Minder middelen, meer matchen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Minder middelen, meer matchen"

Transcriptie

1 Minder middelen, meer matchen Naar een nieuwe verhouding tussen psychiatrie en maatschappij Lectoraat Sociale en Methodische Aspecten van Psychiatrische Zorg Lector dr. Bauke Koekkoek

2 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg Colofon Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Gezondheid, Gedrag en Maatschappij Lectoraat Sociale en Methodische Aspecten van Psychiatrische Zorg Postbus 6960, 6503 GL Nijmegen Dr. Bauke Koekkoek T: +31 (0) E: Realisatie: HAN Marketing, Communicatie en Voorlichting & HAN Event Vormgeving: Bureau Ketel Drukwerk: Drukkerij Efficiënt ISBN: HAN University of Applied Sciences Press Arnhem, The Netherlands 2012 Alles uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotografie, microfilm, geluidsband of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de auteur en uitgever, mits er zorgvuldig verwezen wordt naar de auteur en de uitgever.

3 Inhoud Inleiding 4 Casus: Heleen 5 Operatie geslaagd, patiënt overleden jaar vraag en aanbod in vogelvlucht 8 Gestichten in opmars: De lange jaren 70 ( ) Het heden ( ) Een nieuwe richting? 18 Focussen Meer middelen verwerven Minder middelen, meer matchen Ondernemen Het lectoraat: SMAPZ? 21 Doel Middelen om te matchen SMART! Conclusie 24 Dankwoord 24 Referenties 26

4 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg Inleiding Geachte dames en heren, Voordat ik officieel lector was, 10 minuten geleden, zag u een filmpje over iemand met ernstige en langdurige psychiatrische problematiek. Een liefdevol gemaakte minidocumentaire over een Utrechtse man die zichzelf een rat in de stad noemt. De film heeft een lokale prijs heeft gewonnen en is te zien is op internet, de man zelf heeft zelfs een eigen Wikipedia-pagina, wat toch weinigen van ons hem nadoen. Hij was in 1994 één van mijn eerste patiënten in het psychiatrisch ziekenhuis het WA Huis in Utrecht. Mijn stagebegeleider zei toen: dat is een interessante man, je moet zijn dossier eens wat uitgebreider bekijken. Dat deed ik en zag dat hij inderdaad een fascinerende geschiedenis had mensen die aan vechtsport doen zijn natuurlijk per definitie interessant. Maar wat me ook fascineerde was het enorme aantal psychiatrische opnames - in 1994 waren dat er al 32. En ik vroeg me af hoe het kon dat het aanbod van de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) aan deze man met een duidelijke psychotische stoornis in combinatie met drugsgebruik, blijkbaar zo slecht aansloot bij zijn vraag of behoefte. Die afstemming van vraag en aanbod in de GGZ is de rode draad in mijn verhaal van vanmiddag. Mijn intreerede heb ik Minder middelen, meer matchen genoemd. Op het niveau van patiënt en organisatie zijn we in de GGZ namelijk vaak aan het middelen, ofwel: we beschouwen de patiënt als een gemiddelde waarop ons aanbod vast wel zal passen en als dat niet zo is dan ligt dat vaak niet aan ons. En daarnaast middelen in de betekenis van geld: geld dat beschikbaar is voor de GGZ. De geschiedenis in ogenschouw nemend, worden aanbod van en vraag naar GGZ sterk bepaald door de mate en manier van financiering van de GGZ. Wat u kunt verwachten is een casus uit de praktijk, gevolgd door een kort en incompleet overzicht van 100 jaar geschiedenis van vraag en aanbod in de GGZ. Daarna laat ik u zien wat het lectoraat wil gaan doen en op welke manier. 4

5 Casus: Heleen Zojuist zagen we in de film het leven van een man met psychotische problematiek voorbijkomen: op straat, in een sociaal pension en uit oude fotoboeken. De casus die ik u nu wil schetsen, over Heleen, ziet er heel anders uit. Heleen is 21 jaar oud, woont bij haar moeder met haar jongere broer, en volgt een MBO-opleiding grafische vormgeving. Haar vader is al jaren uit beeld en haar oudere zus woont op zichzelf met haar man. Heleen gaat, na enig aandringen van haar moeder, naar de huisarts (HA) omdat ze zich somber voelt, nergens zin in heeft en geen toekomst ziet voor zichzelf in deze wereld. De huisarts schat in dat het met dingen op school te maken heeft en adviseert haar een afspraak te maken met schoolmaatschappelijk werk (SCH MW). Dat doet ze, en na een goed gesprek, waarin de maatschappelijk werkende concludeerde dat het levensfaseproblematiek is, vervolgt ze haar dagelijks leven. Een half jaar later meldt Heleen zich echter opnieuw bij de huisarts, met min of meer dezelfde maar iets ernstiger klachten dan eerder. De huisarts verwijst haar naar de 2 e lijns-ggz waar ze een intake heeft met een sociaal-psychiatrisch verpleegkundige (SPV-1). Dat klikt niet erg, en de GGZ hoeft voor haar nu ook weer niet en dus komt ze na één keer niet meer terug. Maar weer vijf maanden later is het echt mis als ze bij de huisarts komt. Ze gaat al twee maanden niet naar school, maakt een erg depressieve indruk en heeft bovendien in haar arm gesneden. Daarnaar gevraagd zegt ze weinig en haalt schijnbaar ongeïnteresseerd haar schouders op. De huisarts maakt zich zorgen, zeker als ook moeder aangeeft dat het thuis niet meer te houden is, en vraagt de GGZ-crisisdienst (CD) om Heleen te zien. Figuur 1: Heleen op weg naar en in de GGZ 5

6 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg De crisisdienst vindt het allemaal wat overdreven maar is graag servicegericht naar de huisarts dus Heleen en haar moeder kunnen langs komen. Heleen zegt weinig, haar moeder des te meer: vooral dat ze absoluut geen suïcidale jonge vrouw thuis kan hebben. Met tegenzin, hij denkt niet dat ze er bij gebaat zal zijn, zegt de crisisinterventor toe een opname op een open afdeling te organiseren. Maar dat blijkt onmogelijk: alle open plekken zijn vol en alleen de gesloten afdeling van het voormalige psychiatrische ziekenhuis heeft plaats (OPN KL). Aldaar aangekomen blijkt Heleen inderdaad een vreemde eend in de bijt. Ze is één van de weinigen die nog enige grip op de realiteit lijkt te hebben. De verpleegkundigen vinden de afdeling een ongezonde omgeving voor haar en sturen aan op snel ontslag. Heleen zelf krast zich af en toe en trekt zich vooral erg veel terug op haar kamer. De nieuwe arts-assistent voelt zich onder druk staan van zowel moeder als het team, en ziet een uitweg in een aanmelding bij een specialistisch centrum voor persoonlijkheidsstoornissen (SPEC PS) daar lijkt op basis van het beeld namelijk sprake van. De intakefase voor de intensieve deeltijdbehandeling (DT) aldaar beslaat al snel vier maanden, maar na twee weken opname moet Heleen weer naar huis. Na ongeveer vier maanden, ondertussen enigszins begeleid door de intaker van de specialistische afdeling, kan ze inderdaad starten met de behandeling. Na drie dagen in deze ontdekkende, psychodynamische groepstherapie blijkt de behandeling veel te indringend. Ze wordt acuut suïcidaal, zeer somber en er valt nauwelijks meer met haar te praten. Het team besluit dat ze naar de kliniek (KL) moet die bij de deeltijd hoort een afdeling voor mensen met ernstiger problematiek maar eveneens een groepsgerichte aanpak. Ook daar lukt het niet, de groepsgesprekken zijn te bedreigend, en Heleen ligt alleen maar in bed. Ze wordt ter crisisoverbrugging op dezelfde gesloten afdeling geplaatst waar ze eerder was (OPN KL) nu echter bewust achter een dichte deur. Het gaat daar niet veel beter maar ze wordt nauwlettend in de gaten gehouden, en veel slechter wordt het ook niet. Het team is er echter nog steeds van overtuigd dat Heleen thuis het beste af is en stuurt opnieuw aan op ontslag. Aangezien duidelijk is dat zij zelf niet veel initiatief kan nemen en ook haar moeder niet enthousiast is wordt een sociaal-psychiatrisch verpleegkundige (SPV-2) van het ambulante team actief ingeschakeld om een ontslagplan te maken. Dit plan slaagt wonderwel en enkele maanden later functioneert Heleen in psychiatrische zin thuis redelijk. De 6

7 somberheid is hanteerbaar, ze doet geen suïcidepogingen en staat ergens in de loop van de dag wel een keer op. Ze zit echter niet meer op school, ontvangt een Wajonguitkering en heeft nauwelijks sociale contacten. Laagfrequent loopt de zorg zo vier jaar door tot de SPV een andere baan krijgt en Heleen overdraagt aan een collega. Operatie geslaagd, patiënt overleden We zouden kunnen zeggen dat de psychiatrische zorg voor Heleen succesvol is geweest: ze heeft zich niet gesuïcideerd, is niet langdurig opgenomen en lijkt zelfs niet afhankelijk van haar hulpverlener. Tegelijkertijd functioneert ze in sociaal opzicht nauwelijks, heeft ze geen toekomstperspectief en is ze wel degelijk afhankelijk van haar moeder. Kijkend naar haar gang naar en door de GGZ kunnen we wel stellen dat er op een aantal momenten iets is misgegaan. De overgangsmomenten, transities aangegeven met pijlen (figuur 1), blijken erg betekenisvol voor het verloop van de zorg en mogelijk ook voor het verloop van Heleen s ziekteproces. Een aantal nogal toevallige factoren lijkt van doorslaggevend belang bij deze transities: persoonlijke inschattingen van hulpverleners, pressie door teams en familieleden, toevallige beschikbaarheid van een al dan niet specialistisch of activerend aanbod e.d. Gedurende dit proces is Heleen van een passant in de GGZ (eenmalig policontact), via patiënt tot langdurig zorgafhankelijke patiënt geworden. Na twee jaar GGZ, een psychiatrische diagnose en bij matig tot slecht sociaal functioneren voldoet ze aan Ruggeri s (2000) criteria voor severe mental illness (SMI), of in hedendaags Nederlands: ernstige psychiatrische aandoeningen (EPA). De prevalentie van EPA in de algemene Nederlandse bevolking wordt globaal geschat op 1.6% (Delespaul, 2009). Daarmee behoort Heleen, die we op het eerste gezicht niet direct als een hele ernstige patiënte zouden bestempelen, toch tot een select gezelschap Nederlanders. We kunnen ons afvragen in welke mate de moeizame match tussen Heleen en de GGZ heeft bijgedragen aan het ontstaan van deze chroniciteit. De match, of het gebrek daaraan, is echter niet alleen iets dat speelt op het niveau van patiënt en professional (of instituut). De mate waarin het de GGZ lukt om een passend aanbod te doen hangt ook sterk af van veel bredere ontwikkelingen in de samenleving, de economie en de gezondheidszorg. Deze stelling is het beste te onderbouwen door nader stil te staan bij de historie van vraag en aanbod in de 7

8 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg GGZ, en ons af te vragen welke zorg Heleen ontvangen zou hebben in twee andere periodes in de afgelopen 100 jaar. 100 jaar vraag en aanbod in vogelvlucht Wie zich bezig houdt met geschiedschrijving moet beducht zijn dat niet volledig te doen vanuit hedendaagse kennis. Terugkijkend is het namelijk veel makkelijker om verbanden en processen te zien dan op het moment zelf. Historici spreken dan van whig history en bestuurders zeggen dingen als met de kennis van nu, zou ik, waarna vaak een onnavolgbare (ver)ontschuldigende redenatie volgt. Ondanks dit risico waag ik me aan het schetsen van enige historische ontwikkelingen, toegespitst op drie momenten in de afgelopen 100 jaar: de periode rond , de periode rond en de huidige periode We beschikken in Nederland over een hoogleraar GGZ-historie, professor Vijselaar, en door hem en anderen is veel fijnzinniger geschiedschrijving gepleegd dan ik hier doe. In de laatste vijf jaar alleen al zijn verschillende gedegen studies verschenen over de Nederlandse GGZ: Oosterhuis & Gijswijt-Hofstra (2008, over de volle breedte van de GGZ), Gijswijt- Hofstra e.a. (2005, over de Nederlandse GGZ in relatie tot die in andere landen), Bakker (2009, over de financiering van de GGZ) en Aan de Stegge (2012, over de GGZ-verpleegkunde). Mijn focus hier is echter steeds het analyseren van de mate van middelen, zowel in de betekenis van de gemiddelde patiënt, als in die van geld en de mate van matchen. Gestichten in opmars: Rond 1910 was de Nederlandse gestichtspsychiatrie goed op stoom: tussen 1884 en 1935 steeg het aantal gestichten van 13 tot 42 en de psychiatrische hospitalisatiegraad in Nederland navenant (Oosterhuis & Gijswijt-Hofstra, 2008; Bakker, 2009). In deze periode werden o.a. de terreinen in Wolfheze (nu Pro Persona) en Venray (nu Vincent van Gogh) bebouwd. Hoewel deze gestichten pas later ziekenhuizen werden genoemd, was de bouw ervan een eerste stap richting een gezondheidsbenadering (of ziektemodel) van psychiatrische problematiek. 8

9 Figuur 2: Aantallen en locaties van psychiatrische gestichten in 1884 (boven) en 1935 (onder) (uit Oosterhuis & Gijswijt-Hofstra, 2008; met toestemming van de uitgever) 9

10 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg In deze periode stonden vooral de 3 R s voorop: rust, reinheid en regelmaat. Iedereen had zich hieraan te conformeren, of het nu paste of niet. De psychiatrisch verpleegkundigen waren zelf vaak nette werklustige types die wel raad wisten met vieze en onwillige patiënten. In onze hedendaagse termen van afstemming van vraag en aanbod was het echter erg aanbodgericht en weinig toegesneden op individuele behoeften ofwel one size fits all. Ik overdrijf hier iets want niet alles en iedereen werd gemiddeld tot de categorie rust : er waren naast paviljoens voor rustige patiënten, ook paviljoens voor half-rustige en onrustige patiënten. Heleen zou in dit tijdperk waarschijnlijk niet opgenomen zijn in een psychiatrische instelling: open afdelingen waren schaars en werden niet vergoed terwijl gesloten afdelingen toch echt voor een onrustiger type patiënt bedoeld waren. Ze had waarschijnlijk ook geen aanspraak hebben kunnen maken op andersoortige hulp die was er namelijk niet of nauwelijks. Afbeelding 1: Ansichtkaart die patiënten uit Wolfheze konden sturen (uit Vijselaar e.a., 2007; met toestemming van de uitgever) Daarin kwam echter voorzichtig verandering. Het verblijf in de inrichtingen moest namelijk betaald worden, door gemeentes, uit de algemene middelen voor noodlijdenden (de Armenwet, later vervangen door de Algemene Bijstandswet). Dat gaf problemen voor gemeenten die niet al te rijk waren, veel patiënten telden of geen eigen gesticht in de buurt hadden. Om die redenen startte Amsterdam, in de 10

11 persoon van psychiater F. S. Meijers, al in 1916 met ambulante zorg. Dit type zorg, aanvankelijk vooral nazorg voor ontslagen patiënten, vormde de basis voor de latere sociaal-psychiatrische zorg door verpleegkundigen en andere professionals (Bakker e.a., 1994). De crisis van de jaren 30 gaf een onverwachte impuls aan deze sociaalpsychiatrische zorg: ze was goedkoper dan klinische zorg en beter controleerbaar door gemeentes. Afbeelding 2: Een patiënt uit Sint-Servatius (Venray) wordt in de jaren 50 thuis afgeleverd en overgedragen aan de nazorgzuster (uit Philips, 1960; met dank aan het Sociaal Historisch Centrum voor Limburg, Maastricht). De lange jaren 70 ( ) Vijftig jaar later, rond 1965, was het GGZ-landschap drastisch veranderd. De door Blok (2004) als de lange jaren 70 benoemde periode tussen halverwege de jaren 60 en het begin van de jaren 80 van de vorige eeuw, was een roerige in de Nederlandse GGZ. De ontdekking van antipsychotische medicatie veranderde het klimaat in de instellingen sterk, terwijl het maatschappelijke klimaat buiten de instelling o.a. door de opkomst van de antipsychiatrie ook flink veranderde. In veel Angelsaksische landen stootten de grote state hospitals enorme aantallen bedden af, maar in Nederland groeiden de gestichten gestaag uit tot ziekenhuizen. Met de invoering van de AWBZ, die bekostiging van onverzekerbare ziektekosten wettelijk verankerde en de financiering via de Armenwet verving, maakte de GGZ een grote stap richting de gezondheidszorg. De economische voorspoed deed de bomen tot in de hemel 11

12 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg groeien en vooral de ambulante GGZ breidde zich in hoog tempo uit, in 1982 resulterend in de vorming van de RIAGG. In Nederland was deze nieuwe regionale instelling onder professionals niet al te populair maar internationaal werd zij gezien als één van de meest (financieel) toegankelijke GGZ-voorzieningen ter wereld. Een democratiseringsgolf overspoelde ondertussen Nederland en dus ook de GGZ: de therapeutische gemeenschap met inspraak voor cliënten deed haar intrede. Het werd financieel minder aantrekkelijk om mensen zeer langdurig op te nemen, al leidde dat niet tot echt korte opnames: tot ver in de jaren 90 was het mogelijk om jarenlang opgenomen te zijn ook of juist in een therapeutische gemeenschap. De combinatie van een grote maatschappelijke behoefte aan psychische groei en de beschikbaarheid van publieke financiering van ambulante hulp voor een breed scala aan problemen, zorgde voor een toevloed van mensen met relatief lichte psychische problematiek. Psychotherapie, niet geprotocolleerd maar openleggend of groepsdynamisch, was de norm en veel professionals probeerden hun patiënten ook die met ernstige psychiatrische aandoeningen daarin te passen. Hoewel de patiënt wel meer inspraak kreeg, bleven professionals toch vaak de dominante partij en daarmee was de matching ook in deze tijd niet optimaal. Heleen zou in deze periode zeer waarschijnlijk zijn opgenomen in een therapeutische gemeenschap voor jongeren waar ze te maken had gekregen met de zogenaamde sociotherapie. In de klassieke sociotherapie werd ieder onderdeel van het dagelijks leven tot object van therapeutische observatie en interactie gemaakt, waardoor het naar een onverwachte kant verschuiven van een pot pindakaas tijdens de lunch zomaar een diepere betekenis kon krijgen. Voor sommigen leidde deze one size fits all benadering tot veel inzicht en progressie, voor anderen niet (zie o.a. Meester, 1988). 12

13 Afbeelding 3: Voormalig therapeutische gemeenschap het Oolgaardthuis in Arnhem (lang onderdeel van IrisZorg en haar rechtsvoorgangers) Het heden ( ) Anno 2012 ziet de GGZ er opnieuw heel anders uit: ze beschikt over een fijnmazig net van voorzieningen in de 2 e en 3 e lijn, en in mindere mate tussen de 1 e, 2 e en 3 e lijn. Het budget van de GGZ is de afgelopen tien jaar verdubbeld en loopt daarmee uit de pas met de algemene gezondheidszorg waar de kostenstijging half zo groot is. Er vinden vooral veel meer ambulante behandelingen plaats (figuur 2) en die duren langer (figuur 3). In haar Sectorrapport (2010) merkt de brancheorganisatie GGZ Nederland daarover op: In 2009 vonden een miljoen behandelingen plaats in de 2 e lijns GGZ, inclusief verslaving- en forensische zorg. In 2001 waren 535 duizend cliënten in zorg; dit betekent een stijging in acht jaar tijd met 87% en een jaarlijkse groei van 10% (GGZ Nederland, 2010; p. 7). Er blijken trouwens grote en soms onverwachte verschillen te bestaan tussen de gemiddelde behandelduur van verschillende stoornissen (tabel 1). 13

14 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg Figuur 2: Ontwikkeling ambulante contacten (bron: van Hoof e.a., 2010) Figuur 3: Ontwikkeling gemiddelde behandelduur (bron: van Dijk e.a., 2010) 14

15 De steeds hogere GGZ-kosten zijn in Den Haag niet onopgemerkt gebleven en hebben geleid tot drastische budgetkortingen die in 2012 serieus gestalte krijgen en nu al voelbaar zijn. Daarnaast beoogt de minister de vraag naar 2 e lijnszorg terug te dringen door een extra eigen bijdrage op specialistische GGZ-hulp te heffen. Ondanks de vertraagde facturering van deze bijdrage, melden verschillende instellingen nu al een sterke afname van de vraag er wordt zelfs gesproken van vraaguitval. NRC Handelsblad meldde op 7 april 2012 dat de verwachte gemiddelde vraaguitval voor dit jaar 11% is in de ambulante zorg en 5% in de klinische zorg. De verontwaardiging over deze maatregel, naar verwachting ten koste van de meest ernstige patiënten, is groot in de sector. In door het NIVEL, in opdracht van GGZ Nederland, eind 2011 uitgevoerd onderzoek zeiden GGZ-patiënten met een lager inkomen en minder opleiding te zullen stoppen met behandeling volgen in de 2e lijn na invoering van de eigen bijdrage. Een samenhang met ernst van de stoornis werd niet gevonden, al hebben inkomen en ernst natuurlijk wel veel met elkaar te maken, en de onderzoekers gaven zelf aan dat het onderzoek (getiteld Recht op GGZ ) mogelijk niet helemaal vrij van vertekening was. Maar van verschillende professionals en bestuurders hoor ik dat juist de kwetsbare EPA-patiënten op allerlei manieren pogen om hun eigen bijdrage bij elkaar te sprokkelen en dat sociaaleconomisch en psychisch wat sterkere mensen momenteel afhaken in de 2 e lijns GGZ. Dat geeft wederom aan dat vraag, aanbod en de al dan niet gegarandeerde publieke financiering daarvan veel met elkaar te maken hebben. Tabel 1: Gemiddeld aantal dagen behandeling in 2009 (bron: GGZ Nederland, 2010) Stoornis (%) uitgeschreven cliënten (dagen) gemiddelde behandelduur Persoonlijkheid/gedragstoornis Psychotische stoornis Stemmingstoornis Angststoornis Gemiddelde behandelduur 370 Ontwikkeling/gedragstoornis Overige stoornis Verslavingstoornis Overige neurotische stoornis Cognitieve stoornis Totaal

16 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg Los van deze recente financiële perikelen is er in vergelijking met de twee vorige periodes veel veranderd in de GGZ. Niet langer staat een bepaalde bejegening (rust, reinheid en regelmaat), of behandeling (psychotherapie) centraal, maar momenteel is de psychiatrische diagnose overheersend. Met de nieuwe versie van de DSM, het psychiatrisch diagnostisch handboek, in aantocht wordt er veel gespeculeerd over nieuwe stoornissen. Maar mogelijk veel belangrijker is dat de zorg steeds meer op basis van diagnoses is georganiseerd. Onze hedendaagse panacee voor allerlei problemen lijkt de zorgprogrammering te zijn: een indelingsprincipe dat alleen mensen met een passende diagnose toegang geeft tot behandelingen en voorzieningen. Deze organisatievorm leidt tot verdergaande specialisatie, en mogelijk tot meer kwaliteit en efficiency, maar vergroot tegelijkertijd het risico dat patiënten verdwalen in het systeem of, erger, uitgesloten worden van zorg. Zoals we bij Heleen zagen is de specialisatie van de verschillende voorzieningen zo ver doorgevoerd dat iedere afdeling zorgvuldig haar eigen patiënten dreigt te selecteren. Dit geldt zowel voor specialistische behandelprogramma s waar patiënten met veel comorbiditeit de gemiddelde benadering verstoren, als ook voor opnameafdelingen waar juist de nieuwe, lichte patiënten (zoals Heleen in onze casus) niet passen. Voor de afstemming van vraag en aanbod op patiënt-professional niveau is dat ongunstig: nogal wat mensen passen net niet in de mal die de afdeling voor haar patiënten (of voor zichzelf?) gecreëerd heeft. Dus opnieuw: het is niet zo dat one size fits all. De oude afdelingen sociale psychiatrie de opvolgers van de Sociaal Psychiatrische Diensten waarvoor in 1916 de fundamenten werden gelegd bestaan niet meer of zijn omgevormd tot afdelingen voor patiënten met psychotische stoornissen. Op zulke afdelingen was een mix van EPA-patiënten welkom, maar in de huidige zorgprogramma s is er vaak geen plek voor mensen met complexe of langdurige niet-psychotische stoornissen die wél zouden kunnen profiteren van een ouderwets sociaal-psychiatrisch aanbod. Op basis van de gemiddelde behandelduur (tabel 1) lijkt het in ieder geval niet logisch om langdurige zorg alleen toegankelijk te maken voor mensen met psychotische stoornissen. Gelukkig is er ook weer een beweging richting wijkgerichte teams, die basispsychiatrie of intensieve zorg (volgens het FACT-organisatiemodel) bieden. In deze generiekere benaderingen is de locatie van de patiënt belangrijker dan diens diagnose. Hoewel ieder indelingsprincipe zijn nadelen heeft, valt er over postcodes vaak minder te twisten dan over diagnoses en comorbiditeit. In de bekende termen betekent dat er minder gemiddeld en meer gematcht kan worden. 16

17 Concluderend kunnen we stellen dat er in de afgelopen 100 jaar op verschillende momenten en manieren sprake is geweest van een mismatch tussen vraag en aanbod zowel tussen patiënten en professionals, als in de financiering van de GGZ. Was het aanbod rond 1910 te beperkt en vaak te zwaar, rond 2012 is het aanbod zo uitgebreid, specialistisch en vaak exclusief dat patiënten en verwijzers de weg kwijt raken. De wettelijke verankering van GGZ-financiering heeft op verschillende momenten een sterke groei van de GGZ mogelijk gemaakt en op andere momenten (zoals nu) juist bemoeilijkt. Ik betwijfel of Heleen in vroeger tijden veel makkelijker een match gevonden zou hebben met de GGZ. Toch zijn er altijd mensen met problemen zoals die van Heleen geweest, en zullen die er altijd blijven er valt dus nog wel wat te doen op het gebied van matchen. Afbeelding 4: Het Financieele Dagblad maant de GGZ tot actie 17

18 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg Een nieuwe richting? Oude GGZ moet dringend op zoek naar ondernemer in zichzelf kopte het Financieele Dagblad op 30 maart Hoewel dat niet zo n verassende uitspraak over de publieke sector is van een zakenkrant, lijkt de situatie in 2012 toch wel anders dan in de afgelopen periodes. Graag leg ik u enkele oplossingsrichtingen voor. Het lectoraat Sociale en Methodische Aspecten van Psychiatrische Zorg zal in haar onderzoek zeker enkele van deze routes volgen. Bij succes, zo hoop ik, kan de GGZ er profijt van hebben, en wie weet, ze misschien zelfs volgen. Achtereenvolgens bespreek ik hieronder: focussen, meer middelen verwerven, minder middelen meer matchen en ondernemen. Focussen Van oudsher is de GGZ er vooral geweest voor mensen met ernstige en langdurige problematiek die moeizaam functioneerden en duidelijk ondersteuning nodig hadden en hebben, de mensen die wij nu EPA-patiënten noemen. De GGZ heeft zowel de ervaring, de personele kwaliteit, als de schaalgrootte om deze groep een goed aanbod te doen. Ze is daar ook beter in dan in bv. gespecialiseerde ambulante zorg aan mensen met matig-ernstige problematiek dat doen de nieuwe, kleine GGZaanbieders vaak goedkoper en sneller. Echter, internationaal lopen we nu niet bepaald voorop als het gaat om zorgen voor mensen met de meest ernstige problematiek. Uit de wereldwijde WHO-surveys blijkt dat in veel andere ontwikkelde landen een hoger percentage mensen met een ernstige psychiatrisch stoornis zorg ontvangt dan in Nederland (tabel 2). Daarentegen zijn we bijna koploper in het bieden van zorg aan mensen zonder stoornis (tabel 3). 18

19 Tabellen 2 en 3: Percentage mensen met een ernstige (links) en zonder (rechts) psychiatrische stoornis in ontwikkelde landen dat psychiatrische zorg ontvangt (bron: Wang e.a., 2007) Ernstige stoornis % België 60.9 Verenigde Staten 59.7 Spanje 58.7 Nieuw Zeeland 56.6 Israël 53.1 Italië 51.0 Nederland 50.4 Frankrijk 48.0 Duitsland 40.0 Japan 24.2 Geen stoornis % Verenigde Staten 9.7 Nederland 7.7 Nieuw Zeeland 7.3 Frankrijk 7.0 België 6.8 Israël 6.0 Duitsland 5.9 Japan 4.5 Spanje 3.9 Italië 2.2 Een focus op EPA-patiënten, waarvan er volgens verschillende schattingen in Nederland ca in de volwassen leeftijd (18-65 jaar) zijn, waarvan ca e lijns zorg ontvangen in de GGZ (van Busschbach e.a., 2004; Dieperink e.a., 2006; Delespaul, 2009), is dus nodig. Van die groep zou rond de 35% een psychotische stoornis hebben, en 65% dus een niet-psychotische stoornis van langdurige aard zoals chronische depressie of angst, vaak in combinatie met persoonlijkheid- en verslavingsproblematiek (Dieperink e.a., 2006; Koekkoek e.a., 2012). Het lectoraat zal zich, vanwege het beperkte onderzoek bij deze omvangrijke groep, vooral hierop richten. Meer middelen verwerven De steeds toenemende vraag naar GGZ verleidt veel mensen tot de conclusie dat Nederland steeds zieker wordt. In wetenschappelijk onderzoek wordt bovendien herhaaldelijk het bestaan aangetoond van grote groepen mensen die wél psychiatrische problematiek hebben maar géén zorg krijgen. Ook de al eerder genoemde groei van het aantal diagnostische categorieën in de DSM lijkt te wijzen op steeds meer psychiatrische ellende. Uit herhaald en grootschalig Nederlands epidemiologisch onderzoek, NEMESIS-I en NEMESIS-II (de Graaf e.a., 2010), blijkt echter niet dat we steeds zieker worden. Hoewel daarmee zeker niet het laatste woord gezegd is over de psychische staat van Nederland, klinkt de schreeuw om meer geld voor meer behandeling soms wat schril. 19

20 lectorale rede sociale en methodische aspecten van psychiatrische zorg Beter lijkt het om op dit moment, los van de recente groei van de GGZ en de huidige economische malaise, in te zetten op een meer duurzame (geestelijke) gezondheidszorg. Een stelsel dat ook op lange termijn houdbaar is, en dat rekening houdt met toekomstige demografische, epidemiologische en sociaaleconomische ontwikkelingen. De vergrijzing en ontgroening zullen ook hun effecten op de GGZ hebben, hoewel veel minder sterk dan op bijvoorbeeld de sector verpleging en verzorging. Het lectoraat maakt onderdeel uit van het Kenniscentrum Duurzame Zorg dat zich expliciet bezig houdt met het toekomstgericht verder ontwikkelen en verbeteren van de Nederlandse gezondheidszorg. Minder middelen meer matchen Het verhaal van Heleen verduidelijkt dat mensen lang niet altijd de juiste weg in de GGZ vinden, of dat dat soms erg lang duurt. We beschikken weliswaar over steeds meer effectieve behandelmethodes maar te veel mensen bereiken deze programma s niet, passen er niet in of vallen onderweg uit. Hoewel klantvriendelijkheid ons adagium is, wordt toch nog erg vaak vanuit het bestaande aanbod gedacht. Wie daar niets mee wil of er niet in past, heeft al snel pech. We zijn onvoldoende in staat om cliënten die buiten onze GGZ-structuren vallen, tegemoet te treden met passende zorg. Waar de tandarts daags tevoren een herinnerings-sms stuurt moeten onze over het algemeen vaak wat minder alerte patiënten zich zelf maar herinneren dat ze een afspraak hebben. Patiënten die niet meer terug komen verdienen meer aandacht dan een halfslachtig briefje waarin ze uitgenodigd worden om weer contact op te nemen. Het lectoraat wil onderzoeken of de hypothese dat we beter kunnen tegemoet komen aan de vraag van deze groep correct is. Binnen het grote onderzoeksproject MATCH (afbeelding 4) hebben we een aantal studies in voorbereiding waarin we bekijken hoe we patiënt, professional en organisatie beter met elkaar kunnen matchen. Afbeelding 4: Logo MATCH 20

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

FACT: van organisatiemodel naar effectieve interventies

FACT: van organisatiemodel naar effectieve interventies FACT: van organisatiemodel naar effectieve interventies Bauke Koekkoek & Karin van Montfoort-de Rave Lectoraat Sociale en Methodische Aspecten van Psychiatrische zorg, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

Nadere informatie

Welkom bij Centrum Jeugd. Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden

Welkom bij Centrum Jeugd. Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden Welkom bij Centrum Jeugd Informatie voor kinderen, jongeren en hun familieleden Welkom bij Centrum Jeugd Je gaat deelnemen aan een van de behandelingen bij Centrum Jeugd van GGz Breburg. De behandelaren

Nadere informatie

Deel ggz vanaf 2008 in het basispakket

Deel ggz vanaf 2008 in het basispakket Deel ggz vanaf 2008 in het basispakket Behandeling psychische problemen voortaan in het basispakket van uw zorgverzekering In deze brochure leest u hoe het is geregeld na 1 januari 2008 Ministerie van

Nadere informatie

Ambulante behandeling

Ambulante behandeling Ambulante behandeling Ouderen Ambulante behandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan Ouderen heeft verschillende

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid

Deeltijdbehandeling. Mondriaan. Informatie voor cliënten. Ouderen. voor geestelijke gezondheid Deeltijdbehandeling Informatie voor cliënten Ouderen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Ouderen Deeltijdbehandeling De Divisie Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Ouderen

Deeltijdbehandeling. Ouderen Deeltijdbehandeling Ouderen Deeltijdbehandeling Mondriaan Ouderen geeft behandeling, ondersteuning en begeleiding aan mensen met psychische en psychiatrische problemen vanaf de derde levensfase. Mondriaan

Nadere informatie

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Specifieke groepen binnen de GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Inleiding In dit achtergronddocument bespreekt de commissie

Nadere informatie

Mondriaan. Mondriaan. in vogelvlucht. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid

Mondriaan. Mondriaan. in vogelvlucht. Mondriaan. voor geestelijke gezondheid in vogelvlucht voor geestelijke gezondheid Colofon Tekst Concernstaf i.s.m. Afdeling Communicatie is an institute for mental health care in Limburg and is spread over more than fifty sites. This enables

Nadere informatie

Intensivering en extensivering van zorg binnen FACT Drs. Ardwi Klein Entink, Paul Rooijmans, Drs. Anouk Perquin, Dr.

Intensivering en extensivering van zorg binnen FACT Drs. Ardwi Klein Entink, Paul Rooijmans, Drs. Anouk Perquin, Dr. Intensivering en extensivering van zorg binnen FACT Drs. Ardwi Klein Entink, Paul Rooijmans, Drs. Anouk Perquin, Dr. Bauke Koekkoek Inleiding: Eén van de doelen van FACT is het voorkomen van opnames; dit

Nadere informatie

Informatie voor cliënten en familieleden. FACT Centrum. Locatie Zuiderpoort

Informatie voor cliënten en familieleden. FACT Centrum. Locatie Zuiderpoort Informatie voor cliënten en familieleden FACT Centrum Locatie Zuiderpoort Wat is FACT? FACT staat voor Flexible Assertive Community Treatment'. Het is een vorm van behandeling en begeleiding, waarbij cliënten

Nadere informatie

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios

Verdiepingsstage Dubbele diagnose. Loodds. informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds informatie voor aios Verdiepingsstage Dubbele diagnose Loodds Gaat je interesse uit naar psychiatrie in combinatie met een verslaving? Dan biedt Delta een verdiepingsstage

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

Verwijzen naar de GGZ. Wanneer verwijzen naar de Generalistische basis GGZ en Gespecialiseerde GGZ?

Verwijzen naar de GGZ. Wanneer verwijzen naar de Generalistische basis GGZ en Gespecialiseerde GGZ? Verwijzen naar de GGZ Wanneer verwijzen naar de Generalistische basis GGZ en Gespecialiseerde GGZ? Nieuwe structuur in de geestelijke gezondheidszorg Om de kwaliteit en de kostenbeheersing in de geestelijke

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Act. Zorg bij de eerste psychose. Informatie voor cliënten >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Act. Zorg bij de eerste psychose. Informatie voor cliënten >> GGzE centrum psychotische stoornissen Act Zorg bij de eerste psychose Informatie voor cliënten >> Uw klachten de baas en het dagelijks leven weer oppakken GGzE centrum psychotische stoornissen geeft behandeling

Nadere informatie

Congres ziekenhuispsychiatrie

Congres ziekenhuispsychiatrie Congres ziekenhuispsychiatrie Het belang van integrale zorg psychiatrie & somatiek belicht vanuit de visie van de zorgverzekeraar 7 november 2013 Anouk Mateijsen Regio manager, Achmea Divisie Zorg & Gezondheid

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

Programma. Marinda Koopman

Programma. Marinda Koopman Programma Transitie: ADHD: EPA: Ton Dhondt Marinda Koopman Rene Keet Transitie, transformatie of over de schutting? Transitie, transformatie of over de Schutting? Overzicht kosten Kosten gezondheidszorg

Nadere informatie

Poliklinische behandeling

Poliklinische behandeling Poliklinische behandeling Ouderen Poliklinische behandeling Introductie Mondriaan Ouderen is een onderdeel van Mondriaan. We verlenen hulp aan mensen van 65 jaar en ouder, die behoefte hebben aan behandeling,

Nadere informatie

Behandeling van jongeren tussen 16 en 23 jaar

Behandeling van jongeren tussen 16 en 23 jaar Behandeling van jongeren tussen 16 en 23 jaar Informatie voor jongeren en ouders Pro Persona is een instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Gelderland. Pro Persona Jeugd biedt hulp aan jeugdigen

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen

Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen Leeswijzer Psychiatrisch Casusregister tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

INTENSIVERING EN EXTENSIVERING VAN ZORG

INTENSIVERING EN EXTENSIVERING VAN ZORG INTENSIVERING EN EXTENSIVERING VAN ZORG BINNEN FACT Ardwi Klein Entink e.a. Eén doel van FACT is het voorkomen van opnames; dit moet bereikt worden door de zorg te intensiveren wanneer nodig. Bij het FACT-team

Nadere informatie

Achtergronddocument Kennisinfrastructuur GGZ

Achtergronddocument Kennisinfrastructuur GGZ Achtergronddocument Kennisinfrastructuur GGZ Kennisinfrastructuur GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Ontstaan van een kennisinfrastructuur in de GGZ In 1954 verzuchtte hoogleraar

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Sociale netwerken in F-ACT. Wat werkt? Raymond Brandt, Pro Persona Ilse Menheere, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

Sociale netwerken in F-ACT. Wat werkt? Raymond Brandt, Pro Persona Ilse Menheere, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Sociale netwerken in F-ACT. Wat werkt? Raymond Brandt, Pro Persona Ilse Menheere, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Inhoud workshop Waarom samenwerken aan sociaal netwerk Social Network Map Een app om

Nadere informatie

Topklinisch Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid (CLGG)

Topklinisch Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid (CLGG) Topklinisch Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid (CLGG) Onderzoek, diagnostiek en behandeling bij: Verklaarde- en onverklaarde lichamelijke klachten gecombineerd met psychische klachten Informatie voor

Nadere informatie

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch

Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch Post-hbo opleiding cognitief gedragstherapeutisch werker Volwassenen en ouderen mensenkennis Van onze klinisch psycholoog heb ik een groep cliënten overgenomen, bij wie ik de instrumenten uit de opleiding

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

De zorgvignetten EPA nader onderzocht Met data uit meerdere patiëntgebonden regionale registratiebronnen

De zorgvignetten EPA nader onderzocht Met data uit meerdere patiëntgebonden regionale registratiebronnen De zorgvignetten EPA nader onderzocht Met data uit meerdere patiëntgebonden regionale registratiebronnen Wilma Swildens (Altrecht) Jan Theunissen (GGZinGeest/Vumc) Gerard de Valk (Altrecht) De zorgvignetten

Nadere informatie

Behandeling van kinderen van 0 tot 12 jaar

Behandeling van kinderen van 0 tot 12 jaar Behandeling van kinderen van 0 tot 12 jaar Informatie voor ouders Pro Persona is een instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Gelderland. Pro Persona Jeugd biedt hulp aan jeugdigen van 0 tot 18 jaar

Nadere informatie

Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid

Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid Centrum Lichaam, Geest en Gezondheid Onderzoek, diagnostiek en behandeling bij: Verklaarde- en onverklaarde lichamelijke klachten gecombineerd met psychische klachten Informatie voor verwijzers Doelgroep

Nadere informatie

& RAADSINFORMATIEBRIEF. Van: A. de Leeuw Tel,nr,: 06-35113543 Geraadpleegd consulent Nummer: 14A.00133 Datum: 04-03-2014

& RAADSINFORMATIEBRIEF. Van: A. de Leeuw Tel,nr,: 06-35113543 Geraadpleegd consulent Nummer: 14A.00133 Datum: 04-03-2014 VOORSTEL AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS & RAADSINFORMATIEBRIEF Van: A. de Leeuw Tel,nr,: 06-35113543 Geraadpleegd consulent Nummer: 14A.00133 Datum: 04-03-2014 Team: Jeugd, Leefbaarheid en Veiligheid Tekenstukken:

Nadere informatie

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring

Behandeling van verslaving en comorbiditeit. de Noord Nederlandse ervaring Behandeling van verslaving en comorbiditeit de Noord Nederlandse ervaring Gent 14 nov2014 Primaire problematiek naar voorkomen in bevolking en % in behandeling 1 Setting van hulp in VZ VNN 34 ambulante

Nadere informatie

SMART4U: een app om sociale contacten uit te breiden voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. Dr. Willeke Manders Léon van Woerden MScN

SMART4U: een app om sociale contacten uit te breiden voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. Dr. Willeke Manders Léon van Woerden MScN SMART4U: een app om sociale contacten uit te breiden voor mensen met ernstige psychische aandoeningen Dr. Willeke Manders Léon van Woerden MScN Inhoud presentatie Wat is Smart4U Doel van het onderzoek

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Mirro:

Nadere informatie

Generalistische basis ggz

Generalistische basis ggz Generalistische basis ggz Informatie voor patiënten Generalistische basis ggz U bent door uw huisarts verwezen voor behandeling naar de Generalistische Basis GGZ (GB-GGZ) van Mondriaan. Mondriaan Generalistische

Nadere informatie

Welkom bij GGz Breburg, Volwassenen. Onderzoek, diagnostiek en behandeling Informatie voor cliënten

Welkom bij GGz Breburg, Volwassenen. Onderzoek, diagnostiek en behandeling Informatie voor cliënten Welkom bij GGz Breburg, Volwassenen Onderzoek, diagnostiek en behandeling Informatie voor cliënten 2 Inhoudsopgave Behandeling bij GGz Breburg Wat betekent dit voor u... 5 1. Aanmelding... 5 Uw gegevens

Nadere informatie

Een stap verder in forensische en intensieve zorg

Een stap verder in forensische en intensieve zorg Een stap verder in forensische en intensieve zorg Palier bundelt intensieve en forensische zorg. Het is zorg die net een stapje verder gaat. Dat vraagt om een intensieve aanpak. Want onze doelgroep kampt

Nadere informatie

Eerst even de stand van zaken in de GGZ sector.

Eerst even de stand van zaken in de GGZ sector. Rosmalen 22 april 2013 HB/220413/01 College voor Zorgverzekeringen T.a.v. Mw. mr. J.M. van Diggelen Postbus 320 1110 AH in Diemen Betreft: Reactie VOGGZ op CVZ rapport Geneeskundige GGZ deel 2 Geachte

Nadere informatie

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >>

GGzE centrum psychotische stoornissen. Algemene informatie >> GGzE centrum psychotische stoornissen GGzE centrum psychotische stoornissen Algemene informatie >> We zijn er zowel voor mensen met een eerste psychose als voor mensen met langer durende psychotische klachten.

Nadere informatie

Psychiatrische Intensieve Thuiszorg

Psychiatrische Intensieve Thuiszorg Psychiatrische Intensieve Thuiszorg Informatie voor cliënten en familie Ouderen Mondriaan voor geestelijke gezondheid Ouderen Psychiatrische Intensieve Thuiszorg De Divisie Ouderen is een onderdeel van

Nadere informatie

Verpleegkundige zorg aan suïcidale patiënten. Drs. Barbara Stringer GGZ ingeest & Lectoraat GGZ Verpleegkunde Referaat Saxion Hogeschool 17 juni 2013

Verpleegkundige zorg aan suïcidale patiënten. Drs. Barbara Stringer GGZ ingeest & Lectoraat GGZ Verpleegkunde Referaat Saxion Hogeschool 17 juni 2013 Verpleegkundige zorg aan suïcidale patiënten Drs. Barbara Stringer GGZ ingeest & Lectoraat GGZ Verpleegkunde Referaat Saxion Hogeschool 17 juni 2013 Programma Definities van suïcidaal gedrag Enkele cijfers

Nadere informatie

Afdeling C4. Afdeling C4. Miljoenenlijn Ouderen

Afdeling C4. Afdeling C4. Miljoenenlijn Ouderen Afdeling C4 Afdeling C4 Miljoenenlijn Ouderen Afdeling C4 Introductie Mondriaan Ouderen behandelt mensen met psychische problemen van 65 jaar en ouder. Het komt voor dat ook patiënten jonger dan 65 jaar

Nadere informatie

Bijlage Programma van Eisen

Bijlage Programma van Eisen Bijlage Programma van Eisen Functie: Jeugdzorgplus voor Zeer Intensieve Kortdurende Observatie en Stabilisatie Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken van de cliënten

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

In de put, uit de put

In de put, uit de put In de put, uit de put Ouderen In de put, uit de put Introductie Wachten tot het beter gaat? Wachten in de hoop dat het gepieker en verdriet vanzelf overgaat? In de put, uit de put 1 Veel piekeren, weinig

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz

Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Cognitieve gedragstherapie in en voor de Basis GGz Mark van der Gaag PhD Hoogleraar Klinische Psychologie, Vrije Universiteit Amsterdam Hoofd Psychose Onderzoek, Parnassia, Den Haag 1 Wat is gedragstherapie

Nadere informatie

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen

Leeswijzer Achmea Health Database tabellen Leeswijzer Achmea Health Database tabellen In de volgende werkblad(en) staan tabellen behorend bij een bepaald thema. De tabellen zijn toegespitst op de door u opgevraagde leeftijdscategorie. De gegevens

Nadere informatie

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd

Deeltijdbehandeling. Barneveld. volwassenen deeltijd Deeltijdbehandeling Barneveld volwassenen deeltijd Inhoudsopgave Wat is deeltijdbehandeling? 2 Voor wie is de behandeling bedoeld? 2 De behandeling 3 Doel 3 Behandelplan 3 Inhoud 3 Programma 4 Individuele

Nadere informatie

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De behandeling van chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Annemein Kemps, Henny Sinnema VGCT najaarscongres 2013 INHOUD

Nadere informatie

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG

SAMENVATTING BOUWSTENEN ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG SAMENVATTING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG INLEIDING ZELFMANAGEMENT EN PASSENDE ZORG In samenwerking met de deelnemers van het De Bouwstenen zijn opgebouwd uit thema s die Bestuurlijk Akkoord GGZ zijn

Nadere informatie

Visiedocument FACT GGZ Friesland

Visiedocument FACT GGZ Friesland Visiedocument FACT GGZ Friesland Soort document: Visiedocument Versie: 02 Visie Rehabilitatie begint bij de voordeur! Vanaf het eerste behandelcontact staat het individuele herstelproces van de patiënt

Nadere informatie

informatie voor cliënten FACT-team

informatie voor cliënten FACT-team informatie voor cliënten FACT-team FACT-team Voor een grote groep mensen is het leven moeilijk. Zij hebben niet alleen last van psychiatrische klachten, zoals bijvoorbeeld somberheid of het horen van stemmen,

Nadere informatie

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie)

De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Improving Mental Health by Sharing Knowledge De begeleiding bij chronische angst en depressie (resultaten van de ZemCAD studie) Jan Spijker, Maringa de Weerd, Henny Sinnema, Bauke Koekkoek, Ton van Balkom,

Nadere informatie

De Stemmenpolikliniek

De Stemmenpolikliniek Universitair Centrum Psychiatrie (UCP) De Stemmenpolikliniek Inhoud Inleiding 1 Stemmen horen 1 De behandeling 2 Kennismaking 3 De inhoud van de behandeling 3 Behandelaars 4 Vragen 4 Belangrijke adressen

Nadere informatie

Het heft in eigen handen - De implementatie van 16 miljoen netwerken Conferentie Pharos & RVZ, 1 november 2011

Het heft in eigen handen - De implementatie van 16 miljoen netwerken Conferentie Pharos & RVZ, 1 november 2011 Het heft in eigen handen - De implementatie van 16 miljoen netwerken Conferentie Pharos & RVZ, 1 november 2011 Dr. Marjan Faber IQ healthcare, UMC St Radboud, Nijmegen MijnZorgnet, Nijmegen m.faber@iq.umcn.nl

Nadere informatie

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld.

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld. ADHD poli Roermond Deze folder is bedoeld voor ouders van kinderen en jongeren met ADHD. In de folder wordt uitleg gegeven over het stellen van de diagnose en behandeling bij ADHD. Wanneer in deze folder

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvragen

Samenvatting. Adviesvragen Samenvatting Adviesvragen Een deel van de mensen die kampen met ernstige en langdurige psychiatrische problemen heeft geen contact met de hulpverlening. Bij hen is geregeld sprake van acute nood. Desondanks

Nadere informatie

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG MEET THE EXPERTS KENNISMAKING MET LEAN IN DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG DOOR DR. VINCENT WIEGEL OP 16 OKTOBER 2014 VERBINDENDE CONTROL DOOR MR. DR. HARRIE AARDEMA OP 6 NOVEMBER 2014 INKOOP

Nadere informatie

Acute psychiatrie voor de acute internist. Joris J.B. van der Vlugt Ziekenhuis psychiater

Acute psychiatrie voor de acute internist. Joris J.B. van der Vlugt Ziekenhuis psychiater Acute psychiatrie voor de acute internist Joris J.B. van der Vlugt Ziekenhuis psychiater Inhoud Wilsbekwaamheid beoordeling Indicaties voor psychiatrische opname na TS Wilsonbekwaamheid Bij wilsonbekwaamheid

Nadere informatie

6/11/2012. Wat is case management? Case management. Case management en ontslagmanagement in algemene en psychiatrische ziekenhuizen

6/11/2012. Wat is case management? Case management. Case management en ontslagmanagement in algemene en psychiatrische ziekenhuizen Case management en ontslagmanagement in algemene en psychiatrische ziekenhuizen Prof. Dr. Philip Moons Eva Goossens Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap KU Leuven Wat is case management? Management:

Nadere informatie

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Informatie voor de cliënt 2 De Regionale Centra GGZ Venray, Venlo en Roermond Lichamelijke klachten heeft

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Behandeling van jongeren tussen 12 en 16 jaar

Behandeling van jongeren tussen 12 en 16 jaar Behandeling van jongeren tussen 12 en 16 jaar Informatie voor jongeren en ouders Pro Persona is een instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Gelderland. Pro Persona Jeugd biedt hulp aan jeugdigen

Nadere informatie

Toekomstbestendige basis GGZ Het potentieel van cliënten en hun wijken Vijf Jaar Indigo

Toekomstbestendige basis GGZ Het potentieel van cliënten en hun wijken Vijf Jaar Indigo Toekomstbestendige basis GGZ Het potentieel van cliënten en hun wijken Vijf Jaar Indigo Prof.dr. Giel Hutschemaekers Prachtig feest! Is dit wel het juiste moment om feest te vieren? - crisis in het land;

Nadere informatie

De inrichting van wijkgerichte zorg in een innovatieve GGZ

De inrichting van wijkgerichte zorg in een innovatieve GGZ Workshop De inrichting van wijkgerichte zorg in een innovatieve GGZ Philippe Delespaul FACT Couleur Locale: Op weg naar een regionaal model in de GGZ Evoluon Eindhoven, 28 maart 2013 GGZ gemeente 1ste

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

28-10- 2014. Behandelen in een Intensive Home Treatment. Opzet workshop. De kern van IHT

28-10- 2014. Behandelen in een Intensive Home Treatment. Opzet workshop. De kern van IHT Behandelen in een Intensive Home Treatment Team Lianne Boersma - psychiater IHT GGZ Noord-Holland Noord Ruud Zuidmeer SPV IHT Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam Opzet workshop! Wat is de kern van Intensive

Nadere informatie

Behandelhuis afdeling Psychiatrie

Behandelhuis afdeling Psychiatrie Behandelhuis afdeling Psychiatrie U bent opgenomen of overweegt u te laten opnemen in het Behandelhuis van de afdeling Psychiatrie van Rijnstate Arnhem. Meer informatie hierover vindt u in deze folder.

Nadere informatie

professionals in ontwikkeling

professionals in ontwikkeling www.ambiq.nl professionals in ontwikkeling [ samen werken aan innovatie ] Door onze krachten te bundelen kunnen we de kwaliteit van de zorg verder ontwikkelen, versterken we onze strategische positie en

Nadere informatie

MGv medium voor ggz en verslavingszorg. Vroege psychose: onderzoek en praktijk

MGv medium voor ggz en verslavingszorg. Vroege psychose: onderzoek en praktijk pagina 1 van 5 MGv medium voor ggz en verslavingszorg Home Over MGv Reageren op inhoud Abonneren Adverteren Redactie Richtlijnen voor auteurs Nieuwsbrief Contact Ter Discussie Brieven Columns Lopende zaken

Nadere informatie

Grenzen verleggen 10E PHRENOS PSYCHOSECONGRES ZWOLLE, 13 NOVEMBER 2014

Grenzen verleggen 10E PHRENOS PSYCHOSECONGRES ZWOLLE, 13 NOVEMBER 2014 Grenzen verleggen 10 E PHRENOS PSYCHOSECONGRES ZWOLLE, 13 NOVEMBER 2014 Programma 09.00 Ontvangst en registratie 09.45 Opening door dagvoorzitter dr. R. Bruggeman, psychiater, Universitair Centrum Psychiatrie

Nadere informatie

Top Referent TraumaCentrum

Top Referent TraumaCentrum GGzE centrum psychotrauma Top Referent TraumaCentrum Informatie over behandeling van mensen met ernstige traumagerelateerde stoornissen Algemene informatie >> BIJ HET TOP REFERENT TRAUMACENTRUM WORDEN

Nadere informatie

Kliniek Wolfheze. Informatie voor patiënten

Kliniek Wolfheze. Informatie voor patiënten Kliniek Wolfheze Informatie voor patiënten We spreken van een verslaving wanneer bepaald gedrag zoals middelengebruik of gokken uw leven gaat beheersen. Soms lukt het niet om daar zelf uit te komen. Bij

Nadere informatie

Routebeschrijving Auto Als u met de auto komt, neem dan vanaf de A28 afslag Assen- Zuid en volg de borden Wilhelminaziekenhuis of GGZ Drenthe.

Routebeschrijving Auto Als u met de auto komt, neem dan vanaf de A28 afslag Assen- Zuid en volg de borden Wilhelminaziekenhuis of GGZ Drenthe. Doelgroep Dit symposium is bedoeld voor psychiaters, arts-assistenten, onderzoekers, psychologen, verpleegkundigen, managers, beleidsmedewerkers en cliëntenraden van de noordelijke ggz-instellingen en

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Bemoeizorg Parkstad. Volwassenen

Bemoeizorg Parkstad. Volwassenen Bemoeizorg Parkstad Volwassenen Bemoeizorg Parkstad 7 1 2 3 4 8 5 9 10 6 Wat is bemoeizorg? Bemoeizorg is de ongevraagde bemoeienis van hulpverleners met mensen die hulp nodig hebben, maar daar zelf niet

Nadere informatie

Wat is Altrecht? Wier

Wat is Altrecht? Wier Wier Wier Centrum voor onderzoek en behandeling van moeilijk lerende mensen met ernstige problemen 2 Wier Wie kunnen zich aanmelden voor onderzoek en behandeling op Wier? Wier is een behandelafdeling speciaal

Nadere informatie

Klinische opname. Algemene informatie

Klinische opname. Algemene informatie Klinische opname Algemene informatie In deze brochure van SymforaMeander centrum voor psychiatrie, vindt u algemene en praktische informatie over de behandeling en de gang van zaken in de kliniek. Leest

Nadere informatie

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol

Angststoornissen. Verzekeringsgeneeskundig protocol Angststoornissen Verzekeringsgeneeskundig protocol Epidemiologie I De jaarprevalentie voor psychische stoornissen onder de beroepsbevolking in Nederland wordt geschat op: 1. 5-10% 2. 10-15% 15% 3. 15-20%

Nadere informatie

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014 Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Magnée, T., Beurs, D.P. de, Verhaak. P.F.M. Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek.

Nadere informatie

Uitwerking substitutiebomen ten behoeve van substitutiemodel generalistische basis GGZ

Uitwerking substitutiebomen ten behoeve van substitutiemodel generalistische basis GGZ Uitwerking substitutiebomen ten behoeve van substitutiemodel generalistische basis GGZ In opdracht van Ministerie van VWS juli 2013 Stap 1 Stap 1: Substitutie per behandeling Op de volgende pagina s volgen

Nadere informatie

Angst de baas voor 55+

Angst de baas voor 55+ Angst de baas voor 55+ Ouderen Angst de baas voor 55+ Introductie Ben ik mijn angst de baas? Ieder mens is wel eens bang. Gelukkig maar, want angst kan mensen waarschuwen voor gevaar. Angst is pas een

Nadere informatie

Digitale Suïcidepreventie

Digitale Suïcidepreventie Digitale Suïcidepreventie Stichting 113Online Han Smit, psychotherapeut Cindy Bekkers, psycholoog 31-05-2013 Uitzending Altijd Wat, met Alje Kamphuis http://youtu.be/tj5dh11htpk?t=1m Advies Informatie

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340 98 34 www.rijksoverheid.nl Kenmerk

Nadere informatie

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MAAK KENNIS MET DE SWAAI

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MAAK KENNIS MET DE SWAAI centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MAAK KENNIS MET DE SWAAI De Swaai is een samenwerking tussen GGZ Friesland en Talant en biedt jongeren en volwassenen met zowel een verstandelijke

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Centrum voor Persoonlijkheidsstoornissen. GGz Centraal Amersfoort

Centrum voor Persoonlijkheidsstoornissen. GGz Centraal Amersfoort Centrum voor Persoonlijkheidsstoornissen GGz Centraal Amersfoort Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Voor wie? 2 3 Voor de intake 3 4 Intake / diagnostiek 3 5 Behandeling 5 6 Afspraak is afspraak 7 7 Wetenschappelijk

Nadere informatie

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >>

GGzE Centrum Bipolair. Centrum Bipolair. Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis. cliënten >> GGzE Centrum Bipolair Centrum Bipolair Specialistisch behandelcentrum voor mensen met een bipolaire stoornis cliënten >> De bipolaire stoornis komt voor bij ongeveer 1 à 2 procent van de bevolking. Het

Nadere informatie

Psychische problemen : waar kan ik terecht?

Psychische problemen : waar kan ik terecht? Psychische problemen : waar kan ik terecht? Marc Vermeire Dag van de Zorg 17 maart 2012 1 Voorkomen van psychische stoornissen (ESEMeD-studie 2002) 10,7 % stoornis voorbije jaar (850.000 6 % angststoornis

Nadere informatie