Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen"

Transcriptie

1 F I S CH Chemistry for for Sustainability Jan Van Havenbergh, dr. sc. Managing Director Diamant Building Boulevard Auguste Reyerslaan 80 B-1030 Brussels T F M Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen Juni 2015

2 COLOFON: Deze roadmap werd opgesteld in opdracht van de Vlaamse Overheid, Departement EWI en uitgevoerd door de CINBIOS partners FISCH, Flandersbio en Ghent Bio-Economy Valley. Auteurs: Tine Schaerlaekens, Willem Dhooge, Sofie Dobbelaere Met de medewerking van: Agfa Healthcare, Algist Bruggeman, Aqua Concept, Aveve, Beaulieu Int.Group, BeNatural, Bio Base Europe Pilot Plant, C2Circle, Cargill, Centexbel, Citrique Belge, Departement Landbouw & Visserij, DuPont, Ecotreasures, Flanders Food, Flanders PlasticVision, Huntsman, ID&A, Innojiva, IWT, Jacobs Engineering, KHLimburg, KULeuven, Laborelec, Looplife, Millibeter, Nitto Europe, Oleon, Organic Waste Systems, OVAM, POM Oost-Vlaanderen, Proviron, Puratos, Sioen, SITA, Solvay, Tereos, Tessenderlo Group, Thomas More, Tiense suikerraffinaderij, Tobeas, UGent, VIB, VITO. Ondersteund door Cleverconsult en DNV consultants. Gefinancierd via IWT-subsidie en de bijdragen van de ledenbedrijven van FISCH, Flandersbio en GBEV Publicatiedatum Juni 2015 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

3 INHOUDSTABEL 1 Executive Summary 6 2 Samenvatting 9 3 Achtergrond van de studie Definities en afbakening domein Key Enabling Technologies of KETs Industriële Biotechnologie Bioeconomie en biogebaseerde economie Beleidscontext Markt voor Industriële Biotechnologie Stand van zaken en prognoses Drivers en belemmeringen Economische impact voor Vlaanderen Patentanalyse Werkwijze Conclusies 20 4 Werkwijze 21 5 Sectorbeschrijving Inleiding Chemische sector Sectoromschrijving Algemene trends Rol van Industriële Biotechnologie Sector van de materiaalverwerkende nijverheid Sectoromschrijving Algemene trends Rol van Industriële Biotechnologie Voedingsindustrie Sectoromschrijving Algemene trends Rol van Industriële Biotechnologie Andere toepassingsdomeinen van Industriële Biotechnologie 27 6 Trends 28 7 SWOT analyse Sterktes Onderzoek en ontwikkeling Industrie Beleid Grondstoffen 32 3

4 7.2 Zwaktes Onderzoek en ontwikkeling Industrie Beleid Grondstoffen Opportuniteiten Onderzoek en ontwikkeling Industrie Maatschappij Bedreigingen Onderzoek en ontwikkeling Industrie Beleid Grondstoffen Maatschappij 37 8 Waardeketens voor Industriële Biotechnologie in Vlaanderen Productie van eerste en tweede generatie suikers Grondstoffen Technologie en proces Toepassing en markt Waardering Conclusie Productie van bulk- en fijnchemicaliën uit 1ste en 2de generatie suikers Grondstoffen Technologie en proces Toepassing en markt Waardering Conclusie Materialen en chemicaliën uit ligninerijke grondstoffen Grondstoffen Technologie en proces Toepassing en markt Waardering Conclusie Conversie van (afval)gas in chemicaliën Grondstoffen Technologie en proces Toepassing en markt Waardering Conclusie 61 4 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

5 8.5 Waardeketen op basis van vetten en oliën Grondstoffen Technologie en proces Toepassing en markt Waardering Conclusie Eiwitrijke stromen voor (vee)voeding en technische toepassingen Grondstoffen Technologie en proces Toepassing en markt Waardering Conclusie Natuurlijke componenten voor voeding, farmacie en cosmetica Grondstoffen Technologie en proces Toepassing en markt Waardering Conclusie Klassieke toepassingen van fermentatie in de voedingsindustrie Samenvatting waarderingen Algemene bespreking van de verschillende stappen in de waardeketens Bespreking van de verschillende waardeketens 76 9 Technologiedomeinen voor Industriële Biotechnologie Nieuwe micro-organismen en enzymen Microbiële genetica en werking enzymen Omics en bioinformatica Metabolic en enzyme engineering, modellering en synthetische biologie Bioprocesontwikkeling voor fermentatie en biokatalyse Downstream processing Upstream processing en procesintegratie Inkoppeling met Europese programma s Conclusies en actielijnen 92 Bijlagen 99 Bijlage 1: Patentanalyse ECOOM 99 Bijlage 2: Resultaten online bevraging 108 Bijlage 3: Onderzoeksgroepen in Vlaanderen 112 5

6 1 Executive Summary In 2009, the European Commission identified six Key Enabling Technologies or KETs as being crucial for the competitiveness of European industries. These KETs are considered to be the main driving forces behind the development of a significant part of future goods and services worldwide. They will play an important role in the R&D and innovation strategies of many industries and are crucial for the transformation of our society into a low carbon, knowledge-based economy. One of these KETs is Industrial Biotechnology. Industrial Biotechnology is the application of modern biotechnology for the production of chemicals, materials and energy, thereby using one of two key processes: fermentation (directed use of micro-organisms in industrial production processes) and biocatalysis (the use of enzymes to catalyse a chemical reaction). Industrial Biotechnology comprises the integrated application of several scientific disciplines like biochemistry, microbiology, molecular genetics and process technology for the development of useful products and processes. Its application domains are broad and can be found in traditional sectors like chemistry, food, health and energy. Already today it is used for the production of a broad range of products like fine chemicals, pharmaceutical ingredients, colorants, flavours and fragrances, solvents, bioplastics, vitamins, food ingredients and additives, and biofuels. In June 2013, the Flemish Government through its innovation agency IWT launched a call for the development of a Roadmap for Flanders for each of the six KETs. These roadmaps should enable the development of a Flemish Innovation & Industrialisation strategy answering to the European call for regions towards smart specialisation. Indeed, an objective analysis of the strengths and weaknesses of Flanders in these key technology areas of the future will help to define priorities for e.g. the contribution of Flanders to European programs. The CINBIOS consortium, consisting of the partner organisations FISCH, FlandersBio and Ghent Bio-Economy Valley, was granted the execution of this roadmapping exercise for the KET Industrial Biotechnology. The current KET-IB roadmap was drafted according to the proven Value or Technology roadmapping process. During the whole process, emphasis was put on interaction with the different groups of stakeholders being companies, knowledge institutes and governmental organisations, in order to gather as much qualitative input as possible. An initial preparatory study listed the main trends at the European level in the domain of industrial biotechnology (PPP initiatives, EU regulations, research and innovation trends,...) and identified 4 key market segments:1) bulk chemicals and biofuels, 2) fine chemicals, 3) agro- and food-products and 4) biomaterials. These were analysed in a series of group and individual interviews with companies. Through a broad online enquiry and an extended workshop with 8 parallel sessions more insight was gathered into the products, processes and value chains in the domain of Industrial Biotechnology and the Biobased Economy. Also for the analysis of the different technologies at the base of these value chains key researchers from academia and industry were interviewed. This roadmap is a compilation of all this information, where necessary, complemented by a literature study in case of lacking information and finally challenged by a number of experts in the field. The present document therefore gathers the information, opinions and analyses of over 150 people, sourced from 6 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

7 a broad stakeholder population active in the field through an intensive and iterative process taking approximately 9 months. The following paragraphs give a short summary of the conclusions of this roadmap. For the complete conclusions, we refer to Chapter 11. Flanders has a considerable specialisation in Industrial Biotechnology. This can be concluded from an independent patent analysis performed by the ECOOM institute on a strict selection of only those patent classes with high relevance for the domain of Industrial Biotechnology. A subsequent inventory of the Flemish research institutes showed that Flanders has an important and broad research expertise in all technology domains within the field of Industrial Biotechnology. In addition, Flanders has obvious strengths in the fields of industry and logistics with a crucial role for the Flemish chemical industry cluster and the harbours of Ghent and Antwerp. The analysis of the potentially interesting value chains for Industrial Biotechnology and the Biobased Economy, revealed four value chains as being promising for Flanders. The first two will have an immediate relevance on the short to medium term, while the second two are considered promising on a medium to long term. The most prominent and relevant value chain for Flanders in the short to medium term is the production of fine chemicals from sugars and starch and possibly other biobased feedstock. The production of chemicals from sugars and starch is one of the most important application domains of Industrial Biotechnology. The production of biobased fine chemicals suffers less from limiting factors like price competition with the fossil-based alternatives or a difficult access to feedstock resources than is the case for bulk chemicals. In addition, the strong presence of a sugar- and starch-industry in Flanders is a major asset. A second important value chain for Flanders on the short to medium term is the generation and use of second generation sugars as feedstock for Industrial Biotechnology and green chemistry processes. The field of second generation sugars as a resource for several biotechnological and chemical conversions is currently in full technological development. A number of technologies is already available at pilot and demonstration scale in a number of countries worldwide, but the logistics, infrastructure and economic viability remain important challenges, especially for Flanders with its fragmented and dispersed agriculture. A third promising value chain on the medium to long term, is the use of lignin-rich resources for the production of high added value materials and chemicals. Theoretically, enormous amounts of lignin-rich resources are available in Europe and the world, with numerous and diverse potential applications. For the chemical sector in Flanders, one of the most promising applications is the production of bio-aromatic compounds. Nevertheless, this research field still needs important new developments to overcome the technological, logistical and regulatory hurdles preventing the realisation of this new value chain in Flanders and abroad. Finally, a fourth value chain with potential for Flanders on the medium to long term, is the conversion of carbonaceous (waste)-gases to chemicals. Theoretically, enormous amounts of CO 2 - and CO-rich resources are available, especially in Flanders with its high concentration of industrial activity. Although the potential applications are numerous and diverse, the challenges for the development of this new value chain are great. Research on (syn)gas fermentation is to a large extent still under development, but is promising and evolving fast. Main challenges are the logistics (collection, transportation) and the cleaning of these waste gases. If successful, it is a very promising biotechnological route towards creating tomorrow s chemicals while at the same time addressing one of the major societal chal- 7

8 lenges which is climate change. In addition to the specific technological developments needed for each of the four value chains described above, two horizontal technology domains are identified as being crucial for the further implementation of these new value chains based on Industrial Biotechnology in Flanders. Firstly, new mild pretreatment technologies for bio-based feedstock are needed that enable the release of sugars from lignocellulosic feedstock while at the same time preserving the other valuable compounds present in the biomass, as such allowing their optimal valorisation within a biorefinery concept. Secondly, research is needed on the logistics of the biobased resources, as this cost element might be a crucial factor when building new value chains on second generation resources like lignocellulose and waste gases. In order to realise the four value chains and tackle both horizontal technology domains in an efficient way, more interdisciplinary collaboration will be needed between research groups with expertise in the key domains of industrial biotechnology and research groups with complementary technological expertises like chemical conversion, process technology, logistics and economical and ecological impact analyses. Currently, several initiatives are already being taken in Flanders by a number of stakeholders to develop and implement the above described value chains. More specifically, collaborations are being set up for research and demonstration activities in the fields of bio-aromatics, syngas fermentation and logistics of second generation resources. These bottom-up initiatives in collaboration with industry can form an important stimulus for the development of the identified value chains on a relatively short term. However, a clear commitment and support from the Flemish government for these initiatives is needed. In addition, it is important that the Flemish government creates the necessary enabling preconditions in its policy framework and makes efforts to: Develop a clear long term vision for the transition towards a sustainable bio-economy, and improve the consistency of the different policy domains to this end; Create a level playing field between the different application domains of biobased resources; Establish a coherent and transparent support framework for the whole innovation funnel, from demand driven strategic basic research on the one side to pilot- and demonstrationprojects on the other side; Improve transregional and transnational collaboration; Support a representative knowledge platform and central contact point for the Bio-based Economy in Flanders; And finally and most importantly select Bio- Economy as a Smart Specialisation for the region of Flanders. This roadmapping exercise was performed at the request of the Flemish Government with the aim to deliver the necessary data to support and justify a new innovation- and industrialisation strategy for the Flemish economy based on biological resources and processes. This study gathered input from more than 150 stakeholders from industry, research institutes and Flemish administrations. It is clear that Flanders has a number of assets to play an important role in the biobased economy. Companies in Flanders show a clear interest to work on and invest in the development of the biobased economy. However, it is now up to the Flemish Government to give consideration to the conclusions and recommendations from this roadmap and translate them into concrete policy measures. 8 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

9 2. Samenvatting In 2009 identificeerde de Europese Commissie zes sleuteltechnologieën of Key Enabling Technologies (KETs) als zijnde cruciaal voor de herstructurering en modernisering van de Europese industrie. Deze technologieën moeten het mogelijk maken nieuwe goederen en diensten te ontwikkelen, rekening houdend met de maatschappelijke uitdagingen, en tegelijk bijdragen tot het uitbouwen van een sterke basis voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie in Europa. Eén van deze zes KETs is Industriële Biotechnologie. Industriële Biotechnologie omvat de toepassing van moderne biotechnologie voor de productie van chemische stoffen, materialen en energie. Zij steunt voornamelijk op twee grote pijlers, namelijk de fermentatietechnologie (gericht gebruik van nuttige micro-organismen in industriële processen) en de biokatalyse (gebruik van enzymen om chemische reacties te katalyseren). Industriële Biotechnologie is een multidisciplinaire technologie die het geïntegreerd toepassen van wetenschappelijke disciplines zoals de biochemie, microbiologie, moleculaire genetica en procestechnologie omvat ter ontwikkeling van nuttige processen en producten. Zij is vandaag sterk in opmars en wordt toegepast binnen de domeinen van de chemie, voeding, gezondheidszorg en energievoorziening voor de productie van een heel breed gamma aan stoffen, zoals fijnchemicaliën, farmaceutische grondstoffen, kleurstoffen, geur- en smaakstoffen, solventen, bioplastics, vitamines, voedingsingrediënten en additieven, en biobrandstoffen. In juni 2013 lanceerde de Vlaamse Overheid via het IWT een oproep om voor de zes KETs Vlaamse roadmaps op te stellen met als doelstelling de ontwikkeling van een eigen Vlaamse strategie op basis van onderbouwde strategische keuzes. Deze moeten bovendien toelaten de prioriteiten te bepalen van de Vlaamse inzet in Europese programma s en bijdragen tot een Vlaamse innovatie- en industrialisatie-strategie. Het CINBIOS consortium bestaande uit de partner organisaties FISCH, FlandersBio en Ghent Bio-Economy Valley hebben zich kandidaat gesteld en werden geselecteerd om deze roadmap oefening voor de KET Industriële Biotechnologie verder vorm te geven en uit te voeren. De hier voorliggende roadmap KET-IB werd opgesteld volgens het beproefde Value of Technology roadmapping proces, waarbij de nadruk lag op interactie met de verschillende stakeholders zijnde bedrijven, kennisinstellingen en overheden, teneinde zoveel mogelijk kwalitatieve input te verzamelen. Een korte voorstudie leverde een overzicht op van de belangrijkste trends in het domein van de Industriële Biotechnologie op Europees niveau (rond onderzoek en innovatie, EU regelgeving, PPS initiatieven, ) en identificeerde vier belangrijke marktsegmenten, namelijk 1) bulkchemicaliën en biobrandstoffen, 2) fijnchemicaliën, 3) agro- en voedingsproducten en 4) biomaterialen. Deze werden uitgebreid geanalyseerd in een reeks individuele en groepsinterviews Via een brede online bevraging en een grote workshop met acht parallelle werksessies werd een beter inzicht verkregen in de producten, processen en waardeketens in het domein van de Industriële Biotechnologie en de Biogebaseerde Economie. Ook voor de uitwerking van de technologieën werden opnieuw verschillende sleutelpersonen geïnterviewd. Voorliggend document is een compilatie van al deze informatie, waar nodig aangevuld met een literatuurstudie en finaal nagelezen door een aantal experten in het domein. Het bevat de informatie, meningen en 9

10 analyses van meer dan 150 stakeholders in het domein en kan dan ook gezien worden als het resultaat van een uitgebreide stakeholder bevraging in het domein van de Industriële Biotechnologie en de Biogebaseerde Economie. In de volgende paragrafen worden de conclusies van het beschreven roadmapping proces kort samengevat. Voor de volledige conclusies verwijzen we naar Hoofdstuk 11. Er is in Vlaanderen een aanzienlijke specialisatie voor Industriële Biotechnologie. Dat blijkt uit een patentanalyse die werd uitgevoerd in samenwerking met ECOOM, en die gebaseerd is op een selectie van patent-klassen relevant voor het domein van de Industriële Biotechnologie. Uit een verdere analyse van de expertise die aanwezig is in onze onderzoeksinstellingen blijkt bovendien dat we sterke onderzoekscompetenties hebben in alle technologiedomeinen binnen de Industriële Biotechnologie. Naast de aanwezigheid van sterke onderzoeksgroepen in het domein, heeft Vlaanderen ook sterktes op vlak van industrie en logistiek. De belangrijke chemische industrie en de sterke logistiek met de Havens van Gent en Antwerpen, spelen daarbij een sleutelrol. Analyse van de potentieel interessante waardeketens voor Industriële Biotechnologie en de Biogebaseerde Economie, leverde vier waardeketens op die als kansrijk voor Vlaanderen kunnen beschouwd worden. De eerste twee zijn kansrijk op korte tot middellange termijn, de volgende twee zijn kansrijk op middellange tot lange termijn. Een eerste kansrijke waardeketen op korte tot middellange termijn is de productie van fijnchemicaliën uit suikers en zetmeel en eventueel andere hernieuwbare grondstoffen. De productie van chemicaliën uit suikers en zetmeel is één van de belangrijkste toepassingsdomeinen van de Industriële Biotechnologie. Voor fijnchemicaliën spelen beperkende factoren als prijsconcurrentie met het fossiele alternatief en moeilijke toegang tot grondstoffen minder dan voor de bulkchemie. Bovendien vormt de sterke aanwezigheid van de suiker- en zetmeelindustrie in Vlaanderen een belangrijke troef. Een tweede kansrijke waardeketen op korte tot middellange termijn is de productie en het gebruik van tweede generatie suikers als grondstof voor Industriële Biotechnologie en groene chemie. Het gebruik van tweede generatie suikers als grondstof voor tal van biotechnologische en chemische omzettingen is momenteel volop in technologische ontwikkeling. Er zijn reeds een aantal technologieën beschikbaar op piloot- en demoschaal wereldwijd, maar de logistiek, infrastructuur en economische haalbaarheid blijven belangrijke uitdagingen. Een derde kansrijke waardeketen voor Vlaanderen, die zich eerder op de middellange tot lange termijn situeert, is het gebruik van ligninerijke grondstoffen voor hoogwaardige materialen en chemicaliën. Theoretisch zijn er enorme hoeveelheden ligninerijke grondstoffen beschikbaar in Europa en wereldwijd, met een groot en divers potentieel aan toepassingen. Eén van de meest beloftevolle toepassingen voor de chemische sector in Vlaanderen zijn de bio-aromaten, een belangrijke productgroep in de chemie. Nieuwe ontwikkelingen zijn echter nodig, zowel op het vlak van technologie als logistiek en regelgeving, teneinde deze nieuwe waardeketen verder te kunnen uitbouwen in Vlaanderen. Een vierde kansrijke waardeketen voor Vlaanderen tenslotte, die zich eerder op de middellange tot lange termijn situeert, is de. Theoretisch zijn er enorme hoeveelheden CO 2 - en CO-rijke grondstoffen beschikbaar, zeker in Vlaanderen met zijn hoge concentratie aan industriële activiteit. Hoewel het potentieel aan toepassingen talrijk en divers is, zijn de uitdagingen voor de verdere uitbouw van deze nieuwe waardeketen in Vlaanderen groot. Het onderzoek naar (syn)gas fermentatie staat nog in de beginfase, maar is veelbelovend en evolueert snel. De belangrijkste uitdagingen voor de ontwikkeling van deze nieuwe waardeketen zijn de uitbouw van de logistiek en de opzuivering van de afvalgassen. Indien succesvol vormt deze waarde- 10 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

11 keten een veelbelovende biotechnologische route voor de productie van de chemicaliën van morgen, terwijl tegelijkertijd een oplossing geboden wordt voor één van de belangrijkste maatschappelijke uitdagingen, nl. de klimaatsverandering. Naast de specifieke technologische ontwikkelingen zoals ze hierboven vernoemd worden voor elk van de vier waardeketens, werden nog twee horizontale technologiedomeinen geïdentificeerd als cruciaal voor de verdere implementatie van deze nieuwe waardeketens gebaseerd op Industriële Biotechnologie in Vlaanderen. Ten eerste moet er gewerkt worden aan nieuwe milde ontsluitingstechnologieën voor hernieuwbare grondstoffen die toelaten om suikers uit de lignocelluloserijke grondstof te isoleren, terwijl tegelijkertijd de andere waardevolle componenten behouden blijven zodat een optimale verwaarding van alle componenten uit de biomassa mogelijk is volgens het bioraffinage concept. Ten tweede dient er onderzoek te gebeuren naar de logistiek van de grondstof, aangezien dit als een bepalende factor werd geïdentificeerd voor het welslagen van waardeketens gebaseerd op tweede generatie grondstoffen zoals lignocellulose en afvalgassen. Voor de realisatie van de vier waardeketens en een efficiënte inzet op beide horizontale technologiedomeinen zal meer interdisciplinaire samenwerking nodig zijn tussen de onderzoeksgroepen met expertise in de kerndomeinen van Industriële Biotechnologie en de onderzoeksgroepen met andere expertises zoals chemische conversie, procestechnologie, logistiek en economische en ecologische impactanalyses. Momenteel lopen er binnen Vlaanderen al heel wat acties en initiatieven die een invulling willen geven aan de uitbouw van de hier als kansrijk geïdentificeerde waardeketens, meer bepaald rond bioaromaten, syngas fermentatie en logistiek van tweede generatie grondstoffen. Deze bottomup initiatieven in samenwerking met de industrie kunnen op relatief korte termijn een belangrijke stimulans vormen voor de verdere uitbouw van de hier geïdentificeerde waardeketens. Daarvoor is het echter belangrijk dat zij ook worden ondersteund vanuit het Vlaamse beleid. Daarnaast is het belangrijk dat de Vlaamse Overheid werk maakt van het creëren van de noodzakelijke enabling randvoorwaarden in het beleid en de nodige inspanningen doet om: een duidelijke langetermijnvisie te ontwikkelen voor de transitie naar een duurzame biogebaseerde economie, die resulteert in een coherent beleid over de verschillende beleidsdomeinen heen; te streven naar een level playing field voor de verschillende toepassingsdomeinen van biogebaseerde grondstoffen; bioeconomie als slimme specialisatie aan te duiden voor Vlaanderen; een coherent en transparant steunkader te scheppen over de hele innovatieketen, met extra middelen voor vraaggedreven strategisch basisonderzoek aan de éne kant en voor demonstratie- en pilootprojecten aan de andere kant; transnationale en transregionale samenwerking te bevorderen; en een gedragen kennisplatform en centraal aanspreekpunt voor de biogebaseerde economie te ondersteunen. Deze roadmap oefening werd uitgevoerd op vraag van de Vlaamse Overheid met als doelstelling de noodzakelijke data aan te leveren ter ondersteuning en onderbouwing van een nieuwe innovatie- en industrialisatie-strategie voor de Vlaamse economie. Deze studie verzamelde input van meer dan 150 stakeholders uit de industrie, kennisinstellingen en de Vlaamse administraties. Uit de studie blijkt dat Vlaanderen een aantal duidelijke troeven heeft om in de biogebaseerde economie een rol van betekenis te spelen. Er is ook een duidelijke interesse en wil van het Vlaamse bedrijfsleven om hier aan mee te werken en te investeren. Het is nu aan de Vlaamse Overheid om de conclusies en aanbevelingen uit deze roadmap ter harte te nemen en te vertalen in concrete beleidsmaatregelen. 11

12 3. Achtergrond van de studie 3.1 Definities en afbakening domein Key Enabling Technologies of KETs In 2009 identificeerde de Europese Unie zes sleuteltechnologieën of Key Enabling Technologies (KETs) als zijnde cruciaal voor de herstructurering en modernisering van de Europese industrie. Deze technologieën moeten het mogelijk maken nieuwe goederen en diensten te ontwikkelen, rekening houdend met de maatschappelijke uitdagingen, en tegelijk bijdragen tot het uitbouwen van een sterke basis voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie in Europa. De Commissie definieert de KETs als kennisintensief en geassocieerd met intensief onderzoek en ontwikkeling, snelle innovatiecycli, hoge kapitaaluitgaven en geschoolde arbeid. KETs zijn een belangrijke bron van innovatie. Naar schatting zal elke euro die op dit gebied in onderzoek en innovatie wordt gestoken, het tienvoudige opbrengen. De Commissie heeft de noodzaak voor een consistente benadering van de KETs onderkend in de nieuwe generatie van financiële programma s van de EU. Voor het volgende meerjarig financieel kader heeft de Commissie een meer gebalanceerde en efficiëntere verdeling van EU-middelen voor alle stadia van Onderzoek, Ontwikkeling en Innovatie van de KETs voorgesteld. Activiteiten die vallen onder Horizon 2020, het cohesiebeleid van de EU (structuurfondsen) en het beleid van de Europese Investeringsbank worden daarom aangepast en nauwlettend gecoördineerd zodat zij bijdragen aan de Europese KET-strategie Industriële Biotechnologie Industriële Biotechnologie omvat de toepassing van moderne biotechnologie voor de productie van chemische stoffen, materialen en energie. Zij steunt voornamelijk op twee grote pijlers, namelijk de biokatalyse (gebruik van enzymen om chemische reacties te katalyseren) en de fermentatietechnologie (gericht gebruik van nuttige microorganismen in industriële processen)(figuur 1). Industriële Biotechnologie is een multidisciplinaire Hernieuwbare grondstoffen Micro-organismen Fermentatie Figuur 1: Schematisch overzicht van de rol van Industriële Biotechnologie. 1 Intermediairen, bulk en fine chemicals, enzymen, biobrandstoffen Biokatalyse Bioconversie Enzymen Hernieuwbare grondstoffen Chemische intermediairen 12 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen 1 Haalbaarheidsstudie: Masterplan Industriële Biotechnologie voor Vlaanderen, Philippe Willems/Wesley Carpentier, December 2007

13 technologie die het geïntegreerd toepassen van wetenschappelijke disciplines zoals de biochemie, microbiologie, moleculaire genetica en procestechnologie omvat ter ontwikkeling van nuttige processen en producten. Zij is vandaag sterk in opmars en wordt toegepast binnen de domeinen van de chemie, voeding, gezondheidszorg en energievoorziening voor de productie van een heel breed gamma aan stoffen, zoals fijnchemicaliën, farmaceutische grondstoffen, kleurstoffen, geur- en smaakstoffen, solventen, bioplastics, vitamines, voedingsingrediënten en additieven en biobrandstoffen Bioeconomie en biogebaseerde economie Hoewel deze roadmap focust op de Industriële Biotechnologie zelf, wordt deze gekaderd binnen het grotere geheel van de biogebaseerde economie. De relatie tussen Industriële Biotechnologie, biogebaseerde economie en bioeconomie wordt verduidelijkt in figuur 2. De bioeconomie omvat het geheel van activiteiten en sectoren die biomassa produceren en gebruiken. De biogebaseerde economie omvat het gebruik van biomassa voor de productie van materialen en energie en vormt als dusdanig een onderdeel van de bioeconomie. De Industriële Biotechnologie is een sleuteltechnologie voor de biogebaseerde economie, en ligt aan de basis van de productie van heel wat biogebaseerde producten. De overlap tussen biogebaseerde economie en Industriële Biotechnologie is echter niet volledig: enerzijds vormt Industriële Biotechnologie meestal maar één van de vele stappen in de vervaardiging van biogebaseerde producten en bestaan er ook biogebaseerde processen die géén gebruik maken van Industriële Biotechnologie, anderzijds wordt Industriële Biotechnologie ook toegepast buiten de biogebaseerde economie, bijvoorbeeld in de voedingssector en in milieu-toepassingen. Figuur 2: Schematisch overzicht van de relatie tussen Bioeconomie, Biogebaseerde economie of BBE en Industriële Biotechnologie. Gebaseerd en aangepast op basis van het Mina-raad Advies Duurzaam gebruik van biomassa in een bioeconomie 2. 2 Mina-raad Advies Duurzaam gebruik van biomassa in een bio-economie, Feb Via 13

14 3.2 Beleidscontext De Key Enabling Technologies waaronder Industriële Biotechnologie vormen een hoeksteen van het innovatiebeleid zowel op Europees als op Vlaams niveau. Europese innovatie-ondersteunende activiteiten zoals Horizon 2020, de structuurfondsen en het beleid van de Europese Investeringsbank zullen moeten bijdragen aan de Europese KET-strategie. Ook de Slimme Specialisatie strategie voor Vlaanderen zal geënt zijn op de KETs. Naast het initiatief rond de KETs, is er heel wat wetgeving en beleid dat raakt aan het domein van de Industriële Biotechnologie en de biogebaseerde economie, en dit zowel op het Vlaamse, het Belgische als het Europese niveau. Dit gaat niet enkel over onderzoek en innovatie, maar ook over industrieel beleid, milieu, grondstoffenefficiëntie, klimaat en productbeleid. In deze roadmap beperken we ons tot het opsommen van de belangrijkste relevante beleidsinitiatieven. Visie, strategie en aanzet tot actieplan van de Vlaamse overheid voor een duurzame en competitieve bioeconomie in Deze publicatie die de Vlaamse visie en strategie bevat voor een Vlaamse bioeconomie, werd goedgekeurd door de Vlaamse regering op 19 juli Een duurzame bioeconomie waarin innovatie centraal staat, biedt enorme mogelijkheden voor onder andere het verder uitbouwen van een kringloopeconomie, het optimale gebruik van grondstoffen en economische groei. Vlaanderen zet daarom in op een duurzame en competitieve bioeconomie, waarvan het belang in de toekomst alleen maar zal toenemen. Duurzaam Materialenbeheer 4 Duurzaam materialenbeheer is één van de dertien maatschappelijke uitdagingen binnen ViA en zou de hoeksteen moeten worden voor een groenere economie. Op 6 juni 2011 gingen 33 stakeholders het engagement aan om een gemeenschappelijk actieplan op te stellen, wat in 2012 is uitgemond in het Vlaams Materialenprogramma. Het plan moet tegen 2020 de basis leggen voor een economie waarin materialen in slim gesloten circuits draaien. Het actieplan bestaat uit 9 cruciale hefbomen waaronder Duurzame chemie en kunststoffen in een continue kringloop en de Biogebaseerde economie (BBE). Europese strategie voor de bioeconomie 5 In februari 2012 heeft de Europese Commissie een strategie en actieplan goedgekeurd om het gebruik van hernieuwbare hulpbronnen in onze economie te vergroten en deze op duurzamere wijze te benutten: Innovatie voor duurzame groei: een bioeconomie voor Europa. De strategie en het actieplan voor een bioeconomie moeten de weg vrijmaken voor een meer innoverende, duurzame en competitieve maatschappij, die voedselzekerheid verzoent met het gebruik van hernieuwbare grondstoffen voor industriële doeleinden. Het actieplan berust op drie pijlers: de ontwikkeling van nieuwe technologieën en processen voor de bioeconomie, de ontwikkeling van markten en concurrentievermogen in de bioeconomische sectoren, en beleidsmakers en andere belanghebbenden stimuleren om nauwer samen te werken, over de industriële sectoren heen. Als onderdeel van de Europese strategie heeft de Commissie recentelijk de Europese Raad voor bioeconomie opgericht alsook het Europees bioeconomie observatorium. Europese strategie voor een grondstoffen-efficiënt Europa 6 Dit Europese flagship initiatief ondersteunt de transitie naar een grondstoffen-efficiënte en lagekoolstof economie om zo duurzame groei te bereiken. We moeten af van ons huidige patroon van grondstof-verbruik, en moeten onze grondstoffen-efficiëntie drastisch verbeteren om groei en jobs in Europa te verzekeren. Deze inspanningen zullen belangrijke economische opportuniteiten teweegbrengen, de productiviteit verbeteren, de kosten verlagen en de competitiviteit een boost geven. Deze strategie wil een lange-termijn kader 14 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

15 aanbieden voor acties in verschillende beleidsdomeinen waaronder klimaatverandering, energie, tarnsport, industrie, grondstoffen, landbouw, visserij, biodiversiteit en regionale ontwikkeling. 3.3 Markt voor Industriële Biotechnologie Stand van zaken en prognoses De klassieke Industriële Biotechnologie wordt reeds millennia lang gebruikt bij het maken van bv. brood, kaas, bier en wijn. Het is echter pas door de recente technologische vooruitgang en ons beter inzicht in cellulair metabolisme en genetica dat nieuwe opportuniteiten zich aanbieden. Moderne witte biotechnologie is een relatief nieuwe discipline, waarbij verschillende kennisdomeinen nog steeds verder ontwikkeld moeten worden. Er wordt dan ook een aanzienlijke groei verwacht in de komende jaren (gelijkaardig aan de trends die opgetekend werden voor de medische (rode) biotechnologie en de groene of plantenbiotechnologie), zoals vooropgesteld door verscheidene studies (Figuur 3). Figuur 3: Industriële Biotechnologie: de volgende S-curve in biotechnologie? 7 3 Bio-economie in Vlaanderen: Visie, strategie en aanzet tot actieplan van de Vlaamse overheid voor een duurzame en competitieve bioeconomie in 2030, Vlaamse Overheid. Via (http://www.vlaanderen.be/nl/publicaties/detail/bioeconomie-in-vlaanderen) 4 Meer info via 5 Innovating for Sustainable Growth: A Bioeconomy for Europe, {SWD(2012) 11 final} 6 A resource-efficient Europe Flagship initiative under the Europe 2020 Strategy, Brussels, , COM(2011) 7 White Biotechnology, McKinsey & Company, Feb

16 Het gebruik van biotechnologie voor de chemische productie is in de afgelopen tien jaar toegenomen en zal waarschijnlijk blijven toenemen, gedreven door de stijgende energiekosten, nieuwe chemische wetgeving en steeds strengere milieuregels. Volgens Festel Capital was de wereldwijde verkoop van chemicaliën (exclusief biobrandstoffen) gemaakt via biotechnologische processen in 2007 goed voor ongeveer 48 miljard euro of 3,5% van de totale chemische omzet. De voorspelling is dat dit tegen 2017 zal gestegen zijn tot ongeveer 340 miljard euro of 15,4% van de totale omzet in chemische industrie. Op basis van hun onderzoek waren de belangrijkste subsegmenten in 2007 cosmetica en actieve farmaceutische ingrediënten (API). Andere bronnen vertrekken van lichtjes andere veronderstellingen. Een meer recente studie door het Europese BIO-TIC consortium 8 bestudeerde de Europese chemische en biogebaseerde markt, met inclusie van biobrandstoffen en biogas. De actieve farmaceutische ingrediënten werden niet als dusdanig geïncludeerd, maar wel de specifieke via biotechnologie verkregen moleculaire bouwstenen voor deze API s. Deze afbakening benadert heel sterk deze van de voorliggende roadmap. Gebaseerd op beschikbare marktinformatie, schat het BIOTIC consortium de huidige (2013) EU-markt voor de IB sector in zijn geheel op 28 miljard euro. Verreweg het grootste productsegment is antibiotica, gevolgd door biogas en bioethanol (Figuur 4). Figuur 4: Waarde van de IB marktvraag in de EU BIO-TIC Market Roadmap: Draft 2, Meer info via 16 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

17 Volgens de BIOTIC prognoses zal de IB markt in de EU uitgroeien van 28 miljard EUR in 2013 naar 41 miljard EUR in 2020, en naar 52 miljard euro in 2030 (Figuur 5). Deze ontwikkeling betekent een jaarlijkse samengestelde gemiddelde groei (CAGR) van 4% tussen 2010 en de ontwikkeling van nieuwe, efficiënte en kostcompetitieve processen die drop-in biogebaseerde producten produceren (dit zijn producten analoog aan hun conventionele tegenhanger die onmiddellijk via bestaande toepassingen op de markt kunnen worden gebracht) Figuur 5: Prognose voor de IB markt (miljard Euro) in de EU tot 2030 per productcategorie. 10 Wanneer de individuele productsegmenten worden bekeken, kan een onderscheid gemaakt worden in: twee grote en eerder stagnerende productsegmenten, namelijk antibiotica en biogas; twee sterk groeiende productgroepen, namelijk bioethanol en bioplastics/biopolymeren; verscheidene kleinere en stagnerende productsegmenten zoals biosolventen en vitaminen. Algemeen kunnen de volgende ontwikkelingen binnen de markt voor Industriële Biotechnologie verwacht worden voor de periode : Vele van de huidige onderzoeksprojecten bereiken de demonstratie of zelfs eerste commerciële fase, waardoor de volgende 10 jaar cruciaal zullen zijn voor de validatie van biogebaseerde chemicaliën en geavanceerde biobrandstoffen. De markt wordt voornamelijk gedreven door Alhoewel belangrijke investeringen zullen blijven plaatsvinden in Europa en de VS, worden de volgende 10 jaar gekenmerkt door bestaande petrochemie bedrijven uit Azië (China, Thailand, Zuid-Korea en Maleisië), het Midden- Oosten en Latijns-Amerika die op deze wijze hun technologische capaciteiten willen ontwikkelen of diversifiëren. We zien ook een stijgend aantal partnerships en JV s, en de ontwikkeling van clusters voor een optimaal gebruik van grondstoffen, bijproducten en energie. Waar de productie van ethanol als brandstof vandaag voornamelijk door de wetgeving wordt gedreven, zien we de volgende 10 jaar een stijgend gebruik van ethanol voor de productie van ethyleen waarbij een duidelijke link ontstaat met de petrochemie. Biobutanol, geproduceerd uit lignocellulose, wordt belangrijk als biobrandstof en als solvent. Rubber kan worden geproduceerd uitgaande van biogebaseerd isopreen. 10 BIO-TIC Market Roadmap: Draft 2, Meer info via 11 D. Carrez, persoonlijke mededeling; Smithers Rapra - The Future of Alliances and Partnerships in Industrial Biotechnology to 2023 (2013) 17

18 3.3.2 Drivers en belemmeringen In bovenstaande BIO-TIC studie werd in 8 landen gepeild naar de belangrijkste drivers voor de ontwikkeling van de Industriële Biotechnologiemarkt. Gemiddeld gezien beoordeelden de 138 bevraagden populatiegroei, milieubezorgdheden (klimaatverandering, CO 2 -uitstoot, toenemend belang van duurzaamheid), kansen voor de ontwikkeling van producten met nieuwe eigenschappen en de kostprijscompetitiviteit van de grondstoffen als evenredig belangrijke factoren hiervoor. In een online CINBIOS enquête die eind 2009 werd afgenomen antwoordden 250 personen, waarvan 51% vanuit het bedrijfsleven (evenredig verdeeld over chemie, agro-food, milieu, farmacie en (bio )energie) dat de belangrijkste interesses voor Industriële Biotechnologie lagen in de kansen die deze technologie biedt als bron voor nieuwe producten en/of intermediaire grondstoffen en de mogelijkheid van IB als alternatieve, duurzamere technologie voor de huidige processen. Een tweede enquête die in 2013 werd afgenomen door CINBIOS, dit maal in samenwerking met de Vlaamse overheid (EWI), peilde naar de belemmeringen die bedrijven ervaren als producent en/of potentiële afnemer van biogebaseerde producten. De belangrijkste elementen die hierbij naar boven kwamen waren gerelateerd aan een gepercipieerd gebrek aan Kennis over de biogebaseerde opportuniteiten en mogelijkheden Kennis over de juiste expertises in Vlaanderen, of de juiste business partners Risicokapitaal voor het lanceren van nieuwe initiatieven Daarnaast stipten de 82 respondenten uit de industrie een aantal beleidsgerelateerde belemmeringen op: Een gebrek aan financiële stimuli voor demonstratiefase-onderzoek Een gebrek aan een duidelijke langetermijnvisie in het beleid De noodzaak aan coherentie in het beleid dat een level playing field moet bieden voor alle biogebaseerde producten. Een laatste categorie van moeilijkheden die bedrijven ervaren had te maken met de kostprijs van biogebaseerde grondstoffen, de relatief beperkte interesse van de consumenten voor biogebaseerde producten en de hieruit voortvloeiende beperkte meerprijs die producenten kunnen vragen voor hun -duurdere- producten en tenslotte het ontbreken van financiële stimuli voor de marktintroductie van biogebaseerde producten Economische impact voor Vlaanderen In de Haalbaarheidsstudie Industriële Biotechnologie (2008) werd een analyse gemaakt van de Vlaamse biotechnologische industrie. Deze analyse onderscheidde drie categorieën van bedrijven, zijnde 1) de bedrijven die biotechnologie als kernactiviteit hebben waaronder producenten van enzymen, gisten en fermentatieproducten zoals citroenzuur en bioethanol 2) de gebruikers van Industriële Biotechnologie (voornamelijk enzymen) zoals de zetmeelbedrijven (glucoseproducenten), pulp & papierbedrijven, bepaalde chemische bedrijven, de mengvoeder industrie, detergent producenten en 3) de traditionele biotechnologische bedrijven met hierbij als belangrijkste de brouwerijen, bepaalde zuivelbedrijven, industriële bakkerijen en azijnzuurproducenten. In totaal gaat het om een sector die meer dan 3,3 miljard omzet genereert en meer dan jobs vertegenwoordigt. Een meer recente studie in opdracht van de Vlaamse regering 12 analyseerde de status van de biogebaseerde economie (BBE) in Vlaanderen. Dit is een bredere noemer dan het domein van de Industriële Biotechnologie die het onderwerp vormt van deze studie maar houdt er wel nauw verband mee (zie ook paragraaf 3.1.3). Bij het doorrekenen naar economische impact 12 Duurzaam gebruik van en waardecreatie uit hernieuwbare grondstoffen voor de biogebaseerde industriële productie zoals biomaterialen en groene chemicaliën in Vlaanderen; Opties en aanbevelingen voor een geïntegreerd economisch en innovatiebeleid, in coherentie met andere beleidsdomeinen en EU regio s. Oktober Departement EWI, Vlaamse Overheid. 18 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

19 (bruto marge) en tewerkstelling van de biogebaseerde economie, bleek dat tot 1,5% van de totale Vlaamse brutomarge en 0,8% van de totale Vlaamse tewerkstelling gegenereerd wordt door de BBE. Vergelijken we enkel met de industriële sectoren, dan neemt de BBE tot 9% in van de brutomarge van de industrie in Vlaanderen en 5,7% van de tewerkstelling in de Vlaamse industrie. Bijna de helft van de brutomarge uit de BBE komt op conto van de chemische en verpakkingsindustrie. Ten opzichte van 2008 steeg de Vlaamse biogebaseerde economie wat betreft bruto marge met 12% terwijl de Vlaamse industrie er op achteruit ging met 6%. De tewerkstelling in de Vlaamse BBE daalde met 1% in de periode , maar in de Vlaamse industrie daalde de tewerkstelling met 10%. Hieruit is af te leiden dan de BBE een groeiende markt is die gespaard bleef van de crisis, waar de totale Vlaamse industrie duidelijk wel mee af te rekenen had. Hierbij maakten de auteurs de kanttekening dat hun berekening enkel de pure biogebaseerde economie weergeeft. De productie van de basis(landbouw)grondstoffen en de betrokken landbouwers zaten hier niet in vervat. Ook de verdere verkoop of verwerking van afgewerkte producten werd niet berekend. De auteurs gingen er dan ook van uit dat de BBE nog een hefboomeffect teweeg kan brengen op de rest van de Vlaamse economie. 3.4 Patentanalyse Parellel met deze roadmap studie werd een patentanalyse uitgevoerd door ECOOM voor de verschillende KETs. ECOOM is het expertisecentrum voor O&O-monitoring van de KULeuven. Zij beschikken over toegang tot de PATSTAT databank, die geavanceerde statistische analyses van octrooidatabanken toelaat. Hoewel patentanalyses een aantal inherente beperkingen hebben, kunnen er toch een aantal interessante conclusies getrokken worden voor het domein van de Industriële Biotechnologie. Hieronder volgt een korte samenvatting van de werkwijze en de conclusies. De volledige analyse is beschikbaar in Bijlage Werkwijze De gebruikte domeinafbakening voor Industriële Biotechnologie is gebaseerd op een gecombineerde aanpak, waarbij de afbakening uit een voorgaande Europese studie, ontwikkeld door Idea, aangepast en aangevuld werd met input van het KET-IB team. De indeling van patentdatabanken volgens IPC-klassen gebeurt veelal volgens sectoren en/of productcategorieën, en leent zich daarom moeilijk tot een selectie van relevante klassen voor Industriële Biotechnologie, wat een enabling technologie is binnen veel sectoren en voor veel productcategorieën, maar die niet steeds één op één te matchen is met een specifieke IPC-klasse. Na een grondige analyse van de resultaten werden in een iteratief proces de IPCdomeinen steeds verder verfijnd en gereduceerd totdat een dataset werd verkregen die nog louter patenten bevatte met een hoge relevantie voor het domein van de Industriële Biotechnologie. Alle tellingen zijn uitgevoerd op jaarbasis, voor prioriteitsjaren tussen 2000 en Voor de dynamische indicatoren werd een opdeling voorzien in twee tijdsperioden: en Een tweede beperking is dus dat er geen rekening kan gehouden worden met de ontwikkelingen tijdens de laatste vijf jaren, waardoor we geen zicht hebben op de recente ontwikkelingen. Daarnaast gebeurt de geografische dekking op basis van aanvragersadressen in Vlaanderen, terwijl niet alle patenten voor in Vlaanderen ontwikkelde activiteiten ook effectief in Vlaanderen worden ingediend. De volgende basisindicatoren werden berekend (zie Bijlage 1): 1. Octrooivolumes: Absolute aantallen octrooifamilies, per jaar voor de betreffende periode. 2. Domeinaandeel: Aandeel aan octrooien in het domein Industriële Biotechnologie in de totale Belgische en Vlaamse octrooiportefeuille. 3. Marktaandeel: Aandeel van Belgische / Vlaam- 19

20 se Industriële Biotechnologie-octrooien in globale octrooivolumes. 4. Specialisatie: RTA (Relative Technological Advantage) in Industriële Biotechnologie voor België en Vlaanderen t.o.v. de wereld 5. Specialisatie: RTA (Relative Technological Advantage) in Industriële Biotechnologie voor België en Vlaanderen t.o.v. EU Mid-term dynamieken: Evolutie in octrooivolumes tussen periode en Conclusies De octrooivolumes voor Industriële Biotechnologie in Vlaanderen en België vertonen een relatief onstabiele trend, waarbij periodes van groei en daling elkaar afwisselen over de beschouwde periode. Het aandeel van België in de EU-15 octrooiportefeuille in Industriële Biotechnologie bedraagt ongeveer 4%. Het aandeel van Vlaanderen binnen België bedraagt gemiddeld 63%. In het totaal werden over de beschouwde periode ( ) 310 EPO octrooifamilies aangevraagd in Vlaanderen. Net als de volumes vertonen de domeinaandelen van Industriële Biotechnologie voor Vlaanderen (gemiddeld 4,6%) en België (gemiddeld 4,5%) een relatief onstabiele trend. Over de hele periode beschouwd is een lichte daling merkbaar, al zijn de Vlaamse en Belgische domeinaandelen consistent hoger dan het Europese domeinaandeel. Ongeveer 1% van de wereldwijde octrooien in Industriële Biotechnologie is afkomstig uit Vlaanderen. Het marktaandeel voor België is 2%. Het Europese marktaandeel in Industriële Biotechnologie is gemiddeld 38%. De aandelen van Vlaanderen in de Europese Industriële Biotechnologie octrooien bedraagt gemiddeld 2,7%. Er is een aanzienlijke specialisatie voor België en Vlaanderen in het domein van de Industriële Biotechnologie, zowel in vergelijking met de rest van de wereld als in vergelijking met de EU-15. Hoewel op korte termijn afwisselende schommelingen zichtbaar zijn, lijkt de specialisatiegraad eerder stabiel te blijven wanneer we de volledige periode beschouwen. De trends voor Vlaanderen en België zijn gelijkaardig, maar de specialisatiegraad voor Vlaanderen ligt net iets hoger dan die voor heel België. Europa blijkt doorheen de beschouwde periode eerder ondergespecialiseerd te zijn in het domein van de industriële biotechnologie ten opzichte van de andere KETS. Er is geen mid-term groeidynamiek voor Industriële Biotechnologie octrooien in Vlaanderen en België: zowel een duidelijke groei als een duidelijke afname ontbreken. 20 Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen

Key Enabling Technology (KET) Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen. Samenvatting en conclusies, EWI focus, 13/04/2015

Key Enabling Technology (KET) Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen. Samenvatting en conclusies, EWI focus, 13/04/2015 Key Enabling Technology (KET) Industriële Biotechnologie: een roadmap voor Vlaanderen Samenvatting en conclusies, EWI focus, 13/04/2015 Oproep Vlaamse roadmapping voor KETs, IWT, juni 2013 Wat: één van

Nadere informatie

FLANDERS INNOVATION HUB FOR SUSTAINABLE CHEMISTRY TINE SCHAERLAEKENS, PROGRAM MANAGER

FLANDERS INNOVATION HUB FOR SUSTAINABLE CHEMISTRY TINE SCHAERLAEKENS, PROGRAM MANAGER FLANDERS INNOVATION HUB FOR SUSTAINABLE CHEMISTRY TINE SCHAERLAEKENS, PROGRAM MANAGER Chemical industry 2012 Labour creation Trade balance 89.700 direct 150.000 indirect Chem & life sc > 25 billion All

Nadere informatie

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid

Danielle Raspoet. VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020. Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid VRWB Clusters en hun Speerpunten gelinkt aan Vlaanderen in Actie Pact 2020 Danielle Raspoet Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid Vlaams Innovatienetwerk, Gent 1 Technologie & Innovatie in Vlaanderen: Prioriteiten

Nadere informatie

EEN NIEUW DIGITAAL KENNISPLATFORM VOOR DE BIO-ECONOMIE IN VLAANDEREN. Linda Verdonck POM Oost-Vlaanderen

EEN NIEUW DIGITAAL KENNISPLATFORM VOOR DE BIO-ECONOMIE IN VLAANDEREN. Linda Verdonck POM Oost-Vlaanderen EEN NIEUW DIGITAAL KENNISPLATFORM VOOR DE BIO-ECONOMIE IN VLAANDEREN Linda Verdonck POM Oost-Vlaanderen Digitaal kennisplatform bio-economie een initiatief van de POM Oost-Vlaanderen als provinciale antenne

Nadere informatie

SLIMME SPECIALISATIE IN VLAANDEREN. Frans Dieryck, voorzitter Raad Van Bestuur Jan Van Havenbergh, algemeen directeur 25-2-2013

SLIMME SPECIALISATIE IN VLAANDEREN. Frans Dieryck, voorzitter Raad Van Bestuur Jan Van Havenbergh, algemeen directeur 25-2-2013 SLIMME SPECIALISATIE IN VLAANDEREN Frans Dieryck, voorzitter Raad Van Bestuur Jan Van Havenbergh, algemeen directeur 25-2-2013 Het eco-systeem De scheikundige industrie is de grootste Vlaamse economische

Nadere informatie

EWI Focus 13 april 2015. Key Enabling Technologies. Roadmaps. Waar staan we en waar gaan we naartoe?

EWI Focus 13 april 2015. Key Enabling Technologies. Roadmaps. Waar staan we en waar gaan we naartoe? EWI Focus 13 april 2015 Key Enabling Technologies Roadmaps Waar staan we en waar gaan we naartoe? Agenda 09u-00-09u30 09u30-09u35 09u35-09u50 09u50-10u10 10u10-10u30 10u30-10u50 10u50-11u10 11u10-11u30

Nadere informatie

Horizon 2020. MKB instrument & Fast track to Innovation. Martijn Lammers. Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020.

Horizon 2020. MKB instrument & Fast track to Innovation. Martijn Lammers. Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020. Horizon 2020 MKB instrument & Fast track to Innovation 10 juni 2015 Martijn Lammers Nationaal Contactpunt voor het MKB in Horizon 2020 2 1 Boodschap 3 MKB instrument: wat is het? Financiering voor High

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

14/09/2012 WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD. Elie Ratinckx VRWI

14/09/2012 WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD. Elie Ratinckx VRWI WETENSCHAP, TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN DE MAATSCHAPPIJ: EEN PRAKTIJKVOORBEELD Elie Ratinckx VRWI Studiedag Toekomstverkenningen 21 september 2012 HISTORIEK VRWI TOEKOMSTVERKENNINGEN Ontwikkeling Methodologie

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Vlaams Kenniscentrum water. Van projectidee tot projectconsortium

Vlaams Kenniscentrum water. Van projectidee tot projectconsortium Vlaams Kenniscentrum water Van projectidee tot projectconsortium ca. 600 calls -> 96 calls Intern gebruik -> nuttig voor Vlaanderen 96 calls -> 34 calls -> 6 thema s o o o o o o Sustainable rural development

Nadere informatie

Inkoop en de link naar de value chain

Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain 24 juni 2014 An aligned supply chain Bron: Van Veen, 2011 Historical difference supply chain/ logistics domain vs value chain

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

BIJDRAGE VAN FISCH AAN VMP CHEMIE EN KUNSTSTOFFEN IN EEN GESLOTEN KRINGLOOP

BIJDRAGE VAN FISCH AAN VMP CHEMIE EN KUNSTSTOFFEN IN EEN GESLOTEN KRINGLOOP FLANDERS INNOVATION HUB FOR SUSTAINABLE CHEMISTRY BIJDRAGE VAN FISCH AAN VMP CHEMIE EN KUNSTSTOFFEN IN EEN GESLOTEN KRINGLOOP LEENTJE CROES, PROGRAM MANAGER Chemical industry2012 Labour creation Trade

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Peter Tom Jones. Bijdrage Peter Tom Jones. Duurzaam Materialenbeheer, Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, KU Leuven 13/05/2014

Peter Tom Jones. Bijdrage Peter Tom Jones. Duurzaam Materialenbeheer, Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, KU Leuven 13/05/2014 Stuur uw vragen naar: +32 470 533 966 Peter Tom Jones Duurzaam Materialenbeheer, Departement Metaalkunde en Toegepaste Materiaalkunde, KU Leuven Bijdrage Peter Tom Jones Dr. Ir. Peter Tom Jones (IOF Onderzoeksmanager

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

College 1 inleiding ondernemerschap

College 1 inleiding ondernemerschap College 1 inleiding ondernemerschap Ondernemen is het uitvoeren van innovaties waarbij discontinuïteit wordt veroorzaakt - discontinuïteit is het creëren van waarde die voorheen nog niet beschikbaar was

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014

SOC Maakindustrie & Made Different. Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 SOC Maakindustrie & Made Different Wilson De Pril, Directeur-generaal Agoria Vlaanderen 15 mei 2014 Agoria: federatie van de technologische industrie 1.700 ondernemingen 10 domeinen Information and Communication

Nadere informatie

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst?

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? on behalf of Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? Symposium Groene ICT en Duurzaamheid in het hoger onderwijs 30-01-2014 Ger Fischer Woord vooraf Nieuwe start cartoon? 2 Onderwerpen

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen

3/12/13. Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen 3/12/13 Horizon 2020 Challenge 5: klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Mieke Houwen Horizon 2020 : klimaat, milieu, resource efficiency en grondstoffen Agenda n Horizon 2020 algemeen n

Nadere informatie

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com Best? New practice industry-university cooperation Chemelot InSciTe www.chemelot-inscite.com Aanleiding / Externe ontwikkelingen Wetenschappelijke competitie neemt toe; universiteit moet zich op sterktes

Nadere informatie

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange

Agri Investment Fund. Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015. Marc Rosiers Nicolas De Lange Agri Investment Fund Studienamiddag Bio Economie 9 November 2015 Marc Rosiers Nicolas De Lange Inhoudstafel 1. Agri Investment Fund 2. Actiedomeinen FromFarm tofood Smart Farming Sustainable Farming Biobased

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Request For Proposal, 17/06/2013

Request For Proposal, 17/06/2013 Request For Proposal, 17/06/2013 Projecttitel: Transformatie van lignocellulose houdende biomassa tot pyrolyse olie voor de productie van bio bitumen en harsen Korte titel: BioTumen II Project ID Type

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie is de redding van de Nederlandse Economie 3D printing als voorbeeld van een nieuw industrieel paradigma Managing Director Industrial Innovation 2 Hier de RTL video over 3D-printen invoegen 3 De vraag Een

Nadere informatie

OPEN PRODUCTIE CONCEPT. BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen

OPEN PRODUCTIE CONCEPT. BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen OPEN PRODUCTIE CONCEPT BioRaf 24/10/2013 Johan Verbruggen Ambitie OMC 1. Ter beschikking stellen infrastructuur 2. Ter beschikking stellen van productietechnologieën/-methoden 3. Ontwikkeling van nieuwe

Nadere informatie

Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen

Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen Het nieuw industrieel beleid: - een korte review -de rol van Agentschap Ondernemen Industrie in Vlaanderen blijft belangrijk 40 % Vlaamse toegevoegde waarde (15% BBP) 70 % O&O uitgaven 80 % Vlaamse export

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

1 jaar FISCH: time to party?

1 jaar FISCH: time to party? 1 jaar 1 jaar FISCH: time to party? 1 jaar FISCH: eerder een meiboomviering Het staat symbool voor voorspoed en vruchtbaarheid voor de bewoners van het huis. Deze traditie vindt zijn oorsprong in het feit

Nadere informatie

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011 Workshop 3 Digitale inclusie Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa Brussel, 11.10.2011 2 E-inclusion e-inclusie (of digitale inclusie) verwijst naar alle beleidslijneninitiatieven die een inclusieve

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert 1 Fossiele grondstoffen worden steeds duurder Petroleumprijs in dollar per vat Hernieuwbare grondstoffen: opbrengst per ha stijgt voortdurend

Nadere informatie

Hoe ontwikkel je een regionale economy?

Hoe ontwikkel je een regionale economy? 1 Hoe ontwikkel je een regionale economy? Model van 5 elementen Excellent Science World leading and accessible positions in sciences People make the difference Attracting world class scientists and talented

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

Next Generation Energy. Tomorrow will be what we make today Sustainable product development is today s reality

Next Generation Energy. Tomorrow will be what we make today Sustainable product development is today s reality Next Generation Energy Tomorrow will be what we make today Sustainable product development is today s reality ZIRK Technology biedt (nieuw) inzicht en ondersteuning bij het produceren van Bioproducten

Nadere informatie

Van Kennis naar Kassa. Ir. Drs. B.P.A. (Bart) Vander Velpen (Royal Haskoning)

Van Kennis naar Kassa. Ir. Drs. B.P.A. (Bart) Vander Velpen (Royal Haskoning) Van Kennis naar Kassa Ir. Drs. B.P.A. (Bart) Vander Velpen (Royal Haskoning) 1 Waarom wordt Biobased Industry beschouwd als de 4 de industriële revolutie 2 Ter bescherming van uw privacy is het automatisch

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M 09-10-2015 KPN Internet of Things LoRa en M2M The device revolution Van traditionele telefonie naar Internet of Things 50 40 20 jaar 50 miljard apparaten 30 20 10 100 jaar 1 miljard connected woningen

Nadere informatie

PHA programma: Introductie & consortium vorming

PHA programma: Introductie & consortium vorming PHA programma: Introductie & consortium vorming Christiaan Bolck Program manager materials - Wageningen UR Workshop PHA 17 December 2013 Wageningen Forum Biorefinery; nieuwe waardeketens van groene grondstoffen

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Smart Delta Resources

Smart Delta Resources Smart Delta Resources Slimme Energie & Grondstof uitwisselingen in de Delta Regio Het resultaat van gezamenlijke inzet is groter dan de som van de individuele inspanningen Werkconferentie Energieakkoord

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam

PICA Patient flow Improvement center Amsterdam Operations research bij strategische capaciteitsbeslissingen in de zorg Ger Koole 26 mei 2008 Wat is Operations research? operations research (O.R.) is the discipline of applying advanced analytical methods

Nadere informatie

Zet Cradle to Cradle de nieuwe krijtlijnen uit voor duurzame producten?

Zet Cradle to Cradle de nieuwe krijtlijnen uit voor duurzame producten? 26/03/2010 Zet Cradle to Cradle de nieuwe krijtlijnen uit voor duurzame producten? Dr. Karl Vrancken projectenmanager - VITO VITO Unit transitie energie en milieu» Energie en emissie modellering en monitoring»

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Sustainable Concrete Centre. Duurzaam Innoveren in beton

Sustainable Concrete Centre. Duurzaam Innoveren in beton Sustainable Concrete Centre Duurzaam Innoveren in beton Sustainable Concrete Centre Oosterhout (NB), The Netherlands Director: Mantijn van Leeuwen m.vanleeuwen@crh-scc.nl +31 6 2275 4364 CRH in Nederland

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

Biobased Economy in BioBRUG tussen wetenschap en praktijk

Biobased Economy in BioBRUG tussen wetenschap en praktijk B r u g t u s s e n m a r k t e n k e n n i s i n d e r e g i o v o o r d e b i o b a s e d e c o n o m y Biobased Economy in BioBRUG tussen wetenschap en praktijk Prof. dr. Gert-Jan Euverink 14 11-2012

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Mindfulness als Aanvullende Hulpbron bij het JD R model voor het. Verklaren van Bevlogenheid bij Werknemers uit het Bankwezen in.

Mindfulness als Aanvullende Hulpbron bij het JD R model voor het. Verklaren van Bevlogenheid bij Werknemers uit het Bankwezen in. Mindfulness als Aanvullende Hulpbron bij het JD R model voor het Verklaren van Bevlogenheid bij Werknemers uit het Bankwezen in Vlaanderen Mindfulness as an Additional Resource for the JD R Model to Explain

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

SYMBIOSE WORKSHOP. From a traditional to an innovative business concept creating a sustainable material management process

SYMBIOSE WORKSHOP. From a traditional to an innovative business concept creating a sustainable material management process SYMBIOSE WORKSHOP From a traditional to an innovative business concept creating a sustainable material management process Gert De Bruyn Tom Van Den Noortgaete Royal HaskoningDHV Sustainable 7,000 professionals

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DE CONSUMENT IN DE ZORG? Fragmentatie ehealth initiatieven zorgen weer voor eilandjes in de zorg: ICT leveranciers, Regio s, Ziekenhuizen, Klinieken, Patiënt Verenigingen, Verzekeraars,

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen For a presentation in ppt format, Please call +31 6 11356703 or send an e-mail to info@flostock.com Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen Robert Peels Supply Chain Innovations April

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Vandaagafval morgengrondstof!

Vandaagafval morgengrondstof! Vandaagafval morgengrondstof! 5de Vlaams Milieucongres IFEST 21 October 2008 Florens Slob Manager Sustainable Business Solutions Van Gansewinkel Group Agenda Korte verkenning Cradle to Cradle concept &

Nadere informatie

the Roadmap Advanced Materials in Flanders 2015 Guido Verhoeven

the Roadmap Advanced Materials in Flanders 2015 Guido Verhoeven the Roadmap Advanced Materials in Flanders 2015 Guido Verhoeven Advanced Materials in Flanders Opdracht aanvaard door FISCH + SIM Uitgevoerd onder leiding van Hugo Lievens In samenwerking met Agoria/ Sirris

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

Luchtkwaliteit: een Europees perspectief

Luchtkwaliteit: een Europees perspectief Luchtkwaliteit: een Europees perspectief Conferentie Luchtkwaliteit Brussel, 5 december 2014 Dr Hans Bruyninckx Executive Director European Environment Agency EEA rapporten 2014 Luchtverontreiniging een

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge

Bio- olie : realiteit en toekomst. Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Bio- olie : realiteit en toekomst Ir. Tom Anthonis Ugent Inbio.be 6 april 2011 Is er nog afval Febem Interafval te Brugge Dank & bron Prof. Tony Bridgwater BioEnergy Research Group Aston University, Birmingham

Nadere informatie

Inhoud. » Wat is Sunbuilt? » Timing van het project. » Wat wordt geïnvesteerd? » Wat is de meerwaarde voor u?

Inhoud. » Wat is Sunbuilt? » Timing van het project. » Wat wordt geïnvesteerd? » Wat is de meerwaarde voor u? Inhoud» Wat is Sunbuilt?» Timing van het project» Wat wordt geïnvesteerd?» Wat is de meerwaarde voor u? 2 Wat is SUNBUILT?» EFRO investeringsproject:» Promotor: VITO» Copromotor K.H.Kempen/Thomas More»

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Vlaams afval- en materialencongres 6 april

Vlaams afval- en materialencongres 6 april Vlaams afval- en materialencongres 6 april Erik de Baedts Directeur NVRD President MWE Board member ISWA Strategisch omgaan met grondstoffen Nederlandse vereniging van gemeenten ogv afvalbeheer & reiniging

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Dr Doede J Binnema. Programm leader Food&Nutrition HANNN

Dr Doede J Binnema. Programm leader Food&Nutrition HANNN Dr Doede J Binnema Programm leader Food&Nutrition HANNN Why is a cluster needed? Healthy Ageing has become an important pillar of R&D (e.g. Lifelines & ERIBA) in the three provinces of the Northern Netherlands

Nadere informatie

ROADMAP VALORISATIE VAN NEVENSTROMEN LEENTJE CROES, JAN SULS PROGRAMMA MANAGERS FISCH

ROADMAP VALORISATIE VAN NEVENSTROMEN LEENTJE CROES, JAN SULS PROGRAMMA MANAGERS FISCH ROADMAP VALORISATIE VAN NEVENSTROMEN LEENTJE CROES, JAN SULS PROGRAMMA MANAGERS FISCH Waarom FISCH roadmaps? Hulpmiddel voor FISCH en de Vlaamse chemiesector om duidelijke ontwikkeltrajecten aan te wijzen

Nadere informatie