Verduurzaming gebouwde omgeving door open warmtenetten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verduurzaming gebouwde omgeving door open warmtenetten"

Transcriptie

1 Verduurzaming gebouwde omgeving door open warmtenetten

2 2

3 3 Verduurzaming gebouwde omgeving door open warmtenetten Eindrapportage voorstudie, 1 juli 2015 Project in opdracht van Alliander Duurzame Gebiedsontwikkeling Auteurs: B. den Ouden L.H. Hoeksema P. Graafland Berenschot Energy & Sustainability

4

5 5 Inhoud 1. Inleiding , Visie op verduurzaming van de gebouwde omgeving Opties voor verduurzaming gebouwde omgeving Duurzame incentives voor de consument De veranderende rol van warmtenetten in de verduurzaming Het betrekken van bewoners en gebouweigenaren bij de ontwikkeling Technische en economische vraagstukken Vervolgacties Bijlagen Bijlage 1: Expertlijst...26 Bijlage 2: Literatuurlijst...27 Bijlage 3: Presentatie bij SER conferentie Het energieakkoord in de regio...28 Bijlage 4: Input aan Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur...31

6

7 7 1 Inleiding Er ligt een grote ambitie voor verduurzaming van de gebouwde omgeving. In 2050 dient de energievoorziening geheel emissievrij te zijn en dus geen CO 2 uit te stoten. Daarbij is de warmtevoorziening cruciaal: deze moet nagenoeg volledig worden verduurzaamd. Een grote opgave als we beseffen dat de warmtevraag circa vijf maal zo groot is dan de elektriciteitsvraag. Er zijn meerdere opties voor deze verduurzaming: elektrificatie, groen gas met CV (eventueel in mix met warmtepomp), aanzienlijke energiebesparing in de woningschil en warmtenetten op basis van CO 2 -vrije bronnen. Deze hebben elk hun vooren nadelen en beperkingen. Warmte uit warmtenetten heeft naar verwachting een substantieel aandeel in deze mix, vooral voor verduurzaming van de warmtevoorziening in de stedelijke bestaande bouw en in de glastuinbouw. Deze warmtenetten worden in de toekomst gevoed uit CO 2 -vrije bronnen zoals geothermie, industriële restwarmte, biogas-wkk, afvalverbranding etc. Volgens recent onderzoek 1 gaan zulke restwarmtenetten een flink deel van de warmtevraag in de gebouwde omgeving dekken en kosteneffectief worden. Ook het ministerie van Economische Zaken (EZ) beseft dit goed, zie de recente warmtevisie 2 waarin EZ voorstelt om de huidige gasvoorziening geleidelijk door warmtenetten te gaan vervangen. 1 CE Delft, Op weg naar een klimaatneutrale gebouwde omgeving 2050, mei Warmtevisie, Ministerie van Economische Zaken, 2 april 2015

8 8 Dit heeft gevolgen voor de energie-infrastructuur: de netten voor elektriciteit, gas en warmte. Er zijn flinke maatschappelijke uitdagingen die investeringen nodig maken en dit raakt de netwerkbedrijven. Alliander ontwikkelt daarom een visie op de duurzame energievoorziening van de gebouwde omgeving in Nederland en de weg naar realisatie van die visie, met aandacht voor de rol van (open) warmtenetten daarin. Berenschot heeft in opdracht van Alliander verkennend onderzoek gedaan naar de toekomstige ontwikkeling van open warmtenetten in het licht van voorgaande visie. De doelen van dit onderzoek waren drieledig: ondersteuning van de besluitvorming binnen Alliander; het leveren van een bijdrage aan de bredere discussie over dit onderwerp; en het leveren van input voor overleg en toekomstige samenwerkingsverbanden. Dit document bevat de rapportage van een voorstudie en bestaat uit; z een analyse van de belangrijkste mogelijkheden en belemmeringen z bepaling van de richtingen van de verdere ontwikkeling z keuzes met betrekking tot de scope en reikwijdte van het vervolg Ten behoeve van deze studie is gesproken met een 12-tal betrokken experts op het gebied van verduurzaming van de gebouwde omgeving (zie bijlage 1). Daarnaast zijn de belangrijkste beschikbare studies en rapporten bestudeerd en in de beschouwingen betrokken (zie bijlage 2). Tenslotte is er een workshop met een aantal experts gehouden op 21 mei Deze laatste bijeenkomst leverde concrete ideeën op waar in het vervolg op wordt voortgebouwd. Hoofdstuk 2 bevat de tussentijdse conclusies over de visie op verduurzaming van de gebouwde omgeving. Hoofdstuk 3 geeft de belangrijkste vervolgacties weer.

9 9

10

11 11 2 Visie op verduurzaming van de gebouwde omgeving De visie op verduurzaming bestaat uit vier onderdelen: 1. De verschillende opties voor verduurzaming van de gebouwde omgeving 2. Duurzame incentives voor consument 3. De veranderende rol van warmtenetten in de verduurzaming 4. Het betrekken van bewoners en gebouweigenaren bij de ontwikkeling Deze punten worden uitgewerkt in de volgende paragrafen. 2.1 Opties voor verduurzaming gebouwde omgeving Achtereenvolgens besteden we hier aandacht aan de staalkaart voor het verduurzamingsproces, de relatieve omvang van het verduurzamingsproces en de noodzakelijke focus.

12 Staalkaart van verduurzamingsopties De kern van het vraagstuk is het doel van een CO 2 -uitstootvrije gebouwde omgeving in We moeten de warmte verduurzamen. Fossiel aardgas stoken en CO 2 uitstoten kan dan niet meer. In de warmtevisie van EZ is een belangrijke rol weggelegd voor warmtenetten gevoed door CO 2 -vrije warmtebronnen: geothermie, restwarmte van industriële processen en afval of centrales met CO 2 -afvang. Er zijn andere verduurzamingsroutes gebaseerd op elektrificatie of groen gas, of sterke energiebesparing zoals in het project stroomversnelling. In het kort zijn er de volgende vier opties: OPTIE Sterke energiebesparing BELANGRIJKSTE LIMITERENDE FACTOR Renovatiekosten in bestaande bouw Mate van potentiële besparing in de bestaande bouw TOEPASBAAR EN RELEVANT VOOR Nieuwbouw en intensieve renovatie Elektrificatie met warmtepomp Warmtesystemen in bestaande bouw Meest nieuwbouw Groen gas Beschikbaarheid groen gas Vooral extensieve bestaande bouw Duurzame Warmtenetten Beschikbaarheid CO 2 -vrije warmte; vereist hogere warmtedichtheid Vooral geconcentreerde bestaande bouw (alsmede glastuinbouw) In de bovenstaande figuur hebben de deelnemers aan de workshop aangegeven hoe men de energiemix voor de warmte in de gebouwde omgeving ziet in Zowel in het idealistische beeld ( wat zou je het liefste willen zien gebeuren? ) als het realistische beeld ( wat denk je dat er in de praktijk gaat gebeuren? ), speelt warmte uit duurzame warmtenetten een substantiële rol naast de andere opties Relatieve omvang van verduurzamingsopties Een recente toekomstverkenning gaat nog verder, zie het recent uitgekomen rapport van CE Delft, waarin kenmerken van zowel nieuwe als bestaande wijken zijn meegenomen. Hierin zou op basis van kostenefficiëntie meer dan de helft van de warmtebehoefte in 2050 worden gedekt door groot- en kleinschalige warmtenetten, vooral in de bestaande bouw. Hier zijn verschillende kanttekeningen bij te maken. z Het rapport benadert de invulling van de warmtevraag vanuit de laagste integrale kosten voor verwarming. In de praktijk spelen naast de integrale kosten veel andere overwegingen een rol in de besluitvormingsprocessen, zoals de voorkeur voor individuele oplossingen. Afhankelijk van hoe zwaar deze argumenten wegen kan dit de uitkomsten sterk beïnvloeden.

13 13 z Sommige innovaties, zoals de mogelijkheden van hybride warmtepompen en opslag van elektriciteit spelen een onvoorspelbare rol of ontbreken nog in studies. Scenario s kunnen daardoor anders uitvallen. Zo kan de gasinfrastructuur en elektriciteit groter blijven en de groei van warmtenetten lager uitvallen dan nu verwacht, maar nog steeds groter dan nu in de praktijk. z Warmtenetten zijn niet alleen van belang voor de gebouwde omgeving, maar ook voor de glastuinbouw. De belangrijkste driver daar is de toename van de geothermische bronnen, met warmtenetten tussen deelnemende tuinders. Er ontstaat daardoor een potentieel voor het aaneenrijgen van zulke netten met aftakkingen naar de gebouwde omgeving, op basis van duurzame aardwarmte. Dit is een synergie die ook mee kan wegen in de lokale besluitvorming Concentreren op de robuuste ontwikkelingen De onzekerheden ten aanzien van de ontwikkeling van geschikte technologieën voor verduurzaming van specifieke segmenten van de gebouwde omgeving leidt tot stevige discussie tussen energiedeskundigen. Soms neemt deze het karakter aan van een richtingenstrijd. In de hier beschreven visie wordt de concurrentie tussen technologieën als gezond beschouwd, maar de richtingenstrijd als ongezond en wel om de volgende redenen: z De opgave is groot en niet elk gebouw is gelijk. Daarmee is elke oplossing welkom en innovatie langs verschillende lijnen kan wel eens een kritische succesfactor blijken; z In de praktijk zijn verschillende opties geschikt voor specifieke segmenten van de gebouwde omgeving; z In de praktijk zullen de gebruikers bepalen wat het wordt. De klant staat centraal. Concurrentie via het opwerpen van blokkades voor andere technologieën is ongewenst; z De economische en technologische randvoorwaarden in de toekomst zijn onzeker. Veranderingen in de randvoorwaarden kunnen de uiteindelijke uitkomst sterk beïnvloeden. Verduurzaming is gebaat bij een level playing field voor verschillende technologieën. Warmte is in deze visie één van de robuuste opties voor verduurzaming. 2.2 Duurzame incentives voor de consument Hoe de verduurzaming ook gestalte krijgt, de consument is een bepalende factor. In deze paragraaf staan we kort stil bij het ontbreken van stimulansen voor verduurzaming bij de consument. Daarna gaan we in op fiscale mogelijkheden om de consument te winnen voor verduurzaming. Tenslotte staan we stil bij een specifiek deel van de prosumers ; de Nederlandse agrarische sector en dan in het bijzonder de glastuinbouw.

14 Stimulansen nodig voor verduurzaming in de gebouwde omgeving De aansluiting op warmtenetten vereist toestemming van de woning- of gebouweigenaar (waaronder ook verhuurders, die weer toestemming nodig hebben van huurders). Hetzelfde geldt voor de andere verduurzamingsopties. De consument laat zich niet alleen door de klimaatambities voor 2050 verleiden. Op dit moment is er nauwelijks vraag naar algehele verduurzamingsopties voor de gebouwde omgeving. De huidige gasprijs vertegenwoordigt niet het kostenniveau van een CO 2 -vrije voorziening. Het is goedkoper en makkelijker voor bewoners en gebouweigenaren om gewoon gas te blijven stoken en de CO 2 te lozen. Zo lang deze situatie in stand blijft, worden beslissingen tot verduurzamingsinvesteringen niet of te laat genomen. Er moeten dus algemene beleidsmaatregelen komen die incentives genereren. Aardgas met gratis CO 2 -uitstoot zou in de toekomst niet meer de norm mogen zijn. Er zijn overheidsmaatregelen nodig voor de langere termijn nodig die de transitie naar een duurzame energie infrastructuur ondersteunen. Dit overstijgt de reikwijdte van Alliander. Anderen zijn hierbij aan zet Mogelijkheden in de energiebelasting Een van de sleutels tot betere verhoudingen is de energiebelasting voor kleinverbruikers. Bij kleinverbruikers is het tarief van de energiebelasting per energiehoeveelheid voor elektriciteit ruim zesmaal zo groot ten opzichte van aardgas. Dat is een ernstige marktverstoring in de afweging tussen gas, stroom en CO 2 -vrije warmte voor de duurzame warmtevoorziening. Deze fiscale verstoring bevordert de CO 2 -emissies door aardgas, belet toepassing van duurzame bronnen zoals elektrische warmtepompen en door de te lage belasting op aardgas komen warmtenetten minder goed van de grond. Opheffing van deze marktverstoring heeft grote voordelen. Het is redelijk om stroom slechts ca. tweemaal zwaarder te belasten dan aardgas (want het kost ongeveer twee eenheden gas in een centrale om één eenheid stroom te maken). Dat kan op twee manieren: z Financieel neutrale invoering. Hierbij gaat de belasting van elektriciteit omlaag en die van gas omhoog. Dit kan op korte termijn en is een relatief eenvoudige maatregel. z Belasting op aardgas omhoog. Hierbij wordt de belasting op aardgas opgetrokken tot het huidige niveau voor elektriciteit in het kader van de vergroening van het belastingstelsel. Dat genereert een hogere belasting op aardgas. Daardoor ontstaat een beter perspectief voor andere maatregelen waaronder CO 2 -vrije warmtenetten Mogelijkheden in de glastuinbouw Het bovenstaande geldt voor woningen en appartementengebouwen. Voor andere belangrijke warmteverbruikers, zoals de tuinders, ligt de situatie anders. In de glastuinbouw is de aanleg van warmtenetten soms nu al kosteneffectief, hetgeen blijkt in situaties waarin tuinders samen een geothermische bron ontwikkelen met een lokaal warmtenet.

15 15 Het aansluiten van glastuinbouw op een warmtenet is om meerdere redenen aantrekkelijk, onder andere vanwege het langere stookseizoen. Synergie tussen warmtenetten voor tuinders en gebouwde omgeving ligt voor de hand. De tuinder is een kritische consument met veel marktervaring, die vaak een vrije markt met alternatieven wenst De veranderende rol van warmtenetten in de verduurzaming De rol van warmtenetten verandert in de verduurzaming. Naarmate de omvang toeneemt, ontstaat meer ruimte voor de invoering van third party access. Verder vraagt een warmtenet om grote investeringen, met een verwacht laag rendement op de warmtenetwerken. Het is daarbij onzeker of competitie op retail niveau voor iedereen mogelijk wordt. Het antwoord op deze vragen bepaalt de rol van warmtenetten in de toekomst Invoering wholesale Third Party Access (TPA) in warmtenetten De toekomstige warmtenetten voor de verduurzaming zullen waarschijnlijk qua opzet anders moeten zijn dan de bestaande stadsverwarming. Daar zijn meerdere redenen voor: z De bestaande WKK restwarmtebronnen staan financieel onder druk en zijn ook niet geheel duurzaam. Een open opzet van warmtenetten kan eenvoudig nieuwe en duurzamere bronnen toelaten. z Nieuwe duurzame aanbieders zoals industriële restwarmte en geothermie gedijen beter in een open warmtemarkt omdat ze daarin niet meer individueel en op lange termijn de levering hoeven te garanderen. Er ontstaat daarbij ook behoefte aan een open warmtemarkt voor optimale benutting en uitwisseling van warmte. In de workshop met betrokken stakeholders werd een groot voordeel gezien in wholesale competitie tussen warmte-aanbieders en een meer onafhankelijke rol van het warmtenet: z Een onderscheid tussen warmteproductie en warmtenet is wenselijk omdat een netbedrijf betere toegang heeft tot de kapitaalmarkt voor de toekomstige uitbreidingen van de warmtenetten. z Open toegang op wholesale niveau is een stimulans voor duurzame en innovatieve warmteproductie en creëert een afzetmarkt. In de workshop werd geconcludeerd dat TPA veel van de geschetste voordelen brengt, ook wanneer dit beperkt is tot wholesale niveau. Door TPA als leidraad te nemen blijft de start van het open warmtenet in eerste instantie relatief eenvoudig. In de eerste fase is sprake van TPA voor de verschillende warmteproducenten en mogelijk ook grotere verbruikers (zie verder paragraaf 2.3.3). Dat beperkt de complexiteit en vergroot de haalbaarheid voor de eerste fase van de ontwikkeling van open warmtenet. Deze aanpak biedt ook perspectief aan bestaande stadsverwarming, door toegang te bieden aan nieuwe duurzame bronnen.

16 Investeringszekerheid versus marktwerking Bij de invoering van TPA is investeringszekerheid van belang. Investeerders in een warmtenet streven over het algemeen naar langjarige warmtecontracten om de investering terug te verdienen. Dat staat op gespannen voet met marktwerking. Dit aspect is in de workshop besproken. Er zijn verschillende methoden om dit probleem te hanteren. Centraal daarbij staat het evenwicht tussen de risico s van marktgericht ondernemerschap en de gewenste zekerheden bij grootschalige investeringen in een warmtenet. Nader onderzoek is gewenst Beschouwingen over competitie op retail-niveau Het is de vraag of de marktopening zich kan uitstrekken tot competitie onder de eindverbruikers van warmte in het warmtenet (retail-competitie). Hierbij valt onderscheid te maken tussen de grotere verbruikers zoals de tuinders en de kleinere verbruikers zoals individuele woningen. De grotere verbruikers hebben meer behoefte aan een competitieve energiemarkt en hebben daarmee vaak ook meer ervaring. De belangrijkste spelers daarbij zijn de tuinders in de glastuinbouw. Deze hebben ruime professionele ervaring met de stroom- en gasmarkten, zijn daarop actief en wensen daarom toegang tot een open warmtemarkt. Daarbij zijn zij regelmatig zelf warmteproducenten, via geothermische bronnen, waarbij al vaak warmte tussen tuinders wordt verhandeld en uitgewisseld. Er wordt hiervoor aan praktische handelsplatforms gewerkt. Het openstellen van de warmtemarkt voor dergelijke grote en professionele verbruikers is daarom logisch en in lijn met de ervaringen in de liberalisering van elektriciteit en gas. De start van de markt tussen producenten ging hier snel gepaard met liberalisering van de grotere consumenten. Op het niveau van de kleinverbruikers ligt dat vooralsnog anders. Daar is nog relatief weinig ervaring mee - ook op internationaal niveau. Bij de kleinverbruikers zijn de belangrijkste vraagstukken die van tariefbescherming en keuzemogelijkheden. Hierover is uitgebreid gesproken in de workshop tussen stakeholders, met de volgende waarnemingen: z Een keuze tussen verschillende warmteleveranciers is vooral in kleinere en middelgrote warmtenetten niet aan de orde. Daar heeft het invoeren van retailcompetitie voor kleinverbruikers minder zin. z Bij grotere warmtenetten, met name indien deze regio-overstijgend zijn en met meerdere warmte-invoedingspunten, zou zo n retailcompetitie op termijn wel te overwegen zijn. z In een toekomst waarin veel gebruikers zijn overgeschakeld van gas op warmte, blijft de vraag of warmte op dezelfde competitieve leest geschoeid moet zijn als gas en elektriciteit.

17 17 Voor eindgebruikers is keuzevrijheid belangrijk. Dat heeft voordelen voor het warmtenet. De eigenaren van huizen en gebouwen zijn wars van dwang of monopolie. Keuzevrijheid leidt tot een beter draagvlak. Voor de consument betekent dat meer opties en betere eindoplossingen en mogelijkheden voor participatie van bewoners/ afnemers. Voor het warmtenet betekent dat een verlaging van risico s. Meer maatschappelijk draagvlak betekent een snellere ontwikkeling en daardoor ook betere exploitatie. Wat betreft deze benodigde keuzemogelijkheden voor de consument zijn er twee mogelijke en aanvullende benaderingen: keuze tussen verschillende warmteleveranciers (waar mogelijk en op termijn) en een keuze tussen warmtenetten en andere infrastructuren. z De overgang naar retail-competitie op termijn lijkt, zoals gezegd, het meest zinvol bij grotere warmtenetten die regio-overstijgend zijn en meerdere warmteinvoedingspunten hebben. Men zou dit afhankelijk kunnen maken van het aantal aansluitingen op de totale doorverbonden infrastructuur; bijvoorbeeld aansluitingen. z Tot die tijd, en bij kleinere netten op permanente basis, zouden consumenten ook moeten kunnen kiezen tussen verschillende verduurzamingsopties: hetzij met warmtepompen, hetzij via warmtenetten. Het netbedrijf kan hier een rol in spelen, tegen de daarmee gepaard gaande aansluitkosten (warmte leidt tot aansluiting warmtenet i.p.v. gas; nul op de meter leidt tot netverzwaring van de elektriciteitsaansluiting). De keuze tussen warmtenet en warmtepomp is een gangbare praktijk in bijvoorbeeld de stedelijke gebieden in Zweden. Het parallel aanleggen of handhaven van zowel een gasnet als een warmtenet ligt daarbij minder voor de hand. De keus zou zijn tussen hetzij de combinatie elektriciteit/ gas, hetzij elektriciteit/warmte Praktische inrichting van open warmtenetten Een open warmtemarkt vraagt om een verandering in de regels en verhoudingen tussen partijen. Voor de uitwisseling van warmte tussen marktpartijen moeten veel zaken worden geregeld. We praten, voor het hoofdwarmtetransportnet, over gemeenschappelijk beheer, regelingen voor in- en uitvoeding en balanshandhaving, transportbeheer en regelingen voor transportcapaciteit, back-up, regelingen voor het hanteren van de warmteverliezen, en veel andere zaken. Daar komt veel bij kijken. Veel van deze zaken zijn al geregeld voor de markten voor gas en elektriciteit. Het ligt voor de hand om te kijken naar die regelingen, en hoe die te vertalen zouden zijn naar warmte. Praktisch gezien zijn er wel verschillen tussen warmte, gas en elektriciteit; die leiden soms ook tot verschillen in marktregels zoals we ook al zien tussen gas en elektriciteit.

18 18 z In sommige opzichten lijkt warmte op gas. Warmte en gas kun je allebei vrij goedkoop opslaan, elektriciteit niet of veel duurder. Net zoals gas stroomt ook warmte doorgaans maar één kant op. Tegengestelde stromen worden niet automatisch gefaciliteerd, in tegenstelling tot elektriciteit. Ook is er een inherente opslag in het transportsysteem: bij gas heet dit line-pack, bij warmte bestaat dit ook, bij elektriciteit totaal niet. z In sommige andere opzichten lijkt warmte op elektriciteit. Warmte wordt op heel veel decentrale punten opgewekt uit andere energiedragers en duurzame energie; dat geldt sinds kort ook voor elektriciteit ook, maar minder voor gas. Warmte en elektriciteit kun je in elke woning zelf opwekken, gas niet. z Tenslotte heeft warmte ook kenmerken die uniek zijn voor warmte. Zo heeft warmte verschillende kwaliteiten en toepassingen al naar gelang het temperatuurniveau; deze eigenschap hebben gas en elektriciteit niet. We verwachten dat de praktische vormgeving van de warmtemarkt een mix zal zijn van regels van verschillende herkomst: van de gasmarkt, van de elektriciteitsmarkt, en regels die speciaal op de warmtemarkt toegesneden zouden zijn. We stellen voor die regels samen uit te werken met partners die daar samen aan willen werken, zoals ook voorgesteld in een presentatie op een SER werkconferentie over de praktijk van het energieakkoord in de regio, zie bijlage 3. De algemene structurele ervaring met de liberaliseringsprocessen van gas en elektriciteit kan daarbij behulpzaam zijn. Door de juiste volgorde van stappen te zetten in een goede samenwerking, kan dit proces met vertrouwen worden afgelegd. 2.4 Het betrekken van bewoners en gebouweigenaren bij de ontwikkeling Drie praktische zaken ten aanzien van de consument keren regelmatig terug in studies en discussies. De eerste is de mogelijkheid om inzichtelijk te maken welk deel van de prijs bij warmte samenhangt met het net en welk deel met de geleverde warmte. De tweede betreft het veelgenoemde concept van nul op de meter vertaald naar warmtenetten. De derde betreft de mogelijkheid voor de warmteconsumenten om zelf bepalend te handelen en te participeren Gesplitst warmtetarief met capaciteitscomponent De consument krijgt in de toekomst ook andere warmtetarieven. Bij een open warmtemarkt past een onderscheid tussen het warmtenet en de warmtebron. De consument ontvangt dan, net zoals bij elektriciteit en gas, een rekening met verschillende componenten. Daarbij kan ook gedacht worden aan een capaciteitstarief voor warmte. Dit heeft voordelen voor de consument en de warmtenetbeheerder: z Voor de warmtenetbeheerder biedt een capaciteitstarief meer zekerheid. De exploitatie van het warmtenet is dan niet meer afhankelijk van de precieze warmte-afzet. z Voor de consument kan het capaciteitstarief ook gelden als onderdeel van een duurzame investering in het gebouw waarbij de geleverde warmte daarna relatief goedkoop is. (Zie ook de hiernavolgende paragraaf).

19 Nul op de meter voor warmte Het is op deze wijze zelfs denkbaar dat de consument in één keer mee investeert in het warmtenet en/of de duurzame warmtebron, waarna de duurzame warmte per eenheid van levering vrijwel gratis is. Dat is: Nul op de meter voor warmte. Met name in de bestaande bouw, bijvoorbeeld bij moeilijk verder isoleerbare woningen en bij geconcentreerde warmtevraag, kan dit voordeliger zijn dan andere opties Bewonersparticipatie in warmtenetten Door zo n eenmalige investering in duurzame warmte kan een consument in warmte-infrastructuur participeren op vergelijkbare wijze als de huidige participaties in wind- en zonne-energie. Duurzaamheid in warmte wordt dan mede gedragen door de consument 3. Bij een participatie door de consument zouden naast lokale ook regionale overheden kunnen aanhaken. Daarbij zou het warmtenet mede gefinancierd kunnen worden vanuit de gedachte van een publieke infrastructuur. Omdat de levering van warmte vaak commercieel is, leidt dit vanzelf tot overwegingen om de rollen van de warmte-infrastructuur en de warmteleverantie te onderscheiden. 2.5 Technische en economische vraagstukken In deze studie is een uitgebreide inventarisatie gemaakt van de vraagstukken en knelpunten in warmtenetten. Deze is voorgelegd aan de workshop van stakeholders. Hieronder bespreken we de prioriteiten die daarbij naar voren kwamen en waarin diverse bouwstenen van de visie samenkomen: z Leveren van inzicht in oplossingen voor de huis- c.q. gebouwaansluiting. Daar zijn nu te vaak problemen mee, vooral bij de blokverwarming. Oplossing hiervan is wezenlijk, willen we dit deel van de bestaande bouw goed kunnen ontsluiten. z Identificeren van maatregelen om de kosten van warmtedistributie te verlagen. Innovatieve concepten zoals nieuwe leidingtechnieken en aanlegmethoden moeten een betere business case genereren. z Ontwikkelen van incentives om eindgebruikers te stimuleren om te verduurzamen. Bijvoorbeeld reële waardering van warmtebronnen in de EPC norm en het Energielabel of door middel van een CO 2 uitstoot belasting. z Genereren van betrouwbaar inzicht in het aanbod van restwarmte en de mogelijkheden van geothermie. z Verkrijgen van helderheid over investeringen en het eigendom van warmtenetten. Wie investeert en wie is eigenaar? 3 Energeia.nl, 12 juni 2015: Warmtenet volgt wind: zoektocht naar draagvlak via participatie

20

21 21 3 Vervolgacties Alliander bereidt zich voor op de lange-termijn ontwikkelingen in de gebouwde omgeving tussen nu en Op grond van de gevoerde gesprekken met stakeholders, literatuur en beleidsdocumenten komt daarbij het volgende beeld naar voren: 1. De gebouwde omgeving moet CO 2 neutraal zijn in Dit impliceert de nodige beweging van woning- en gebouweigenaren. Daarvoor ontbreken nu grotendeels de juiste randvoorwaarden en incentives. Er moeten dus incentives komen voor bewoners en gebouweigenaren om te verduurzamen. Dit is primair een zaak voor de overheid en de samenleving als geheel. 3. Voor deze verduurzaming bestaan meerdere opties, elk met hun voor- en nadelen en beperkingen: elektrificatie, groen gas met CV (eventueel in mix met warmtepomp), besparing en warmtenetten op basis van CO 2 vrije bronnen. 4. Warmte uit warmtenetten (gevoed uit CO 2 -vrije bronnen zoals industriële restwarmte, geothermie etc.) heeft naar verwachting een substantieel aandeel in deze mix, vooral voor verduurzaming van de warmtevoorziening in de bestaande bouw en in de tuinbouw.

22 22 5. Een warmtemarkt met een vorm van Third Party Access (TPA) in de warmteinfrastructuur is een onmisbare randvoorwaarde om met warmte de gebouwde omgeving te verduurzamen. Dit kan voorlopig beperkt blijven tot wholesale TPA met markttoegang voor warmteleveranciers en grotere verbruikers. Voor kleinverbruikers kunnen op termijn keuzemogelijkheden worden geboden tussen warmteleveranciers in geval van zeer grote netten, en tussen warmteleverantie en andere verduurzamingsopties zoals warmtepompen. 6. Bij de vormgeving van een open warmtemarkt doen we er goed aan om rekening te houden met mogelijke combinaties van gebouwde omgeving en glastuinbouw, om optimaal gebruik te maken van de synergie daartussen en de dynamiek en marktoriëntatie van de glastuinbouw. De toekomstige nieuwe warmtenetten moeten op een nieuwe leest worden geschoeid. De netwerkbedrijven waaronder Alliander - spelen daarbij een belangrijke rol. Die rol brengt technisch-inhoudelijke, economisch-maatschappelijke en organisatorisch-bestuurlijke uitdagingen met zich mee. De vervolgstappen staat in het teken van een nadere uitwerking van de visie en voorbereiding van het programma voor realisatie vanuit het perspectief van Alliander, volgens onderstaand schema. De resultaten van deze acties moeten leiden tot draagvlak voor realisatie van de visie op open warmtenetten waarbij bij voorkeur met anderen wordt samengewerkt om het initiatief te verbreden. Dit vergemakkelijkt de implementatie en geeft een bredere basis voor de verdere ontwikkeling. Tegelijkertijd vraagt de visie om voldoende concrete antwoorden voor de kansen die zich aandienen. Partijen, waaronder Alliander DGO zelf, hebben daarom behoefte aan een staalkaart van kansrijke mogelijkheden en een draaiboek voor realisatie van nieuwe warmtenetten, zowel als eventuele verbetering van bestaande stadsverwarmingssituaties.

23 23 Dit heeft geleid tot de volgende voorgenomen vervolgacties: z Technisch inhoudelijk: een nadere studie van de verschillende verduurzamingsopties (niet alleen via warmtenetten, maar ook de alternatieven hiervoor) om beter te kunnen bepalen waar de beste mogelijkheden liggen. Voortbouwend op het recente werk van CE Delft op dat terrein zou dat verder gestalte kunnen krijgen. z Economisch maatschappelijk: de opties voor verbeteren van de randvoorwaarden voor warmtenetten in beeld brengen. Op dit moment is de situatie niet optimaal. Gedeeltelijk is daarbij de overheid aan zet via de beïnvloeding van incentives door wijziging van regels en belastingen. Ten behoeve hiervan is een input gestuurd aan de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (RLI) in het kader van hun advies aan ministerie EZ voor het energierapport 2050 (zie bijlage 4). z Organisatorisch/bestuurlijk: een tweeledige follow-up: -- Enerzijds bestudering en uitwerking van de wettelijke en regulatorische mogelijkheden voor open warmtenetten. -- Anderzijds aansluiten op de praktische mogelijkheden om de open warmtemarkt nu direct te ontwikkelen door in eerste instantie te beginnen op wholesale-niveau, waarmee de belangrijkste doelen zijn te halen. Dit kan het beste in samenwerking met anderen plaatsvinden. Zo kunnen een aantal van de geïdentificeerde vragen nader worden uitgezocht en tegelijkertijd kan een begin worden gemaakt met de praktische opbouw van de nieuwe open warmte-infrastructuur.

24

25 25 B Bijlagen

26 26 Bijlage 1: Expertlijst NAAM Anke van Hal Annelies Huygen Cor Leguijt Hans Korsman Maya van der Steenhoven Paul Matthieu Ted Zwietering Folmer de Haan Hans Tijl Meindert Smallenbroek Wilma Berends Teun Bokhoven Ingrid Post FUNCTIE Professor Nyenrode Business Universiteit en Delft University of Technology TNO en Hoogleraar Ordening van de energiemarkt CE Delft Coordinator built environment Senior Technical consultant Liandon Directeur Programmabureau Warmte Koude Zuid Holland Warmtenet Nijmegen Programmadirecteur wijken in Gemeente Den Haag Coordinator advisor Raad voor de Leefomgeving en de Infrastructuur Directeur ruimtelijke ontwikkeling en oud directeur DRO Amsterdam Directoraat-Generaal voor Energie, ministerie EZ Directeur Natuur en Milieu President Stichting Duurzame Energie Koepel Projectleider Energietransitie, ministerie EZ

27 27 Bijlage 2: Literatuurlijst TITEL DOCUMENT AFZENDER (ORGANISATIE) DATUM Gas in de bestaande bouw CE Delft sep-2014 Op weg naar een klimaatneutrale gebouwde omgeving 2050 CE Delft mei-2015 Warmtenetten in Nederland CE Delft okt-2009 Klimaatmonitor waterschappen Arcadis sep-2014 Kansen voor warmte CE Delft feb-2014 Restwarmtebenutting potentiëlen, besparing, alternatieven ECN jan-2011 Warmtewet EZ 2010 Besluit maximumprijs levering ACM 2015 Warmtenetten in Nederland CE Delft okt-2009 Gebiedsmaatregelen voor het eerst gewaardeerd in de EPC-bepaling TNO jul-2012 Verkenning bestaande bouw aansluiten op stadsverwarming BuildDesk Benelux sep-2011 Deltaplan Energie-infrastructuur Havenbedrijf Rotterdam, 2013 MKBA Warmte Zuid-Holland CE Delft 2014 Bottleneck Vacancies in the Netherlands Ramboll 2013 De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2018 ROA dec-2013 Een handreiking voor gebiedsgerichte warmte-uitwisseling Agentschap NL sep-2013 Business models for renewable energy in the built environment ECN nov-2011 Investeren in gebiedsontwikkeling nieuwe stijl Ministerie I&M Jun-2012 Climate and energy roadmaps towards 2050 in north-western Europe PBL 2012 Warmtekoudevoorziening 2030 gebouwde omgeving Rotterdam Royal HaskoningDHV apr-2013 Kamerbrief warmtevisie Ministerie EZ apr-2015 Energieakkoord SER 2013 Bouwbesluit Ministerie BZK 2012 Warmtewisselaar Mainport-Greenport Ministerie EZ /Grontmij sep-2014 Naar een toekomstig energiesysteem voor Nederland TNO mrt-2013 Warmte en koude in Nederland Nationaal Expertisecentrum Warmte jan-2013 Gelijkwaardigheid in warmteplannen Nederlands tijdschrift voor Energierecht dec-2014 IPO nationale routekaart restwarmte - een quickscan van de mogelijkheden CE Delft jun-2011 Handreiking Bouwbesluit en woning Ministerie BZK dec-2014 Naar een duurzamere warmtevoorziening van de gebouwde omgeving in 2050 PBL 2012

28 28 Bijlage 3: Presentatie bij SER conferentie Het energieakkoord in de regio

29 29

30 30

Verduurzaming gebouwde omgeving door open warmtenetten

Verduurzaming gebouwde omgeving door open warmtenetten Verduurzaming gebouwde omgeving door open warmtenetten 2 3 Verduurzaming gebouwde omgeving door open warmtenetten Eindrapportage voorstudie, 1 juli 2015 Project in opdracht van Alliander Duurzame Gebiedsontwikkeling

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden,

Leiden, 13 april 2015. Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Leiden, 13 april 2015 Geacht raadslid van de gemeente Leiden, Onze wijken Stevenshof en Roomburg zijn de twee grootste wijken in Leiden waar woningen zijn aangesloten op stadsverwarming. Uit een persbericht

Nadere informatie

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl

Net voor de toekomst. Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015

Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam. dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Stadswarmte en alternatieven Technische Sessie Stadswarmte Gemeenteraad Amsterdam dr. C. (Cor) Leguijt, CE Delft, 2 juni 2015 Inhoud 1. Doelen energie- en klimaatbeleid 2. Drie knoppen om aan te draaien

Nadere informatie

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster?

De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? De Warmtewet, gaan we nu echt voor besparing en verduurzaming of hebben we een bureaucratisch monster? Drs ing Teus van Eck Biomassabijeenkomst Bodegraven, 7 mei 2009 Warmte is de grootste post in de

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Wijken zonder aardgas Naar een effectieve aanpak

Wijken zonder aardgas Naar een effectieve aanpak Wijken zonder aardgas Naar een effectieve aanpak Sible Schöne HIER klimaatbureau Februari 2016 Inleiding In het Energierapport geeft EZ aan dat ze de CO 2-uitstoot voor de verwarming van woningen en kantoren

Nadere informatie

Introductie Hoofdrolspelers De handreiking Instrumenten Praktijkvoorbeelden. Print dit hoofdstuk. Hoofdrolspelers

Introductie Hoofdrolspelers De handreiking Instrumenten Praktijkvoorbeelden. Print dit hoofdstuk. Hoofdrolspelers 06 Hoofdrolspelers 07 Een aantal partijen is van cruciaal belang voor een warmteuitwisselingsproject. Dit zijn de hoofdrolspelers. We onderscheiden in deze handreiking de volgende hoofdrolspelers met ieder

Nadere informatie

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen

Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Energieakkoord Kansen voor Warmtepompsystemen Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 20 november 2013 Inhoud Algemeen het SER Energieakkoord Proces, doelen, borging, hoofdlijnen & pijlers, concrete afspraken

Nadere informatie

De toekomst van de netten

De toekomst van de netten De toekomst van de netten Speelveld, energieneutrale wijk, rol van smart grids dr. C. (Cor) Leguijt, presentatie Kivi-Niria, 8 okt. 2013 Inhoud de toekomst van de netten Kort: over CE Delft De hoeken van

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010

Warmte(levering) van de toekomst. Jeroen Roos (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Jeroen Roos Utrecht, 21 september 2010 Warmte(levering) van de toekomst (BuildDesk, business unit Gebiedsontwikkeling) Ontwikkelingen nieuwbouw met effect op warmtevraag 2 Regelgeving: stapsgewijze EPC-verlaging (-> 0,6 -> 0,4 -> energieneutraal)

Nadere informatie

Denktank vernieuwing energiemarkt. Frans Rooijers

Denktank vernieuwing energiemarkt. Frans Rooijers Denktank vernieuwing energiemarkt Frans Rooijers Agenda Kennismaking Stand van zaken Problemen Oplossingen Werkwijze Afspraken 2 Deelnemers? Stichting Natuur & Milieu - ECF Ministerie EZ E.On APX TenneT

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ)

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) (tussenstand 1 mei 2015) Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Achtergrond 186 PJ opgave ENERGIEAKKOORD VOOR DUURZAME GROEI Concrete afspraken

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015

Warmtenetten. Agenda. Wat is een warmtenet. Technologie. Projecten. Regulering. Rol Eandis. Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Warmtenetten Visie van een netbeheerder Energik - 28/5/2015 Agenda Wat is een warmtenet Technologie Projecten Regulering Rol Eandis 2 2015 Studiedag Energik - Warmtenetten 1 Wat zijn warmtenetten? Ondergronds

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

C. Monitoring en backcasting

C. Monitoring en backcasting C. Monitoring en backcasting Backcasting en monitoring Deelsessie werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 dr. C. (Cor) Leguijt Inhoud 1. Backcastingproject stadsgewest Haaglanden 1. Klimaat- en

Nadere informatie

Uitdagingen van de energie transitie

Uitdagingen van de energie transitie Uitdagingen van de energie transitie Presentatie Congres Energy Next Dordrecht 10 december 2015 Remko Bos Directeur Energie ACM Vicepresident CEER 1 ACM als toezichthouder ACM bevordert kansen en keuzes

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Reactie op consultatie over wijziging van Uitvoeringswet huurprijzen woonruimte in verband met mogelijkheid energieprestatievergoeding

Reactie op consultatie over wijziging van Uitvoeringswet huurprijzen woonruimte in verband met mogelijkheid energieprestatievergoeding Vereniging Energie-Nederland Ministerie van Wonen en Rijksdienst via www.internetconsultatie.nl Lange Houtstraat 2 2511 CW Den Haag T. 070 311 43 50 Ons kenmerk Behandeld door ENL-2014-00799 Roel Kaljee

Nadere informatie

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond

Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Warmte Nieuwegein Raads Informatie Avond Frank Kersloot & Alex Kaat 21 april 2016 Inhoud presentatie 1. Stadswarmte in Nieuwegein 2. Het equivalent opwek rendement (EOR) 3. Tarieven voor klanten 4. Afsluitkosten

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Lokale Energievoorziening

Lokale Energievoorziening een strategische verkenning Annelies Huygen TNO/CvE UvA Energieke Bottom Up in de Lage Landen Anne Marie Schwencke Inventarisatie Anne Marie Schwencke 16 windprojecten en nog 5 kleinschalige windprojecten

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

ACHTERGROND FORUM 10.12.15

ACHTERGROND FORUM 10.12.15 Bij de Strokkur geiser in het zuidwesten van IJsland komt aardwarmte aan het oppervlak. Zo n geiser is er in Nederland niet, maar aardwarmte wel 26 waar blijft een landelijk netwerk? Deze energie kunnen

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie

ECN TNO activiteiten systeemintegratie ECN TNO activiteiten systeemintegratie Rob Kreiter Den Haag 22-05-2015 www.ecn.nl Aanleiding: meer duurzaam - minder zekerheid - meer complexiteit Uitdaging voor de (verre) toekomst Elektriciteitsbalans

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

Warmtelevering: toekomstgericht en consumentgericht?

Warmtelevering: toekomstgericht en consumentgericht? Warmtelevering: toekomstgericht en consumentgericht? Kaderstelling Door Claudia Bouwens, NEPROM Programmabegeleider Energie & Duurzaamheid NEPROM Programmaleider kennis en stimulering Lente-akkoord Uitgangspunten

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl

Energievisie Borne 22 september 2011. Michel Leermakers Linda Rutgers Twence. Co Kuip HVC. www.twence.nl Energievisie Borne 22 september 2011 Michel Leermakers Linda Rutgers Twence Co Kuip HVC Inhoud van vanochtend Gemeente Borne Visie Twence Werkwijze Energievisie Resultaten Huidige energieconsumptie Bronpotentieel

Nadere informatie

Net voor de toekomst

Net voor de toekomst Net voor de toekomst Frans Rooijers directeur CE Delft rooijers@ce.nl CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, Transport en Grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Ing. Marco J. Bijkerk, Manager innovative technologies Business development Remeha NWE

Ing. Marco J. Bijkerk, Manager innovative technologies Business development Remeha NWE Ing. Marco J. Bijkerk, Manager innovative technologies Business development Remeha NWE 2050 alles duurzaam CO 2 Brandstof gebruik en CO2 in centraal vermogen 700000 600000 500000 400000 300000 200000 100000

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 29 048 Voorstel van wet van de leden Ten Hoopen en Samsom tot het stellen van regels omtrent de levering van warmte aan verbruikers (Warmtewet)

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

VisieDuurzame Warmte/Koude

VisieDuurzame Warmte/Koude VisieDuurzame Warmte/Koude Teun Bokhoven Voorzitter Versterkingrolvan Duurzame Warmte/Koudealsonderdeelvan de EU doelstelling : De is de Nederlandse overkoepelende samenwerkingsorganisatie voor de duurzame

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas Duurzame energie Leveranciersdag Rijk 27 november 2015 Piet Glas P.Glas@mindef.nl Categoriemanager Energie Frans van Beek frans.beek@minbzk.nl BZK - DG Organisatie Bedrijfsvoering Rijk Opzet workshop 1.

Nadere informatie

Welkom. StepUp. Wat zijn warmtenetten? StepUp_Warmtenetten 1

Welkom. StepUp. Wat zijn warmtenetten? StepUp_Warmtenetten 1 Welkom StepUp 8 Wat zijn warmtenetten? Ondergronds leidingsysteem dat warm water transporteert Koppelt plaatsen met een warmteoverschot ( warmtebron of restwarmte ) aan plaatsen met een warmtevraag ( verwarming,

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Contactpersoon -. -. ~~

Contactpersoon -. -. ~~ /fiijby Dordrecht Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT.. F (078) 639 8080 de gemeenteraad www.dordrecht.nl Contactpersoon -. -. ~~ R - Sweers

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom?

Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Studievoormiddag Provincie Vlaams-Brabant Warmtenetten: hoe, wat, waarom? Erik De Schutter Vlaams energieonderzoek door VITO Energietechnologie Duurzame stedelijkheid KU Leuven Elektrotechniek Bouwfysica

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Warmtewet vervolg. implementatie proces

Warmtewet vervolg. implementatie proces Warmtewet vervolg implementatie proces Indien Verhuurder ook Warmte-leverancier is, verandert de structuur /afwikkeling van de gemaakte kosten naar de huurder! => Advies- e/o Instemmings-plichtig! Landelijke

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

WORKSHOP WARMTENETTEN

WORKSHOP WARMTENETTEN VERSLAG WORKSHOP WARMTENETTEN Datum: 16 september 2014 I nleiding (Simone Pront) Door verschillende partijen werden aan het Centrum vragen gesteld over de Warmtewet. Met name werd aandacht gevraagd voor

Nadere informatie

Energietransitie en schaalvoordelen

Energietransitie en schaalvoordelen Energietransitie en schaalvoordelen Samenvatting McKinsey-onderzoek Oktober 2013 CONTEXT Recent is door McKinsey, in opdracht van Alliander, een onderzoek uitgevoerd naar de vraag: Wat zijn de voordelen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden,

Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Geachte Tweede Kamerleden, Tweede Kamer der Staten-Generaal t.a.v. Vaste commissie voor EL&I Postbus 20018 2500 EA Den Haag Datum 0 Contactpersoon Doorkiesnummer Mailadres 1/5 Geachte Tweede Kamerleden, U heeft op 5 december de

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

Open en slim energienet Zaanstad Let s Go!

Open en slim energienet Zaanstad Let s Go! Open en slim energienet Zaanstad Let s Go! Klimaatneutraal: de 4 e decentralisatie Robert Linnekamp, wethouder Milieu, gemeente Zaanstad Henry Staal, Coördinator Duurzame Energie, gemeente Zaanstad Inhoud

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014

allander Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander Leeuwarden, 5 maart 2014 Gesprek met Friese Statenleden over groeistrategie Alliander ] allander Leeuwarden, 5 maart 2014 Ir. Peter Molengraaf Voorzitter Raad van Bestuur Raad van Bestuur Alliander 1 Toename decentrale opwek de

Nadere informatie

regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad

regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad regie thema uit eerdere adviezen van de Leidse Milieuraad Jan Pieters Bijeenkomst Wonen, 4 februari 2014, Nieuwe Energie, Leiden Leidse Milieuraad Onafhankelijk adviesorgaan van B&W Eerdere adviezen over

Nadere informatie

Toelichting op de Europa Kickoff 2 bijeenkomst Verduurzaming Gebouwde Omgeving.

Toelichting op de Europa Kickoff 2 bijeenkomst Verduurzaming Gebouwde Omgeving. Toelichting op de Europa Kickoff 2 bijeenkomst Verduurzaming Gebouwde Omgeving. 1. Inleiding. 1.1. Algemeen. Energiebesparing in de gebouwde Omgeving is een van de speerpunten in de uitvoeringsagenda Duurzaamheid

Nadere informatie

Lokale energiecoöperatie

Lokale energiecoöperatie Lokale energiecoöperatie Stuwende kracht achter de de duurzame energietransitie van onderaf 1 Inhoud I. Visie II. De Energie Coöperatie III. Eemflow Energie VOF 2 Van Klimaat beleid naar Energie transitie

Nadere informatie

Wido van Heemstra. Adviseur Agentschap NL. Saldering, de stand van zaken

Wido van Heemstra. Adviseur Agentschap NL. Saldering, de stand van zaken Wido van Heemstra Adviseur Agentschap NL Saldering, de stand van zaken Saldering: de stand van zaken Wido van Heemstra Agentschap NL Nationaal Zonne-energiedebat Universiteit Utrecht 13 mei 2013 Overzicht

Nadere informatie

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Warmteopwekking in de Muziekwijk Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Artikelen 2 Muziekwijk Wijk met 333 woningen Gefaseerde bouw Duurzaam verwarmen Opdrachtgever: SWZ Opdracht

Nadere informatie

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september

De praktijk van vergroenen van belastingen. Milieunetwerk GroenLinks, 16 september De praktijk van vergroenen van belastingen Milieunetwerk GroenLinks, 16 september CE Delft Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 Energie, transport en grondstoffen Economische, technische en beleidsmatige

Nadere informatie

Duurzame warmte in de SDE+

Duurzame warmte in de SDE+ Duurzame warmte in de SDE+ Sander Lensink www.ecn.nl Doel van de presentatie Filosofie achter wijziging in de SDE-regeling Belangrijkste verschillen tussen SDE en SDE+ Uitwerking bio-wkk in de SDE+ 2 29-06-2011

Nadere informatie

Kansen voor warmtenetten in Noord-Holland

Kansen voor warmtenetten in Noord-Holland Kansen voor warmtenetten in Noord-Holland Parallelsessie Ambtelijk Café 2013 Roelof Potters (Alliander) en Eloi Burdorf (SDE) Agenda Welkom en introductie Presentatie: Aanpak verduurzaming gebouwde omgeving

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

MEMO Gasloze wijk Meerstad Groningen

MEMO Gasloze wijk Meerstad Groningen MEMO Gasloze wijk Meerstad Groningen Onderwerp Onderbouwing gasloze wijk Meerstad Aan Martin Klooster, Gemeente Groningen Van Jappe Goud, W/E adviseurs Datum 9 april 2010 1 Inleiding In Groningen wordt

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Warmtelevering Dordtse Kil. Kyck over den Dyck. 1 juli 2010

Warmtelevering Dordtse Kil. Kyck over den Dyck. 1 juli 2010 Warmtelevering Dordtse Kil Kyck over den Dyck 1 juli 2010 Agenda 15:30 Welkom door Roosmarijn Sweers (gemeente Dordrecht) 15:35 Stand van zaken waar staan we nu? (Marc van der Steen Provincie Zuid-Holland)

Nadere informatie

High Level Business Case Energiecoöperatie

High Level Business Case Energiecoöperatie High Level Business Case Energiecoöperatie DE Ramplaan (Haarlem) Het project: een haalbaarheidsstudie Energie- en klimaatneutraliteit in bestaande woonwijk is technisch haalbaar en financieel haalbaar

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013

Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Spreektekst wethouder Hans Haring Werkconferentie Energiek Zoetermeer 11 juni 2013 Welkom allemaal! Om te beginnen fantastisch dat we met zo n grote groep en uit diverse geledingen hier bij elkaar zijn

Nadere informatie