De natuurlijke methode van Freinet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De natuurlijke methode van Freinet"

Transcriptie

1 De natuurlijke methode van Freinet Nicolas Go, coöperatief onderzoekscentrum van ICEM In een wereld die uit hem voortkomt, kan de mens alles worden! (Joé Bousquet, Le Temps et les hommes ) Inleiding Ik wil het Natuurlijk leren hier niet als historicus ontwikkelen door aan te tonen hoe praktijk en theorie van de Natuurlijke Methode zich geleidelijk ontwikkelden. Ik wil hier komen tot een analyse van de Natuurlijke Methode om te verduidelijken waar het begrip voor staat. Ik meen dat dit op tweeërlei wijze te verantwoorden is. Enerzijds als eerbetoon aan Paul Le Bohec, onlangs overleden. Hij was het die, als enige na Freinet, dit onderwerp verder schriftelijk heeft uitgewerkt, die onvermoeibaar gewerkt heeft aan het verdiepen en het theoretiseren van zijn praktijk. Anderzijds, omdat mijn bevindingen er op wijzen dat de Moderne School het risico loopt langzamerhand haar grondbeginselen, zoals ontwikkeld in ondermeer L Education du Travail en La Méthode Naturelle, uit het oog te verliezen. Hierdoor kan het uitwerken van een praktijk die hierdoor geïnspireerd is, in het gedrang komen. Maar waarom de Natuurlijke Methode? Het antwoord is eenvoudig: het is het fundament van de Freinetpedagogiek. Ze fundeert als algemene categorie het geheel van de ontdekkingen en bevindingen van De Moderne School : ze biedt een kader voor het tastenderwijs experimenteren, waarvan Freinet de algemene geldigheid heeft onderzocht in zijn boek Essai de psychologie sensible. De NM verbindt de individuele processen in een sociale en politieke context, die van de coöperatie. Ze concretiseert de filosofische principes van een opvoeding tot wijsheid die Freinet heeft voorgesteld in zijn hoofdwerk: L Education du travail Ik zei dat de Moderne School zijn grondbeginselen dreigde te verliezen. Dit is wat zou gebeuren als men de Natuurlijk Methode niet meer centraal zou stellen. Als dit gebeurt dan constateren we dat de werking vervaagt, het Freinetgehalte verdwijnt, verzwakt, wordt minder helder, minder krachtig, minder gedurfd. De coöperatie beperkt zich dan vaak tot een verzameling van collectieve regels, het werk tot een aantal activiteiten en technieken. Het tastenderwijs experimenteren wordt beperkt door een programma, het zich uiten beperkt zich tot het woord nemen, de communicatie wordt herleid tot het geven van eenvoudige informatie of het ventileren van meningen, creëren is beperkt tot een paar activiteiten. Ik ben er nochtans van overtuigd dat alles nog kan en dat er weinig nodig is opdat de Moderne School opnieuw een beweging van pioniers zou worden, gedragen door een creatieve energie. De tweede vraag die zich stelt is de volgende: Natuurlijke Methode van wat? Het antwoord is even eenvoudig: een natuurlijke methode om te leren. We mogen niet vergeten dat kinderen door de NM leren en dat de opvoeding er één is van en door het werk. Er wordt vaak gedacht dat binnen de Freinetpedagogie minder eisen worden gesteld. Niets is minder 1

2 waar: de eisen liggen juist heel hoog, vooral omdat ze meer omvatten dan enkel het domein van het schoolse leren. Zoals Freinet het verduidelijkt i.v.m. de taal: onze natuurlijke lees- en schrijfmethode is voornamelijk een levensmethode. In onze klassen wordt veel en anders gewerkt. In het bijzonder: het werk wordt beleefd als vreugdevol. In hetgeen volgt zal ik dit proberen te verduidelijken. DE PRINCIPES VAN DE NATUURLIJKE METHODE Het eerste wat Freinet tot zijn verwondering constateerde was dat kinderen zich op school vervelen. Hij kwam tot de voor de hand liggende conclusie dat kinderen niets echt kunnen leren als ze zich vervelen. Als een leerling zich op school verveelt, dan werkt hij niet en als hij niet werkt, dan zal de traditionele school hem hiertoe verplichten. Daaruit vloeien alle autoriteitsproblemen voort, de discipline, de controle, de sancties en bijgevolg, ongelijke kansen en de mislukking op school. Hij heeft geprobeerd te achterhalen waarom leerlingen zo weerbarstig zijn. Zijn antwoord was heel verbazend en zeer vernieuwend: Ze vervelen zich niet omdat ze moeten werken, integendeel, het is omdat ze niet werken dat ze zich vervelen. Hij had de oplossing gevonden tussen het teveel aan (opgelegd) werken enerzijds en het tekort aan werken, zoals in een school die het spel centraal stelt, anderzijds. Zijn motto was: men moet het werk loskoppelen van het schoolse. Het is het pedagogische luik van de economische en politieke strijd tegen de vervreemding door het opgelegde werk. De traditionele klas zet kinderen niet aan het werk, ze legt hen schoolse taken op en ontneemt hen zo de creatieve krachten van het leven en het verlangen. Vooraleer verder in te gaan op het eigene van de NM wil ik nog twee fundamentele punten verduidelijken omdat ze vaak veronachtzaamd worden. Enerzijds sloot Freinet aan bij een politiek revolutionaire visie en anderzijds ontwikkelde hij een filosofische visie op wijsheid. Omdat hij bovenal een doener was en animator van een grote pedagogische beweging, heeft hij zich voornamelijk bezig gehouden met vragen uit de pedagogische praktijk. Maar men kan niets begrijpen van zijn handelen, als men het niet in relatie brengt met wat voor hem centraal is, namelijk het ontwikkelen van een project van revolutionaire wijsheid. Dit punt zou verder moeten ontwikkeld worden. De Natuurlijke Methode is de concrete en specifieke vorm die dit project aanneemt in een pedagogische context. De kracht van het leven (het belang van het verlangen) Er ligt aan de basis van de Freinetgedachte en de Natuurlijke Methode een strikt materiële beschouwing, een beschouwing vanuit het gezonde verstand, die teruggaat tot de filosofie van de Fysici uit het oude Griekenland: Het menselijk wezen is bezield door een levensprincipe dat hem ertoe aanzet om voortdurend op te klimmen, te groeien, zich te vervolmaken, steunend op mechanismen en hulpmiddelen om maximaal greep te krijgen op zijn omgeving. 2

3 Freinet verduidelijkt elders wat hij verstaat onder het leven : ik neem het leven in zijn beweging zonder vooroordelen t.o.v. oorsprong of doel. Ik stel alleen vast dat de mens wordt geboren, opgroeit, zich vermenigvuldigt, aftakelt en sterft. Dit leven, aan de oorsprong van alle menselijk handelen, beschouwt hij als een kracht, geïnspireerd door de lectuur van Nietzsche. Ziehier hoe hij het uitdrukt: bij de realisatie van dit levensproces voor de normale ontwikkeling van de mens, gebruikt het individu een maximaal aan levenspotentieel dat ik vermogen, kracht zou noemen. Concreet betekent dit het volgende voor de opvoeder: Als hij zijn klas binnenkomt, ziet hij niet noodzakelijk leerlingen voor zich; het zijn levenskrachten die zich manifesteren, openbaren en elkaar opzoeken. Elk kind is een individuele levenskracht, in een historische context, dat op alle manieren probeert te groeien. De opvoeder heeft te maken met uitingen van vermogen, van kracht die afwisselend verminderen en vermeerderen. Bijvoorbeeld als een kind een eigen tekst naar voor brengt in de groep, die hem apprecieert en applaudisseert, ondervindt hij toename van zijn competentie wat automatisch een intense voldoening geeft. Een kind uit CM2 (5 de leerjaar), Erwan, ontdekt als gevolg van veelvuldig onderzoek zelfstandig de methode van Gauss om de som van de cijfers 1 tot 18 te berekenen. Hij ziet dat het eerste en laatste cijfer 19 geeft, identiek aan de som van het tweede en voorlaatste cijfer, het derde en derdelaatste enz.. Hij kan de som van de eerst achttien cijfers dus herleiden tot 9x19=171. Hij onderzocht dit ook voor andere cijfers en komt tot de conclusie dat de som van de n eerste gehele getallen altijd kan vertaald worden als het product n.(n+1)/2. Tijdens zijn onderzoek en tijdens de bespreking in de groep ervaart hij een aha-erlebnis, een Eureka die uitmondt in het gevoel geslaagd te zijn. Wellicht is dit voor hem een cruciale ervaring, zowel intellectueel, sociaal als affectief. Het is deze toename van competentie die iedereen zoekt en die de Natuurlijke Methode tracht mogelijk te maken, probeert te vergemakkelijken en uit te breiden. Deze gerichtheid op een toename van de competentie is een andere naam voor verlangen. Freinet zit op dezelfde golflengte als Aristoteles die schrijft: Er is slechts één drijfveer: het vermogen tot verlangen. We zouden dit idee zo kunnen samenvatten: De Natuurlijke Methode creëert een omgeving die het toenemen van de eigen mogelijkheden bevordert. Maar men moet onmiddellijk toevoegen: ze doet dit in een coöperatief kader, waardoor wat individueel onderzocht wordt getoetst wordt aan de gemeenschap en zo aanleiding geeft tot het cultureel patrimonium van de klas. De vruchtbaarheid van het milieu Het principe van coöperatie is (alvorens een politiek principe te zijn) een principe dat ik ethisch zou willen noemen en de uitbreiding is van biologische fenomenen naar het sociale: coöperatie is de wijze bij uitstek om ontmoetingen en dus de groei van wederzijdse competentie te bevorderen. 3

4 Een ontmoeting van een uiting van kracht, zonder enig teken van macht: macht is altijd een uitwerking van kracht ten koste van een andere. Er is sprake van macht telkens een kracht toeneemt terwijl ze een andere kracht doet afnemen. In de coöperatie, gebeurt het omgekeerde: het toenemen van kracht veroorzaakt het groeien van een ander. Bijvoorbeeld: als Erwan zijn methode van Gauss voorstelt aan de groep, is het niet om zich superieur boven de anderen te stellen, het is om zijn ontdekking te delen en bij anderen zijn eigen vermogenstoename over te brengen. Waarom zou hij dat doen? Omdat het menselijker is, omdat het vreugdevoller is. Dat is ethisch. Maar Freinet ziet er eveneens een natuurlijk proces in: het leren door nabootsen, door betrokkenheid waardoor vaak de meest opvallende vooruitgang wordt geboekt, en die hij de wet van de resonantie (loi de la résonance) noemt. Sta me toe iets uitgebreider te citeren: Het individu heeft de behoefte om, niet alleen psychologisch maar ook functioneel, zijn daden, gebaren, expressie af te stemmen op die van de individuen die hem omringen. Elke gebrek aan overeenstemming, aan harmonie wordt aangevoeld als desintegratie en wordt als pijnlijk ervaren. Het zou onvoldoende zijn om enkel te spreken over nabootsen. Het is diepgaander, organisch, imperatief: een beweging vraagt om een gelijkaardige beweging, zoals een trilling die op dezelfde golflengte wordt overgebracht, laat sidderen, een roep die om eenzelfde roep schreeuwt. Volgens die wet van resonantie, is het normaal dat het kind dat graag in kracht toeneemt, tracht zijn bewegingen en uitingen in samenspraak met de gedragingen en woorden van zijn omgeving, in overeenstemming te brengen. Deze empirische bevinding wordt tegenwoordig bevestigd door neurologisch onderzoek, zie b.v. het recente werk van prof. Giocomo Rizzolati over de spiegelneuronen (neurones miroirs). Er is een efficiënte verlenging van de neurologische fenomenen van leren door nabootsing naar sociale activiteiten die aanleiding geven tot betekenis en tot de organisatie van de diverse noden. Het is een sociaal handelen van kennen en her-kennen, dat plaatsvindt in volle complexiteit, in tegenstelling tot traditioneel onderwijs dat uitsluitend gericht is op het kennen, houdt ze rekening met de mens in zijn totaliteit, ze mobiliseert wat Paul Ricoeur tijdens zijn onderhoud met Jean-Pierre Changeux heeft genoemd: de integrale ervaring, de totale ervaring, complex en volledig, of nog fenomenologische ervaring. Men zal mij deze theoretische verwijzingen vergeven. Het is geen vrijblijvend intellectualisme, maar een poging om aan te tonen hoe modern de denkwijze van Freinet en hoe actueel de Natuurlijke Methode is. Sta me toe om aan te halen wat Gilles Deleuze zegt in verband met het verlangen: men verlangt nooit een afzonderlijk geïsoleerd voorwerp, men verlangt altijd in een globale context. Verlangens grijpen op elkaar in, verlangen is steeds meervoudig. In wat de kinderen zeggen schrijft de filosoof: een omgeving bestaat uit kwaliteit, materie, vermogen en gebeurtenissen. bvb: de straat met haar materie: de stenen, haar geluiden als het geschreeuw van de verkopers, haar dieren zoals de ingespannen paarden, haar drama s (een paard glijdt uit, een paard valt, een paard wordt geslagen, ) ( )( ) 4

5 De kleine Hans (bestudeerd door Freud) beschrijft een paard door middel van een lijst van eigenschappen, actief en passief: een grote plas maken, zware lasten dragen, ooglappen hebben, bijten, vallen, geslagen worden, bewegingen maken met zijn benen. Het is de veelheid van eigenschappen, van corresponderende affecten, die een weergave is van de intensiteit van het gebeuren (tijdens het gesprek is le fait-pipi, het maken van de plas, een kernmoment dat de verschillende affecten in herinnering brengt). De Natuurlijke Methode creëert een dusdanig complexe omgeving waar de gebeurtenissen, de vermogens, de intensiteit, gedijen als gevolg van de creatieve activiteit en de coöperatie. In de Freinetpedagogie is er geen sprake van geprogrammeerde lessen noch van gecontroleerde vorderingen. Er is een opeenvolging van gebeurtenissen in de onzekerheid georganiseerd door het coöperatieve werk, waar diverse vermogens zich in actie ontwikkelen en elkaar bevruchten. Het milieu is zodanig geïnstitutionaliseerd dat het experimenteren, le tâtonnement expérimental ontstaat, anderzijds wijzigt dat milieu zich als gevolg van dit experimenteren. Laten we nogmaals Freinet aan het woord: Dit proces kan ten andere verfijnd en versneld worden. Een ondersteunende omgeving, die zo perfect mogelijke modellen voorop stelt, die een voortdurende persoonlijke beleving vergemakkelijkt en aanmoedigt. Een omgeving die de herhaling en systematisering van wat geslaagd is oriënteert en de foute handelingen en de risico s op vergissingen beperkt, is ongetwijfeld van beslissend belang voor deze versnelling. De omgeving heeft een dubbele functie: zij faciliteert het experimenteren, het individueel leren enerzijds, maar transformeert en veralgemeent door het op elkaar inwerken van de verschillende bijdragen, de groep verdiept wat door de leerling of enkele leerlingen wordt onderzocht en naar voor wordt gebracht. We vatten samen: de Natuurlijke Methode is een complexe benadering van leren die elke leerling toelaat op creatieve wijze zijn competentie te ontwikkelen en die, door het werk en het onderzoek, de afstemming en verdieping in een coöperatieve context mogelijk maakt. Ik citeerde reeds eerder Aristoteles dat er slechts één drijvend motief is voor het leren: het verlangen. Freinet zegt ongeveer hetzelfde in zijn Essai de psychologie sensible : Door de behoefte van de mens om voortdurend te groeien en zich te ontplooien te negeren, heeft de school afstand genomen van de sterkste menselijke motor. Die behoefte van de mens om constant te groeien en zich te ontplooien is voor Freinet de eigenlijke uiting van het leven, die het kind vanaf zijn geboorte uit en die we onder verschillende vormen terugvinden bij alle levende wezens. Dit is wat Spinoza in zijn tijd conatus heeft genoemd, en wat tegenwoordig door onderzoekers in de neurobiologie (zoals b.v. Antonio Damasio) homeostasis wordt genoemd. Het is het geheel van fenomenen die zorgen voor de automatische regulatie van het leven. Ik citeer Damasio: alle levende organismen worden geboren voorzien van mechanismen gericht op het automatisch oplossen van storingen, problemen, zonder dat het nodig is om hierover na te denken, zonder dat een bewustzijn van deze problemen vereist is. Een andere onderzoeker, Steven Rose, verkoos de benaming homeo-dynamiek omdat hij bij dit proces meer de nadruk wil leggen op de processen die een evenwicht beogen (dynamiek) dan op het moment van evenwicht zelf (stasis). Het doel van deze processen is eerder een vitale drijfveer te creëren die niet neutraal is, en die Damasio welbevinden noemt. Het gaat hier om het neurologisch substraat van het 5

6 verlangen. De ontwikkeling van de complexe netwerken van de neuronen is bij de mens onder invloed van rijping maar vooral van de ervaring bijzonder groot. De ervaring die we hebben in het pedagogische veld zet er ons toe aan om te benadrukken dat welbevinden en evenwicht niet volstaan om het leren te beschrijven, ze vormen er wel een voorwaarde toe. Het kind is juist vaak op zoek naar onevenwicht, wat leidt tot meer intensiteit, meer vermogen, meer geluk. Het zoekt, denk ik, net als wij volwassenen, een toename van competentie. Het menselijk leven beperkt zich niet tot regulering, evenwicht, welbevinden: ze poogt telkens meer competentie en intensiteit te bereiken. Dat is wat we simpelweg levensvreugde kunnen noemen. De Natuurlijke Methode brengt de volgende dubbele krachttoer tot een goed einde. Ten eerste neemt ze die krachtige neurobiologische motor van het verlangen op door het kind in een situatie te plaatsen waarin hij auteur wordt ( laat het kind ondernemen ) en door hem toe te laten door eigen onderzoek zijn omgeving te laten exploreren. Ten tweede doet ze geen afbreuk aan de complexiteit van de globale ervaring, door een sociaal levende omgeving te creëren waarin kinderen constant op creatieve wijze kunnen investeren. De benaderingswijze van de Natuurlijke Methode Anti-schools Er is een volkomen breuk tussen de Natuurlijke Methode en het traditioneel schools model dat Freinet scholastiek ( scolastique ) noemt. De NM impliceert een totale transformatie van de wijze waarop onderwijs wordt ingericht. Het uitgangspunt kan samengevat worden in een bekende uitdrukking: Het is al smedend dat men smid wordt. Dit betekent dat de activiteit niet voortvloeit uit een door de leraar bedacht programma, maar uit voorstellen van de leerlingen zelf als auteur. Auteur van hun eigen taken en co-auteurs van het sociale leven binnen de coöperatie. Het is een echte ommekeer, een soort copernicaanse revolutie. Ziehier schematisch hoe Freinet het probleem heeft gesteld en ik denk dat de observatie vandaag nog steeds geldt: De school vertrekt om te onderwijzen van een rationele indeling van de leerstappen die moeten uitmonden in het bereiken van gestelde doelen, ondermeer op het niveau van de kennis. De pedagogische wetenschappen dragen bij tot een analyse van de beoogde kennis (doel van het onderwijs) stellen programma s en leerplannen op en evalueren de vorderingen. Technieken en procedures (didactische hulpmiddelen) worden ontwikkeld en geven aanleiding tot het opstellen van handboeken waarin ook aandacht besteed wordt aan middelen om de leerling te motiveren, om hem te betrekken bij de leeractiviteiten. Het zijn leerwegen met bijhorende aanduidingen van beschrijvingen waar men langs moet om van de ene plaats naar de andere te gaan. 6

7 De natuurlijke methode werkt andersom of eerder herstellend: ze bevordert de processen om het eigen onderzoek te faciliteren, wat vaak toch aanleiding geeft tot resultaten die niet voorzien waren. Deze progressie is langzaam, afwisselend en vaak onzeker. Men volgt geen aangeleerde weg, maar men zoekt zijn weg. De NM geeft elk kind de mogelijkheid om zijn weg te vinden door het aftasten van mogelijkheden, geleid door de ervaring en de reactie van de omgeving. Ik zou graag deze pedagogische revolutie willen samenvatten in twee opmerkingen, gesteund op het gezonde verstand, zoals Freinet dat graag deed: 1. Een moeder wacht niet tot haar kind de grammatica kent om het toe te laten te spreken. Waarom moet het kind als het leerling wordt de letters kunnen benoemen alvorens te mogen schrijven. Het is al pratend dat het leert spreken, het is al schrijvend dat het leert schrijven. Laten we deze uitdrukking onthouden: Het kind wacht niet tot het smeden van zijn gereedschap afgewerkt is om ermee te werken. Het gebruikt dit gereedschap terwijl het dit smeedt en past het verder aan tijdens het gebruik 2. Waarom? Omdat het doel van het kleine kind nooit is om lettergrepen uit te spreken, maar om zich verstaanbaar te maken en de levende wezens rondom zich te begrijpen, om zijn levenskracht te bevestigen. Enkel de betekenis is belangrijk en het is de creativiteit en bijdragen tot een gemeenschappelijke betekenis die de beste dragers van de levenskracht zijn. Dit levensvermogen ontwikkelt zich in een complexe omgeving. Door de NM leest en schrijft het kind lang voordat het de basismechanismen beheerst, omdat het komt tot lezen langs andere ingewikkelde wegen, namelijk deze van het gevoel, de zintuigen, de intuïtie in het sociaal milieu dat het schoolleven binnendringt, het schoolse milieu tot leven brengt. Wat is Natuurlijke Methode? Men mag nooit het uitgangspunt uit het oog verliezen dat aan de basis van de NM de bevestiging ligt van de dynamiek van het leven. Wat Freinet het Tastenderwijs experimenteren noemt is gedragen door de onbedwingbare tendens die deze is van elk menselijk wezen: de exaltatie (opwinding, vervoering) van de levenskracht.indien sommige kinderen hiervan geen blijk geven dan is dit omdat ze in hun ontwikkeling tegengewerkt zijn door een sociaal ongunstige omgeving, of een al te schoolse cultuur. Als sommige kinderen een destructief gedrag vertonen tegenover zichzelf of tegenover anderen, dan is dit omdat de levenskracht geperverteerd is naar behoefte aan macht, aan overheersing. Het levende milieu van de natuurlijke methode laat aan deze kinderen toe om hun levenslijn geleidelijk aan terug te vinden of zoals Paul Le Bohec het formuleerde: hun optimale levenslijnen te herstellen. Ik breng hierbij de eerder aangehaalde woorden van Freinet in herinnering: De mens is in alle domeinen bewogen door een levensprincipe dat hem aanzet om voortdurend op een hoger niveau te geraken, om te groeien en zich te perfectioneren, gebruik te maken van mechanismen en hulpmiddelen om een zo groot mogelijke greep te krijgen op de omgeving waarin hij leeft. 7

8 Het is eenvoudig: men moet deze kracht maximale kansen geven in een coöperatieve omgeving, door het werk, de kennis en de wijsheid. Deze nieuwe omgeving is er een van gezamenlijk exploreren, onderzoeken, veroveren. Het is er een van durf, avontuur, creativiteit en actie. We overlopen samen met Freinet de principes waarop de NM berust in 4 punten: 1. De mens wordt gedreven door een levensprincipe dat hem drijft tot maximale kracht, beheersing. 2. Dit levensprincipe is altijd sociaal gericht, het verlangen is steeds gericht op communicatie en harmonie (het individu voelt steeds een niet enkel psychologische maar ook functionele behoefte om zijn daden, gebaren, zijn uitingen in overeenstemming te brengen met de individuen die hem omringen). 3. Het ontwikkelt zich door een permanent proces van onderzoeken, dat altijd persoonlijk is, individueel en dat steunt op welslagen. Freinet maakt een eenvoudig schema op van de verschillende stappen: - het kind probeert alle mogelijkheden uit. Het aandeel van het toeval is hierbij belangrijk. - het onthoudt de succeservaringen en herhaalt ze - het bevestigt ze in gewoontes en levensregels 4. Het is de levende en coöperatieve omgeving die het onderzoeken toelaat, versnelt en vervolmaakt door referenties, verwijzingen, modellen en aangepaste middelen aan te reiken. Dus: We moeten ervoor zorgen de hiaten tussen de school en de sociale omgeving op te heffen, de levenstechnieken te integreren, het leven te vrijwaren van het vals rationeel mechanisme. De aangepaste methodieken krijgen een functie bij het verfijnen van de basistechnieken, het vastleggen van de successen, het structureren van het geleerde. Daarom laten we het onderwijs niet meer steunen op vooraf geprogrammeerde activiteiten en een rationele analyse naar deelstappen, lessen en verklaringen, maar wel op het werk, de producties van de kinderen, intrinsiek gemotiveerd vanuit een inwendige nood, die ontstaan in de loop van de verschillende onderzoeksprocessen onder invloed van het milieu. De kinderen worden geen kennis meer ingelepeld, maar bedenken en experimenteren hun leven, ze communiceren en verkennen de wereld, en bijgevolg leren ze. Ze mislukken nooit en geen enkele inspanning is hen teveel. Ze zijn niet enkel meer acteur op het schools toneel, ze zijn auteur van hun eigen werk en medeauteur van het milieu waarin ze ontdekken en uitvinden. Ze zijn auteur van hun eigen leven en zoals Paul Le Bohec zei: ze herstellen hun eigen lotsbestemming. Ik heb niet veel gesproken over de vreugde, ze is aanwezig in onze klassen: de kinderen werken graag en genieten van hun successen. Vreugde is altijd een teken van toenemend vermogen, het teken van creativiteit. Om te besluiten We zouden natuurlijk moeten aantonen hoe dit concreet in zijn werk gaat. 8

9 Om zijn ideeën te illustreren, nam Freinet in zijn teksten voortdurend voorbeelden, anekdotes, metaforen en allegorieën op. Maar hij heeft ook klinische studies gerealiseerd, onderzoek b.v. over het leren schrijven door zijn dochter Baboulette (initiatie tot de geschreven expressie en het natuurlijk lezen experimentele observatie) en de natuurlijke tekenmethode. Dit is wat we moeten blijven doen, met behulp van de middelen die het hedendaagse onderzoek in de pedagogische wetenschappen ons aanreikt. Het is precies de intieme samenwerking van practici en theoretici die ons verder kan helpen.. Er is geen twijfel mogelijk. Er is nog veel werk te doen, vaak ontbreekt het ons aan de nodige inzichten en/of middelen. De resultaten zijn niet altijd zoals gewenst, de essentie van de NM wordt niet altijd goed begrepen, er zijn tal van hindernissen en soms worden we ontmoedigd. Maar dat is niet erg, het belangrijkste is op weg te zijn, waarbij iedereen doet wat hij kan. Het is de verantwoordelijkheid van de ICEM om de kennis, de overdracht van die kennis, van vorming en kritisch onderzoek te ontwikkelen. Wat ik vooral en boven alles wens is dat de Moderne School in haar geheel opnieuw onderzoek op het getouw zet naar wat de parel is van de Freinetpedagogie, wat wellicht de mooiste belofte is van het pedagogisch denken voor de volgende decennia: DE NATUURLIJKE METHODE VOOR HET LEREN Nicolas Go 9

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS CONFERENTIE STEUNPUNT GOK: De lat hoog voor iedereen!, Leuven 18 september STROOM KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen

Nadere informatie

Waarom een samenvatting maken?

Waarom een samenvatting maken? Waarom een samenvatting maken? Er zijn verschillende manieren om actief bezig te zijn met de leerstof. Het maken van huiswerk is een begin. De leerstof is al eens doorgenomen; de stof is gelezen en opdrachten

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

* Kleuters uitdagen werkt!

* Kleuters uitdagen werkt! voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs * Kleuters uitdagen werkt! Dolf Janson Kleuter is een ontwikkelingsfase Kleuter is geen leeftijdsaanduiding Wat betekent dit voor jonge kinderen met

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

1. Peter Petersen. De effectieve groepsleid(st)er. 1.1.Opvoeding is het leren zelf

1. Peter Petersen. De effectieve groepsleid(st)er. 1.1.Opvoeding is het leren zelf De effectieve groepsleid(st)er 1. Peter Petersen Voorwaarden om veel en breed te leren: uitgaan van positieve vermogens van kind; rijke en veelzijdige leerwereld creëren die vol zit met de meest verschillende

Nadere informatie

v.u.: Ward Van Hoorde, Kwatrechtsteenweg 168, 9260 Wetteren opdrachtsverklaring SINT-LODEWIJK

v.u.: Ward Van Hoorde, Kwatrechtsteenweg 168, 9260 Wetteren opdrachtsverklaring SINT-LODEWIJK v.u.: Ward Van Hoorde, Kwatrechtsteenweg 168, 9260 Wetteren opdrachtsverklaring SINT-LODEWIJK OPDRACHTSVERKLARING SINT- LODEWIJK cliënt-organisatie-medew MISSIE SINT-LODEWIJK - biedt aangepast onderwijs

Nadere informatie

weekend workshop ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE

weekend workshop ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE weekend workshop ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE met lichaam en geest naar je essentie workshop begeleid door twee ervaren vakspecialisten Laurence Brian spiritueel lichaamswerker en Monique

Nadere informatie

De Werking van een Ei

De Werking van een Ei Van Henk Beerepoot aan Zebulon Heeft U ooit goed nagedacht over een vogelei? Het grapje van velen wat er het eerst was de kip of het ei toont aan dat men zich nog niet geheel bij zijn naïviteit heeft neergelegd...

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Ontwikkelgesprekken nader uitgewerkt

Ontwikkelgesprekken nader uitgewerkt Ontwikkelgesprekken nader uitgewerkt Inleiding Een ontwikkelgesprek is altijd een gesprek tussen een werknemer en zijn of haar leidinggevende. Doel van het ontwikkelgesprek is om in beeld te brengen hoe

Nadere informatie

9-10-2013. voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs. Dolf Janson. www.jansonadvies.nl 1

9-10-2013. voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs. Dolf Janson. www.jansonadvies.nl 1 voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs Dolf Janson www.jansonadvies.nl 1 energie 9-10-2013 Teken eens het verloop van het energieniveau van je leerlingen tijdens een ochtend. tijd Hoe komen

Nadere informatie

1 Aanbevolen artikel

1 Aanbevolen artikel Aanbevolen artikel: 25 november 2013 1 Aanbevolen artikel Ik kan het, ik kan het zélf, ik hoor erbij Over de basisingrediënten voor het (psychologisch) welzijn Een klassieke motivatietheorie toegelicht

Nadere informatie

Leerplanschema Minor Psychologie

Leerplanschema Minor Psychologie Minor Psychologie 1 Inleiding Waarom houden mensen zich niet aan dieetvoorschriften? Hoe kan ik ze dan stimuleren om dat wel te doen? Hoe kan ik teamsporters leren om beter om te gaan met zelfkritiek?

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

Wat is N.L.P.? NLP (Neuro-Linguistic-Programming)

Wat is N.L.P.?  NLP (Neuro-Linguistic-Programming) Wat is N.L.P.? NLP (Neuro-Linguistic-Programming) is de studie van de structuur der menselijke ervaring en meer specifiek daarin de communicatie. Ontstaan uit nauwkeurige observaties en diepgaande interviews

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

Stap 2 Leeractiviteiten ontwerpen

Stap 2 Leeractiviteiten ontwerpen Stap 2 Leeractiviteiten ontwerpen Bij het ontwerpen van een leeractiviteit is het belangrijk dat je vertrekt vanuit het doel dat je ermee hebt. Het overzicht leeractiviteit organiseren geeft een aantal

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAAROM DE VRIJESCHOOL De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool

Nadere informatie

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT VISIE PEDAGOGISCH PROJECT van daltonschool De Kleine Icarus Algemene visie De opdracht van daltonschool De Kleine Icarus bevat naast het onderwijskundig eveneens een maatschappelijk aspect Wij brengen

Nadere informatie

1.1 Omgaan met verschillen

1.1 Omgaan met verschillen 12 1 Verantwoording Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw besteedt het onderwijs in toenemende mate structureel aandacht aan faalangst. Nadat het begrip faalangst gedefinieerd en uitgewerkt was, volgden

Nadere informatie

een korte introductie

een korte introductie een korte introductie Uitgeverij Bontekoe Zijpendaalseweg 91 6814 CG Arnhem 026 751 8901 info@uitgeverijbontekoe.nl Uitgebreide informatie vindt u op: www.uitgeverijbontekoe.nl Interveniërende methodiek

Nadere informatie

Info en secretariaat:

Info en secretariaat: Info en secretariaat: Timotheus-Intuïtie vzw Jaak De Boeckstraat 73 bus 2 (DE KRING) 2170 Merksem Tel: 03 644.53.01 Fax: 03 644.05.51 E-mail: info@timotheus.org www.timotheus.org Wat is Timotheus? Als

Nadere informatie

DE CLOWN EN DE KUNST VAN HET BEWEGEN

DE CLOWN EN DE KUNST VAN HET BEWEGEN DE CLOWN EN DE KUNST VAN HET BEWEGEN STAGE VAN 3 WEKEN PARIJS 1 Algemene presentatie De clown is een personnage ontstaan vanuit zijn eigen persoonlijkheid, die zijn menselijkheid ervaart en deelt in empathie

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015 MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN Ruysdael onderzoek 2015 Succes maak je samen Ruysdael is gespecialiseerd in innovatie van mens en organisatie. Vanuit de overtuiging dat je samen duurzame meerwaarde creëert.

Nadere informatie

Inhoud. deel 1: levendig contact 15. Voorwoord 11. 1 Spreken en denken over relaties. 2 De partnerrelatie als afspraak en mogelijkheid

Inhoud. deel 1: levendig contact 15. Voorwoord 11. 1 Spreken en denken over relaties. 2 De partnerrelatie als afspraak en mogelijkheid Inhoud Voorwoord 11 deel 1: levendig contact 15 1 Spreken en denken over relaties Inleiding 17 Blauwdruk voor een relatie 17 Meer dan een werkrelatie 19 Verbinding en intimiteit 21 Oefeningen 27 2 De partnerrelatie

Nadere informatie

Maak zelf geld. Lesvoorbereiding. Verwondering. Kennis

Maak zelf geld. Lesvoorbereiding. Verwondering. Kennis Geld graad 1 Lesvoorbereiding Maak zelf geld Print 1 keer het verhaal Isaura s droom, Toon Isaura's foto op het smartboard Print de Braziliaanse munt, de real uit. Verwondering Lees het verhaal Isaura

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, seminar 'Wetenschap middenin de samenleving', Groningen, 30 mei 2013 Dames en heren, Wetenschap is ontstaan uit verwondering en nieuwsgierigheid. Al

Nadere informatie

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6

Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches. ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Specifieke lerarenopleiding ECTS-fiches ECTS-Fiche Vakdidactische oefeningen 1 Code: 10374 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Studietijd: 120 à 150 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling: niet

Nadere informatie

Counseling opleiding, lesmaand 6

Counseling opleiding, lesmaand 6 Counseling opleiding, lesmaand 6 Inhoudsopgave Les 6a Doordringen tot de kern Socrates Les 6b Functioneren Functioneringsschema De filosoof De machine als metafoor In beweging zijn Het bewuste functioneren

Nadere informatie

. In een notendop. . Over de auteur (s)

. In een notendop. . Over de auteur (s) Boek : Zorgzame klas Psycho-educatie voor de basisschool Auteur : Peter 2010, Acco ISBN: 9789033482021 Bespreker : Peter Bauwens, vrijwillige medewerker vzw Die- s-lekti-kus Datum : oktober 2011. In een

Nadere informatie

Verantwoord Bijbelgebruik

Verantwoord Bijbelgebruik Deze beknopte samenvatting heeft tot doel een indruk te geven van de cursus Verantwoord Bijbelgebruik. Het boek Verantwoord Bijbelgebruik van John Boekhout is prima geschikt om als basis in de cursus gebruikt

Nadere informatie

Lesvoorbereidingsformulier

Lesvoorbereidingsformulier UC Leuven Limburg Lerarenopleiding kleuter- en lager onderwijs Lesvoorbereidingsformulier Het mentaal en schriftelijk voorbereiden van een les is iets anders dan het invullen van een lesvoorbereidingsformulier.

Nadere informatie

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Voorwoord. De planperiode van 2011-2014 ligt bijna achter ons en geeft ons reden tot nadenken over de doelen voor de komende vier jaar. Als we terugdenken

Nadere informatie

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering

IOD Crayenestersingel 59, 2101 AP Heemstede Tel: 023 5283678 Fax: 023 5474115 info@iod.nl www.iod.nl. Leiding geven aan verandering Leiding geven aan verandering Mijn moeder is 85 en rijdt nog auto. Afgelopen jaar kwam ze enkele keren om assistentie vragen, omdat haar auto in het verkeer wat krassen en deuken had opgelopen. Ik besefte

Nadere informatie

POP Martin van der Kevie

POP Martin van der Kevie Naam student: Martin van der Kevie Studentnr.: s1030766 Studiefase: leerjaar 1 Datum: 18 okt 2009 Interpersoonlijk competent Overzicht wat leerlingen bezig houdt dit kun je gebruiken tijdens de les. Verder

Nadere informatie

Homecoming / Nederlandse vertaling / Thuis komen

Homecoming / Nederlandse vertaling / Thuis komen Homecoming / Nederlandse vertaling / Thuis komen Gechanneld van Aartsengel Ariel door Stevan J. Thayer op 1-1- 09. Vertaald in het Nederlands door Integrated Energy Therapy Master- Instructor Maria Henkes-Tenniglo.

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

De sleutel tot moeiteloos succesvol creëren

De sleutel tot moeiteloos succesvol creëren De sleutel tot moeiteloos succesvol creëren Wat is creëren? Wij zijn allemaal creatief. Niet dat we per sé goed kunnen kleien of schilderen, maar zijn als mensen creatieve wezens. We creëren continu. We

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be 1 inspectie-begeleiding RK godsdienst basisonderwijs Tulpinstraat 75 3500 Kiewit-Hasselt 011 264408 godsdienstbao@dodhasselt.be Collegiale consultatie Godsdienst Lager onderwijs Rijkhoven Kleine Spouwen

Nadere informatie

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs.

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. 11 januari 2010 MOTIVERING VOOR HET INDIENEN VAN VERVANGENDE EINDTERMEN NATUURWETENSCHAPPEN Een belangrijk onderscheid tussen de door de Vlaamse regering

Nadere informatie

Op WAARDEN - gebaseerd ZELFLEIDERSCHAP Facilitatie Seminar 4A-Proces

Op WAARDEN - gebaseerd ZELFLEIDERSCHAP Facilitatie Seminar 4A-Proces Op WAARDEN - gebaseerd ZELFLEIDERSCHAP Facilitatie Seminar 4A-Proces Om anderen te leiden, moeten we in staat zijn onszelf te leiden. Op waarden gebaseerd zelfleiderschap gaat uiteindelijk over het leren

Nadere informatie

Communicatie: wat en waarom

Communicatie: wat en waarom TOTALE COMMUNICATIE FILOSOFIE, VISIE EN BASISHOUDING Wilma Scheres Esther Oskam Communicatie: wat en waarom Veel definities gaan over de vorm en het proces van communicatie. Wij waren met name geïnteresseerd

Nadere informatie

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark Pedagogisch contact Verbondenheid door aanraken Simone Mark Mag je een kleuter nog op schoot nemen? Hoe haal je vechtende kinderen uit elkaar? Mag je een verdrietige puber een troostende arm bieden? De

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51

Inhoud. Woord vooraf 11. 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13. 2. Biologie en gedrag De hardware van het psychisch functioneren 51 Inhoud Woord vooraf 11 1. Inleiding Kennismaking met de psychologie 13 1.1 Een definitie van de psychologie 14 1.2 Wetenschappelijke psychologie en intuïtieve mensenkennis 16 1.2.1 Verschillen in het verzamelen

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

Een gids over onderhandelen

Een gids over onderhandelen Een gids over onderhandelen Een gids over ONDERHANDELEN Onderhandelen doen we voortdurend en niet alleen in zakelijke situaties. Vaak worden onderhandelingen beschouwd als een compromis om een probleem

Nadere informatie

Systems-Centered Training door Lotte Paans

Systems-Centered Training door Lotte Paans Systems-Centered Training door Lotte Paans De workshop is ervaringsgericht van opzet, opdat je aan den lijve ondervindt wat het effect van de werkwijze is. Een wezenlijk onderdeel van Systems-Centered

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE

BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Handvatten en tips voor INZICHT IN JE KIND Door Drs. Roos C. Litjens BEHANDEL JE KIND IN OVEREENSTEMMING MET ZIJN OF HAAR TYPE Manifestor Kinderen Manifestor kinderen zijn het meest ingewikkeld voor ouders.

Nadere informatie

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Het leven leren De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Waar gaat kaderdocument Het leven leren (2003) over? De levensbeschouwelijke ontwikkeling èn beroepsethische vorming van onderwijsdeelnemers

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Wat is een universiteit? Over de res publica en het publiek maken van dingen

Wat is een universiteit? Over de res publica en het publiek maken van dingen Wat is een universiteit? Over de res publica en het publiek maken van dingen Een denkoefening Prof. Dr. Jan Masschelein Historische uitvindingen: De school De Academie van Plato De middeleeuwse universiteit

Nadere informatie

Trends analyseren en structureren

Trends analyseren en structureren Trends analyseren en structureren Lise Lybeert HANDLEIDING Postgraduaat Trendwatching Vak: Trendwatching basis Lector: Petra Couck Schooljaar: 2013-2014 Telefoon: (0032) 496 02 46 99 E-mail: Liselybeert@gmail.com

Nadere informatie

Ouders, school en leerling: Hoe word je educatieve partners?

Ouders, school en leerling: Hoe word je educatieve partners? Ouders, school en leerling: Hoe word je educatieve partners? prof. dr. Tessa Kieboom prof. dr. ir. Kathleen Venderickx WIE ZIJN WIJ? Oorsprong Centrum voor Begaafdheids onderzoek Opgericht in 1998 door:

Nadere informatie

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT DE SBL competenties COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS)

Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS) Mijn Natuurlijke Werk Stijl (NWS) Gegevens van de referentiegroep: Uw unieke logincode: Bewaar deze code goed, u kan ze gebruiken voor het aanvragen van bijkomende rapporten. Copyright 2011-2013 Pontis

Nadere informatie

Het Vliegwiel van Identiteit 3.0

Het Vliegwiel van Identiteit 3.0 Het Vliegwiel van Identiteit 3.0 Dr. Kaj Morel Dr. Ir. Lisanne Bouten k.p.n.morel@saxion.nl l.m.bouten@saxion.nl Lectoraat Identiteitsmarketing Academie Marketing & International Management Kenniscentrum

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

QUINTA ESSENTIA. 3-daagse workshop. rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk

QUINTA ESSENTIA. 3-daagse workshop. rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk QUINTA ESSENTIA 3-daagse workshop rond persoonlijke vervulling, gezondheid en geluk DE KERN VAN DE ZAAK Alleen geluk en welzijn zijn echt. Al het andere verbleekt. De ware juwelen van vervulling, geluk

Nadere informatie

Theorie U Otto Scharmer

Theorie U Otto Scharmer Theorie U Otto Scharmer 1 Vijf niveaus van verandering 2 De 7 stappen in de U-curve 3 Luisteren en je aandacht verschuiven (de linkerkant van de U) 4 ONZE AANDACHT VERSCHUIVEN AFDALEN IN DE U-CURVE - gemeenschappelijke

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

3. Bouwsteen 3: Evalueren en bijsturen van de persoonlijke leerkrachtstijl

3. Bouwsteen 3: Evalueren en bijsturen van de persoonlijke leerkrachtstijl 3. Bouwsteen 3: Evalueren en bijsturen van de persoonlijke leerkrachtstijl Jo Voets, orthopedagoog, gedragstherapeut en pedagogisch directeur van het Centrum Bethanië (Genk), is al jarenlang een groot

Nadere informatie

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars.

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. Auteur: Anneke Lucassen Zelfevaluatie begeleiden bij zelfstandig

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

De competenties die prioritair aan bod komen tijdens dit opleidingsonderdeel zijn:

De competenties die prioritair aan bod komen tijdens dit opleidingsonderdeel zijn: Specifieke lerarenopleiding C ECTS-fiche opleidingsonderdeel vakdidactische oefeningen 2 Code: 10375 Academiejaar: 2015-2016 Aantal studiepunten: 6 Studietijd: 120 à 150 uur Deliberatie: mogelijk Vrijstelling:

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Competentieprofiel educatief medewerker buitenschoolse kinderopvang Ravot

Competentieprofiel educatief medewerker buitenschoolse kinderopvang Ravot Competentieprofiel educatief medewerker buitenschoolse kinderopvang Ravot 1. Functie Functienaam Afdeling Dienst Functionele loopbaan Educatief medewerker Sociale zaken Buitenschoolse kinderopvang Ravot

Nadere informatie

workshop essentie ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE

workshop essentie ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE workshop essentie ONT-DEK de PERSOONLIJKE DEUR NAAR JE ESSENTIE workshop essentie begeleid door een ervaren vakspecialist Monique Leurink spiritueel astroloog samen met. jou - als mens word je twee keer

Nadere informatie

Cijfers en letters. Zelfstandig spelen. Ontmoeten

Cijfers en letters. Zelfstandig spelen. Ontmoeten Cijfers en letters Zelfstandig spelen Schrijfhoekje: ( MO ) 45 kleinmotorisch bewegen Met allerlei schrijfmaterialen experimenteren op verschillende soorten papier < een juiste pengreep nadoen bij het

Nadere informatie

FORMATION-RELAIS. 1996-2015 C P F B H o g e r o n d e r w i j s v o o r s o c i a l e p r o m o t i e, v e r b o n d e n a a n d e U C L 26/03/2015

FORMATION-RELAIS. 1996-2015 C P F B H o g e r o n d e r w i j s v o o r s o c i a l e p r o m o t i e, v e r b o n d e n a a n d e U C L 26/03/2015 JE HOGERE STUDIES ONDERBREKEN OM DE 1996-2015 C P F B H o g e r o n d e r w i j s v o o r s o c i a l e p r o m o t i e, v e r b o n d e n a a n d e U C L TIJD TE NEMEN VOOR EEN HERORIËNTERING EN EEN HERONTDEKKING

Nadere informatie

Golf van de Rode Maan

Golf van de Rode Maan Golf van de Rode Maan Data waarin de golf van de Rode Maan valt: 11-2 t/m 23-2-2015 *29-10 t/m 10-11-2015 *16-7 t/m 28-7-2016 *2-4 t/m 14-4- 17 18-12 t/m 30-12 -2017 * 4-9- t/m 16-9-2018 * 22-5 t/m 3-6-2019

Nadere informatie

Motiveren om te leren

Motiveren om te leren Motiveren om te leren Een succesvol opleidingsbeleid is afhankelijk van verschillende factoren. De keuze van een goede opleidingsaanbieder speelt een rol, net zoals een grondige behoeftedetectie en de

Nadere informatie

Toetstermen en taxonomiecodes

Toetstermen en taxonomiecodes Toetstermen en taxonomiecodes Door middel van toetstermen is vastgelegd wat deelnemers moeten kennen en kunnen. Een toetsterm is bepalend voor de inhoud van de opleiding en de toetsing. Dit betekent dat

Nadere informatie

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 De teksten gelezen De twee schriftlezingen geven twee manieren van kijken naar God : Spreuken (het lied van de wijsheid)

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

1 Schoolcultuur. 1.1 Algemene visie op ons onderwijs

1 Schoolcultuur. 1.1 Algemene visie op ons onderwijs 1 Schoolcultuur 1.1 Algemene visie op ons onderwijs De Centrale Raad van de Rago heeft de grote principes van het opvoedingsproject binnen het Gemeenschapsonderwijs omschreven in het Pedagogisch Project

Nadere informatie

Schakelmodule De jeugd

Schakelmodule De jeugd Schakelmodule De jeugd In het licht van maatschappij en ontwikkelingspsychologie Zou jij je willen verdiepen in wat jongeren bezig houdt? Zou jij meer willen weten over de psychologische ontwikkeling van

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Aan de slag met het Business Model Canvas

Aan de slag met het Business Model Canvas 1 Aan de slag met het Business Model Canvas De Wereld van de Ondernemer Gerard Aaftink November 2014 2 Inhoud Deel 1: Het Business Model Canvas Het Business Model Canvas Wat is het? Hoe werkt het? Hoe

Nadere informatie

Samenvatting E-Scan voor zzp-ers 28/10/2011 17:51 van Voorbeeld Persoon 1 / 5

Samenvatting E-Scan voor zzp-ers 28/10/2011 17:51 van Voorbeeld Persoon 1 / 5 Samenvatting E-Scan voor zzp-ers 28/10/2011 17:51 van Voorbeeld Persoon Mijn eigenschappen en kwaliteiten Mijn ondernemersdenkstijlen 1 / 5 Mijn eigenschappen en kwaliteiten Vergeleken met de feedback

Nadere informatie

KLASSIEKE STUDIËN LATIJN GRIEKS

KLASSIEKE STUDIËN LATIJN GRIEKS KLASSIEKE STUDIËN LATIJN GRIEKS EERSTE GRAAD PEDAGOGISCH-DIDACTISCHE WENKEN LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS VVKSO BRUSSEL Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel

Nadere informatie

Studeren en Leren Vorm VWO PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN. Naam Z

Studeren en Leren Vorm VWO PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN. Naam Z Studeren en Leren Vorm VWO PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN Naam Z Gegevens deelnemer Algemeen Naam Naam Z Leeftijd 18 Geslacht man Afnamedatum 17 Oktober 2012 Normgroep VWO 6 Opleiding atheneum Klas/jaar 6

Nadere informatie

De vloeiende organisatie

De vloeiende organisatie De vloeiende organisatie Sociologische mijmeringen over social media Ben Caudron Social Media, sterren in het universum van Enterprise 2.0 verzameling van ondernemingsgerichte, webgebaseerde collaboratie-

Nadere informatie