Examen VWO. economie 1,2. tijdvak 1 maandag 26 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen VWO. economie 1,2. tijdvak 1 maandag 26 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen VWO 28 tijdvak 1 maandag 26 mei 13.3-16.3 uur economie 1,2 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Examen VWO. Economische wetenschappen 1 en recht

Examen VWO. Economische wetenschappen 1 en recht Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 22 juni 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 33 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II

Eindexamen economie vmbo gl/tl 2006 - II BEOORDELINGSMODEL Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. HET GROTE ONDERNEMERSSPEL 1 B 2 A 3 maximumscore 2 Voorbeeld van een juiste berekening: Loonkosten in twee jaar:

Nadere informatie

Examen HAVO. economie 1. tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-16.00 uur

Examen HAVO. economie 1. tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-16.00 uur Examen HAVO 2008 tijdvak 1 donderdag 22 mei 13.30-16.00 uur economie 1 Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met

Nadere informatie

5.1 Wie is er werkloos?

5.1 Wie is er werkloos? 5.1 Wie is er werkloos? Volgens het CBS behoren mensen tot de werkloze beroepsbevolking als ze een leeftijd hebben van 15 tot en met 64 jaar, minder dan 12 uur werken, actief op zoek zijn naar betaald

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend.

Vraag Antwoord Scores. Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Klein bedrag? Pinnen mag! 1 C 2 maximumscore 1 Voorbeelden van een juist voordeel (één van de volgende): geld staat

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl)

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 22 mei 13.30 16.00 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen;

Nadere informatie

Examen VWO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur

Examen VWO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur Examen VWO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie