Lareb krant. Londen lijkt ver af te staan van de uitgangspunten die eerder in Brussel zijn geformuleerd.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lareb krant. Londen lijkt ver af te staan van de uitgangspunten die eerder in Brussel zijn geformuleerd."

Transcriptie

1 Lareb krant 2012 Vertrouwen in geneesmiddelen belangrijk voor therapietrouw Lareb prijs 2011 Het is bekend dat veel geneesmiddelen niet worden gebruikt zoals door de voorschrijvend arts is bedoeld. Veel mensen slikken een lagere dosis of stoppen te vroeg met het geneesmiddel. Soms wordt een voorgeschreven geneesmiddel zelfs helemaal niet geslikt. Bij therapietrouw spelen vele factoren een rol, maar de belangrijkste factor is vertrouwen. Dit kan gaan om het vertrouwen in de arts die het middel heeft voorgeschreven, maar ook om het vertrouwen in het geneesmiddel zelf. Is het geneesmiddel wel veilig? Heeft het nare bijwerkingen? Het is daarom belangrijk dat alle informatie die beschikbaar is over de veiligheid en bijwerkingen van geneesmiddelen voor iedereen toegankelijk en te begrijpen is. Dat geeft vertrouwen. Het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb heeft een belangrijke taak als het gaat om het vertrouwen in geneesmiddelen. Door ervaringen met geneesmiddelen te verzamelen en te analyseren en door alle informatie die gevonden wordt voor iedereen toegankelijk op haar website te plaatsen. Zo wil Lareb laten zien dat al het mogelijke gebeurt om de veiligheid van geneesmiddelen te bewaken. Eigen ervaringen met geneesmiddelen kunnen uiteraard ook gemeld worden. Lareb denkt dat informatie en transparantie in belangrijke mate bijdragen aan het vertrouwen in geneesmiddelen. Dit geldt in het bijzonder voor vaccins. Die worden doorgaans gebruikt door gezonde mensen, vaak kinderen. Lareb let daarom ook op de veiligheid van vaccins en doet dat onafhankelijk. Eventuele bijwerkingen van vaccinatie(s) kunnen bij Lareb gemeld worden via de website: Geneesmiddelen zijn vaak nodig. Dat geldt soms ook voor vrouwen die zwanger willen worden of dat zijn. Dan is het van het grootste belang dat de risico s voor de moeder en het kind goed afgewogen worden. Onderdeel van Lareb is de Teratologie Informatie Service, het kenniscentrum voor geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding. U kunt daar met uw vragen terecht. Veel informatie is terug te vinden op onze website. Ter gelegenheid van het 20-jarig bestaan van Lareb ontving Fred de Koning de Lareb prijs uit handen van de voorzitter van Lareb, de heer Fred Dijkers. Fred de Koning is apotheker in Tilburg en stond aan de wieg van Lareb in de jaren tachtig. Nieuwe Europese regels voor geneesmiddelenbewaking Top 10 meldende ziekenhuizen Isala Klinieken te Zwolle Ziekenhuis Groep Twente te Almelo/Hengelo Academisch Medisch Centrum te Amsterdam Medisch Spectrum Twente te Enschede Universitair Medisch Centrum St Radboud te Nijmegen Medisch Centrum Leeuwarden te Leeuwarden Universitair Medisch Centrum Groningen te Groningen Gelre Ziekenhuizen te Apeldoorn/Zutphen Franciscus Ziekenhuis te Roosendaal Scheper Ziekenhuis te Emmen aantal meldingen In 2011 zijn er ruim 1200 meldingen door ziekenhuizen gedaan. Hierin zijn meldingen van poliklinische apotheken en verpleegkundigen niet meegeteld. De top tien is nogal veranderd in vergelijking met vorig jaar. Opvallend is dat zeven van de tien best meldende ziekenhuizen in het noorden van Nederland te vinden zijn. Bij de Universiteit van Groningen krijgen studenten een meldopdracht om een bijwerking te melden bij Lareb en dat werpt zijn vruchten af. Het gemiddelde aantal meldingen dat per top tien ziekenhuis is gedaan ligt hoger dan in Toen waren dit gemiddeld ruim 28 meldingen en in 2011 waren dit 36 meldingen. Het blijft belangrijk om aandacht te besteden aan het melden van bijwerking-en door ziekenhuizen. Het volledige overzicht met alle ziekenhuizen kunt u vinden op onze website. Eind 2011 zijn er nieuwe regels gekomen voor de organisatie van de geneesmiddelenbewaking in de hele Europese Unie, die medio 2012 van kracht worden. De uitgangspunten van de nieuwe Europese regelgeving zijn: meer transparantie, meer aandacht voor veiligheid van geneesmiddelen nadat deze zijn goedgekeurd (de zogenaamde post-marketing fase) en minder bureaucratie en belasting voor de fabrikanten. Ook is er meer aandacht voor de positie van de gebruiker: de patiënt staat centraal. Dit laatste betekent onder meer dat patiënten in heel Europa bijwerkingen moeten kunnen melden en via de bijsluiter daar ook op gewezen worden. Patiënten kunnen bij Lareb al vele jaren bijwerkingen melden en de goede Nederlandse ervaringen zijn meegenomen in de Europese voorstellen. De uitwerking van de nieuwe wetgeving vanuit het Europese Geneesmiddelen Agentschap EMA in Londen is nog in volle gang en ook in Nederland zal de Geneesmiddelenwet worden aangepast aan de nieuwe regels. De uitwerking van deze regels baart menigeen zorg: de gedetailleerde uitwerking vanuit Londen lijkt ver af te staan van de uitgangspunten die eerder in Brussel zijn geformuleerd. Wat vindt Lareb van deze ontwikkelingen? Lareb is blij dat nu in heel Europa patiënten bijwerkingen kunnen melden. In de bijsluiter, die patiënten in de apotheek ontvangen, zal de website van Lareb vermeld worden, zodat men ook weet waar bijwerkingen gemeld kunnen worden. Europa gaat zich ook intensief bezig houden met het zoeken naar nieuwe bijwerkingen, een taak die nu vooral door de verschillende landen wordt gedaan. Het gaat hierbij vooral om een statistische analyse van de Eudravigilance databank, waar alle bijwerkingenmeldingen uit de Europese landen verzameld worden. Het intensief volgen van geneesmiddelen Eind 2011 is de eerste editie verschenen van het Lareb Kwartaalnieuws. In deze digitale nieuwsbrief vindt u de meest recente informatie over bijwerkingen die de aandacht van Lareb hebben. Het Kwartaalnieuws bestaat grotendeels uit een makkelijk leesbare samenvatting van de berichten die Lareb ieder kwartaal aan het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen stuurt. Vanuit deze samenvatting kunt u doorklikken naar de oorspronkelijke Engelstalige versie. In ieder Lareb Kwartaalnieuws wordt u ook op de hoogte gebracht van bijwerkingen die in het nieuws zijn (geweest). Ook vindt u er de meest recente publicaties die Lareb uitgebracht heeft in wordt ook genoemd als mogelijke voorwaarde voor registratie. Lareb heeft hier inmiddels veel ervaring mee door het Lareb Intensive Monitoring systeem. Een zorg is wel dat het geheel, anders dan oorspronkelijk bedoeld, nogal bureaucratisch dreigt te worden. Ook vraagt Lareb zich af of farmacovigilantie in Europa zo niet te ver van de praktijk af komt te staan. Wij geloven erg in de waarde van zorgvuldige analyse van praktijkervaringen, zoals Lareb al jaren met succes doet. Lareb Kwartaalnieuws nationale en internationale wetenschappelijke tijdschriften. Daarnaast bevat de nieuwsbrief actuele informatie over geneesmiddelenveiligheid, vaccinveiligheid en geneesmiddelengebruik bij zwangerschap en borstvoeding. U blijft dus met ons Kwartaalnieuws altijd op de hoogte van het nieuws rondom bijwerkingen. Meld u aan door uw naam en adres te sturen naar: of raadpleeg de meest recente editie op Benieuwd naar ons Jaarbericht? Wilt u ons officiële Jaarbericht aanvragen? Stuur dan een naar

2 2 Bijwerkingen Signalen Lareb is voortdurend op zoek naar signalen van nog onbekende bijwerkingen. Hieronder staan enkele signalen die in 2011 aandacht vroegen. Dutasteride (Avodart, Combodart ) en testiculaire pijn Dutasteride wordt gebruikt voor de behandeling van mannen met benigne prostaathyperplasie ofwel BPH. Dit is een goedaardige vergroting van de prostaat, veroorzaakt door een overmatige productie van het hormoon dihydrotestosteron. Dutasteride behoort tot een groep van geneesmiddelen die 5-alfa- reductaseremmers wordt genoemd. Lareb ontving bij dit middel drie meldingen van testiculaire pijn (pijn in de teelballen). Bij één patiënt was bekend dat de klachten herstelden na staken van het gebruik van dutasteride. Testiculaire pijn is een bekende hinderlijke bijwerking van het gelijksoortige geneesmiddel finasteride. Latanoprost (Xalatan, Xalacom ) en geurstoornissen Latanoprost behoort tot een groep geneesmiddelen die bekend is als prostaglandineanalogen. Het middel wordt gebruikt om aandoeningen zoals open kamerhoek glaucoom en oculaire hypertensie bij volwassenen te behandelen. Latanoprost werkt door de natuurlijke afvoer van vocht van binnenuit het oog naar de bloedbaan te vergroten. Lareb ontving zeven meldingen van stoornissen van het reukvermogen bij gebruik van latanoprost. In drie gevallen was er bekend dat de klachten herstelden na staken van het gebruik. Bij één melding kwamen de klachten terug bij hernieuwd gebruik. De relatie tussen latanoprost en stoornissen van het reukvermogen wordt ook ondersteund door meldingen in andere landen. (Es)omeprazol en vitamine B12 deficiëntie Esomeprazol (Nexium ) en omeprazol (Losec ) behoren tot de geneesmiddelengroep die protonpompremmers heet. Bijwerkingen in het nieuws Signalen uit de verschillende meldcentra in Europa, worden maandelijks besproken in de Pharmacovigilance Working Party (PhVWP) van de European Medicines Agency (EMA) in Londen. EMA publiceert maandelijks een verslag van deze vergaderingen op haar website (www.ema.europa.eu). Hierin kunt u informatie vinden met betrekking tot de risico s van geneesmiddelen. Uiteraard vergelijkt Lareb de signalen uit andere Europese landen met de gegevens in de Lareb database. In 2011 zijn verschillende bijwerkingen in het nieuws geweest. Een selectie hiervan willen we kort bespreken. Pioglitazon en blaascarcinoom Een aantal epidemiologische studies laat een klein verhoogd risico zien op het ontstaan van blaascarcinoom bij het gebruik van pioglitazon. Dit risico lijkt afhankelijk van de duur van de behandeling en de dosering. Nader onderzoek naar het verband is echter noodzakelijk. Zorgverleners wordt geadviseerd om vóór de start met dit middel het risico op blaascarcinoom te inventariseren en om periodiek U kunt de recent vernieuwde website van Lareb raadplegen via Hierop kunt u alle informatie vinden die u van ons gewend bent, zoals de online meldformulieren, de bijwerkingendatabank, nieuwe signalen van bijwerkingen en de kwartaalberichten die Lareb aan het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen stuurt. Lareb wil met deze nieuwe website nog transparanter zijn met haar informatie. te evalueren of gebruik van pioglitazon nog steeds noodzakelijk is. Citalopram en hartritmestoornissen Naar aanleiding van meldingen van een verlenging van het QT-interval bij het gebruik van citalopram, verzocht de Amerikaanse FDA de fabrikant van dit middel een evaluatie uit te voeren naar een dosis afhankelijke verlenging van het QT-interval. Ook werden meldingen ontvangen van ventriculaire arrythmieën en Torsades de Pointes. In de bijsluiter werd al gewaarschuwd voor een mogelijk risico op verlenging van het QT-interval. Naar aanleiding van de uitgevoerde evaluatie is de maximale dagdosering verlaagd naar 40mg en voor ouderen en patiënten met nierinsufficiëntie maximaal 20mg. Een bestaande verlenging van het QT-interval is gecontra-indiceerd voor het gebruik van citalopram. Ook voor escitalopram werden meldingen ontvangen. Voor escitalopram werd de maximale dagdosering voor patiënten ouder dan 65 jaar verlaagd tot 10mg. De maximale dagdosering voor volwassenen jonger dan 65 jaar blijft 20mg. Ook escitalopram is gecontra-indiceerd bij patiënten met een bekende verlenging van het QT-interval en het gelijktijdig gebruik met andere middelen die het QT-interval verlengen. Protonpompremmers en hypomagnesiëmie In februari 2011 gaf de FDA een waarschuwing voor het optreden van hypomagnesiëmie bij het gebruik van protonpompremmers. Al in 2006 verscheen een publicatie in het New England Medical Journal over deze bijwerking en in 2009 stuurde Lareb een bericht hierover aan het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen. In de bijsluiter van omeprazol is deze bijwerking inmiddels opgenomen, maar in de bijsluiters van de andere protonpompremmers nog niet. Zorgverleners en patiënten dienen alert te zijn tijdens het gebruik van een protonpompremmer op symptomen die kunnen duiden op een hypomagnesiëmie, zoals: sufheid, verhoogde reflexen, desoriëntatie, duizeligheid, ventriculaire arrythmieën of insulten. Hypomagnesiëmie ontstaat vaak pas na enkele maanden. Behandeling met protonpompremmers in combinatie met digoxine en/ of diuretica vergroten mogelijk het risico. Wat heeft de nieuwe website van Lareb u te bieden? In de bijwerkingendatabank kunt u zoeken op naam van een geneesmiddel of vaccin, maar ook op een bijwerking. U kunt zelfs zoeken op groepseffect, wat u helpt bij de keuze van een alternatief geneesmiddel. Bij iedere zoekopdracht wordt direct getoond welke informatie er beschikbaar is. Het gaat hierbij om signalen, patiëntinformatie, informatie uit (inter)nationale wetenschappelijke literatuur, kwartaalberichten of informatie uit het online boekje Geneesmiddelen,Zwangerschap en Borstvoeding van onze Teratologie Informatie Service. Lareb volgt wetenschappelijke literatuur, op het gebied van bijwerkingen van geneesmiddelen en vaccins. Wij willen deze kennis met zoveel mogelijk mensen delen en daarom zijn deze artikelen op onze website te lezen. U vindt de Toolkit Literatuurservice onder het tabblad Kennis. Ook is Lareb bezig om de meldformulieren gebruikersvriendelijker te maken zodat ze makkelijker en sneller in te vullen zijn. Zo komt er een upload mogelijkheid om uw documenten of ontslagbrieven gemakkelijker bij te kunnen voegen. Wilt u op de hoogte worden gehouden van de nieuwsberichten die Lareb op de website publiceert? Meld u dan aan voor de RSS feed op de homepage en schrijf u in voor onze nieuwsbrief door uw gegevens te en naar In oktober 2011 is de toolkit beschikbaar gekomen voor zorgverleners die het melden van bijwerkingen in hun organisatie willen stimuleren. Met deze toolkit kunt u uw organisatie kennis laten maken met Lareb en wordt er praktische uitleg gegeven hoe een melding gedaan kan worden, welke informatie daarbij van belang is en waarom het belangrijk is om bijwerkingen te melden. De voorlichtingsmaterialen kunt u downloaden via onder het tabblad Kennis. Signalen (vervolg) Deze middelen verminderen de hoeveelheid zuur die de maag aanmaakt. Lareb ontving vier meldingen van een vermindering van het vitamine B12 gehalte bij deze middelen. Dit leidt tot ernstige bloedarmoede. De tijd tot het optreden van de klachten na start met het geneesmiddel varieerde van twee tot zeven jaar. De patiënten behoorden niet tot een risicogroep voor het ontwikkelen van een vitamine B12 gebrek. Omdat protonpompremmers veel worden gebruikt, is het belangrijk dat artsen en apothekers met deze bijwerking bekend zijn. Aripiprazol (Abilify ) en verergering van psychose Aripiprazol behoort tot een groep geneesmiddelen die antipsychotica wordt genoemd. Het is een nieuw geneesmiddel, dat veel wordt voorgeschreven en wordt gebruikt voor de behandeling van volwassenen en jongeren van 15 jaar en ouder die lijden aan een psychose. Dit is een aandoening die wordt gekenmerkt door verschijnselen zoals het horen, zien of voelen van dingen die er niet zijn, achterdochtigheid, onjuiste veronderstellingen, onsamenhangende spraak en gedrag, en onverschilligheid. Lareb ontving zes meldingen van een verergering van de klachten van een psychose bij gebruik van aripiprazol. Hoewel de aandoening waarvoor aripiprazol werd voorgeschreven hier een rol kan spelen, is het opvallend dat de klachten bij de meeste patiënten kort na start met aripiprazol begonnen. Bij twee patiënten verbeterden de klachten nadat aripiprazol werd vervangen door een ander geneesmiddel. Het is belangrijk dit te weten als de klachten van een psychose verergeren bij het gebruik van aripiprazol. Smaakstoornissen door losartan (Cozaar ), valsartan (Diovan ) en irbesartan (Aprovel ) In Nederland zijn diverse soorten geneesmiddelen verkrijgbaar voor de behandeling van een te hoge bloeddruk. Eén van deze groepen betreft de angiotensine II receptor blokkers. De meest gebruikte geneesmiddelen in deze groep zijn Cozaar (losartan), Diovan (valsartan) en Aprovel (irbesartan). In de afgelopen jaren ontving Lareb ruim 40 meldingen van smaakstoornissen bij het gebruik van de bovengenoemde geneesmiddelen.

3 Resultaten 3 Signalen (vervolg) De klachten betroffen zowel een verminderde smaak als een veranderde (vieze) smaak, waarbij gedacht moet worden aan bijvoorbeeld een bittere smaak of een metaalsmaak. In ongeveer 15% van de gevallen werd naast een smaakstoornis ook een reukstoornis gemeld. Gemiddeld genomen ontstonden de klachten ongeveer vijf maanden nadat gestart werd met het geneesmiddel en in ruim een kwart van de gevallen verdwenen de klachten weer nadat gestopt werd met het innemen ervan. Hoewel smaakstoornissen in de bijsluiter van sommige geneesmiddelen in deze groep zijn opgenomen, is dit niet voor allen het geval. Problemen met zien bij gebruik van tamsulosine (Omnic ) Tamsulosine is een geneesmiddel dat onder andere wordt gebruikt door mannen met plasproblemen als gevolg van een vergrote prostaat. Bij Lareb zijn in de afgelopen tijd diverse meldingen binnengekomen van patiënten die tamsulosine gebruikten en problemen kregen met hun gezichtsvermogen. De meest omschreven klachten waren troebel of wazig zien en minder scherp zien. Verder bleek de tijd vanaf het starten met tamsulosine tot het optreden van de klachten behoorlijk te variëren (van één dag tot ongeveer drie maanden). In ongeveer een kwart van de gevallen verdwenen de klachten nadat men stopte met het innemen van tamsulosine. Hoewel niet precies duidelijk is hoe dit geneesmiddel de genoemde klachten kan veroorzaken, kan het zo zijn dat de spieren die verantwoordelijk zijn voor het groter en kleiner maken van de pupil, hier een rol in spelen. Als deze bijwerking te hinderlijk is, moet een andere therapie overwogen worden. Bijwerking van een natuurlijk afslankmiddel Het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb ontvangt regelmatig meldingen van bijwerkingen bij kruidengeneesmiddelen. Het gebruik van deze middelen is niet zonder risico s. Zo kunnen de gebruikte kruiden bijwerkingen hebben of kunnen ze interacties geven met reguliere geneesmiddelen. In 2011 ontving Lareb een melding van een 37-jarige vrouw die zich rusteloos voelde na gebruik van het afslankmiddel Stacker-4. Ze meldde ook slapeloosheid en depressieve gevoelens als bijwerkingen van dit middel. De klachten zouden binnen enkele uren na start met het middel zijn begonnen. Het is niet bekend of het gebruik van het product gestaakt werd; wél weten we dat de patiënte weer herstelde. De ingrediënten van Stacker-4 zijn: Groene thee extract, Yerba mate (vrucht), Guarana (zaden), Capsicum Annuum (peper), Kola Noot, Siberische Ginseng (wortel) en Cafeïne. Het cafeïne-gehalte in de capsules was vrij hoog (ongeveer 300 mg) per stuk. Dit komt neer op 4 koppen koffie. Cafeïne kan slapeloosheid, rusteloosheid en nervositeit veroorzaken. Het Voedingscentrum raadt mensen die gevoelig zijn voor deze effecten aan om maximaal 400mg cafeïne per dag te gebruiken. De Kola Noot, Yerba Mate en Guarana in dit product bevatten ook cafeïne. Het gebruik van natuurlijke afslankmiddelen door een patiënt zal vaak niet bij zijn of haar zorgverlener bekend zijn. Ongeregistreerde afslankmiddelen worden in grote aantallen via internet aangeboden en het is bij consumenten waarschijnlijk niet altijd bekend dat deze producten ook bijwerk ingen kunnen geven. Wanneer er de verdenking is dat Westerse geneesmiddelen zijn toegevoegd aan een ongeregistreerd preparaat kan de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) of de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) ingeschakeld worden. Bij patiënten die last hebben van onverklaarbare klachten is het aan te raden om te vragen of zij ook ongeregistreerde producten gebruiken. Geen geheimzinnigheid Lareb wil graag alle kennis die zij heeft delen met iedereen die daar belangstelling voor heeft. Daarom zijn alle bijwerkingen die bij Lareb gemeld worden te vinden op onze website. Ook de Apotheek Huisartspraktijk Top 10 geneesmiddelen Hieronder vindt u de top tien van geneesmiddelen waarbij de meeste meldingen van bijwerkingen zijn gedaan bij Lareb Specialist Simvastatine Metoprolol Varenicline Amoxicilline met enzymremmer Nitrofurantoine Methotrexaat Omeprazol Diclofenac Methylfenidaat Amoxicilline Consument kennis die bij Lareb aanwezig is, wordt zo veel mogelijk op onze website vermeld. Dit geldt zowel voor bijwerkingen van geneesmiddelen en vaccins als voor informatie over geneesmiddelen in de zwangerschap. In een persbericht van de International Society of Drug Bulletins werd Lareb onlangs genoemd als voorbeeld van een transparante website. Daar zijn we trots op! Aantal melders en meldingen in 2011 Overige zorgverleners Ziekenhuisapotheek Vraag het vernieuwde Praktijkadvies aan Het Praktijkadvies is een handleiding voor zorg verleners waarin staat beschreven hoe bijwerkingen gemeld kunnen worden bij Lareb. Het is bovendien een richtlijn wat er gemeld kan worden. Dit Praktijkadvies is in 2011 geheel vernieuwd en uitgebreid met informatie over het melden van bijwerkingen van vaccins en over geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding. Dit compacte naslagwerk heeft zijn meerwaarde in het verleden al meer dan waar gemaakt en wordt veelvuldig aangevraagd. U kunt ook een exemplaar aanvragen door uw naam en adres te sturen naar In 2011 heeft Lareb meldingen van bijwerkingen verwerkt, waarvan meldingen rechtstreeks door artsen, apothekers en gebruikers bij Lareb werden gemeld. Daarnaast verwerkte Lareb meldingen afkomstig van farmaceutische bedrijven. Van de meldingen die Lareb rechtstreeks ontving waren er meldingen van consumenten en meldingen van zorgverleners. In gevallen betrof het een melding van een vaccin, waarvan 80% een vaccin uit het Rijksvaccinatieprogramma (RVP). Naast bovenstaande aantallen werden nog 417 meldingen ontvangen afkomstig van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) op vaccinaties in het kader van het RVP uit voorgaande jaren. Ook werden meldingen van de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek ontvangen, die werden gecodeerd en verwerkt. Alle meldingen zijn doorgestuurd naar de Eudravigilance database en de database van Wereldgezondheidsorganisatie.

4 4 TIS en Vaccinveiligheid Veel aandacht voor veiligheid van vaccins Lareb is ook verantwoordelijk voor de bewaking van de veiligheid van vaccins. Dit krijgt veel aandacht en Lareb stimuleert het melden van bijwerkingen dan ook. Lareb start campagne stimuleren melden van bijwerkingen door ouders Bij Lareb kunnen naast de zorg verleners, ook ouders van gevaccineerde kinderen in het kader van het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) een bijwerking van een vaccin melden. Lareb wilde hier graag meer bekendheid aan geven en is daarom vanaf eind oktober 2011 een campagne gestart. Daarbij wordt informatie aan ouders van gevaccineerde kinderen gegeven in de vorm van een boekenlegger. Dit heeft geleid tot zichtbaar resultaat: het aantal gemelde bijwerkingen door ouders neemt toe en we verwachten dat deze trend zich de komende jaren zal voortzetten. Meldingen vaccins Rijksvaccinatieprogramma stabiel In het eerste halfjaar van 2011 ontving Lareb 558 meldingen van mogelijke bijwerkingen van vaccinaties in het RVP met in totaal 929 bijwerkingen. Van de 558 meldingen werden er 45 als ernstig beschouwd. Er waren geen meldingen van sterfgevallen. Bij twee meldingen was er sprake van restverschijnselen. Bij hen werd echter een oorzakelijk verband met de vaccinatie onwaarschijnlijk geacht. Er werden niet meer bijwerkingen dan vroeger gemeld. Conclusie is dat er geen signalen voor bijzondere, nieuwe of verontrustende bijwerkingen zijn gevonden. Het volledige verslag van gemelde bijwerkingen na vaccinaties in het RVP in het eerste halfjaar van 2011 vindt u op nl/vaccins. Vernieuwde website vaccins Sinds begin dit jaar is de informatie over vaccins op de website van Lareb vernieuwd. De website bevat overzichtelijke informatie over bijwerkingen van vaccins en over vaccins in het algemeen. Ook de bijsluiters van de meest gebruikte vaccins zijn te raadplegen, evenals rapportages en een aantal links naar andere websites. Nieuw meldformulier voor vaccins in ontwikkeling Lareb is bezig om een nieuw meldformulier voor vaccins te ontwikkelen. Het nieuwe formulier zal gebruiksvriendelijker Meest gemelde klachten na vaccinaties RVP In 2011 ontving Lareb ruim 1100 meldingen van kinderen die gevaccineerd zijn met een vaccin in het kader van het Rijksvaccinatieprogramma. De meest gemelde klachten waren: Koorts Lokale ontstekingsreactie Ui t g e b r e i d e lokale ontstekingsreactie Huilen Algehele malaise Opvallend in deze lijst is de uitgebreide lokale ontstekingsreactie. Bij deze reactie gaat de ontsteking rondom de arm en/of over een gewricht heen (elleboog of schouder). Deze reacties zijn voornamelijk afkomstig van meldingen na de DKTP prik voor 4 jarigen. Het komt het meest voor bij kinderen die op zuigelingenleeftijd gevaccineerd zijn met het acellulaire kinkhoest vaccin. Op dit moment loopt er een onderzoek van het RIVM en Lareb met als doel immunologische oorzaken hiervan op te sporen. zijn en zal ons voor de meeste meldingen voldoende informatie gaan geven om deze goed te kunnen beoordelen. Indien u suggesties heeft voor verbetering van het meldformulier, dan kunt u dit op het huidige meldformulier bij uw melding aangeven. Zichtbare bijwerking? Zet het op de foto of video! Als u een melding wilt doen van een lokale reactie of een andere zichtbare aandoening na vaccinatie of geneesmiddelengebruik dan kan het zinvol zijn om hiervan een foto of video te maken. Meestal is het zo, dat wanneer een melding bij Lareb gedaan wordt dit soort symptomen al (grotendeels) verdwenen zijn. Om meldingen goed te kunnen beoordelen en evalueren streven we ernaar om zoveel mogelijk objectieve informatie te verzamelen. U kunt uw foto of video momenteel per toesturen naar nl onder vermelding van uw meldnummer. Op het nieuwe online meldformulier, waarmee we druk bezig zijn, kunt u meerdere documenten uploaden. Als iemand vanwege een reis naar het buitenland is gevaccineerd en daarvan een bijwerking heeft ervaren, dan willen wij dat graag weten! Lareb verzamelt, registreert en analyseert bijwerkingen van alle vaccinaties die gegeven worden. Informatie over geneesmiddelen en zwangerschap ook online De Teratologie Informatie Service (TIS) is dagelijks telefonisch bereikbaar voor zorgverleners met vragen over geneesmiddelgebruik tijdens de zwangerschap en borstvoeding. TIS publiceert ook, in samenwerking met Stichting Health Base, de laatste kennis over dit onderwerp in het naslagwerk Geneesmiddelen, Zwangerschap en Borstvoeding. Dit naslagwerk is uitermate geschikt voor zorgverleners die medicatie voorschrijven aan zwangere vrouwen of vrouwen in de lactatieperiode. Te denken valt aan huisartsen, gynaecologen, apothekers en verloskundigen. De laatste druk is in 2011 verschenen. Dit naslagwerk is nu ook Of het nu om vaccins gaat die gegeven zijn in het kader van het Rijksvaccinatieprogramma, de jaarlijkse griepprik, beroeps gerelateerde vaccinaties of reizigersvaccinaties. U kunt de bijwerking melden via het meldformulier Vragen over geneesmiddelen en zwangerschap? De Teratologie Informatie Service van Lareb heeft een service geopend voor vrouwen met vragen over hun geneesmiddelgebruik in combinatie met kinderwens, zwangerschap of borstvoeding. De vragen kunnen gesteld worden via het contactformulier op de website van Lareb onder het tabblad Zwangerschap. Bijwerking na reizigersvaccinatie? Meldingen van bijwerkingen bij het gebruik van geneesmiddelen komen meestal binnen via het meldformulier op onze website. Er is een apart meldformulier voor het melden van bijwerkingen na vaccinatie, zowel voor zorgverleners als voor patiënten. Zorgverleners kunnen ook bellen met een vraag over een mogelijke bijwerking na vaccinatie. In het laatste geval verwerken we de gegevens soms tot een melding. De digitale meldformulieren worden twee keer per dag automatisch ingelezen in de database van Lareb. Deze database bevat alle meldingen die bij Lareb binnengekomen zijn vanaf Alle nieuwe meldingen in de database worden door de medewerkers van Lareb beoordeeld. Meldingen die voldoen aan één of meerdere criteria voor een ernstige melding worden door een arts beoordeeld. Lareb medewerkers kijken naar een mogelijk oorzakelijk verband. Om een goed beeld te krijgen van de bijwerking vragen we soms om extra informatie bij de melder. Na de beoordeling sturen we, indien gewenst, een inhoudelijke reactie terug. Alle meldingen worden ook op groepsniveau zorgvuldig geanalyseerd, waarbij gekeken online beschikbaar op de website van Lareb onder het kopje Zwangerschap. Dit betekent dat u 24 uur per dag, 7 dagen per week toegang heeft tot de meest recente kennis op het terrein van het gebruik van geneesmiddelen in de zwangerschap. Naast dit online naslagwerk voor de zorgverlener is veel informatie te vinden op de website over geneesmiddelen, zwangerschap en borstvoeding in de vorm van veel gestelde vragen en patiëntinformatiebladen. voor vaccins op onder tabblad Melden. Meer informatie over reizigersvaccinaties vindt u op onze website en de website van het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering: Wat gebeurt er met uw melding? wordt naar eerdere meldingen, naar ervaringen in andere landen en alle beschikbare kennis over geneesmiddel en bijwerking. Als we signalen tegenkomen dat een bijwerking veel vaker voorkomt dan voorheen of als er sprake is van een onbekende bijwerking, dan melden we dat aan het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen en voor vaccins ook aan het Rijks Instituut voor Volksgezondheid en Milieu. Alle inspanningen van Lareb hebben als doel om de veiligheid van geneesmiddelen en vaccins in de gaten te houden. Elke melding die u doet, draagt hier dus ook direct aan bij.

5 Lareb Intensive Monitoring 5 Lareb Intensive Monitoring: veel nieuwe mogelijkheden Lareb Intensive Monitoring (LIM) wordt voortdurend verder ontwikkeld. Zowel de technische kant als de website van LIM zijn volledig vernieuwd, waarbij vooral de gebruikersvriendelijkheid geoptimaliseerd is. Als u op zoek gaat naar informatie over bijwerkingen van geneesmiddelen vindt u in de bijsluiter informatie over de frequentie van het vóórkomen van een bijwerking. Duizeligheid komt bijvoorbeeld vaak voor. Om goed met een bijwerking om te kunnen gaan, is soms meer informatie nodig, zoals: wanneer treedt de bijwerking op? Wanneer gaat de bijwerking over? Is het noodzakelijk om het geneesmiddel te staken? De ervaringen van gebruikers van geneesmiddelen staan bij LIM centraal en worden nu nog beter uitgevraagd. Zo wordt er specifiek nagevraagd op welke wijze de (vermoede) bijwerking van invloed is op de kwaliteit van leven. Bij de start van het vernieuwde LIM zullen er nieuwe geneesmiddelenonderzoeken gestart worden. Daarnaast wordt het nieuwe systeem bij onderzoek naar de veiligheid van vaccins en bij onderzoek naar geneesmiddelenveiligheid tijdens de zwangerschap of borstvoeding ingezet. Het merendeel van de apotheken in Nederland (ruim 60%) is al actief met LIM. Nu kunnen ook artsen gaan deelnemen aan LIM-onderzoeken. Te denken valt aan onderzoeken door huisartsen, medische specialisten in ziekenhuizen, zorginstellingen (bijvoorbeeld epilepsiecentra, consultatiebureaus, GGD s, centra voor reizigersvaccinaties en verloskundigenpraktijken). Lareb zal in 2012 hiervoor subsidie aanvragen bij ZonMw in het kader van het programma Goed Geneesmiddelen Gebruik. Het nieuwe LIM is te vinden op het webadres: Heeft u vragen of opmerkingen dan kunt u deze sturen naar het adres: Duizeligheid bij pregabaline gaat soms vanzelf over Promotieonderzoek laat resultaten LIM-onderzoek zien Linda Härmark hoopt in 2012 te promoveren op de mogelijkheden om Lareb Intensive Monitoring in te zetten voor het beantwoorden van zulke vragen. Een voorbeeld is een recente studie, waarin de bijwerkingen van pregabaline (Lyrica ) onderzocht werden. De meest gemelde bijwerking in deze studie was duizeligheid met een frequentie van 25.3%. De duizeligheid trad in bijna alle gevallen op binnen 14 dagen na het starten met pregabaline. Van alle gebruikers die last kregen van duizeligheid, verminderde of stopte circa 30% het pregabalinegebruik en circa 45% ging door met de voorgeschreven dosis. Deze studie laat ook zien dat het stoppen van het geneesmiddel niet noodzakelijk is voor het verdwijnen van de duizeligheid. Van de patiënten die het pregabalinegebruik stopten herstelde 66%. Van de patiënten die doorgingen met het pregabalinegebruik herstelde 45%. Het lijkt er dus op dat de bijwerking bij een flink aantal pregabalinegebruikers van voorbijgaande aard is. Het is aan de patiënten, in overleg met de voorschrijvend arts, om mede op basis van deze informatie te beslissen wat bij het optreden van duizeligheid de beste keuze is. Wat is de rol van de apotheek bij Lareb Intensive Monitoring? Lareb Intensive Monitoring (LIM) bestaat inmiddels 5 jaar. Tijd om eens stil te staan bij de rol van de apotheek. Lareb ging op bezoek bij één van de meest actieve apotheken. Mediq Apotheek Hoge Vucht in Breda is deelnemer sinds de start van LIM en het gehele apotheekteam is er dagelijks actief mee bezig. De drijvende kracht achter het enthousiaste team is Gudy Meijvis. Zij is apothekersassistente en heeft samen met haar collega s al vier keer de LIM-taart in de wacht gesleept. Het gaat goed met LIM zegt Gudy. We vinden het belangrijk om de algemene bekendheid van bijwerkingen en het vertrouwen in de behandeling te vergroten bij onze patiënten. We willen door deelname aan LIM aan onze patiënten laten zien dat de geneesmiddelenveiligheid continu gemonitord wordt. Bij de receptverwerking ziet de assistente dit en wordt er automatisch een FPZ-etiket uitgeprint. Vervolgens geeft de assistente de informatiefolder mee aan de patiënt, laat zien waar de website van LIM te vinden is en geeft uitleg over de aanmelding. Het meegeven van de LIM-folder wordt geregistreerd door een EPD-zorgregel in het systeem vast te leggen. Er komen veel ouderen in deze apotheek. Gudy: Ik belde laatst een mevrouw van 91 jaar om haar te informeren over LIM en vroeg haar of ze internet had. Hierop antwoordde ze dat ze zat te Skypen en dat deelname aan LIM geen probleem was. Meer dan 90% van de benaderde patiënten reageert positief op de vraag of zij aan het LIMonderzoek willen deelnemen. LIM staat als vast punt op de agenda tijdens het werkoverleg. Ook de LIM-nieuwsbrief wordt door het gehele team gelezen. Communicatie met de patiënten is de belangrijkste succesfactor volgens Gudy. Drukte in de apotheek moet geen issue zijn om actief te kunnen zijn met LIM, want het is onderdeel van de farmaceutische patiëntenzorg die je als apotheek aan je patiënten wilt leveren. Nieuw LIM systeem Vanaf 1 april 2012 zal Lareb Intensive Monitoring (LIM) te vinden zijn op een nieuw webadres: en een nieuw adres: Wij verwelkomen u graag op onze nieuwe website. Mocht u nog vragen of opmerkingen hebben laat het ons gerust weten. De Teratologie Informatie Service: langer volgen van het kind geeft meer inzicht! De Teratologie Informatie Service (TIS) geeft niet alleen antwoord op vragen van zorgverleners, zij draagt ook bij aan wetenschappelijke kennis over de risico s van geneesmiddelen in de zwangerschap door zwangerschappen waarin geneesmiddelgebruik heeft plaatsgevonden te volgen. De TIS verzamelt gegevens over de afloop van zwangerschappen waarover een vraag is gesteld. Op dit moment wordt na de verwachte bevaldatum door middel van een vragenformulier informatie van de zorgverlener verkregen over het verloop van de zwangerschap, de bevalling en de gezondheid van het kind direct na de geboorte. Uit onderzoek blijkt dat met het uitbreiden van de follow-up van de pasgeborenen naar kinderen van 12 maanden, het aantal ontdekte aangeboren afwijkingen toeneemt. Verlenging van de follow-up periode geeft dus een beter inzicht in de mogelijke effecten van geneesmiddelgebruik tijdens de zwangerschap. De zorgverlener van de moeder zal een sleutelrol hebben in het eerste contact tussen TIS en de moeder. De moeder krijgt op vier momenten de vraag een digitaal formulier in te vullen, namelijk tijdens de zwangerschap, na de bevalling en op de momenten dat het kind 6 en 12 maanden oud is. Het formulier bevat vragen over de gezondheid en ontwikkeling van het kind. Hierbij wordt gebruik gemaakt van technologie die Lareb ontwikkeld heeft in het kader van Lareb Intensive Monitoring, dat het langer volgen met gebruik van internet en het inlezen van de antwoorden vergemakkelijkt. Met toestemming van de moeder kan zo nodig contact worden opgenomen met de behandelend arts van het kind. Meewerken aan onderzoek wordt in de toekomst zeer eenvoudig; aanmeldformulieren en vervolgformulieren kunnen online worden ingevuld. De TIS kan méér zwangerschappen volgen doordat aanmelden eenvoudig wordt en méér aangeboren afwijkingen ontdekken door de pasgeborenen langer te volgen. De nieuwe werkwijze maakt het mogelijk meer informatie over geneesmiddelgebruik tijdens de zwangerschap beschikbaar te maken.

6 6 Onderzoek Meldingen van patiënten zijn belangrijk! Nadat een mogelijke bijwerking bij Lareb is gemeld, wordt er door Lareb een causaliteitsbeoordeling uitgevoerd. Een causaliteitsbeoordeling is een beoordeling van de waarschijnlijkheid dat een gemelde bijwerking inderdaad door het geneesmiddel of vaccin veroorzaakt kan zijn. Veel verschillende beoordelingsmethoden zijn hiervoor te gebruiken en daarbij worden bijna altijd subjectieve termen gebruikt, zoals twijfelachtig, mogelijk, waarschijnlijk en zeker. Het is onduidelijk of deze termen door iedereen op dezelfde manier worden geïnterpreteerd. Een studente farmacie uit Groningen heeft bij Lareb gedurende een half jaar onderzocht wat de perceptie is van deze termen bij zowel farmacovigilantie-experts die wereldwijd werkzaam zijn, als bij zorgverleners en patiënten. Het onderzoek richtte zich op de mogelijke verschillen tussen bijwerkingen veroorzaakt door geneesmiddelen en vaccins, en verschillen tussen de diverse doelgroepen. Het onderzoek is gedaan door het rondsturen van een online vragenlijst naar zorgverleners en patiënten die een bijwerking hebben gemeld Het melden van bijwerkingen door patiënten is niet altijd vanzelfsprekend geweest. In het verleden is er een discussie gevoerd over de toegevoegde waarde van de vrijwillige meldingen van bijwerkingen door patiënten. Sinds 2003 kunnen patiënten zelf bijwerkingen bij Lareb melden en nam het aantal patiëntmeldingen snel toe. Het was aanvankelijk niet vanzelfsprekend of de meldingen inhoudelijk wel iets toevoegen. Om die vraag te beantwoorden heeft promovendus Florence van Hunsel de meldingen door Onderzoek naar perceptie van gebruikte causaliteitstermen PR in de regio: Lareb is er voor u! Meldingen van bijwerkingen vormen de kern van het werk van Lareb. Bijdragen van zorgverleners, artsen en apothekers uit de eerste en tweede lijn zijn voor ons dan ook van grote waarde. Daarom helpt Lareb potentiële melders graag op weg om het willen melden van bijwerkingen te vertalen naar actief melden. Wij gaan graag met u in gesprek om de mogelijkheden te bespreken en ondersteuning te bieden bij het bevorderen van een goede meldcultuur in uw instelling of praktijk. Ook hoort oog hebben voor de veiligheid van voorgeschreven geneesmiddelen bij de basisvaardigheden van farmacotherapie. Om artsen en apothekers hiervan op de hoogte te stellen biedt Lareb onderwijs aan artsen en apothekers aan in verschillende fasen van hun opleiding. Zowel studenten geneeskunde en farmacie, als apothekers, artsen en medisch specialisten, zoals huisartsen, internisten en psychiaters in opleiding nemen hier aan deel. Wilt u meer informatie over ondersteuning voor het melden van bijwerkingen of onderwijs over bijwerkingen in uw opleiding of instelling? Neem dan contact met ons op via Tip! Zet een link naar het meldformulier in uw favorieten of als snelkoppeling op uw bureaublad. bij Lareb en naar farmacovigilantie-experts die wereldwijd werkzaam zijn. Aan hen is gevraagd om een bovenste en onderste grenswaarde te geven aan de waarschijnlijkheid van een bijwerking ten opzichte van de gebruikte termen. Er bleken grote verschillen te bestaan in de interpretatie van deze temen. De causaliteitstermen werden beoordeeld in een logische volgorde door alle respondenten. De meeste verschillen waren er tussen zorgverleners en de patiënten. De farmacovigilantie-experts en patiënten waren het meest vergelijkbaar in hun beoordeling. Er waren geen statistisch significante verschillen tussen de perceptie van de termen en bijwerkingen die veroorzaakt waren door geneesmiddelen en vaccins, met uitzondering van de termen waarschijnlijk en zeker door farmacovigilantie-experts. De verschillen in perceptie van deze termen kunnen soms leiden tot een over- of onderschatting van het risico. Alhoewel het uitvoeren van een causaliteitsbeoordeling een Europese vereiste is, is Lareb altijd van mening geweest dat het belangrijker is om achtergrondinformatie te geven. Op deze manier kan een melder zelf inschatten in hoeverre er een mogelijk verband is tussen het gebruikte geneesmiddel en vaccin en het optreden van een mogelijke bijwerking. patiënten grondig geëvalueerd. Conclusie van dit promotie onderzoek was dat de meldingen van patiënten een nuttig inzicht in het effect van bijwerkingen op de kwaliteit van leven opleveren en dat ze nog onbekende bijwerkingen helpen op te sporen. Van Hunsel vergeleek tijdens haar onderzoek de meldingen van zorgverleners met de bijwerkingen die patiënten zelf hadden gemeld. De meldingen door patiënten kwamen vaak overeen met de meldingen door zorgverleners en soms waren ze ook een nuttige aanvulling hierop. Het aandeel meldingen door patiënten is sinds 2003 toegenomen van 4% tot bijna 16% in De meeste patiënten blijken uit altruïsme hun ervaringen te delen; ze willen voorkomen dat anderen last krijgen van dezelfde bijwerkingen. Deze onderzoeksresultaten zijn extra relevant omdat er nieuwe Met de inwerkingtreding van een wijziging van de Geneesmiddelenwet en de wet BIG op 7 november 2011 hebben verpleegkundig specialisten een zelfstandige voorschrijfbevoegdheid voor geneesmiddelen gekregen. Ook drie groepen gespecialiseerd verpleegkundigen, de oncologie-, diabetes- en longverpleegkundigen, hebben nu de bevoegdheid om bepaalde geneesmiddelen voor te schrijven. Wie geneesmiddelen voorschrijft, dient alert te zijn op mogelijke bijwerkingen; dat geldt ook voor verpleegkundigen. Zij kunnen hier een belangrijke rol vervullen, want zij hebben nauw contact met de patiënten en kunnen daardoor snel vermoede bijwerkingen herkennen. Verpleegkundigen krijgen er dus een belangrijke taak bij, namelijk het signaleren van bijwerkingen en deze vervolgens melden bij het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb. Verpleegkundigen belangrijk Vanouds melden artsen bijwerkingen van geneesmiddelen. In Nederland is er een lange traditie dat ook apothekers bijwerkingen bij ons melden. Sinds 2003 kunnen ook patiënten bij Lareb melden en zij maken hier veel gebruik van. Lareb besteedt ook Europese regelgeving komt die de Europese lidstaten verplicht een nationaal registratiecentrum op te zetten, waar ook patiënten bijwerkingen van geneesmiddelen kunnen melden. Volgens Van Hunsel beschikken weinig Europese lidstaten op dit moment over een goed werkend registratiesysteem voor patiënten. Het Nederlandse systeem werkt goed en kan daarom als voorbeeld dienen voor andere lidstaten. Lareb is inmiddels een pr-campagne gestart om een breder publiek te informeren dat zij bijwerkingen bij Lareb kunnen melden. Florence Van Hunsel promoveerde op 18 november 2011 aan de Rijksuniversiteit Groningen op haar proefschrift The contribution of direct patient reporting to pharmacovigilance. Dit proefschrift is bij Lareb gratis te verkrijgen. Voorschrijfbevoegdheid verpleegkundigen aandacht aan (praktijk)verpleegkundigen als mogelijke melder van bijwerkingen. (Praktijk)verpleegkundigen worden immers bij hun beroepsuitoefening vaak geconfronteerd met bijwerkingen en in veel gevallen bekleden zij de ideale positie om bijwerkingen op te merken. Tijdens opname en verblijf in het ziekenhuis komen de meest ernstige bijwerkingen aan het licht. Dit is op zich niet verbazingwekkend, want juist patiënten met ernstige ziektebeelden worden opgenomen. Onderzoek heeft overigens laten zien dat het melden door verpleegkundigen niet leidt tot het minder melden door artsen. De beroepsvereniging van zorgprofessionals V&VN organiseert bijeenkomsten om de verpleegkundig specialisten en gespecialiseerd verpleegkundigen voor te bereiden op hun voorschrijfbevoegdheid. Tijdens deze bijeenkomsten wordt Lareb genoemd als de instantie waar bijwerkingen van geneesmiddelen gemeld dienen te worden. Daarnaast ontvangen de deelnemers de praktijkgids Omgaan met bijwerkingen. In dit boekje wordt kort verteld hoe men in de dagelijkse praktijk om dient te gaan met bijwerkingen van geneesmiddelen. Deze gids is ook voor (praktijk)verpleegkundigen gratis beschikbaar. Stuur hiervoor een mail naar

7 Lareb naar buiten 7 Lareb prijs 2012 voor Ron Meyboom Al vanaf mijn begintijd bij het voor ma l ige Bu reau Bijwerkingen in de jaren zeventig ben ik georiënteerd op internationale samenwerking. Daar waren de collega s te vinden die voor hetzelfde vak hadden gekozen. Toen al speelde het WHO Collaborating Centre for International Drug Monitoring een centrale rol, eerst in Genève, later in Uppsala. Het was een groot avontuur om van begin af aan bij de verschillende facetten van de ontwikkeling van dit internationale farmacovigilantie systeem betrokken te zijn. Tegenwoordig ben ik vooral geïnteresseerd in de verdere ontwikkeling van structurele samenwerking tussen het centrum in Uppsala en de universiteit van Utrecht en daarnaast in de ondersteuning van landen met weinig ervaring in farmacoviglantie. De kracht van de case-by-case analyse De kracht van de methode die we in Nederland hebben ontwikkeld is dat hierin de drie hoofdzaken In 2011 was het 50 jaar geleden dat er voor het eerst een verband werd gelegd tussen het gebruik van thalidomide tijdens de zwangerschap en aangeboren afwijkingen. Dit was het begin van de geneesmiddelveiligheid. Geneesmiddelen en zwangerschap was daarom een toepasselijk thema voor de Bijwerkingendag Professor Van Grootheest opende de dag met een verhaal over het ontstaan van de geneesmiddelveiligheid in de jaren 60 en reikte vervolgens de Leo Meijlerprijs uit aan farmaciestudente Cynthia Nijenhuis. Dr. Van Puijenbroek presenteerde enkele actuele bijwerkingen in het nieuws. Linda Härmark besprak vier voorbeelden over bijzondere bijwerkingen. De laatste spreker voor de koffiepauze was Björn Håkansson, zelf thalidomide slachtoffer en voorzitter van de Op 22 maart 2012 kreeg Ron de Lareb prijs 2012 overhandigd. bij het ontdekken en onderzoeken van een geneesmiddelbijwerking kliniek, farmacologie en epidemiologie zijn geïntegreerd. Elders staart men zich tegenwoordig vaak blind op hoofdzakelijk het kwantitatieve aspect (de disproportionality ). Voor veel bijwerkingen zijn juist de klinische opmerkelijkheid en de mechanistische kant van de zaak van grote betekenis. Daarom worden bij Lareb signalen actief gevolgd: vanaf het eerste hé Bijwerkingendag 2011 Zweedse vereniging van thalidomide slachtoffers. Hij vertelde in een zeer persoonlijk verhaal vanuit het patiënten perspectief over het belang van het bewaken van veiligheid van geneesmiddelen. Netteke Wentges besprak de meest gestelde vragen van zorgverleners over geneesmiddelgebruik in de zwangerschap. Vaak gaan de vragen over het aanpassen van chronische medicatie en over blootstelling aan geneesmiddelen in de zwangerschap. Een mooie aanvulling was de presentatie van neuroloog Ilse Wegner. Zij besprak het gebruik da s gek bij een nieuwe melding wordt de associatie geëvalueerd op deze drie elementen, tot een zodanig geloofwaardig signaal is verkregen dat je er wat mee kunt (en moet) doen. Tegelijkertijd wordt zo de kans op loos alarm geminimaliseerd. Ontwikkelingen binnen de farmacovigilantie Er is heel veel gaande in geneesmiddelland, zowel ten goede als ten kwade. Er is recent zelfs een Europese Wet op de Geneesmiddelbewaking gekomen, maar die lijkt mij ver af te staan van de medische praktijk en dat is toch waar de gegevens vandaan komen en de informatie voor bedoeld is. Het belangrijkste voor nu is, denk ik, dat we de biofarmaceutische revolutie meemaken. Dankzij grote vorderingen op het gebied van zowel pathofysiologie als biotechnologie worden grote sprongen vooruit geboekt in de diagnostiek en de behandeling van veel ernstige en moeilijk te behandelen ziekten. Dit geldt voor veel voorkomende ziekten zoals reumatoide artritis en psoriasis, diverse van anti-epileptica en de moeilijkheid van de afweging tussen goede therapie en de teratologische eigenschappen van antiepileptica. Internist dr. De Valk vertelde over het gebruik van antidiabetica tijdens de zwangerschap. Na het buffet sprak dr. De Wildt over geneesmiddelgebruik en borstvoeding. Bernke te Winkel sprak over de Teratologie Informatie Service en wat deze voor zorgverleners kan betekenen. Agnes Kant sloot af met een inspirerend betoog over het belang van vertrouwen in geneesmiddelen door gebruikers. Schrijf je in voor de Meijlerprijs 2012 Ben jij student en heb je een masterscriptie of een publicatie geschreven waarin bijwerkingen van geneesmiddelen een duidelijke plaats hebben? Schrijf je dan in voor de Meijlerprijs Ook docenten kunnen studenten voordragen. Stuur daarvoor de scriptie of publicatie met enkele achtergrondgegevens over de auteur(s) op naar bijwerkingenfonds.nl of naar: Nederlands Bijwerkingen Fonds, Goudsbloemvallei 7, 5237 MH s-hertogenbosch. De prijs bestaat uit een geldbedrag en een keramiek kunstwerk. Ook stelt Elsevier Publishers voor de winnaar Meylers Side Effects of Drugs beschikbaar. Op de Lareb Bijwerkingendag 2012 op donderdag 29 november wordt de Meijlerprijs 2012 uitgereikt. kwaadaardige ziekten, maar ook voor een aantal zeldzame weesziekten. Biofarmaceutica zijn vaak megamoleculaire stoffen, zoals eiwitten, met eigenschappen die in veel opzichten afwijken van de vertrouwde small molecule geneesmiddelen. Deze stoffen grijpen vaak veel dieper en selectiever aan in de fysiologie en in de cellen van het zieke weefsel. Dit brengt ook met zich mee dat er een kans is op echt totaal onverwachte en ernstige bijwerkingen. Daarnaast brengt het inspuiten van eiwitten of immunologisch of hormonaal actieve stoffen gevaren met zich mee die maar ten dele bekend zijn. Bij de toepassing van dergelijke stoffen voor een frequente ziekte is er een kans op een onverwachte bijwerking van epidemische omvang, terwijl anderzijds het vaststellen van baat en schade van een nieuwe behandeling van een zeldzame weesziekte uitermate moeilijk kan zijn. Ik vraag me dan ook wel eens af of de regelgeving die in de afgelopen decennia vorm heeft gekregen, met alle formalisering en routines van dien, wel geschikt is voor de toelating en vooral de bewaking van deze nieuwe categorie geneesmiddelen. Wellicht zijn hier andere benaderingen voor nodig. In samen werking met: Leo Meijlerprijs 2011 voor Cynthia Nijenhuis Op 24 november 2011 is de Meijlerprijs 2011 van het Nederlands Bijwerkingen Fonds uitgereikt aan de Groningse studente Cynthia Nijenhuis. De Meijlerprijs wordt jaarlijks uitgereikt aan een student die een scriptie, masterthesis of artikel heeft geschreven waarin bijwerkingen een belangrijke plaats innemen. Cynthia deed als studente onderzoek naar de gestoorde ontwikkelingen van de zenuwen rond het maagdarmkanaal bij het gebruik van antidepressiva. Het onderzoek is inmiddels gepubliceerd in The British Journal of Clinical Pharmacology. 29 november, uur Uithof Utrecht 2012 Preventie van Bijwerkingen Accreditatie aangevraagd voor: huisartsen, internisten, specialisten ouderengeneeskunde en (ziekenhuis) apothekers. Meer informatie op

8 8 Varia Samen letten we goed op! Het bewaken van de veiligheid van geneesmiddelen kun je alleen samen. Als zorgverleners en patiënten bijwerkingen melden, dan krijgen wij meer inzicht en kennis over bijwerkingen. Kennis die wij weer teruggeven aan zorgverleners en patiënten. Dit kan dan een rol spelen bij de afweging om een bepaald geneesmiddel voor te schrijven en te gebruiken. Het motto van de campagne die Lareb vorig najaar heeft gehouden was dan ook: Samen letten we goed op!. Kort na de start van de campagne kreeg ik een heel aardige mail van een 84 jarige heer P. naar aanleiding van een interview in de Metro, waarin ik als voorbeeld van een ontdekte bijwerking het optreden van spier- en peesproblemen bij gebruik van statines noemde. Bijgaand stuur ik u een kopie van mijn aantekeningen in mijn privé medisch dossier, aangevuld met enige opmerkingen die voor zich spreken, mailt hij. Mijnheer wandelde nog graag maar na de start van atorvastatine kreeg hij wisselende onverklaarbare spierpijn in benen en rug. Wandelen ging niet meer en traplopen ook niet. In overleg met de arts is hij tijdelijk gestopt met het geneesmiddel. Hij schrijft in zijn logboek: 8 /11/2010 Gestopt met Lipitor vanwege dreigende immobiliteit. 17/11/2010 Spierpijn weg. Loopgevoel normaal. 24/11/2010 Terug op 5 km per uur. 26/11/2010 Weer gewoon een trap op kunnen lopen. Het leven is weer leuk! 7/12/2010 Lab onderzoek. 21 / 12 / 2010 Overleg met dok - ter: gezien algehele gezondheid op 83-jarige leeftijd, familie achtergrond zonder cholesterol klachten, mijn permanente verblijf in het schemergebied en de vinger aan de pols door 3 maandelijkse bloedcontrole, afgesproken definitief te stoppen met anti-cholesterol medicijnen. Inderdaad mijnheer P., uw logboek spreekt voor zich. De kennis en het inzicht in de bijwerking heeft een belangrijke rol gespeeld bij deze laatste afweging. En dat inzicht is er omdat er zorgverleners en patiënten zijn die deze bijwerking hebben gemeld. 20/10/2011 Ondertussen maak ik weer heerlijke wandelingen met mijn vrouw van zelfs twee en een half uur, werk gemiddeld drie uur per dag in de tuin en voel me geweldig! Agnes Kant In september 2010 ben ik voorzitter van het bestuur van Lareb geworden als opvolger van Jan Bergen. Daar zag ik aanvankelijk wel tegenop. Jan was al vanaf de beginjaren bij Lareb betrokken en kende de organisatie van binnen en buiten. Het was niet zo eenvoudig om die functie over te nemen, maar gelukkig kreeg ik daarbij veel support vanuit de organisatie. Lareb is een dynamische organisatie waarin betrokken mensen werken om de kwaliteit van zorg te ondersteunen. Het is mooi wanneer je daar aan mee kan doen. Er 1. Eekeren R van. Infusiegerelateerde bijwerkingen bij gemcitabineconcentraat door aanwezigheid van alcohol. Geneesmiddelenbulletin 2011;45(10): Gerritsen R, Faddegon H, Dijkers F, Grootheest K, Puijenbroek E van. Effectiveness of pharmacovigilance training of general practitioners: a retrospective cohort study in the Netherlands comparing two methods. Drug Saf 2011;34(9): Grootheest K van, Sachs B, Harrison-Woolrych M, Caduff-Janosa P, Puijenbroek E van. Uterine perforation with the levonorgestrelreleasing intrauterine device: analysis of reports from four national pharmacovigilance centres. Drug Saf 2011;34(1): Härmark L, Hunsel F van, Hak E, Grootheest K van. Monitoring the safety of influenza A (H1N1) vaccine using web-based intensive monitoring. Vaccine 2011;29(10): Härmark L, Puijenbroek E van, Straus S, Grootheest K van. Intensive monitoring of pregabalin: results from an observational, web-based, prospective cohort study in the Netherlands using patients as a source of information. Drug Saf 2011;34(3): Henskens LH, Broos N, Hautermans K. A patient with bilateral shoulder and pelvic girdle aching. BMJ 2011;343:d6233. Interview Fred Dijkers, voorzitter bestuur Lareb krant ook online te lezen! Wilt u de Lareb krant liever online raadplegen? Scan dan nu met uw smartphone de QR-code. U kunt dan ook de online versie delen met anderen door hen de link door te sturen. Lareb publicaties in 2011 waren enkele doelen die ik mezelf had gesteld. Allereerst zou ik graag zien dat het melden van bijwerkingen door zorgprofessionals gemakkelijker wordt. Het was me al eens opgevallen dat in de elektronische patiëntendossiers van huisartsen heel veel vaker de code geneesmiddelbijwerking was ingevoerd dan dat er meldingen van huisartsen bij Lareb binnenkwamen. Dat aantal meldingen lijkt zich de laatste jaren te stabiliseren. Naar mijn idee is op dit terrein met behulp van ICT nog veel winst te halen. We moeten zoeken naar een systeem dat zelf gegevens uit het HIS (huisarts informatie systeem) kan verzamelen. Die software gebruiken huisartsen ook bij ketenzorg. Een andere uitdaging is het optimaliseren van meldingen door gebruikers van geneesmiddelen. Uiteindelijk zijn zij toch degenen waar we het allemaal voor doen. We hebben daarbij twee systemen. Allereerst LIM (Lareb Intensive Monitoring), waarbij we gebruikers van enkele (nieuwe) geneesmiddelen met regelmaat vragen naar hun gebruikservaringen. Daarnaast hebben we natuurlijk ook ons meldsysteem voor bijwerkingen in het algemeen. Daarbij blijft voortdurend de vraag of ons meldsysteem voor patiënten voldoende toegankelijk en gebruiksvriendelijk is. In ons land zijn er meerdere organisaties die zich bezighouden met een goed en veilig gebruik van geneesmiddelen. Met enkele van die organisaties vormen we de zogeheten geneesmiddelketen. Ook het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) en de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) maken daar deel van uit. Het is belangrijk dat we de samenwerking in die keten zo goed mogelijk houden met behoud van ieders verantwoordelijkheid. Ook daar wil ik me voor inzetten. C olofon De Lareb Krant is een uitgave van het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb. Oplage: exemplaren Redactie: Lareb Vormgeving en produktie: Life design, Zierikzee Drukkerij: Wegener Grafische Groep Fotografie: Lareb, Life design Auteursrechten voorbehouden 2012 Lareb heeft een LinkedIn account Let s link! Lareb publiceert zowel in Nederlandse als internationale medische en farmaceutische tijdschriften. De 20 publicaties en 3 abstracts die in 2011 verschenen, zijn terug te vinden op Hieronder staat een selectie uit de Lareb publicaties van Hoevenaren IA, Vries LC de, Rijnders RJ, Lotgering FK. Delivery of healthy babies after natalizumab use for multiple sclerosis: a report of two cases. Acta Neurol Scand 2011;123(6): Hunsel F van, Grootheest K van. Adverse drug reactions of a slimming product contaminated with sibutramine. Ned Tijdschr Geneeskd 2011;155(42):A Hunsel F van, Talsma A, Puijenbroek E van, Jong-van den Berg L de, Grootheest K van. The proportion of patient reports of suspected ADRs to signal detection in the Netherlands: casecontrol study. Pharmacoepidemiol Drug Saf 2011;20(3): Passier A, Puijenbroek EP van. Nitrofurantoïne en cutane vasculitis. Nederlands Tijdschrift voor Dermatologie en Venereologie 2011;21(4): Puijenbroek EP van, Grootheest AC van. Monitoring adverse events of vaccines against Mexican Flu. Int J of Risk & Safety in Medicine 2011;23(2): Scholl J. Fluorchinolonen en stomatitis. Geneesmiddelenbulletin 2011;45(8): Zweers P. Bijwerkingen van geneesmiddelen: vóórkomen en voorkómen in de tandartspraktijk. QP Tandheelkunde 2011;6(4):26-31.

Kenniscentrum Vaccinveiligheid

Kenniscentrum Vaccinveiligheid Lareb nieuwsbrief nr. 28, juni 2011 Inhoud Bijwerkingendag 2011 Teratologie Informatie Service Kenniscentrum Vaccinveiligheid Nieuwe signalen Publicaties PR campagne Lareb bestaat 20 Jaar Jaarbericht 2010

Nadere informatie

worden en hoe deze methode toegepast kan worden om de veiligheid van geneesmiddelen te bewaken.

worden en hoe deze methode toegepast kan worden om de veiligheid van geneesmiddelen te bewaken. Samenvatting Geneesmiddelen worden toegepast om ziektes te behandelen, te voorkomen en te diagnosticeren. In sommige gevallen ervaart de patiënt niet alleen het gewenste effect, maar kunnen ook ongewenste

Nadere informatie

INLEIDING. Waarom geneesmiddelenbewaking?

INLEIDING. Waarom geneesmiddelenbewaking? INLEIDING Waarom geneesmiddelenbewaking? De formele geneesmiddelenbewaking (farmacovigilantie) startte in de jaren zestig van de vorige eeuw na de Softenon -affaire. Softenon (thalidomide) werd gebruikt

Nadere informatie

De verpleegkundige als melder van bijwerkingen?

De verpleegkundige als melder van bijwerkingen? De verpleegkundige als melder van bijwerkingen? Verslag van de resultaten van een enquête maart 2016 De verpleegkundige als melder van bijwerkingen? Samenvatting 3 1 Inleiding 4 2 Enquête 5 3 Resultaten

Nadere informatie

Vaak duizelig van pregabaline

Vaak duizelig van pregabaline Lareb Intensive Monitoring Vaak duizelig van pregabaline Aan het intensieve opsporingssysteem voor bijwerkingen van het Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb hebben 1300 mensen die pregabaline gebruiken

Nadere informatie

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015

Zwangerschap bij de psychiatrische patient. Cijfers telefoondienst TIS. TIS kenniscentrum. vragen/exposities SSRI s 20-11-2015 Zwangerschap bij de psychiatrische patient Bernke te Winkel Wetenschappelijk medewerker Teratologie Informatie Service TIS kenniscentrum Cijfers telefoondienst TIS Informatie geven Website (en boek) -

Nadere informatie

Informatie voor zorgpersoneel. Vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP

Informatie voor zorgpersoneel. Vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Informatie voor zorgpersoneel Vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep 1 ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP U ontvangt deze folder omdat u in aanmerking komt voor een vaccinatie

Nadere informatie

INHOUD OPDRACHTEN ORGANISATIE VAN DE GEZONDHEIDSZORG

INHOUD OPDRACHTEN ORGANISATIE VAN DE GEZONDHEIDSZORG OPDRACHTEN ORGANISATIE VAN DE GEZONDHEIDSZORG INHOUD Inleiding...1 Hoofdstuk 2 Huisarts...1...1 Open vraag...1...1 Hoofdstuk 4 Apotheken en zorg voor geneesmiddelen...3...3 Open vraag...3...3 Hoofdstuk

Nadere informatie

Omgaan met bijwerkingen

Omgaan met bijwerkingen Vaccins Geneesmiddelen Zwangerschap en medicijnen Omgaan met bijwerkingen Een praktijkadvies inclusief handleiding melden Toepassen van dit advies draagt bij aan veiliger gebruik van geneesmiddelen Wat

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Tranquiritine Sinofarm 0,5 mg, zachte capsules Tranquiritine Sinofarm 3 mg, zachte capsules Tranquiritine Sinofarm 5 mg, zachte capsules Spiriteïne Dit geneesmiddel

Nadere informatie

Prednison/ Prednisolon (corticosteroïden) bij reumatische aandoeningen

Prednison/ Prednisolon (corticosteroïden) bij reumatische aandoeningen Prednison/ Prednisolon (corticosteroïden) bij reumatische aandoeningen Uw behandelend arts heeft aangegeven u met het geneesmiddel prednison te willen gaan behandelen. Deze folder geeft informatie over

Nadere informatie

Adalimumab Voor de behandeling van psoriasis

Adalimumab Voor de behandeling van psoriasis In overleg met uw dermatoloog heeft u besloten te starten met Adalimumab voor de behandeling van psoriasis. In deze brochure leest u wat u moet weten over de behandeling met het medicijn Adalimumab. Deze

Nadere informatie

Methotrexaat. Poli Reumatologie

Methotrexaat. Poli Reumatologie 00 Methotrexaat Poli Reumatologie 1 U heeft in overleg met uw arts besloten Methotrexaat te gaan gebruiken. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen nog vragen dan kunt

Nadere informatie

Etanercept Voor de behandeling van psoriasis

Etanercept Voor de behandeling van psoriasis In overleg met uw dermatoloog heeft u besloten te starten met Etanercept voor de behandeling van psoriasis. In deze brochure leest u wat u moet weten over de behandeling met het medicijn Etanercept. Deze

Nadere informatie

BIJSLUITER. LEVOMEPROMAZINE MALEAAT 12,5 mg tabletten

BIJSLUITER. LEVOMEPROMAZINE MALEAAT 12,5 mg tabletten BIJSLUITER LEVOMEPROMAZINE MALEAAT 12,5 mg tabletten Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien

Nadere informatie

BIJSLUITER. NEBIVOLOL 2,5 mg tablet

BIJSLUITER. NEBIVOLOL 2,5 mg tablet BIJSLUITER NEBIVOLOL 2,5 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem

Nadere informatie

BIJSLUITER. CLOZAPINE 6,25 mg tabletten

BIJSLUITER. CLOZAPINE 6,25 mg tabletten BIJSLUITER CLOZAPINE 6,25 mg tabletten Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u

Nadere informatie

Tumor Necrosis Factor (TNF)

Tumor Necrosis Factor (TNF) Reumatologie Tumor Necrosis Factor (TNF) alfa blokkerende behandeling TNF-alfa blokkerende behandeling Toedieningsvorm: Infliximab: intraveneus, via een infuus in de bloedvaten. Dit gebeurt op de afdeling

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden) Voorgeschreven door de reumatoloog

Prednison (corticosteroïden) Voorgeschreven door de reumatoloog Prednison (corticosteroïden) Voorgeschreven door de reumatoloog Albert Schweitzer ziekenhuis juli 2013 pavo 0907 Inleiding De reumatoloog heeft met u besproken dat u prednison gaat gebruiken. In deze folder

Nadere informatie

TNF blokkerende medicijnen

TNF blokkerende medicijnen TNF blokkerende medicijnen Reumatologie 1 TNF blokkerende medicijnen Etanercept (Enbrel ), Adalimumab (Humira ), Golimumab (Symponi ), Certolizumab pegol (Cimzia ) en Infliximab (Remicade ) Uw reumatoloog

Nadere informatie

Na consultatie herziene vertaling van de QRD-template

Na consultatie herziene vertaling van de QRD-template Na consultatie herziene vertaling van de QRD-template Deelrapport voortkomend uit het adviestraject Het verbeteren van de begrijpelijkheid van patiëntenbijsluiters 10 juli 2009 Dr. Leo Lentz UiL-OTS Universiteit

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP

Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A, ook wel Mexicaanse griep genoemd, geeft

Nadere informatie

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A Naast deze infokaart over hepatitis zijn er ook infokaarten beschikbaar over: infectieziekten algemeen, tuberculose, seksueel overdraagbare aandoeningen, jeugd en onveilig vrijen en jeugd en vaccinatie.

Nadere informatie

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 Pharmachemie B.V. Swensweg 5 Postbus 552 2003 RN Haarlem INFORMATIE VOOR DE PATIËNT SAMENSTELLING Per tablet: respectievelijk 25 mg, 50 mg en 75 mg maprotilinehydrochloride.

Nadere informatie

Activiteitenplan Lareb 2013

Activiteitenplan Lareb 2013 Activiteitenplan Lareb 2013 CONFORM SUBSIDI EREGELI NG VWS -SUBSIDIES Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Geneesmiddelen 4 3. Vaccinveiligheid 16 4. Teratologie Informatie Service 18 5. Overige informatie

Nadere informatie

Methotrexaat REUMATOLOGIE. Gebruik van methotrexaat

Methotrexaat REUMATOLOGIE. Gebruik van methotrexaat REUMATOLOGIE Methotrexaat Gebruik van methotrexaat Deze folder is een gezamenlijke uitgave van de poli reumatologie van het Laurentius Ziekenhuis Roermond en het Sint Jans Gasthuis te Weert. Inleiding

Nadere informatie

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: TNF-remmers : Golimumab (Simponi )

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: TNF-remmers : Golimumab (Simponi ) Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU Langwerkende antireumatische middelen: TNF-remmers : Golimumab (Simponi ) In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten het geneesmiddel

Nadere informatie

Welke patiënten zijn geschikt voor MTX?

Welke patiënten zijn geschikt voor MTX? Methotrexaat (MTX) Wat is methotrexaat (MTX) MTX is een geneesmiddel dat wordt gebruikt voor de behandeling bij ernstige psoriasis. Aanvankelijk werd het gebruikt bij de behandeling van kanker. Bij toeval

Nadere informatie

Veelgestelde vragen over Ranbaxy

Veelgestelde vragen over Ranbaxy Veelgestelde vragen over Ranbaxy Vraag 1 Wat is er aan de hand met grondstoffen die gemaakt zijn in de fabriek van Ranbaxy in Toansa? Antwoord 1: Op 23 januari 2014 heeft de Amerikaanse Food and Drug Administration

Nadere informatie

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden)

Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Prednison (corticosteroïden) Maag-, Darm- en Leverziekten IJsselland Ziekenhuis Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Reumatologie. Patiënteninformatie. Leflunomide. Bij reumatische aandoeningen. Slingeland Ziekenhuis

Reumatologie. Patiënteninformatie. Leflunomide. Bij reumatische aandoeningen. Slingeland Ziekenhuis Reumatologie Leflunomide i Patiënteninformatie Bij reumatische aandoeningen Slingeland Ziekenhuis Algemeen In deze folder kunt u lezen over het medicijn Leflunomide en waar u op moet letten wanneer u het

Nadere informatie

Informatiebrief D-dimer and AP-FXIII in CVT studie, versie 1.2 3 november 2011. D-dimer en AP-FXIII in de diagnostiek van sinustrombose

Informatiebrief D-dimer and AP-FXIII in CVT studie, versie 1.2 3 november 2011. D-dimer en AP-FXIII in de diagnostiek van sinustrombose Informatiebrief voor de patiënt in tweede instantie Informatiebrief over de studie naar Geachte mevrouw / mijnheer, Op het moment dat u deze brief leest bent u herstellende van klachten waarvoor u werd

Nadere informatie

Tocilizumab (RoActemra )

Tocilizumab (RoActemra ) Tocilizumab (RoActemra ) Uw behandelend arts heeft u voorgesteld om een behandeling met tocilizumab (merknaam RoActemra ) te starten. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Lees de folder

Nadere informatie

Prednison, Prednisolon. corticosteroïden

Prednison, Prednisolon. corticosteroïden Prednison, Prednisolon corticosteroïden Inhoudsopgave Werking 3 Gebruik 3 Bijverschijnselen 4 Aanvullende informatie 5 Methylprednison injecties 6 Vaccinaties 6 Sint Maartenskliniek 7 Colofon 8 2 U heeft

Nadere informatie

Prednison. bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Prednison. bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Prednison bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Waarom deze folder? Je dokter heeft met je gesproken over het gebruik van prednison. In deze folder lees je de belangrijkste

Nadere informatie

Instructies voor het gebruik van Enbrel (etanercept)

Instructies voor het gebruik van Enbrel (etanercept) Instructies voor het gebruik van Enbrel (etanercept) Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Voor wie is deze therapie geschikt?... 1 3 Voor het starten met de behandeling... 1 4 Starten met Enbrel... 2 5 Toediening...

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Aspirine 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER 500 Bruis, 500 mg, bruistabletten Acetylsalicylzuur Lees goed de hele bijsluiter, voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Tocilizumab. Roactemra

Tocilizumab. Roactemra Tocilizumab Roactemra Inhoudsopgave Wanneer wordt het gebruikt en hoe werkt het 3 Hoe wordt het gebruikt? 3 Mogelijke bijwerkingen 4 Andere geneesmiddelen 5 Zwangerschap en borstvoeding 5 Autorijden 5

Nadere informatie

BIJSLUITER. THALIDOMIDE 50 mg en 100 mg tablet

BIJSLUITER. THALIDOMIDE 50 mg en 100 mg tablet BIJSLUITER THALIDOMIDE 50 mg en 100 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien

Nadere informatie

Geneesmiddelenbewaking door Lareb

Geneesmiddelenbewaking door Lareb Geneesmiddelenbewaking door Lareb Verleden, heden en toekomst Drs. Joep Scholl Wetenschappelijk beoordelaar Lareb Wat is er veranderd? Geneesmiddelenbewaking anno 2015 Geneesmiddelen en zwangerschap Ontwikkelingen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 29 477 Geneesmiddelenbeleid Nr. 269 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 7 februari 2014 In de vaste commissie voor Volksgezondheid,

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker. wat is het en hoe werkt het?

Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker. wat is het en hoe werkt het? Klinisch onderzoek bij kinderen en jongeren met kanker wat is het en hoe werkt het? De behandeling van kinderen en jongeren met kanker vindt meestal plaats in combinatie met een klinisch onderzoek. We

Nadere informatie

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding

Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Richtlijn Multidisciplinaire richtlijn Borstvoeding Onderbouwing Conclusies Vaak is het door keuze van het juiste geneesmiddel mogelijk om borstvoeding veilig te handhaven 11. Niveau 4 Toelichting Indien

Nadere informatie

Activiteitenplan Lareb 2011

Activiteitenplan Lareb 2011 Activiteitenplan Lareb 2011 CONFORM SUBSIDIEREGELING VWS-SUBSIDIES 29 september 2010 Prof. dr. A.C. van Grootheest, directeur Nederlands Bijwerkingen Centrum Lareb, Goudsbloemvallei 7, 5237 MH s-hertogenbosch

Nadere informatie

Ranitidine MAE 300 mg, filmomhulde tabletten

Ranitidine MAE 300 mg, filmomhulde tabletten Ranitidine MAE 300 mg, filmomhulde tabletten Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel Bewaar deze bijsluiter. Het kan nodig zijn om deze nog eens door

Nadere informatie

Azathioprine (Imuran )

Azathioprine (Imuran ) Azathioprine (Imuran ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder NNIC folder AZA uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL

Nadere informatie

Prednison, prednisolon (corticosteroïden)

Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Uw behandelend arts heeft u prednison voorgeschreven. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen van deze folder nog vragen, dan

Nadere informatie

Livocab 0,5 mg/ml oogdruppels, suspensie levocabastine

Livocab 0,5 mg/ml oogdruppels, suspensie levocabastine BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Livocab 0,5 mg/ml oogdruppels, suspensie levocabastine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Handreiking Off-label medicatie voorschrijven in de kinder- en jeugdpsychiatrie

Handreiking Off-label medicatie voorschrijven in de kinder- en jeugdpsychiatrie Handreiking Off-label medicatie voorschrijven in de kinder- en jeugdpsychiatrie P.W. Troost, L.J. Kalverdijk, A.P. Cohen & N.J.M. Beuk INLEIDING 2 In de Geneesmiddelenwet 1) zijn voor het voorschrijven

Nadere informatie

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Samenvatting Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Kinkhoest is een gevaarlijke ziekte voor zuigelingen en jonge kinderen. Hoe jonger het kind is, des te vaker zich restverschijnselen

Nadere informatie

2.1.2.b ZIEKTE EN ONGEVALLEN Verkort VERSIE 5 27-03-2012

2.1.2.b ZIEKTE EN ONGEVALLEN Verkort VERSIE 5 27-03-2012 2.1.2.b ZIEKTE EN ONGEVALLEN Verkort VERSIE 5 27-03-2012 Verkort ziektebeleid FloreoKids HANDLEIDING VOOR OUDERS/VERZORGERS BIJ ZIEKTE KIND 1. Kan een ziek kind het kindercentrum bezoeken? FloreoKids biedt

Nadere informatie

Maag-, darm- en leverziekten

Maag-, darm- en leverziekten Afdeling: Onderwerp: Maag-, darm- en leverziekten Prednison bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison.

Nadere informatie

Instructies voor het gebruik van Ustekinumab-Stelara

Instructies voor het gebruik van Ustekinumab-Stelara Instructies voor het gebruik van Ustekinumab-Stelara Inhoud 1. Inleiding 2. Wie is geschikt voor deze therapie 3. Voor het starten met de behandeling 4. Starten met Stelara 5. Toediening 6. Effectiviteit

Nadere informatie

Fumaraten bij psoriasis

Fumaraten bij psoriasis Fumaraten bij psoriasis Inleiding In overleg met uw behandelend dermatoloog heeft u besloten Fumaraten te gaan gebruiken voor de behandeling van psoriasis. Uit onderzoek is gebleken dat Fumaraten voor

Nadere informatie

Online melden van bijwerkingen via de website www.gelefiche.be

Online melden van bijwerkingen via de website www.gelefiche.be Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten Uw geneesmiddelen en gezondheidsproducten, onze zorg Online melden van bijwerkingen via de website www.gelefiche.be Het Federaal Agentschap

Nadere informatie

BIJSLUITER. TRETINOÏNE 0,1% crème

BIJSLUITER. TRETINOÏNE 0,1% crème BIJSLUITER TRETINOÏNE 0,1% crème Lees de hele bijsluiter goed voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem later

Nadere informatie

Praktijkadvies incidenten melden aan de CMR (inclusief handleiding)

Praktijkadvies incidenten melden aan de CMR (inclusief handleiding) Praktijkadvies incidenten melden aan de CMR (inclusief handleiding) Stichting Patiënt- en Medicatieveiligheid / CMR - juli 2012 Inhoudsopgave: 1. Quickstart - 3-2. Introductie - 5-3. Waarom incidenten

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van Adalimumab (Humira).

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u Prednison voorgeschreven in verband met een ontstekingsziekte van de darm. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft

Nadere informatie

Regelmatig Afvlakking van het gevoelsleven: verlies van initiatief en activiteit, gevoel opgesloten te zitten, gevoel van leegte.

Regelmatig Afvlakking van het gevoelsleven: verlies van initiatief en activiteit, gevoel opgesloten te zitten, gevoel van leegte. Aripiprazol-capsules 1 mg Werking en toepassingen Wat doet dit medicijn en waarbij wordt het gebruikt? De werkzame stof in aripiprazol-capsules is aripiprazol. Dit geneesmiddel wordt gebruikt bij psychosen,

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER SPASMINE FORTE, 120 MG, CAPSULES, HARD ALVERINE CITRAAT

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER SPASMINE FORTE, 120 MG, CAPSULES, HARD ALVERINE CITRAAT BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER SPASMINE FORTE, 120 MG, CAPSULES, HARD ALVERINE CITRAAT Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

LAAT GRIEP DEZE WINTER IN DE KOU STAAN

LAAT GRIEP DEZE WINTER IN DE KOU STAAN LAAT GRIEP DEZE WINTER IN DE KOU STAAN 10 vragen over griepvaccinatie GRIEPVACCINATIE.BE AGENTSCHAP ZORG & GEZONDHEID 1. Waarom vaccinatie tegen griep? Vaccinatie is de enige manier om je tegen griep en

Nadere informatie

Behandeling met tocilizumab (RoActemra )

Behandeling met tocilizumab (RoActemra ) REUMATOLOGIE Behandeling met tocilizumab (RoActemra ) bij reumatoïde artritis BEHANDELING Behandeling met tocilizumab (RoActemra ) Uw reumatoloog heeft u tocilizumab (RoActemra ) voorgeschreven voor de

Nadere informatie

Methotrexaat. (Ledertrexate, Emthexate )

Methotrexaat. (Ledertrexate, Emthexate ) Methotrexaat (Ledertrexate, Emthexate ) Inhoud Wat doet Methotrexaat bij reumatische aandoeningen? 3 Wat kunt u verwachten van Methotrexaat? 3 Gebruik 3 Bewaren van Methotrexaat 4 Bijverschijnselen 4 Bloedcontrole

Nadere informatie

Methotrexaat Voorgeschreven door de reumatoloog

Methotrexaat Voorgeschreven door de reumatoloog Methotrexaat Voorgeschreven door de reumatoloog Albert Schweitzer ziekenhuis juli 2013 pavo 0906 Inleiding De reumatoloog heeft met u besproken dat u methotrexaat (MTX) gaat gebruiken. In deze folder leest

Nadere informatie

De meest voorkomende bijverschijnselen zijn: Bijverschijnselen die weinig voorkomen: Bijverschijnselen die zelden voorkomen:

De meest voorkomende bijverschijnselen zijn: Bijverschijnselen die weinig voorkomen: Bijverschijnselen die zelden voorkomen: Methotrexaat Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u verteld dat u in aanmerking komt voor een onderhoudsbehandeling met Methotrexaat in verband met een chronische ontstekingsziekte van de darmen (ziekte

Nadere informatie

Informatiebrief voor de patiënt

Informatiebrief voor de patiënt Informatiebrief voor de patiënt Informatiebrief over de studie naar Geachte mevrouw / mijnheer, Uw arts vermoedt dat u de ziekte sinustrombose heeft. Op dit moment wordt er wetenschappelijk onderzoek gedaan

Nadere informatie

Ontslag uit het ziekenhuis: de AnnApotheek zorgt voor uw medicijnen.

Ontslag uit het ziekenhuis: de AnnApotheek zorgt voor uw medicijnen. Ontslag uit het ziekenhuis: de AnnApotheek zorgt voor uw medicijnen. U bent of wordt opgenomen in het St. Anna Ziekenhuis voor een behandeling. Misschien hebt u na uw ontslag medicatie nodig voor als u

Nadere informatie

PATIËNTENBIJSLUITER. CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel.

PATIËNTENBIJSLUITER. CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. PATIËNTENBIJSLUITER CRESTOR (rosuvastatine) Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals door te

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Behandeling met APD. Gebruik en bijwerkingen. 1234567890-terTER_

Patiënteninformatie. Behandeling met APD. Gebruik en bijwerkingen. 1234567890-terTER_ Patiënteninformatie Behandeling met APD Gebruik en bijwerkingen 1234567890-terTER_ Behandeling met APD U heeft een afspraak in Tergooi voor een behandeling APD. Onze artsen en medewerkers doen er alles

Nadere informatie

Methotrexaat (Ledertrexate, Emthexate )

Methotrexaat (Ledertrexate, Emthexate ) Methotrexaat (Ledertrexate, Emthexate ) Uw behandelend arts heeft u methotrexaat voorgeschreven. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen van deze folder nog vragen, dan

Nadere informatie

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison. In deze

Nadere informatie

Het melden van bijwerkingen van geneesmiddelen: vaak gestelde vragen

Het melden van bijwerkingen van geneesmiddelen: vaak gestelde vragen Afdeling Vigilantie Het melden van bijwerkingen van geneesmiddelen: vaak gestelde vragen Wat is een bijwerking van een geneesmiddel? Een bijwerking van een geneesmiddel is een schadelijke en ongewilde

Nadere informatie

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: anakinra (Kineret )

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: anakinra (Kineret ) Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU Langwerkende antireumatische middelen: anakinra (Kineret ) In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten het geneesmiddel anakinra te gaan

Nadere informatie

Ustekinumab. (Stelara )

Ustekinumab. (Stelara ) Ustekinumab (Stelara ) Inhoud Inleiding 3 Wanneer wordt ustekinumab gebruikt en hoe werkt het? 3 Hoe wordt het gebruikt? 3 Mogelijke bijwerkingen 4 Zwangerschap, borstvoeding en vruchtbaarheid 5 Andere

Nadere informatie

Oog voor bijwerkingen. OT en Zien congres, Rotterdam 25 september 2015 Rike van Eekeren, apotheker Lareb

Oog voor bijwerkingen. OT en Zien congres, Rotterdam 25 september 2015 Rike van Eekeren, apotheker Lareb Oog voor bijwerkingen OT en Zien congres, Rotterdam 25 september 2015 Rike van Eekeren, apotheker Lareb Bijwerkingencentrum Lareb Bewaking geneesmiddelenveiligheid Meldingen van bijwerkingen uit de praktijk

Nadere informatie

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Inleiding Zwanger worden als je een chronische ontstekingsziekte van de darm (IBD = inflammatory Bowel disease) hebt zoals de ziekte van Crohn

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIËNT

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIËNT BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIËNT, gadoteerzuur Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel krijgt want er staat belangrijke informatie voor u in. Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft

Nadere informatie

Doet u ook mee? Dan maakt u ieder kwartaal kans op een VVV-bon van 25!

Doet u ook mee? Dan maakt u ieder kwartaal kans op een VVV-bon van 25! 1 Informatiebrief CONNECT-IN studie (De effecten van CenteringPregnancy in Nederland) NL44319.058.13 Doet u ook mee? Dan maakt u ieder kwartaal kans op een VVV-bon van 25! Geachte mevrouw, Wij vragen u

Nadere informatie

Infliximab (Remicade ) Voorgeschreven door de reumatoloog

Infliximab (Remicade ) Voorgeschreven door de reumatoloog Infliximab (Remicade ) Voorgeschreven door de reumatoloog Albert Schweitzer ziekenhuis juli 2013 pavo 0904 Inleiding De reumatoloog heeft met u besproken dat u infliximab gaat gebruiken. In deze folder

Nadere informatie

VASOCEDINE PSEUDOEPHEDRINE 60 mg, filmomhulde tabletten pseudo-efedrine hydrochloride

VASOCEDINE PSEUDOEPHEDRINE 60 mg, filmomhulde tabletten pseudo-efedrine hydrochloride VASOCEDINE PSEUDOEPHEDRINE 60 mg, filmomhulde tabletten pseudo-efedrine hydrochloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie. Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift krijgen.

Nadere informatie

Kenniscentrum Bijwerkingen

Kenniscentrum Bijwerkingen Kenniscentrum Bijwerkingen Introductiefilm Lareb Arnhem, 9 december 2014 www.lareb.nl Lareb introductie verzamelen van meldingen wat is een bijwerking? praktijk Introductie Farmaceutische industrie ontwikkelen

Nadere informatie

Voor wie is ciclosporine niet bedoeld?

Voor wie is ciclosporine niet bedoeld? Ciclosporine Wat is ciclosporine? Ciclosporine (Neoral ) is een zogeheten immuunsuppressivum, een middel dat de immuniteit (afweer) onderdrukt. Het remt onder andere de deling van T-lymfocyten (soort witte

Nadere informatie

BIJSLUITER. PARACETAMOL/METOCLOPRAMIDE 1000/20 mg zetpil

BIJSLUITER. PARACETAMOL/METOCLOPRAMIDE 1000/20 mg zetpil BIJSLUITER PARACETAMOL/METOCLOPRAMIDE 1000/20 mg zetpil Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter.

Nadere informatie

Golimumab (Simponi ) Bij colitis ulcerosa. Informatiefolder. NNIC folder Golimumab uitgave november 2014

Golimumab (Simponi ) Bij colitis ulcerosa. Informatiefolder. NNIC folder Golimumab uitgave november 2014 Golimumab (Simponi ) Bij colitis ulcerosa Informatiefolder NNIC folder Golimumab uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL artsen binnen respectievelijk

Nadere informatie

LORATADINE HOOIKOORTSTABLETTEN APOTEX 10 mg Module 1.3.1.3 RVG 25632. Version 2014_04 Page 1 of 5. Bijsluiter: informatie voor de gebruiker

LORATADINE HOOIKOORTSTABLETTEN APOTEX 10 mg Module 1.3.1.3 RVG 25632. Version 2014_04 Page 1 of 5. Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Version 2014_04 Page 1 of 5 Bijsluiter: informatie voor de gebruiker loratadine hooikoortstabletten Apotex 10 mg, tabletten Loratadine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken

Nadere informatie

22-11-2012. Beleid zieke kinderen

22-11-2012. Beleid zieke kinderen Beleid zieke kinderen Inhoudsopgave Inleiding... 3 Het beleid omvat de volgende onderdelen:... 3 1. Zieke kinderen op een groep... 3 1. Zieke kinderen op een groep... 3 2. Kinderziekten... 3 2.1 Voorkomende

Nadere informatie

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6

Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500 bijsluiter 21-2-200127-2-2001 blz. 1 / 6 Glucophage 500, omhulde tabletten 500 mg Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter,

Nadere informatie

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: tocilizumab (RoActemra )

Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU. Langwerkende antireumatische middelen: tocilizumab (RoActemra ) Afdeling Reumatologie en Klinische Immunologie, locatie AZU Langwerkende antireumatische middelen: tocilizumab (RoActemra ) In overleg met uw arts heeft u besloten het geneesmiddel tocilizumab te gaan

Nadere informatie