Optimaliseren van communicatie bij familiebedrijven. Een onderzoek naar valkuilen en oplossingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Optimaliseren van communicatie bij familiebedrijven. Een onderzoek naar valkuilen en oplossingen"

Transcriptie

1 Optimaliseren van communicatie bij familiebedrijven Een onderzoek naar valkuilen en oplossingen

2 Optimaliseren van communicatie bij familiebedrijven Een onderzoek naar valkuilen en oplossingen

3 Hoofdstuk 1 Groeifasen Optimaliseren van communicatie bij familiebedrijven Een onderzoek naar valkuilen en oplossingen Onderzoek: ir. H.S. van der Meulen Universiteit Nyenrode Begeleiding: drs. R.H. Flören MBA drs. E.J. Wijers 3

4 Voor eventuele fouten of onvolkomenheden in deze publicatie kan de uitgever niet aansprakelijk worden gesteld. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op enige andere wijze, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Eerste druk, juni 2000 Tweede druk, december 2005 is een op naam van Stichting BDO te Amsterdam geregistreerd merk. CampsObers is een op naam van BDO CampsObers Holding B.V. te Eindhoven geregistreerd merk. In deze publicatie worden BDO en BDO CampsObers gebruikt ter aanduiding van de organisatie die onder de merknaam BDO actief is op het gebied van de zakelijke dienstverlening (accountancy, belastingadvies en consultancy). BDO CampsObers Accountants & Adviseurs is een op naam van BDO CampsObers Holding B.V. te Eindhoven geregistreerde handelsnaam en wordt gebruikt ter aanduiding van een aantal met elkaar in een groep verbonden rechtspersonen, die ieder afzonderlijk onder de merknaam BDO actief zijn op een bepaald terrein van de zakelijke dienstverlening (accountancy, belastingadvies en consultancy) BDO CampsObers Accountants & Adviseurs ISBN-10: x ISBN-13:

5 Inhoudsopgave Voorwoord... 7 Hoofdstuk 1 Inleiding... 8 Hoofdstuk 2 Methode van onderzoek Begripsbepaling Doel van het onderzoek Opzet van het onderzoek Hoofdstuk 3 Principes van communicatie en effecten in het familiebedrijf Interpersoonlijke communicatie Rollenconflicten in het familiebedrijf De vier rollen Gelijkwaardige en ongelijkwaardige posities Conclusie Hoofdstuk 4 De invloed van familie- en bedrijfskenmerken op de communicatie De culturele en structurele invloeden van het familiesysteem Familiecultuur Familiegrootte De culturele en structurele invloeden van het bedrijfsysteem Bedrijfscultuur Bedrijfsgrootte Groeisnelheid Bedrijfstak Conclusie

6 Inhoudsopgave Hoofdstuk 5 De interne communicatie De communicatie tussen directeur en meewerkende familieleden Directeur versus zoon Directeur versus broer De rol van de manager Directeur versus manager Manager versus meewerkend familielid De communicatiestructuur van het bedrijf Het managementoverleg De communicatie met het personeel Hoofdstuk 6 De externe communicatie De communicatie met niet-meewerkende familieleden De communicatie met de arbeidsmarkt De communicatie met klanten Hoofdstuk 7 Communicatie en bedrijfsresultaat Hoofdstuk 8 Samenvatting Literatuur Over BDO CampsObers Accountants & Adviseurs

7 Voorwoord Vanaf 1993 voert Universiteit Nyenrode in opdracht van Walgemoed Accountants & Adviseurs jaarlijks een nieuw onderzoek uit onder familiebedrijven. Sinds 1 januari 2000 is Walgemoed Accountants & Adviseurs gefuseerd met BDO CampsObers. De gebundelde expertise in familiebedrijven is uniek in Nederland en maakt ons tot marktleider in dit segment. Wij beschikken over een zeer ruime kennis en ervaring die constant gevoed wordt door onder meer een nauwe samenwerking met gerenommeerde wetenschappelijke instellingen. Daarom vinden wij het van belang om ook in de toekomst samen met universiteiten en onderzoeksinstellingen aandacht te besteden aan familiebedrijven. Wij weten als geen ander dat de emotionele aspecten een niet te onderschatten rol spelen bij een familiebedrijf, naast de zakelijke overwegingen. Om de belangen van het bedrijf en die van de familie soepel op elkaar af te stemmen, is goede communicatie tussen partijen noodzakelijk. Belangrijke vragen hierbij zijn: Hoe bereid je de opvolging goed voor? Hoe versterk je een familiebedrijf zonder de onderlinge verhoudingen te verstoren? En hoe zorg je ervoor dat de continuïteit van het bedrijf en de harmonie binnen de familie gewaarborgd zijn? Uit onze eerdere onderzoeken is al gebleken dat communicatie een belangrijke barrière bij de groei van familiebedrijven kan zijn. De specifieke kennis over communicatie bij familiebedrijven is echter beperkt. Daarom hebben wij aan Universiteit Nyenrode de opdracht gegeven om dit onderwerp nader te onderzoeken. Ik heb met veel interesse en plezier het onderzoeksrapport gelezen en beveel de resultaten van harte aan bij alle ondernemers in het familiebedrijf. Mocht u aan de hand van het rapport vragen hebben dan weet u in ieder geval dat u bij ons terecht kunt. A.P.H. (Ton) Rutgrink RA Voorzitter Raad van Bestuur BDO Walgemoed CampsObers juni

8 Hoofdstuk 1 Inleiding

9 Hoofdstuk 1 Inleiding In de afgelopen jaren is de belangstelling in Nederland voor het onderwerp familiebedrijven sterk gegroeid. Overheden en dienstverlenende bedrijven raken er van doordrongen dat bij een zeer groot aantal familiebedrijven tussen nu en 10 jaar de overdracht plaats gaat vinden. Tegelijkertijd is er de laatste jaren een professionalisering gaande in de Nederlandse familiebedrijven. Het succes van beide processen, de overdracht en de professionalisering, staat of valt bij een goede interne en externe communicatie. Uit recent onderzoek van Universiteit Nyenrode en (het voormalige) Walgemoed Accountants & Adviseurs dat sinds haar fusie begin 2000 met BDO CampsObers onder de naam BDO Walgemoed CampsObers opereert, blijkt dat communicatie een van de belangrijkste succesfactoren is voor de groei van familiebedrijven.1 Het is daarom van essentieel belang dat de ondernemers van deze bedrijven hun natuurlijke weerstand tegen communicatie 2 overwinnen. Uit eerdere onderzoeken en literatuur is inmiddels vrij goed bekend wat de typische sterke en zwakke kanten van familiebedrijven zijn. Geprezen worden de grote betrokkenheid en besluitvaardigheid. Berucht zijn de moeizame planning van de opvolging en de ondoorzichtigheid van de besluitvorming voor de niet-familieleden in het bedrijf. De problemen en conflicten die hier uit voortvloeien, groot of klein, hebben steeds op een of andere manier te maken met een gebrekkige communicatie, hetzij binnen de familie, hetzij binnen het bedrijf. Het zijn niet zozeer de (onvermijdelijke) belangentegenstellingen tussen de personen zelf - financieel, emotioneel en qua strategische visie - die een probleem vormen maar, het feit dat zij hun belangen, ideeën en verwachtingen onhandig uit, of helemaal niet uiten. Dikwijls zijn de betrokken personen zich er niet eens van bewust dat er sprake is van miscommunicatie. Er bestaat veel literatuur over communicatie in bedrijven in het algemeen, maar specifiek naar communicatie in familiebedrijven is nog weinig onderzoek gedaan. Om de prestaties van familiebedrijven te kunnen verbeteren, is het nodig om meer inzicht te krijgen in hoe de zwakke en sterke kanten van het familiebedrijf naar voren komen in de communicatie: in de samenwerking tussen meewerkende familieleden, in het managementoverleg, in het leidinggeven aan het personeel, in het contact met de klanten, enzovoorts. Dit rapport geeft, op basis van interviews met bedrijven en literatuurstudie, systematisch weer wat voor familiebedrijven de mogelijkheden zijn om de interne en externe communicatie te gebruiken als instrument om tot een betere bedrijfsvoering te komen. Noten 1 Flören 1999, p Zie Flören & Wijers 1996, p

10 Hoofdstuk 2 Methode van onderzoek

11 Hoofdstuk 2 Methode van onderzoek Dit hoofdstuk beschrijft het begrip communicatie, het doel van het onderzoek en de wijze waarop het onderzoek is uitgevoerd. In dit onderzoek is vooral gekeken naar de directe, zogeheten interpersoonlijke communicatie. Hierbij lag weer de nadruk op mondelinge boodschappen. Terzijde komen ook elektronische (informatiesystemen) en schriftelijke (advertenties, bedrijfsreclame) vormen van communicatie aan de orde. 2.2 Doel van het onderzoek 2.1 Begripsbepaling Communicatie is een breed begrip. Het omvat het sturen en ontvangen van alle soorten signalen en boodschappen tussen mensen. Zo n bericht kan harde, objectieve informatie bevatten - product x heeft prijs y - maar ook minder grijpbare en emotioneel beladen informatie zoals bijvoorbeeld een instemmende blik of een stemverheffing. 3 Doordat in een boodschap gelijktijdig zowel inhoudelijke als subjectieve (emotionele) signalen worden afgegeven, kan er bij de ontvanger verwarring ontstaan, namelijk wanneer voor hem de boodschap niet klopt met de manier waarop zij wordt gebracht. Dit verschijnsel heet incongruentie. Een goede, congruente communicatie is een teken dat elk van de betrokken personen zich vrij voelt om te zeggen wat hij of zij wil. Overal waar mensen elkaar ontmoeten of in contact staan, vindt communicatie plaats. Het is niet mogelijk om te niet-communiceren. Immers, iemand die zich bijvoorbeeld aan het werkoverleg in zijn bedrijf onttrekt, geeft hiermee een signaal af. Het is zelfs mogelijk dat personen die feitelijk niet aanwezig zijn een rol spelen in de communicatie. Zo kan de nieuwe directeur van een familiebedrijf het gevoel hebben dat bij alles wat hij doet zijn vader over de schouder meekijkt. Het praktische doel van dit onderzoek is inzicht te geven in de manier waarop communicatie kan worden gebruikt als middel om het functioneren van familiebedrijven te verbeteren. Enerzijds is gekeken hoe spanning tussen familiebelang en bedrijfsbelang doorspeelt in de communicatie. Anderzijds is gekeken welke creatieve oplossingen ondernemers hebben gevonden in de miscommunicatie die door de zwakke kanten van het familiebedrijf worden veroorzaakt te vermijden en de sterke kanten van hun communicatie uit te buiten. Hoe weet men een situatie te scheppen waarin vertrouwen, openheid, directheid en de uitwisseling van informatie overheersen? Een meer theoretisch doel van het onderzoek is het verwerven van nieuwe inzichten in de persoonlijke interactie binnen familiebedrijven in het algemeen. Dit is gedaan door de communicatie tussen met name de leidinggevenden, zowel familieleden als niet-familieleden, systematisch te bestuderen. 2.3 Opzet van het onderzoek Vanwege de doelstelling - het verkrijgen van nieuwe inzichten - heeft het onderzoek een verkennend karakter. Er is daarom gekozen voor het houden van diepte-interviews in een beperkt aantal bedrijven. Bovendien leent de methode van open tweegesprekken zich het beste voor een onderwerp als communicatie, waarbij onvermijdelijk gevoelige zaken aan de orde komen: persoonlijke conflicten, het eigen karakter en de eigen stijl van communiceren, het functioneren van collegae. Voor de interviews zijn uitgebreide vra- 11

12 Optimaliseren van communicatie bij familiebedrijven genlijsten opgesteld, die dienst deden als check-list; niet alle vragen zijn in elk interview aan de orde gekomen. Er zijn in totaal acht bedrijven geselecteerd, in sterk uiteenlopende bedrijfstakken, variërend van de grafische sector tot de bouw. Het gaat merendeels om bedrijven van middelgrote omvang (50 werknemers). Zo is geprobeerd om de sterke invloed die de bedrijfsgrootte heeft op het communicatiepatroon (zie paragraaf 4.2.2) zo goed mogelijk constant te houden. Er is gericht gezocht naar bedrijven die reeds actief en bewust bezig zijn met de familieproblematiek en met hun interne communicatie om de kans te verhogen dat er uit de interviews interessante communicatie-oplossingen naar voren zouden komen (zie onderzoeksdoel). Per bedrijf zijn drie gescheiden interviews gehouden, met achtereenvolgens: de directeur-eigenaar; een meewerkend familielid; een niet-familielid in een sleutelpositie, die bovendien het bedrijf en de familie al een groot aantal jaren kent. Deze laatste wordt in het vervolg van het rapport aangeduid als de manager. De directeur is in alle acht de bedrijven een man. Het meewerkende familielid is in vier gevallen een zoon en in vier gevallen een broer. Twee van de zoons zijn reeds directeur van een afdeling en de twee andere zijn nog bezig met inwerken. De broer van de directeur is in twee gevallen mededirecteur en in twee gevallen directeur van een afdeling. In twee van de bedrijven die door broers worden geleid, loopt de vader als ex-directeur nog rond (een typisch verschijnsel in familiebedrijven 4 ). In de meeste bedrijven werken nog andere familieleden mee, met name vrouwelijke partners, en vaak in ondersteunende functies (ook dit komt veel voor in familiebedrijven 5 ). De functies van de geïnterviewde managers variëren van bedrijfsleider, mededirecteur, hoofd verkoop, personeelshoofd tot directiesecretaresse. Drie van hen zijn vrouwen, de overige vijf mannen. De resultaten van de drie interviews zijn per bedrijf met elkaar vergeleken, om te kijken of de respondenten hun Figuur 1 Voorbeeld van de onderzochte communicatie-relaties (de geïnterviewde personen zijn in witte letters weergegeven) Familie Bedrijf klanten partner vader bedrijfsleider dochter/zus zoon personeel arbeidsmarkt 12

13 Hoofdstuk 2 Methode van onderzoek gebeurtenissen en problemen wellicht verschillend benoemen, wat een indicator is voor miscommunicatie en belangenconflicten. Een tweede belang van de drieledige opzet was dat degenen die als tweede en derde werden geïnterviewd (ongemerkt) konden worden geconfronteerd met informatie uit het eerste en tweede gesprek. Een praktisch voordeel van het houden van meerdere interviews was dat het een vrij compleet beeld van het bedrijf opleverde. Die beschrijvende informatie maakte het mogelijk om de specifieke structuur en organisatie van het bedrijf te koppelen aan de wijze van communiceren. De communicatie is bestudeerd op verschillende niveaus: 1 binnen de directie/management, dat wil zeggen tussen de twee familieleden en de manager; 2 tussen managementteam en uitvoerend personeel; 3 de externe communicatie: met de niet-meewerkende familieleden, klanten en de arbeidsmarkt. 6 De uiteenlopende communicatie-relaties zijn samengevat in figuur 1. De vetgedrukte lijnen zijn de relaties tussen de geïnterviewde personen; deze zijn dus vanuit beide personen onderzocht. Voorafgaand aan het onderzoek zijn gesprekken gevoerd met gespecialiseerde familiebedrijfadviseurs van BDO Walgemoed CampsObers, ten behoeve van het opstellen van de vragenlijsten en het kiezen van de te bestuderen communicatie-relaties. De resultaten van de interviews zijn afgezet tegen de reeds bekende kenmerken van communicatie in familiebedrijven. Enerzijds dienen de uitspraken ter illustratie van de typische problematiek van het familiebedrijf. Anderzijds, en belangrijker, zijn echter de oplossingen die de onderzochte bedrijven hebben gevonden om hun communicatie te verbeteren. Deze kunnen van waarde zijn voor andere familiebedrijven, niet in de vorm van een blauwdruk, maar als een spiegel die een nieuwe kijk biedt op het eigen bedrijf. Naast de interviews is er een literatuurstudie gedaan naar communicatie in bedrijven en communicatie in familiesituaties. Deze inzichten zijn voornamelijk in hoofdstuk 3 op een rij gezet. Verder is gebruik gemaakt van de resultaten van eerdere onderzoeken van Universiteit Nyenrode samen met (het voormalige) Walgemoed Accountants & Adviseurs waarin het aspect communicatie aan de orde kwam. Noten 3 Hoe belangrijk de emotionele lading van berichten kan zijn, blijkt wel uit de definitie die de Amerikaanse familiedeskundige Virginia Satir (1975) geeft van communicatie: de uitingen waarmee wij ons gevoel van eigenwaarde proberen te beschermen. 4 Flören & Wijers Flören & Göbbels Andere partijen waarmee familiebedrijven regelmatig contact hebben - accountants, adviseurs, banken, branche-organisaties, overheden - zijn buiten beschouwing gelaten, omdat hier door Universiteit Nyenrode en het (voormalige) Walgemoed Accountants & Adviseurs reeds eerder onderzoek naar is gedaan (zie Flören 1999, p voor een overzicht) of omdat de communicatie niet erg frequent is en van minder direct belang dan bij de hier gekozen partijen. 13

14 Hoofdstuk 3 Principes van communicatie en effecten in het familiebedrijf

15 Hoofdstuk 3 Principes van communicatie en effecten in het familiebedrijf Aangezien het onderwerp communicatie in familiebedrijven nog weinig is onderzocht, is het nuttig een aantal theoretische inzichten in de principes van het communiceren op een rij te zetten. In paragraaf 3.1 komt het proces van de communicatie tussen twee personen, de zender en de ontvanger aan de orde. In paragraaf 3.2 wordt meer nadrukkelijk de link naar het familiebedrijf gelegd, door de verschillende rollen te analyseren die een meewerkend familielid speelt; rollen die elkaar soms tegenspreken. De basisinzichten uit dit hoofdstuk hebben als leidraad gediend bij het begrijpen en ordenen van de resultaten van de interviews, die in de hoofdstukken 5 en 6 worden gepresenteerd. 3.1 Interpersoonlijke communicatie Communicatie tussen twee personen is meer dan het overbrengen van een brokje informatie door persoon A naar persoon B. 7 De zender geeft aan zijn boodschap een bepaalde bedoeling mee en de ontvanger leest de boodschap zoals hij denkt dat deze bedoeld is. De ontvanger vertaalt het appèl dat er op hem wordt gedaan in een reactie. De zender kan hier weer op reageren, enzovoorts. Als de zender en ontvanger elkaar langere tijd kennen, zullen ze een bepaald omgangspatroon hebben ontwikkeld, een ingesleten manier van communiceren. Dit is zeker het geval bij gezins- en familierelaties, die van jongs af aan en gedurende lange tijd zijn opgebouwd. Maar ook in de bedrijfsituatie zullen bepaalde communicatiepatronen inslijten. Hierdoor krijgen de gesprekken en het werkoverleg een routinematig en onbewust karakter. Dat kan een groot voordeel zijn, omdat men aan een half woord van elkaar genoeg heeft en snel beslissingen kan nemen. Maar het kan ook een groot probleem vormen, namelijk zodra de betrokken personen verstrikt raken in een rollenspel dat de bedrijfsvoering frustreert. Zelfs al zijn de spelers zich hiervan bewust - vaak is dat niet het geval - dan nog slagen ze er dikwijls niet in uit dit patroon los te breken. Iedere keer dat de zender en ontvanger elkaar ontmoeten, vallen ze weer terug op de vertrouwde code. Hoe dieper het patroon is ingesleten, des te heftiger zijn de emoties die gepaard gaan met het doorbreken ervan. 8 Een negatief communicatiepatroon tussen twee mensen kan zelfversterkend werken: de schismogenese of duivelskring. 9 Wanneer bijvoorbeeld de meewerkende zoon van Figuur 2 Model van interpersoonlijke communicatie reactie relatie zender openbaring bericht inhoud appèl ontvanger 15

16 Optimaliseren van communicatie bij familiebedrijven een directeur denkt, op basis van eerdere ervaringen, dat zijn vader toch niet naar zijn ideeën luistert, zal hij ze niet meer aankaarten. De directeur ziet hierdoor zijn vermoeden bevestigd dat zijn zoon niet in staat is goede plannen te ontwikkelen en laat hem dit indirect merken, enzovoorts. Het bovenstaande betekent dat men zich bij interpersoonlijke communicatie altijd goed bewust moet zijn van het relatie-aspect, dat als het ware in het bericht zit verstopt. De relatie is het gevolg van alle communicatie die in het verleden tussen de twee personen heeft plaatsgevonden. 10 In figuur 2 is deze kringloop uitgebeeld. 3.2 Rollenconflicten in het familiebedrijf De communicatie in een familiebedrijf wordt gecompliceerd door de meervoudige verstrengeling van belangen bij de betrokken personen. Doordat het familiesysteem, het bedrijfsysteem en het eigendomsysteem elkaar overlappen, hebben de hoofdrolspelers in het familiebedrijf meerdere petten tegelijk op (zie figuur 3). Dit vormt een potentiële bron van misverstanden en conflicten, die goed moet worden onderkend. De zender heeft met zijn bericht een bepaalde bedoeling, maar die hoeft niet altijd even duidelijk te blijken uit zijn woorden en houding. Dit hangt af van hoe goed de zender in staat is om zichzelf te openbaren 11 om via de bedoeling zijn eigen emoties in de communicatie te leggen. Dit vermogen wordt ook wel aangeduid als EQ (emotionele quotiënt). Figuur 3 Uiteenlopende posities van personen binnen de overlappende systemen van bedrijf, familie en eigendom eigendom 1 Van zijn kant vertaalt de ontvanger het bericht, waarbij hij op vier verschillende manieren kan luisteren: 1 Wie zegt het (relatie); 2 Hoe wordt het gezegd (openbaring, houding); 3 Wat wordt er precies gezegd (inhoud, feiten); 4 Hoe moet ik reageren; wat moet ik doen, denken of voelen (vertaling, appèl) familie bedrijf De zender zal niet altijd door hebben welke van deze vier oren de ontvanger op dat moment aan heeft staan. Een juist verzonden opmerking, dus waarbij inhoud en houding overeenstemmen, kan dan toch nog verkeerd overkomen. Zo ziet men bijvoorbeeld dat een bepaalde opmerking niet wordt geaccepteerd uit de mond van persoon A maar wel van persoon B De vier rollen Een meewerkend familielid speelt in principe vier verschillende rollen, te weten: de Persoonlijke rol, de Familierol, de Bedrijfsrol en de Eigendomspositie. Elke rol moet worden gezien als een geheel van gedragingen, gevoelens en andermans verwachtingen. Vanuit die rol neemt een persoon een voorgeprogrammeerde en emo- 16

17 Hoofdstuk 3 Principes van communicatie en effecten in het familiebedrijf tionele houding aan tegenover signalen uit haar omgeving. 12 De persoonlijke rol die een familielid zichzelf aanmeet (binnen het bedrijf of in het algemeen), uit zich in zijn of haar manier van communiceren. Deze kan onderdanig-verzoenend zijn, autoritair-aanklagend, afstandelijk-rationeel of niet terzake-ontwijkend zijn. 13 De stijl van leidinggeven van een familielid hangt ook sterk samen met de persoonlijke rol. We kunnen grofweg onderscheid maken tussen patriarchaal (autoritair), permissief (delegerend), participatief (stimulerend) en professioneel leiderschap (onpersoonlijk management). De eerste komt het meeste voor in de klassieke familiebedrijven, de laatste het meest in grote niet-familiebedrijven. 14 De persoonlijke rol is ten dele een vrije keuze van die persoon zelf. Een meewerkend kind kan bijvoorbeeld uit bewondering het gedrag van de directeur van een bedrijf waar hij voorheen werkte, gaan imiteren. Maar belangrijker dan de vrije, toevallige keus is het eigen karakter. Persoonlijkheidskenmerken als ambitie, zelfverzekerdheid, extraversie en meegaandheid, zijn, net als intelligentie, voor het grootste deel aangeboren (40%). Voor het overige zijn ze te verklaren uit opvoeding en andere levenservaringen, die overigens deels ook weer gestuurd worden door het aangeboren karakter (35%). 15 Hiermee legt de opvoeding een verband tussen iemands persoonlijke rol en de familierol. Voor de opvoeding maakt het verschil of een kind als eerste, tweede of derde is geboren. Broers en zussen groeien, met andere woorden, niet op in hetzelfde gezin. Eerste kinderen zouden nadenkender en plichtsbewuster zijn, tweede kinderen roekelozer en ongecompliceerder van karakter. 16 Deze verschillen zijn echter nooit echt wetenschappelijk bewezen. De familierol slaat op iemands plaats binnen het gezin of de familie. Het gaat dan niet alleen om de formele rol, bijvoorbeeld die van vader of schoondochter, maar ook om de specifieke invulling van de rol binnen het familiesysteem, bijvoorbeeld: bewaker van de lieve vrede, zwart schaap of potentaat. Soms krijgt iemand zo n rol tegen wil en dank. Een Italiaanse student vertelde het volgende over het interieurbedrijf van haar familie. Ik was vroeger degene die goed kon leren, dus moest ik naar de universiteit. Dat verwachte iedereen gewoon, zo werd daar thuis aan tafel over gepraat. Ik zag dat zelf eigenlijk niet zitten. Mijn zusje was niet goed op school, maar dat was vooral gemakzucht. Zij moest na de middelbare school daarom maar meteen in het bedrijf komen. Nu werkt ze onder allemaal afgestudeerde mensen, die functies hebben die zij nooit zal krijgen, terwijl ze het best had gekund. De derde rol, de bedrijfsrol, kan variëren van uitvoerend medewerker tot algemeen directeur. Meewerkende familieleden bevinden zich echter meestal in de hoge echelons. Deze rol komt niet altijd overeen met iemands persoonlijke rol en capaciteiten. De bedrijfsrol, die overigens meer inhoudt dan de formele functie aangeeft, brengt bepaalde verantwoordelijkheden en verwachtingen van het personeel en de overige familieleden met zich mee. Nieuwkomers uit de familie moeten zich vaak extra waarmaken of hebben zelf dat gevoel. De vierde rol, de eigendomsrol, brengt zaken als formele zeggenschap, financiële afhankelijkheid, verantwoordelijkheidsgevoel, jaloezie en status met zich mee. De persoon zelf en degenen waarmee zij communiceert zijn zich 17

18 Optimaliseren van communicatie bij familiebedrijven niet altijd even goed bewust van hoe de eigendomspositie indirect doorwerkt in hun communicatie. De typische conflicten in de communicatie bij familiebedrijven ontstaan doordat men niet goed begrijpt of accepteert vanuit welke van deze vier rollen de ander op een bepaald moment spreekt of luistert. De zender en de ontvanger zitten dan op een verschillende emotionele golflengte. De paarsgewijs opgebouwde en zorgvuldig op elkaar afgestemde communicatiepatronen - tussen vader en dochter, tussen directeur en medewerker, tussen mede-aandeelhouders enzovoort - gaan elkaar dan doorkruizen. Talloos zijn de voorbeelden in de literatuur van dergelijke roldoorkruisende communicatie 17 in familiebedrijven. Een directeur spreekt zijn meewerkende dochter in een vergadering goedmoedig met schat aan. Als zij even later zijn kantoor binnenkomt met een nieuw marketingidee wijst hij er op dat zij binnen het bedrijf niet in de positie is om zulke voorstellen te doen. Zijn eerder geboden emotionele opening geldt plotseling niet meer. De dochter loopt boos zijn kantoor uit. 18 Roldoorkruisende communicatie hoeft op zichzelf niet tot conflicten te leiden. Als het wederzijdse gedrag binnen het ene rollenpaar goed aansluit bij het gedrag binnen het andere rollenpaar, kan dit de effectiviteit van de communicatie en zodoende de samenwerking binnen het bedrijf zelfs versterken Gelijkwaardige en ongelijkwaardige posities Het is belangrijk om voor elk bovengenoemd rollenpaar vast te stellen of het gaat om gelijkwaardige (symmetrische) of ongelijkwaardige (complementaire) posities. Zo hebben een manager en een uitvoerende medewerker ongelijkwaardige posities, terwijl twee meewerkende broers in principe gelijkwaardige posities innemen. Een zichzelf versterkend conflict (zie paragraaf 3.1) zal in een symmetrische relatie doorgaans een ander karakter hebben dan in een complementaire. De twee broers kunnen in een nutteloze concurrentiestrijd verwikkeld raken doordat ze teveel naar elkaars macht kijken. En de uitvoerder kan zijn manager als te dominant ervaren waardoor de manager hem als passief kwalificeert, enzovoort. In beide situaties echter hebben de spelers het gevoel dat hun eigen gedrag wordt bepaald door dat van de ander. 19 Het ontbreekt hen aan vertrouwen in zichzelf en in de ander. De communicatie verloopt niet meer open en werkt niet meer effectief. Als er sprake is van een serieus rollenconflict, uit zich dat niet alleen op het moment dat de betrokken personen elkaar lijfelijk ontmoeten. Het conflict kan zich voortzetten in de gedachten en leiden tot sterke gewetensnood bij de persoon in de dominante positie. Zo kan de directeur van een familiebedrijf zich het hoofd breken over de vraag of hij zijn kinderen allemaal evenveel aandelen moet geven, als goed gezinshoofd. Of dat hij ze alleen aan de meewerkende kinderen moet geven, als goed bedrijfshoofd. Of dat hij de aandelen zo lang mogelijk zelf moet vast houden, om zijn leidende rol als grootaandeelhouder niet in gevaar te brengen. 3.3 Conclusie Bij de communicatie in familiebedrijven moet specifiek rekening worden gehouden met diep ingesleten gedragspatronen, die soms tot de kindertijd teruggaan. Het doorbre- 18

19 Hoofdstuk 3 Principes van communicatie en effecten in het familiebedrijf ken van die patronen, wat nodig kan zijn als bijvoorbeeld een meewerkend kind een belangrijke rol in het bedrijf gaat spelen, brengt in principe grote emotionele spanningen met zich mee, die de zakelijke inhoud van de communicatie kan gaan overheersen. Het door elkaar heen lopen van meerdere rollen die iemand in het familiebedrijf kan hebben - familierol, bedrijfsrol, eigendomsrol en persoonlijke rol - maakt de communicatie ingewikkeld en ondoorzichtig en biedt daardoor veel stof tot misverstanden en conflicten. Dit alles hoeft geen probleem te zijn zolang de hoofdrolspelers in familiebedrijven maar voortdurend bedacht zijn op het emotionele element van communicatie en mogelijke rollenconflicten. Verder moeten zij actief een sfeer van openheid en vertrouwen creëren, waarin iedereen zich vrij voelt om zich uit te spreken. Noten 7 Benaderingen die zich beperken tot deze overdracht, worden gevat onder de noemer van conveyer theory (Klauss & Bass 1982). 8 Satir Bateson Zie ook Klauss & Bass 1982, p.37, over het opbouwen van geloofwaardigheid door managers. 11 Satir noemt dit verschijnsel self-disclosure. 12 Lundberg 1994, p Satir 1975, p Dyer Dunn & Plomin 1990, p König Lundberg 1999 spreekt van cross-role communication. 18 Uit Gersick et al Satir 1975, p. 77; Rotter 1975 noemt dit gevoel van onmacht een external locus of control 19

20 Hoofdstuk 4 De invloed van familie- en bedrijfskenmerken op de communicatie

21 Hoofdstuk 4 De invloed van familie- en bedrijfskenmerken op de communicatie In dit hoofdstuk worden kort de invloeden besproken die de structuur en de cultuur van zowel het bedrijf als de familie hebben op de manier van communiceren. De aangehaalde voorbeelden uit dit onderzoek illustreren dat de culturele en structurele kenmerken per bedrijf verschillen. Bij het bestuderen van de communicatie in familiebedrijven veroorzaken deze verschillen als het ware een ruis; de typische universele kenmerken van de communicatie, zoals die in de hoofdstukken 5 en 6 zijn uitgewerkt, worden er door vervormd en versluierd. samengevat. Hierna worden ze een voor een kort besproken. Wanneer we kijken naar de drie centrale personen in het onderzoek - de directeur, het meewerkende familielid en de manager niet-familielid - dan is de indruk dat kenmerken als familiegrootte alleen invloed hebben op de communicatie tussen de familieleden en niet zozeer op de communicatie tussen familieleden en niet-familieleden in het bedrijf. Van de kenmerken van het bedrijfsysteem wordt aangenomen dat ze op beide paren een gelijke invloed hebben. De cultuur en structuur van een familiebedrijf zijn geen absolute gegevens. Familieleden en medewerkers kunnen ze actief veranderen, maar dit vergt tijd. Daarom zal bij inspanningen om de interne communicatie te veranderen het bestaande communicatiepatroon nog een tijdlang voortduren en blijft steeds het gevaar om weer in het oude gedrag terug te vallen. 20 Uit het onderzoek zijn enkele familie- en bedrijfskenmerken naar voren gekomen die het patroon van communicatie in familiebedrijven beïnvloeden. Deze zijn in figuur De culturele en structurele invloeden van het familiesysteem Familiecultuur De familiecultuur heeft invloed op de communicatie tussen de familieleden in het bedrijf doordat de sfeer en omgangsvormen die thuis heersen, worden overgebracht op de werkrelatie. 21 e Dat hebben we van huis uit, dat we dingen er meteen uit knallen. Op feestjes bijvoorbeeld denken mensen al gauw, wat hebben die een ruzie. Figuur 4 Invloeden van familie- en bedrijfskenmerken op de communicatie Familiecultuur Familiegrootte Meewerkend familielid Familiesysteem Directeur Bedrijfscultuur Bedrijfsgrootte Groeisnelheid Bedrijfstak Bedrijfsysteem Familiecultuur Medewerker niet-familie 21

Communicatiemodel. Communicatieniveaus

Communicatiemodel. Communicatieniveaus Download #06 Een fantastisch communicatiemodel trainingmodule Communicatiemodel Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Een sterk communicatiemodel trainingmodule

Een sterk communicatiemodel trainingmodule Extra #04 Een sterk communicatiemodel trainingmodule Communicatieniveaus Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl de ander

Nadere informatie

Communicatie in het horecabedrijf. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Wat is communicatie?

Communicatie in het horecabedrijf. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Wat is communicatie? Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over communicatie in het horecabedrijf. In de horeca ga je om met gasten en communiceer je met ze. Je gaat als medewerker ook om met je collega s en je zult het

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

1Communicatie als. containerbegrip

1Communicatie als. containerbegrip 1Communicatie als containerbegrip Als medisch specialist is communiceren onlosmakelijk verbonden met het uitoefenen van uw professie. Niet alleen hebt u contact met uw patiënten, maar ook met diverse professionals

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Belbin Teamrollen Vragenlijst

Belbin Teamrollen Vragenlijst Belbin Teamrollen Vragenlijst Lindecollege 2009 1/ 5 Bepaal uw eigen teamrol. Wat zijn uw eigen teamrollen, en die van uw collega s? Deze vragenlijst kan u daarbij behulpzaam zijn. Zeven halve zinnen dienen

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002

Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Zelfperceptietest teamrol dinsdag 12 november 2002 Deze test is ontwikkeld om op eenvoudige wijze je eigen teamrol te bepalen. Het jarenlange onderzoek naar teamrollen binnen managementteams is gedaan

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Introductie in effectief en bewust communiceren. Communicatie; wat is dat eigenlijk?

Introductie in effectief en bewust communiceren. Communicatie; wat is dat eigenlijk? Introductie in effectief en bewust communiceren. Communicatie; wat is dat eigenlijk? Zodra er twee of meer mensen in 1 ruimte zijn is er sprake van communicatie, ook al wordt er niet gesproken. Het is

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

DEFINITIES COMPETENTIES

DEFINITIES COMPETENTIES DEFINITIES COMPETENTIES A. MENSEN LEIDINGGEVEN A1 Sturen Geeft op een duidelijke manier richting aan een team, neemt de leiding op zich, zet mensen en middelen zodanig in dat doelen met succes worden bereikt.

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt.

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt. Hoofdstuk 7 Emoties Nu is het tijd om door te gaan. Je hebt je dwarslaesie, je bent hopelijk klaar met al de medische dingen, nu is het tijd om ook je gevoelens aandacht te geven. Dus: ga lekker zitten,

Nadere informatie

WEDERZIJDS WAARDEREN

WEDERZIJDS WAARDEREN WEDERZIJDS WAARDEREN Een kwestie van uiten! 2012. Een e-paper over het belang van wederzijds waarderen als HR aandachtspunt in de veranderende wereld van werk. Met inzichten en tips om waarderen bespreekbaar

Nadere informatie

Coöperatief Vergaderen

Coöperatief Vergaderen Coöperatief Vergaderen Een complete aanpak voor actief vergaderen met betrokken deelnemers Dr. Spencer Kagan Met Betty de Jaeger en Dook Kopmels Inhoud Hoe dit boek tot stand kwam 4 Voorwoord 5 Hoofdstuk

Nadere informatie

De dimensies van het coachen

De dimensies van het coachen A-H04-def 13-05-2003 16:22 Pagina 25 4 De dimensies van het coachen Lilian Soerel 4.1 Inleiding Het is ondertussen heel geaccepteerd dat managers bij een derde advies inwinnen. Maar is dit coachen? Het

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

LEERACTIVITEIT De Zoektocht Ent-teach Module 1 Ondernemerschap Leren Begrijpen

LEERACTIVITEIT De Zoektocht Ent-teach Module 1 Ondernemerschap Leren Begrijpen LEERACTIVITEIT De Zoektocht Ent-teach Module 1 Ondernemerschap Leren Begrijpen 1. Doel 1. Kwaliteiten van de groepsleden op tafel leggen 2. De opdracht zo concreet mogelijk maken, door brainstorm, groepsleden

Nadere informatie

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen:

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen: Pedagogische opleiding theorie Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback Doelstellingen De kennis over de begrippen:, feedback, opleiden en leren kunnen uitdrukken en verfijnen Doelstellingen De voornaamste

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Dit is een korte vragenlijst die bedoeld is om een aantal van je denkbeelden, attitudes en gedrag in werksituaties in kaart te brengen. Wees zo eerlijk mogelijk

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management 1 Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische

Nadere informatie

Reader Gespreksvoering

Reader Gespreksvoering Reader Gespreksvoering Achtergrondinformatie Soorten vragen Actief Luisteren Slecht nieuws Gesprek Fasen in het gesprek Soorten Vragen In een gesprek kun je verschillende soorten vragen stellen. Al je

Nadere informatie

360 feedback 3.1 M. Camp Opereren als lid van een team Omgaan met conflicten Omgaan met regels

360 feedback 3.1 M. Camp Opereren als lid van een team Omgaan met conflicten Omgaan met regels 360 feedback 3.1 Student: M. camp Studentnummer: 11099003 Klas: WDH31 Datum: 2-02-2014 Personen welke de formulieren hebben ingevuld: - M. Camp - Menno Lageweg - Ir. S.W.L. van Herk - D.J. Jager M. Camp

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Oefenexamen Middle Management B. module Teamcoaching

Oefenexamen Middle Management B. module Teamcoaching Oefenexamen Middle Management B module Teamcoaching Indicatie: u dient minimaal 7 van de 10 vragen goed te beantwoorden voor een voldoende. Vraag 1 Welke van de volgende omschrijvingen zijn van toepassing

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft)

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

Het belang van evaluatieve feedback is het beste te illustreren met behulp van het zogenaamde Johari Window: bekend aan mijzelf.

Het belang van evaluatieve feedback is het beste te illustreren met behulp van het zogenaamde Johari Window: bekend aan mijzelf. EVALUATIEVE FEEDBACK 8 Zoals al eerder gesteld kan de term feedback twee betekenissen hebben. Naast een directe reactie op wat iemand communiceert, wordt er ook wel een evaluatie van iemands gedrag en

Nadere informatie

Beroepsmatige instelling Bij beroepsmatige instelling wordt gekeken naar wat u motiveert en welke doelstellingen u op werkgebied heeft.

Beroepsmatige instelling Bij beroepsmatige instelling wordt gekeken naar wat u motiveert en welke doelstellingen u op werkgebied heeft. Pagina 1 van 21 BIP-werkgerelateerde persoonlijkheidsvragenlijst Dit rapport geeft een overzicht van uw positie op de vier persoonlijkheidsdimensies die relevant zijn voor het functioneren in een werkomgeving:

Nadere informatie

Het functioneringsgesprek

Het functioneringsgesprek Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Werknemer Het functioneringsgesprek Gewoon betrokken Inhoudsopgave Inleiding... 5 Wat is een functioneringsgesprek?... 7 Waarom is een functioneringsgesprek

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Onderneem met zin! Hoe komen we aan inkomsten?

Onderneem met zin! Hoe komen we aan inkomsten? Hoe komen we aan inkomsten? Onderneem met zin! Jos van der Horst PABO Andragologie.COM 1956 (goed wijnjaar) 1987: Commissie Dekker Bereidheid tot Verandering Antwoord 1: Waarom zijn wij er? Ons geloof,

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Personeelsgesprekken Het personeelsgesprek (ook wel functioneringsgesprek) is een belangrijk instrument dat ingezet kan worden voor een heldere arbeidsverhouding

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Medewerker interne dienst. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

Competentiefeedback Rapport

Competentiefeedback Rapport GITP Datum Beoordelen en Ontwikkelen > 13 07 2007 www.gitp.nl Competentiefeedback Rapport Deelnemer Voorbeeldpersoon Profiel Bedrijfsleider Project Voorbeeld Competentie Feedback NLD Invullers Zelf 3 *

Nadere informatie

Rapport Teamrol Indicator

Rapport Teamrol Indicator Rapport Teamrol Indicator Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 02/02/2015 Inleiding In dit rapport treft u eerst een beschrijving aan van uw primaire en secundaire rollen. Deze geven

Nadere informatie

Gedragsanalyse Naam: Pieter Proef Datum: 29/10/2014 VGA PROEFVERSIE

Gedragsanalyse Naam: Pieter Proef Datum: 29/10/2014 VGA PROEFVERSIE Naam: Datum: VGA Inhoudsopgave gedragsanalyse Inhoudsopgave Deel 1. Inleiding gedragsanalyse Deel 2. Uitleg gedragsstijlen Deel 3. Uw gedragsstijl Deel 4. Uw basisstijl Deel 5. Uw responsstijl Deel 6.

Nadere informatie

RAPPORT TEAMROL INDICATOR

RAPPORT TEAMROL INDICATOR RAPPORT TEAMROL INDICATOR Van: Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 27 Sep 2011 Normgroep: Advies de heer Consultant ixly Teamrol Indicator In dit rapport treft u eerst een beschrijving aan van uw

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Workshop Communicatie & Mediation

Workshop Communicatie & Mediation Workshop Communicatie & Mediation Virginie de Zanger & Niels Kooijman Kooijman Mediation & Management 1 Workshop onder leiding van: Virginie de Zanger en Niels Kooijman Gediplomeerd en geregistreerd NMI

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (Algemeen)

De VrijBaan Vragenlijst (Algemeen) De VrijBaan Vragenlijst (Algemeen) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld als gevolg van een gezondheidsprobleem,

Nadere informatie

Vragenlijst Samen Werken

Vragenlijst Samen Werken TNO Arbeid TNO-vragenlijst 01830254 V0312563.v2 Vragenlijst Samen Werken Polarisavenue 151 Postbus 718 2130 AS Hoofddorp www.arbeid.tno.nl T 023 554 93 93 F 023 554 93 94 Datum Februari 2003 Auteurs Aukje

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave Wat betekent het dat uw kind moeilijk lerend is en wat 3

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant RAPPORT PF Van: Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011 Normgroep: Advies de heer Consultant 1. Inleiding Persoonlijke flexibiliteit is uw vermogen om met grote uitdagingen en veranderingen

Nadere informatie

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus pag.: 1 van 5 Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus Ieder mens heeft een persoonlijke stijl van beïnvloeden. De een is meer gericht op het opbouwen

Nadere informatie

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 11 Invloed op anderen 11 De Roos van Leary 13 Kiezen van gedrag 23 Communicatie 26 Uitbreiding van het model 27 Het verhaal en de Roos van Leary 28 2 De uitwerking

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Time-management Help! Ik houd tijd over

Time-management Help! Ik houd tijd over Time-management Help! Ik houd tijd over Heb jij ook te maken met tijdgebrek? Wil jij overzicht in je werk? Wil jij meer structuur? Wil je meer rust en een meer voldaan gevoel over je werkdag? Leer hoe

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com

OPQ Profiel OPQ. E.I. rapport. Naam Dhr. Sample Candidate. Datum 23 oktober 2013. www.ceb.shl.com OPQ Profiel OPQ E.I. rapport Naam Dhr. Sample Candidate Datum 23 oktober 2013 www.ceb.shl.com Inleiding Kennis van de eigen emoties, het onderkennen van andermans emoties en het omgaan met relaties kunnen

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

MEER GRIP OP UW BEDRIJFSVOERING IN EEN SNEL VERANDERENDE WERELD DAT TELT.

MEER GRIP OP UW BEDRIJFSVOERING IN EEN SNEL VERANDERENDE WERELD DAT TELT. MEER GRIP OP UW BEDRIJFSVOERING IN EEN SNEL VERANDERENDE WERELD Omdat mensen tellen. DE TIJD VOOR VERANDERING IS NU De wereld verandert. Misschien wel sneller dan ooit. Snel schakelen wordt steeds belangrijker

Nadere informatie

Factsheet Vrouwen en financiën

Factsheet Vrouwen en financiën Vergroten van financiële zelfredzaamheid AANLEIDING Drie miljoen vrouwen in Nederland zijn niet in staat om zelfstandig in hun levensonderhoud te voorzien. Oftewel zijn niet economisch zelfstandig. Hun

Nadere informatie

SITUATIONEEL LEIDERSCHAP EN VERZUIM

SITUATIONEEL LEIDERSCHAP EN VERZUIM Trefwoorden Leiderschapsstijl Leidinggeven Verzuim JORINDE MOEKE SITUATIONEEL LEIDERSCHAP EN VERZUIM Waarom wordt er binnen het ene bedrijf of op die ene afdeling veel meer verzuimd dan bij een andere

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen

Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Bedrijfsoverdracht in Vlaanderen Onderzoek over de planning van de bedrijfsoverdracht uitgevoerd met de steun van Agentschap Ondernemen: Executive summary Prof. dr. Tensie Steijvers drs. Ine Umans Universiteit

Nadere informatie

www.accountemps.be 1 Hoe behoudt u uw beste medewerkers?

www.accountemps.be 1 Hoe behoudt u uw beste medewerkers? www.accountemps.be 1 Hoe behoudt u uw beste medewerkers? Gespecialiseerd boekhoudkundig of financieel personeel uitzenden is ons vak. Daarnaast adviseren en informeren wij bedrijven ook graag over verloning

Nadere informatie

Rapport: Delegeren is te leren.

Rapport: Delegeren is te leren. Rapport: Delegeren is te leren. Ingrid Jeuring, trainer, coach, spreker 1 Delegeren is te leren. Allereerst bedankt voor het downloaden van dit rapport. Het betekent dat je open staat voor ontwikkeling

Nadere informatie

Checklist samenwonen voor partners waarvan alleen de man kinderen heeft

Checklist samenwonen voor partners waarvan alleen de man kinderen heeft Checklist samenwonen voor partners waarvan alleen de man kinderen heeft Vul afzonderlijk van elkaar allebei de vragen in. Bij elke vraag moet je een antwoord kiezen. Als je niet kunt kiezen, kies dan het

Nadere informatie

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht

Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Opvolging in eigendom bij familiebedrijven: eerder een kans dan een recht Een onderzoek naar eigendomsplanningsstrategieën van families in familiebedrijven. In opdracht van Bank Insinger de Beaufort N.V.

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Arrangement 1 De Luisterthermometer

Arrangement 1 De Luisterthermometer Arrangement 1 De Luisterthermometer DEEL 1 De manager Naam: Organisatie: Datum: Luisterprincipe 1 Luisteren begint met luisteren naar jezelf 1.1 Inventariseren van stemmen Vertel eens van een situatie

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

Familie aan tafel. Een werkvorm voor individuele coaching of intervisie.

Familie aan tafel. Een werkvorm voor individuele coaching of intervisie. Familie aan tafel. Een werkvorm voor individuele coaching of intervisie. De cliënt krijgt een groot vel papier en kleurkrijt. De opdracht is: Teken je gezin van herkomst rond de etenstafel. Een werkvorm

Nadere informatie

Communicatie op de werkvloer

Communicatie op de werkvloer Communicatie op de werkvloer Voor een goede communicatie op de werkvloer is het noodzakelijk dat we letterlijk dezelfde taal spreken. Een goede kennis van het vakjargon is dan ook erg belangrijk. Net zo

Nadere informatie

Een Stap voorwaarts in Leiderschap.

Een Stap voorwaarts in Leiderschap. 5 daagse training in voorjaar van 2010 Een Stap voorwaarts in Leiderschap. Doelgroep : DA Filiaal leidsters en aankomende filiaalleidsters Lokatie : Leusden DA hoofdkantoor Dag : Maandag van 9.30u 17.00u

Nadere informatie

ZES VORMEN VAN GEZAG

ZES VORMEN VAN GEZAG ZES VORMEN VAN GEZAG OVER LEIDERSCHAP VAN DE ONDERNEMINGSRAAD Gezag is in de moderne maatschappelijke verhoudingen steeds minder vanzelfsprekend. Er is sprake van een verschuiving van verkregen gezag (op

Nadere informatie

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN In deze huiswerkopdracht wordt uitgelegd wat leefregels en ik-ben-opvattingen zijn en het belang ervan bij het doorbreken van gewoontepatronen. Een voorbeeld van Marjolijn illustreert hoe leefregels en

Nadere informatie

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst SIPP persoonlijkheidsvragenlijst Deze vragenlijst bestaat uit een aantal stellingen. Deze stellingen hebben betrekking op de laatste 3 maanden. Door per stelling aan te geven in hoeverre u het hier bent,

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

Communicatie in agrarische familiebedrijven

Communicatie in agrarische familiebedrijven Communicatie in agrarische familiebedrijven Johan Weerkamp en Truke Zeinstra - 2013 Samenvatting In Communicatie in agrarische familiebedrijven (werktitel) wordt beschreven hoe familieleden die samen een

Nadere informatie

LAAT JE BEDRIJF GROEIEN DOOR HET INZETTEN VAN JE NETWERK!

LAAT JE BEDRIJF GROEIEN DOOR HET INZETTEN VAN JE NETWERK! LAAT JE BEDRIJF GROEIEN DOOR HET INZETTEN VAN JE NETWERK! In dit E-book leer je hoe je door het inzetten van je eigen netwerk je bedrijf kan laten groeien. WAAROM DIT E-BOOK? Veel ondernemers beginnen

Nadere informatie

Vijf belangrijke aandachtspunten voor co-ouderschap. mr. Judith M. van den Nieuwenhuijsen-Duits

Vijf belangrijke aandachtspunten voor co-ouderschap. mr. Judith M. van den Nieuwenhuijsen-Duits Vijf belangrijke aandachtspunten voor co-ouderschap mr. Judith M. van den Nieuwenhuijsen-Duits Uw scheiding, ook onze zorg Wanneer u en uw partner besluiten te gaan scheiden moet er veel geregeld worden.

Nadere informatie

Stelling 2 De SWOT analyse is oorspronkelijk bedoeld als analyse-instrument om te analyseren hoe organisaties of afdelingen functioneren.

Stelling 2 De SWOT analyse is oorspronkelijk bedoeld als analyse-instrument om te analyseren hoe organisaties of afdelingen functioneren. Oefenvragen Management Assistent A - Persoonlijke Effectiviteit 1. Wat is de kracht van de 360 graden feedback methode? A. Doordat u een bepaalde positie inneemt binnen de cirkel, bijvoorbeeld Boven-Samen

Nadere informatie

Timemanagement? Manage jezelf!

Timemanagement? Manage jezelf! Timemanagement? Manage jezelf! Trefwoorden Citeren timemanagement, zelfmanagement, stress, overtuigingen, logische niveaus van Bateson, RET, succes citeren vanuit dit artikel mag o.v.v. bron: www.sustrainability.nl

Nadere informatie

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel

Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Deel 1 Een interpretatie van communicatie Rumi Knoppel Voorwoord Om te beginnen met het uiteenzetten van een interpretatie van communicatie en de daarbij behorende analyse ben ik gehouden om aan te geven

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

TMA Talentenanalyse. Kandidaat-rapportage samenvatting. Demo Kandidaat 29 augustus 2011

TMA Talentenanalyse. Kandidaat-rapportage samenvatting. Demo Kandidaat 29 augustus 2011 TMA Talentenanalyse Kandidaat-rapportage samenvatting Demo Kandidaat 29 augustus 2011 Waddenring 24 2993 VE Barendrecht T 0180 848044 I www.priman.nl E info@priman.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 3 2. Betekenis

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Open communicatie leidt tot minder stress. introductie. 1 methode familiezorg introductie

Open communicatie leidt tot minder stress. introductie. 1 methode familiezorg introductie Methode Familiezorg Open communicatie leidt tot minder stress introductie 1 methode familiezorg introductie Voorwoord Inleiding Het hart van de zorg is daar waar de zorg gegeven wordt, waar kwetsbare families

Nadere informatie