Haalbaarheidsonderzoek naar een Delftse Creative Incubator

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Haalbaarheidsonderzoek naar een Delftse Creative Incubator"

Transcriptie

1 Haalbaarheidsonderzoek naar een Delftse Creative Incubator Oktober 2009

2 Haalbaarheidsonderzoek naar een Delftse Creative Incubator TU Delft DCE Ir. Lianne Sleebos Delft, oktober Alle rechten voorbehouden. Aan dit rapport kunnen geen rechten worden ontleend. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautoriseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de auteur.

3 Inhoudsopgave VOORWOORD SAMENVATTING INVENTARISATIE 1 Inleiding & missies 1 2 Nederlandse Incubators 2.1 Inleiding Definities Trends en ontwikkelingen Creatieve bedrijfsverzamelgebouwen (BVG-en) en incubators Triple Helix Nederlandse Technische Universiteiten TU.Federatie Conclusies 19 3 Delftse initiatieven 3.1 Inleiding Gemeente Delft STIP Delft Creatieve faculteiten van de TU Delft TU Delft kennisvalorisatie initiatieven Delftse particuliere initiatieven Overzicht Conclusies 28 4 Best practices 4.1 Inleiding Best practice: A framework TU initiatieven in het framework Delftse initiatieven in het framework Conclusies 34 UITWERKING MISSIE I 5 Doelgroep 5.1 Inleiding en vraagstelling Definities creatieve industrie Creativiteitssegmenten Omvang en soort behoefte [kwantitatief onderzoek] Advies doelgroep analyse Selectie doelgroep Cases subdoelgroepen Conclusies 70 UITWERKING MISSIE II 6 Concepten ondersteuning doelgroep 6.1 Inleiding en vraagstelling Industriële vormgeving Dutch en Delft Design 73

4 6.4 High-Tech versus Creative Ondersteuningsmogelijkheden Concepten Conclusies 85 UITWERKING MISSIE III 7 Mogelijke samenwerkingspartners 7.1 Inleiding en vraagstelling Samenwerking YES!Delft High-Tech Incubator Samenwerking Valorisatie Centrum en HOPE Mogelijke samenwerkingspartners 87 EVALUATIE EN IMPLEMENTATIE 8 Afweging van de concepten 8.1 Inleiding Evaluatiefactoren SWOT analyse (per concept) Keuze concept 93 9 Implementatie advies 9.1 Inleiding Fysieke ondersteuning Niet-fysieke ondersteuning Financiering Aanbevelingen 10.1 Positionering Werving Organisatie 99 Geraadpleegde literatuur 101 Bijlagen Bijlage 1: Lijst incubators Bijlage 2: Triple Helix scenario s Bijlage 3: Universiteit Twente artikelen en initiatieven Bijlage 4: Technische Universiteit Eindhoven artikelen en initiatieven Bijlage 5: STIP Delft Bijlage 6: Delftse initiatieven gesteund door de Gemeente Delft Bijlage 7: Selectie criteria YES!Delft High-Tech Incubator Bijlage 8: Evaluatie YES!Delft door de Gemeente Delft Bijlage 9: Overzicht informatie geschikte panden Bijlage 10: Overzicht van panden die langdurig leegstaan Bijlage 11: 3TU federatie Bijlage 12: Doelgroepanalyse Bijlage 13: YES!Delft HT starters 2005 augustus 2009 Bijlage 14: 48 Hour Smart Concept Screener Bijlage 15: Modelcontract IO Bijlage 16: Nieuwsberichten 2009 CD

5 Voorwoord Het omzetten van de aanwezige kennis naar een toegevoegde waarde voor het bedrijfsleven ( valorisatie van de kennis ) is een van de doelstellingen van de Technische Universiteit Delft (TU Delft). Daarom ondersteunt de TU Delft, in samenwerking met de Gemeente Delft, technostarters door middel van het YES!Delft initiatief. De bedrijven in deze incubator krijgen zowel fysiek (bedrijfshuisvesting, toegang tot vergaderzalen en werkhallen) als niet-fysieke ondersteuning (begeleiding/advies, training, financiering en netwerken). Er is een zware selectie aan de deur gebaseerd op de termen; technologische innovatie (patenteerbaar), schaalbaarheid, hoge potentie, fulltime en ten hoogte 5 jaar KvK inschrijving 7. De huidige definitie van een technostarter en het type ondersteuning die deze groep krijgt, sluit momenteel niet-technologische starters van onder andere de TU Delft uit. De Gemeente Delft hanteert een ruime definitie voor niet-technologische starters waar bijvoorbeeld ook kunst en cultuur onder valt. Voor de TU Delft bestaat de groep niettechnologische starters uit startende bedrijven afkomstig van de meer creatieve faculteiten Bouwkunde (BK), Industrieel Ontwerpen (IO) en Technische Bestuur en Management (TBM). Dit is voor de TU Delft de aanleiding om een haalbaarheidsonderzoek uit te laten voeren naar de omvang van de doelgroep en de soort behoefte die creatieve startende bedrijven van de TU Delft hebben. In dit rapport wordt daar verslag van gedaan. Het gehele rapport is bedoeld als een discussiestuk en geeft naast een visie ook enkele implementatieadviezen. Aan de uitkomsten kunnen geen rechten worden ontleend. Lezers die vooral geïnteresseerd zijn in de Delftse situatie wordt geadviseerd direct naar hoofdstuk 3, 5-10 gaan. Er is gestreefd een helder rapport te schrijven met een bijlage voor verdieping van bepaalde onderwerpen. De bijlagen zijn op een cd gebrand en toegevoegd aan ieder gedrukt rapport. Referenties zijn in het gehele rapport aangegeven met een [nummer] x bij de zin/alinea en zijn achter in het rapport terug te vinden. Een PDF-versie van het onderzoek is te downloaden via: Initiatiefnemers van de haalbaarheidsstudie zijn het Delft Centre for Entrepreneurship (DCE) en de YES!Delft High-Tech Incubator, beide instellingen zijn gelieerd aan de TU Delft. Nauw betrokken bij het onderzoek zijn de faculteiten BK, IO, TBM en de Gemeente Delft. Dit rapport zou er niet zijn geweest zonder de informatie en steun vanuit de TU Delft door Marco Waas, Theo Toonen, Cees de Bont, Peter Boelhouwer, Daan Lenstra, Hans Huijgens, Hessel Jongebreur, Lesley Fockema Andreae - Mulder, Job Nijs, Anne Strobos, Marc Bosma, Dap Hartmann, Duco Trieneken, Jody Verpoort, Nils van der Waal, Ger Bruens, Simon Gunnink, Sanne Kistemaker, Stefan van Cleef, Olav Bruin, Gerwin Hoogendoorn, Hicham Shatou, Helma van Rijn, Eline van Beest, Susan Tate, Remco Bakker, DCE-collega s, HOPEcollega s en YES!Delft-collega s. Er is dankbaarheid voor de input vanuit de Gemeente Delft door Lian Merkx, Cees van Laren, Wim Eijkelenburg, Patrick van Geel, Nick Smit, Chris Mooiweer, STIP-Delft, Ruud van Wijngaarde en input vanuit onafhankelijke (advies)bureaus door Costas Papaikonomou (Happen), Francoise Dorsman (Value Positioning) en Peter Louter (bureau Louter). Tot slot een dankwoord voor de (openheid van) landelijke collega-incubators, de creatieve starters en iedereen die een grote óf kleine bijdrage heeft geleverd aan dit rapport, maar hier niet persoonlijk wordt genoemd. Delft, oktober 2009 Lianne Sleebos

6 Samenvatting In 2005 is de Young Entrepreneurial Society (YES!Delft) van start gegaan met financiële ondersteuning van de TU Delft en de Gemeente Delft. De doelstelling van de YES!Delft High- Tech incubator is: zoveel mogelijk studenten (en medewerkers) van de TU Delft laten kennis maken met de aantrekkelijke kanten van het ondernemerschap en meer specifiek met het vermarkten van aan de TU Delft ontwikkelde kennis. De integrale benadering in de formule van YES!Delft over de periode is in oktober 2008 positief beoordeeld door de TU Delft en de Gemeente Delft 1. De huidige definitie van technostarters en het type ondersteuning die deze groep krijgt, sluit momenteel niet-technologische starters van onder andere afkomstig van de meer creatieve TU Delft faculteiten Bouwkunde, Industrieel Ontwerpen en Technische Bestuur en Management. Na een vergelijking tussen de drie technische universiteiten in Nederland komt de hoofdvraag van dit onderzoek naar voren; hoe is het mogelijk dat Eindhoven Brainport (internationaal) bekend staat als hét Design podium met Nederlands creatief talent, terwijl de TU Delft: de oudste universiteit is met oudste creatieve faculteiten de meeste patenten voortbrengt (o.a. afkomstig van de faculteit IO) de meeste creatieve, technische studenten aflevert met een Master diploma de enige Technische Universiteit is gevestigd in de Randstad, waar 50% van de Nederlandse economische bedrijvigheid plaatsvindt Investeringen van Philips in R&D en goede samenwerkingsverbanden met de kunstacademie (Design Academie) zijn mede verantwoordelijk voor het succes van Brainport in Noord- Brabant. Toch is het voor Zuid-Holland, en in het bijzonder Delft, niet onmogelijk om de strijd aan te gaan, vanwege bovenstaande punten en zijn gunstige positie binnen de Randstad. Tot de aandachtspunten van het Delfts gemeentelijk beleid behoort het op peil houden van het Delfts economisch profiel welke rust op twee pijlers: het economisch & ruimtelijk beleid. Een goed beleid zorgt ervoor dat voldoende bedrijven, die zich willen en kunnen vestigen in Delft. Dit resulteert in een stijging van het bruto regionaal product en een groei van het aantal arbeidsplaatsen. Een kenmerk van dit profiel is de sterke vertegenwoordiging van kennisintensieve, innovatieve en creatieve bedrijvigheid. Niet-technologische starters worden niet voldoende ondersteund met het huidige YES!Delft concept, dat zich primair richt op Technostarters. Veel van deze creatieve startende bedrijven vestigen zich elders in Zuid- Holland of Nederland. Het behoudt van deze groep startende bedrijven biedt kansen voor de Delftse arbeidsmarkt en economie. Er zijn 3 missies opgesteld, die de kerndoelen van het onderzoek beschrijven: doelgroep, ondersteuning en mogelijke samenwerkingsverbanden. Belangrijke conclusies zijn in deze samenvatting opgenomen. Doelgroep Beleidsmakers van de TU Delft en de Gemeente Delft spreken de intentie uit de volgende categorieën te willen ondersteunen met een passend programma, in de toekomst: (Het uitbreiden) van de categorie Design (lees: productiebedrijven) High potentials uit de categorie Kunst en Cultuur (lees: productiebedrijven) High potentials uit de categorie Niet-technisch advies (lees: zakelijke dienstverlening) High potentials uit de categorie Technisch Advies (lees: zakelijke dienstverlening) Om een goede focus te behouden, worden de categorieën ICT & Gaming en Media & Uitgeverij in dit rapport buiten beschouwing gelaten. Een overgrote meerderheid van de talentvolle personen, beschreven in de cases in paragraaf 5.7, is afkomstig van de TU Delft. Redenen dat deze creatieve bedrijven niet bij de huidige YES!Delft High-Tech zitten, zijn o.a.: Geen affiniteit met de term technostarter. Dit geldt ook voor studenten.

7 Het ontbreken van een Delfts Creatief Podium, waar rolmodellen en high potentials worden gepresenteerd. Hierdoor kan het imago van creatieve (startende) bedrijven worden verbeterd Onvoldoende IP bescherming voor studenten, van vooral de faculteit IO, bij projecten in samenwerking met externe partijen. Het afstaan van het IP van een veelbelovend concept/prototype is een beperkende factor voor kennisvalorisatie Niet voldoen aan de huidige selectiecriteria door bijvoorbeeld het ontbreken van een patent of het opstarten van een veelbelovend adviesbureau De bestaande YES!Delft High-Tech incubator biedt het volledige pakket aan geselecteerde technostarters. Het motto van het YES!Delft concept is: building tomorrow s leading firms. De kern van de te ondersteunen doelgroepen ligt bij impactvolle bedrijven en de kansen voor de Delfts Creatief Podium. Hierbij zijn twee aspecten belangrijk: 1) Creatieve bedrijven moeten hun toegevoegde waarde aan kunnen tonen. Dit kan zowel kwantitatief (economische waarde) als kwalitatief (maatschappelijke waarde). Hoe meer toegevoegde waarde een bedrijf bezit t.a.v. de concurrentie, hoe meer leading in de eigen branche. 2) De start van een bedrijf rond zakelijke dienstverlening, in dit onderzoek ook wel benoemd als adviesbureau, brengt een relatief een klein risico met zich mee. Daarnaast is de economische impact, hier gedefinieerd als groei en winstgevendheid, beperkter dan bij productiebedrijven. Ondersteuning van deze groep zal zich beperken tot bedrijven met een innovatieve methodiek. Talent en ambitie van de ondernemer(s) zijn daarnaast belangrijke weegfactoren. De selectiecriteria volgen uit interviews met gevestigde succesvolle creatieve bedrijven en de criteria voor Technostarters. De selectiecriteria voor het programma voor creatieve starters: Productiebedrijf Voltijd aan de slag met het bedrijf Het prototype moet binnen 2 jaar voldoen aan de wettelijke en commerciële eisen Product moet schaalbaar zijn Zakelijke dienstverlening Voorkeur voor Voltijd starten, maar deeltijd starten is voor een beperkte periode van 1 jaar toegestaan, mits de nevenactiviteiten een bijdrage leveren aan de opbouw van het eigen bedrijf (opbouw netwerk, reputatie, e.d.) Het vermarkten van een innovatieve methodiek Portfolio en CV inleveren De toegevoegde waarde van een verbinding met de TU Delft (naam, netwerk en technologische kennis) Ondernemingsplan verplicht Ten hoogste 5 jaar geleden ingeschreven bij de Kamer van Koophandel Commerciële eisen worden binnen 2 jaar gerealiseerd Design/vormgeving is binnen de geselecteerde doelgroep het sterkst vertegenwoordigd. In 2010 is de verwachting, dat zeven geselecteerde creatieve startende bedrijven ondersteuning krijgen. De verwachting is dat vanaf 2014 een groei mogelijk is naar 18 te ondersteunen creatieve starters per jaar. Het is voor het succes van de ondersteuning van belang dat er voldoende kritieke massa is om bovenstaande aantallen te halen. Enerzijds is dit mogelijk doordat er wordt verwacht dat een uitbreiding van de groep Design, vanuit de TU Delft, zich aanmeldt voor het programma voor ondersteuning van creatieve starters. Er zullen creatieve startende bedrijven uit de groep zakelijke dienstverlening, zoals ontwerpbureaus en architectenbureaus, worden ondersteund. Tot slot kunnen andere kennisinstellingen worden betrokken bij de werving van de doelgroep. Aansluiting moet vooral ontstaan binnen de categorie Kunst en Cultuur en Design. De ondersteuning voor creatieve starters moet een brug slaan tussen creatieve bedrijven en technologische kennis van de TU Delft. Daarom is het van belang de doelgroep te selecteren op de toegevoegde waarde die de TU Delft qua naam en netwerk kan bieden, maar ook zeker qua technologische kennis.

8 Ondersteuning De manier van ondersteuning kan globaal worden verdeeld in drie hoofdgroepen: 1) Niet-fysieke ondersteuning (advies, netwerk, begeleiding, financiering, podium) 2) Fysieke ondersteuning (bedrijfshuisvesting, werkhallen, e.d.) 3) Volledig pakket (fysieke en niet-fysieke ondersteuning) De bestaande YES!Delft concept heeft een loketfunctie voor de gehele funnel: inspiratie, educatie (verzorgt door het DCE), incubatie en groei. De YES!Delft High-Tech biedt het volledige pakket binnen de incubatiefase aan geselecteerde technostarters. De beschreven creatieve doelgroep lijkt aan te sluiten bij het motto van YES!Delft: building tomorrow s leading firms. 1) Podium (NEW) 2) Advies 3) IO contracten (NEW) 4) Info afstuderen (NEW) 5) Minor DBE (NEW) 6) TCIB (NEW) 7) Ondernemingsplan 11) Groeiprogramma 8) Match-making (NEW) 9) Fysieke ondersteuning (NEW*) 10) Niet-fysieke ondersteuning (NEW*) In de afbeelding hiernaast zijn de alle mogelijke diensten voor creatieve startende bedrijven weergegeven. Alle diensten waar NEW achter staat, zijn nieuwe activiteiten die speciaal worden opgezet voor de doelgroep studenten van de creatieve faculteiten en creatieve startende bedrijven. De diensten met toevoeging NEW* overlappen (voor ca. 70%) met de diensten die huidige YES!Delft High-Tech levert en worden daarom gezamenlijk uitgevoerd. De aanvullende 30% wordt aangepast aan de wensen van de creatieve starters, bijvoorbeeld het bieden van nieuwe masterclasses. De overige diensten worden momenteel al binnen YES!Delft en/of het DCE uitgevoerd. Voor ondersteuning van de creatieve doelgroep zijn drie concepten uitgewerkt. Twee van de drie concepten hebben de naam YES!Delft gekregen, omdat de combinaties van ondersteuningen passen bij het YES!Delft concept, waarbij voor elke fase (inspiratie, educatie, incubatie en groei) een ondersteuningsprogramma wordt aangeboden. De drie concepten zijn: 1) YES!Delft Creative Incubator: het volledige pakket, van fysieke en niet-fysieke ondersteuning, wordt aangeboden door de TU Delft in samenwerking met de Gemeente Delft. 2) YES!Delft Creative Platform: er wordt niet-fysieke ondersteuning aangeboden door de TU Delft in samenwerking met de Gemeente Delft. Fysieke ondersteuning wordt verzorgd door BVG-en in Delft en omgeving. 3) Creatief Loket: er worden geen nieuwe diensten opgezet, maar de bestaande fysieke en niet-fysieke ondersteuningen binnen Delft worden in kaart gebracht en naar de doelgroep gecommuniceerd. Het concept YES!Delft Creative Incubator komt als winnaar uit de SWOT-analyse. Door het aanbieden van zowel fysieke als niet-fysieke ondersteuning worden creatieve startende bedrijven maximaal ondersteund en kunnen zij zich optimaal ontwikkelen. Een fysieke ontmoetingsplek zorgt voor synergie tussen de creatieve starters onderling en tussen de creatieve en High-Tech starters. Hierdoor ontstaan er kansen voor partnerships en het delen van kennis, vaardigheden en netwerk. Daarnaast helpt een zichtbare ontmoetingsplek bij de opbouw van een creatief podium voor talent uit Delft. Vanwege slimme implementatie zijn de extra kosten geschat op (20% van de begroting) voor fysieke ondersteuning. Mogelijke samenwerkingsverbanden Het is van belang dat de Creative Incubator de samenwerking met de Delftse partijen, zoals YES!Delft High-Tech incubator, het Valorisation Centre en HOPE (inclusief het DCE), versterkt

9 voor het delen van informatie, expertise, en netwerk. Daarnaast zijn er veel samenwerkingsverbanden mogelijk met o.a. instellingen binnen de creatieve industrie zoals kunstacademies en kunstenaars&co. De doelen van de nieuwe samenwerkingsverbanden zijn de werving van creatieve startende bedrijven, een breed publiek voor het match-making programma en het opzetten van cursussen en (netwerk)evenementen. Implementatie Door slimme implementatie van het concept kunnen de kosten relatief laag blijven. Een voorbeeld is de keuze van het gebouw: het nieuwe YES!Delft gebouw op Technopolis. Naast kantoorruimtes staan de werkhallen in het nieuwe YES!Delft gebouw ook open voor de geselecteerde creatieve startende bedrijven. Met de faculteiten IO en BK wordt besproken of er mogelijkheden zijn om van hun werkhallen en laboratoria gebruik te maken. Financiering van ondernemingsplannen kan o.a. via de WWIK-regeling Het is wenselijk een nieuwe selectiecommissie samen te stellen voor de instroomprocedure van starters voor de YES!Delft Creative Incubator. Er komen o.a. personen in de commissie die affiniteit hebben met en beoordelingsvermogen hebben over de creatieve starters. Het is aan te bevelen een aparte businessmanager aan te stellen met expertise en contacten binnen de subdoelgroepen design, kunst & cultuur en zakelijke dienstverlening. Een eigen begroting is noodzakelijk om langer termijn doelen te kunnen stellen per doelgroep (Creative en High-Tech) en de verantwoordelijkheden van de verschillende business managers te kunnen toetsen. De begrote kosten voor het startjaar (2010) zijn geschat op De onderhoudskosten liggen rond de per jaar. Voor de positionering van de nieuwe ondersteuning wordt geadviseerd het huidige YES!Delft High-Tech merk en in tweeën te splitsen en te positioneren: YES!Delft High-Tech en YES!Delft Design. Het podium kan bijvoorbeeld het motto meedragen Delft Design werkt!, waarmee het functionele karakter van Delftse ontwerpers en architecten naar voren komt. Financiering Vooral ondernemende, creatieve studenten van de faculteit Industrieel Ontwerpen hebben baat bij de fysieke en niet-fysieke ondersteuning. Er wordt verwacht dat deze faculteit betrokkenheid en enthousiasme toont voor de ondersteuning, door middel van cofinanciering en openheid t.a.v. samenwerkingsprojecten. Daarnaast kan er cofinanciering worden verwacht vanuit de Gemeente Delft. Hierbij is het belangrijk dat de huidige middelen voor kennisvalorisatie niet worden verdund. Daarnaast kan enige bijdrage worden verwacht van de faculteit Bouwkunde en kan er een subsidieaanvraag worden in gediend bij Economische Zaken en/of de Europese Unie voor de groep creatieve startende bedrijven. Effecten Kennisvalorisatie, het creëren van maatschappelijke en economische waarde op basis van wetenschappelijke kennis en vaardigheden, is een belangrijk thema voor de TU Delft. Voor de TU Delft en de Gemeente Delft liggen er kansen indien er een YES!Delft Creative Incubator wordt opgezet met een eigen karakter: Het werven en stimuleren van creatieve spin-offs in Delft, waarvoor vestiging in Delft (en eventueel in de toekomst op Technopolis) een toegevoegde waarde is door de verbinding met technische kennis van de TU Delft. Het creëren van een Delfts creatief podium in Nederland door de transparantie van Delfts creatief talent. Nederland op de kaart zetten binnen Europa door het Delfts creatief podium Mogelijkheden voor kennisvalorisatie vanuit de creatieve faculteiten Rolmodellen voor creatief ondernemerschap door meer en zichtbare creatieve spin-offs Externe samenwerkingspartners in o.a. de creatieve industrie Een positief effect voor de werving van (talentvolle) middelbare scholieren voor de drie creatieve faculteiten De regionale economie een impuls geven en de kwaliteit van leven in Delft verbeteren

10 1. Inleiding & missies Ondernemerschap is voor zowel de TU Delft als de Gemeente Delft een aandachtspunt voor het maken van een (gezamenlijk) ondersteuningsbeleid. De aanpak van de TU Delft op het gebied van ondernemerschap is weergegeven in de ondernemerschapfasen afbeelding 1.1, waarin de diverse stadia van een onderneming zichtbaar worden gemaakt: het bewustmaken (awareness), het starten (incubation), het onderwijzen (education) en de groei (growth). - Bewustzijn creëren - Vaardigheden onderwijzen - Ondernemerschap stimuleren - Nieuwe bedrijven incuberen - Start ups ondersteunen - Ondernemerschap stimuleren - (Snelle) groei stimuleren - Groeiende bedrijven ondersteunen Afbeelding 1.1: Fasen ondernemerschap Dit ondersteuningsbeleid heeft geresulteerd in de oprichting van onder andere de Kennisalliantie (2003), het Valorisation Centre (2004), de High-Tech incubator YES!Delft (2005) en het Delft Centre for Entrepreneurship (2007). In 2005 is gestart met de realisatie van plannen rond het ambitieuze Technopolis Innovation Park Delft, een bedrijventerrein van circa 86 hectare, dat de komende 20 jaar ontwikkeld zal gaan worden. Het motto Delft Kennisstad wordt met bovenstaande projecten versterkt. De TU Delft doceert al ruim een eeuw creatieve kennis en vaardigheden aan studenten afkomstig van de faculteit Bouwkunde (BK). De creatieve faculteit Industrieel Ontwerpen (IO) vierde onlangs zijn 40 e bestaan. Techniek, Bestuur en Management (TBM) is de jongste onder de niet-technologische faculteiten, opgericht in De creatieve industrie staat sinds de verschijning van het boek The Rise of the Creative Class van Richard Florida in 2002 hoog op de politieke agenda. Waarom de genoemde drie TU Delft faculteiten behoren tot de creatieve industrie zal worden uitgelegd in hoofdstuk 5. Niet-technologische creatieve startende bedrijven worden niet voldoende ondersteund door de huidige YES!Delft incubator, die primaire gericht is op Technostarters. Ten tijde van de oprichting van YES!Delft is er de vraag ontstaan: wat voor ondersteuning kunnen we in de toekomst bieden aan niet-technologische startende bedrijven, waaronder creatieve starters en ICT-ers vallen. Ondernemend gedrag vertoond door studenten en alumni van bovenstaande faculteiten, binnen de creatieve industrie, is de aanleiding voor een haalbaarheidsonderzoek naar een Delftse Creative Incubator. In januari 2009 is er door bureau Louter 2 een onderzoek afgerond voor de Gemeente Delft naar bedrijfshuisvesting creatieve bedrijven. Hieruit blijkt dat de Gemeente Delft circa m 2 aan bedrijfshuisvesting voor de creatieve sector zou moeten leveren, om in de komende 5 jaar het Delfts economisch profiel op peil te houden. Huisvesting (fysieke ondersteuning) is één van de ondersteuningsvormen waardoor creatieve bedrijven kunnen worden ondersteund tijdens de verschillende fasen van het ondernemerschap. Het Inspiration Centre van YES!Delft biedt activiteiten voor alle TU Delft studenten en afgestudeerden, die meer willen weten over ondernemerschap. Educatie wordt verzorgd door het Delft Centre for Entrepreneurship (DCE) in samenwerking met de faculteit TBM. Vooral voor de incubatie fase is er gebrek aan ondersteuning voor niet-technologische Pagina 1 van 101

11 startende bedrijven. Dit rapport beschrijft het haalbaarheidsonderzoek naar een Delftse Creative Incubator, dat valt in de 3 e ondersteuningsfase incubation voor de doelgroep creatieve startende bedrijven. Interessante activiteiten voor creatieve startende bedrijven op het gebied van inspiration en education kunnen het succes van de incubation ondersteuning vergroten. Deze activiteiten hangen samen met het imago van creatief ondernemerschap (inspiration), de werving en opleiding van talentvolle creatieve studenten (education) en zullen kort worden beschreven. Er zijn drie missies opgesteld, die de kerndoelen van het onderzoek beschrijven en waarvan in de hoofdstukken 5, 6 en 7 adviezen zijn uitgebracht. Missie I Onderzoek welke creatieve, startende ondernemers afkomstig van de faculteiten Bouwkunde, Industrieel Ontwerpen en Techniek, Bestuur en Management, de TU Delft wenst te ondersteunen en wat de behoefte van deze doelgroep is. Missie II Adviseer de TU Delft over mogelijke ondersteuningen, door middel van het formuleren van een aantal concepten, gebaseerd op een haalbaarheidsstudie naar de omvang en soort behoefte van deze groep creatieve ondernemers. Hierbij is het ook van belang een advies te geven over mogelijke aansluiting van een Delftse Creatieve Incubator bij de bestaande, succesvolle YES!Delft High-Tech Incubator met als belangrijkste motto creating tomorrows leading firms, refererend naar de economische impact van de High-Tech bedrijven. Missie III Adviseer de TU Delft over mogelijke samenwerkingsterreinen en samenwerkingspartners voor de Delftse Creatieve Incubator, zodat de benodigde kritieke massa haalbaar wordt en (regionale) creatieve industrie een impuls krijgt. Pagina 2 van 101

12 Om inzicht te krijgen over de soort behoefte en de omvang van de behoefte naar fysieke (o.a. bedrijfshuisvesting) en niet-fysieke ondersteuning (o.a. business ondersteuning) voor creatieve starters van de TU Delft, is gebruik gemaakt van de volgende informatiebronnen: Literatuurstudie over de creatieve industrie, best practices, (pre-)incubatie fase en 3TU. Deelname aan de Brusselse conferentie Europe's Creative Regions and Cities in april Interviews met beleidsmakers van de TU Delft en de Gemeente Delft, managers van landelijke incubators/bedrijfsverzamelgebouwen en diverse creatieve starters. Een enquête onder TU Delft studenten van de faculteiten BK, IO en TBM. Interviews met gevestigde succesvolle creatieve bedrijven. Diverse (brainstorm)sessies met het management van YES!Delft. De opbouw van dit rapport is als volgt. Hoofdstuk 2 beschrijft globaal de trends en ontwikkelingen op het gebied van incubators in Nederland. De focus ligt op de incubator in Zuid-Holland en geïnitieerd door de Universiteit Twente (UT) en de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e). Hoofdstuk 3 gaat in op de initiatieven in Delft, waaronder YES!Delft. Hoofdstuk 4 geeft een framework waarin de 3TU (drie Nederlandse Technische Universiteiten) en Delftse initiatieven worden geplaatst. Hoofdstuk 5 beantwoordt missie I: de doelgroep. Dit hoofdstuk omvat onder andere een samenvatting van de resultaten uit een analyse van de doelgroep. Hoofdstuk 6 werkt missie II: drie concepten met verschillende (combinaties van) ondersteuningsvormen. Hoofdstuk 7 beschrijft de missie III: samenwerking met partijen binnen de creatieve industrie. In hoofdstuk 8 worden de concepten tegen elkaar uitgezet met als resultaat een conceptkeuze. Hoofdstuk 9 geeft een advies voor de implementatie van het gekozen concept. Hoofdstuk 10 besluit het rapport met aanbevelingen over de positionering, werving en organisatie. Afbeelding 1.2: Cartoon idea sharing Pagina 3 van 101

13 2. Nederlandse Incubators 2.1. Inleiding The Batavia Industrial Center, veelal bekend als de eerste business incubator van de VS, opende haar deuren in Batavia, N.Y., in Maar het concept van (niet-fysieke) business ondersteuning en (fysieke) gedeelde faciliteiten, tijdens de startfase van bedrijven, sloeg pas eind 1970 aan. De laatste tijd hebben meer landen wereldwijd het business-incubation concept omarmd. In dit hoofdstuk is een inventarisatie gemaakt van de trends en ontwikkelingen van Nederlandse Incubators. De focus ligt voornamelijk op de ontwikkelingen in Zuid-Holland en de drie steden met een Technische Universiteit Delft, Eindhoven en Enschede (Twente). 2.2 Definities over ondersteuning van startende bedrijven Een bedrijfsverzamelgebouw (BVG) is een gebouw dat dient om verschillende bedrijven te huisvesten. Bedrijfsverzamelgebouwen beogen goede en betaalbare huisvesting te verzorgen. Vaak is de huisvesting gesubsidieerd. Kosten kunnen laag gehouden worden door diensten met elkaar te delen, zoals een kantine of een kopieermachine. Een bijkomend voordeel is dat bedrijven die bij elkaar in de buurt gehuisvest zitten elkaar inspireren, wat leidt tot meer innovatie. Ook kunnen bedrijven onderling profiteren van elkaars expertise, arbeid en netwerken. 11 Een incubator is een broedplaats voor ondernemers en ondernemingen en heeft tot doel veelal jonge startende bedrijven te ondersteunen om een gezonde, goed draaiende ondernemingen te worden. Deze fase is vaak lastig; meestal gaan bedrijven in deze fase failliet. In Nederland is de term 'incubator' een tijdje heel populair geweest. Tegenwoordig worden ook termen als innovatiecentrum, bedrijfs-technologisch centrum (BTC) of innovatiecluster gebruikt. Een bedrijfsverzamelgebouw gaat minder ver in het delen met en ondersteunen van de ondernemers dan een incubator. 11 In dit rapport wordt het woord incubator gebruikt, indien de precieze ondersteuningsvorm nog niet duidelijk is, maar er een omschrijving van enige vorm van ondersteuning wordt bedoeld. Een kennisinstelling, zoals de TU Delft, zal zelden alleen fysieke ondersteuning in de vorm van bedrijfshuisvesting bieden, omdat het bieden van niet-fysieke ondersteuning (bijvoorbeeld coaching en bemiddeling) juist de sterkte is van een kennisinstelling. Vanuit de TU Delft zijn er nog twee interessante begrippen, die in dit rapport worden gebruikt. Hieronder is een korte definitie van ieder begrip gegeven. Synergie: (samenwerking) is een begrip dat een proces beschrijft waarbij het samengaan van delen meer oplevert dan de som der delen. 11 Bij een incubator wordt hier vaak het volgende mee bedoeld: kennisoverdracht, het delen van ervaringen, het gezamenlijk uitvoeren van projecten en/of met gesloten portemonnee diensten voor elkaar verrichten. Kennisvalorisatie is het creëren van maatschappelijke en economische waarde op basis van wetenschappelijke kennis en vaardigheden. 19 Pagina 4 van 101

14 2.3 Trends en ontwikkelingen Het ontstaan en verdwijnen van incubators in Nederland gaat in een hoog tempo. Duco Trienekens heeft in 2009 de 43 belangrijkste Nederlandse incubators in kaart gebracht 14. Deze 43 incubator geven de huidige situatie in Nederland goed weer. In bijlage 1 staan de namen van de 43 Nederlandse incubators in een tabel. Nederland scoort gemiddeld op het aantal incubators ten opzichte van andere Europese landen. Indien de oppervlakte van het land wordt meegenomen in de vergelijking, scoort Nederland bovengemiddeld, zie afbeelding 2.1. Volgens een onderzoek van de Universiteit Twente zijn er 936 Europese Business Incubators waarvan in Nederland 3. In afbeelding 2.2 t/m 2.4 zijn de belangrijkste bevindingen uit zijn onderzoek af te lezen. Afbeelding 2.1: Business Incubators Europa Hoeveelheid incubators [totaal 43] Zuid-Holland Noord-Holland Verdeling incubators per provincie [2009] Utrecht Noord-Brabant Limburg Twente Provincies in NL Groningen Gelderland Flevoland Friesland Overijsel Zeeland De top 3 provincies met de meeste incubators zijn Zuid-Holland, Noord- Holland en Utrecht. Dit lijkt een logische rangorde, omdat deze 3 provincies zich rondom de Randstad bevinden, waar 50% van de Nederlandse economische bedrijvigheid plaatsvindt. Afbeelding 2.2: Verdeling per provincie Pagina 5 van 101

15 Bestaande incubators worden bij het opzetten van een nieuwe incubator vaak als voorbeeld of case gebruikt. Hierbij is het van belang dat de doelgroep overeenkomt (in dit onderzoek de creatieve ondernemers) en er een slag wordt gemaakt om de context te vertalen naar de eigen situatie. Dit rapport focust op de Nederlandse incubators, omdat daarin de Nederlandse mentaliteit van de creatieve ondernemers naar voren komt en de vertaalslag minimaal is. Een kleine meerderheid van de Nederlandse incubators is georganiseerd vanuit een publieke organisatie, zie afbeelding 2.3. Het aantal creatieve incubators komt in deze analyse op de vijfde en één na laatste plek. Zie afbeelding 2.4. Verhouding private versus publieke incubators in NL [2009] Private incubators; 18; 42% Publieke incubators; 25; 58% Afbeelding 2.3: Verhouding publieke en private Nederlandse incubators 3 Incubator branches in Nederland [2009] Creatief; 5; 11% ICT/Media/Communicatie; 8; 18% Algemene business ideeën; 10; 22% Duurzame business ideeën; 4; 9% High Tech; 9; 20% Life science/ gezondheid; 9; 20% Afbeelding 2.4: Verdeling incubators per branche 14 Pagina 6 van 101

16 De huidige creatieve incubators hebben in het onderzoek allemaal een profiel van een bedrijfsverzamelgebouw (alleen fysieke ondersteuning), waarbij geen sterke verbinding met een onderwijsinstelling bestaat. De gebruikers zijn een mix van creatieve beroepen als architecten, productontwerpers, fotografen, tekstschrijvers, videoproducenten, webdesigners, software en gaming producenten, etc. Een conceptmanager zorgt voor de balans in het bedrijfsverzamelgebouw door middel van een selectie van passende bedrijven. High-Tech incubators ontspringen daarentegen bijna altijd uit een technische onderwijsinstelling. De overige groep bestaat uit algemene, duurzame, ICT en life-science incubators. Tussen de twee geselecteerde segmenten voor dit onderzoek, Creatief en High- Tech, zijn verschillen te ontdekken in primaire services en services, die zelden tot nooit worden aangeboden. Zie afbeelding 2.5. Percentage [43 incubators] Services per benchmark Overige incubators Creatieve incubators 40% Techno incubators 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Overige incubators 11% 3% 14% 4% 13% 2% 5% 5% 16% 11% 16% 16% 15% Creatieve incubators 0% 0% 0% 0% 7% 7% 7% 14% 14% 14% 36% 36% 36% Techno incubators 14% 8% 6% 8% 14% 6% 5% 6% 14% 11% 11% 12% 12% 1 Financiële services 2 Specifieke Patent ondersteuning 3 Management ondersteuning 4 Kenniscenter 5 Kennis/ Expertise 6 Fab-Lab (werkhal) 7 Laboratorium 8 Publiciteit 9 Netwerk 10 Pre-incubatie 11 Incubatie 12 Faciliteiten 13 Kantoorruimte Afbeelding 2.5: Aangeboden services per soort incubator 14 De Creatieve incubators leveren primair de volgende services: 1) Kantoorruimte (21%) 2) Faciliteiten (21%) 3) Incubatie ondersteuning aan starters (21%) Zelden tot nooit de volgende services: 1) Management ondersteuning (0%) 2) Financiële Services (0%) 3) Specifieke patent ondersteuning (0%) 4) Kenniscenter (0%) De High-Tech incubators leveren primair de volgende services: 1) Financiële services (11%) 2) Specifieke patent ondersteuning (6%) 3) Kenniscenter (11%) Zelden tot nooit de volgende services: De overige services bieden ze allemaal deels. Het bieden van niet-fysieke ondersteuning is voor de TU Delft juist een sterkte en is een meerwaarde voor de doelgroep, waardoor er een uniek concept ontstaat voor een ondersteuning van creatieve bedrijven. Er is een verschil in aanbod van ondersteuning voor Creatieve of High-Tech starters. Een voorbeeld is het aanbieden van kennis over patenten als noodzaak voor technostarters en het aanbieden van kennis over model- en merkrechten als noodzaak voor creatieve starters. Pagina 7 van 101

17 2.4 Creatieve bedrijfsverzamelgebouwen (BVG-en) en incubators Om een inventarisatie te maken van ondersteuning aan starters in Nederland, zijn er bezoeken gebracht aan incubators en bedrijfsverzamelgebouwen in diverse Nederlandse steden. De focus van de bezoeken ligt op de 3TU gebieden, de grote steden rond Delft (Den Haag en Rotterdam) en de hoofdstad Amsterdam. Naast het bekijken van de fysieke ondersteuning (gebouw en werkplaatsen) is er ook gesproken met incubator managers en een aantal startende bedrijven. De Delftse initiatieven komen hier niet aanbod, maar worden beschreven in hoofdstuk 3. Stad Incubator (m 2 ) Initiator Doelgroep Ondersteuning Prijs (m 2 p.j.) Den Haag Caballero Fabriek ( m 2 met ruimtes van 24 tot Gemeente Den Haag Bedrijfsruimte voor creatieve en ITondernemers en een Onbeperkte Huisvesting. Werkplaatsen voor (incl. service kosten 40) 500 m 2 ) broedplaats voor startende ondernemers selectie op synergie kunstenaars Bink36 ( m 2 ) Gemeente Delft i.s.m. Vestia Creatieve starters Tijdelijke huisvesting ca. 10 jaar (geen uitstroombeleid) 90 vvo (met bandbreedte van 60 tot 120 VVO p.j.) Hangar36 (designcentre in de Bink36) Gemeente Den Haag Creatieve starters Tijdelijke huisvesting ca. 3 jaar (anti-kraak) 90 vvo (met bandbreedte van 60 tot 120 VVO p.j.) Syntens Economische Food and Agri, Begeleiding, n.v.t. (geen fysieke ondersteuning) Zaken Construction, Logistics, Creative industry and multimedia, Industry, Human Health, Retail netwerken en platform BTIV (700 m 2 :15 werkplekken en 8 units in o.a de CabFab) Particuliere hoofdhuurder crossmedia cluster dat zich richt op de combinatie tussen techniek en concept Flexibele werkplekken (2003) Den Haag en Utrecht: e jr korting: 75. Delft: 390 (2007) (per werkplek/ per maand) Rotterdam Creative Factory Particulier Creatieve starters: 5 Tijdelijke huisvesting 135 (inclusief) (3850 m 2 ; 2250 m 2 kantoren) i.s.m. o.a. hogeschool Rotterdam categorieën meer in één ruimte (max. 2 jr) Enviu (int. netwerk org.) Voor en door jonge ondernemende personen Particulier Stef van Dongen + 11 werknemers Duurzame en sociale projecten Flexibele werkplekken Vrijwilligers en financiering per project en werknemer Van Nelle fabriek CF aandeelhouders Creatieve doorstromers: architecten, veel ICT, ontwerpers. Geen Paar kleine ruimtes (50 m2), vooral grote ruimtes vanaf 100 m (ex extra m2). Werkhallen (>650 m2) 42 ruimte voor dans, etc. Enschede BTC Particulier i.s.m. Saxion en UT Geen specifieke doelgroep 4 panden voor huisvesting (all-in) Pagina 8 van 101

18 Spinnerij Gemeente Creatieve starters Huisvesting: alleen Oosterveld Enschede grote ruimtes. ( m 2 ) De broedplaats Particulier Creatieve starters Bureau in grote Onbekend. Richtlijn (cluster in de Katja van selectie op synergie ruimte, platform, spinnerij spinnerij) Reede netwerk Multimedia House Particulier IT, ICT Bureau in grote Onbekend. Richtlijn (cluster in de ruimte, platform, spinnerij spinnerij) netwerk VentureLab UT Twente HBO + High-tech Training, netwerk n.v.t. (geen fysieke potentials. en begeleiding ondersteuning) Geselecteerd op ondernemerschap Eindhoven Little Mountain Particulier Creatieve starters Huisvesting, Circa (nu: 700 m 2 -> Maarten selectie op synergie. netwerk en (gedeeld door toekomst: 2200 Hendriks Nu 13 personen (veel platform aantal personen) m 2 ) ZZP-ers) Per gezamenlijk project afdracht Maarten (15%) + LM concept NV Rede 8 Gemeenten Geen specifieke 6 panden voor 336 (incl. alles) & aandeel- doelgroep huisvesting houders Beta Accelerator Kleine en middelgrote Huisvesting en 281 kantoor (onderdeel NV R&D bedrijven laboratoriums 319 labs Rede) 3+ Incubator 9 instellingen Technostarters en Platform, netwerk Voor technostarters (alleen huisvesting Ontwerpers en financiering zie NV Rede technostarters) Amsterdam Beehivee Particulier Creatieven. Selectie Huisvesting, 300 per unit per (40: units 100: concept op ambitie, netwerk maand. 0 plint- plintruimtes m 2 ) ontwikkelaars samenwerking en ruimtes 1 e jr synergie De Talentenfabriek Gemeente Onderscheidend, Begeleiding, 1 e jr: 350, 2 e jr: (gehuisvest in een Amsterdam ambitieus idee waar netwerk, finan- 700, 3 e jr: 1050 BVG) Amsterdam een ciering ( 5000) p/mnd belangrijke rol in speelt Kauwgomballen Lingotto Gemotiveerde Huisvesting, Fabriek (5000 m 2 ) Vastgoed kunstenaars, netwerk. Geen ontwikkeling creatievelingen of uitstroombel. producenten Dialogues House ABN AMRO Aansluiting ABN Huisvesting, Onbekend AMRO netwerk Tabel 1: Bezochte BVG-en/ Incubators De creatieve incubators/bvg-en zijn vaak gevestigd in oude fabriekshallen van vroegere productiebedrijven, bijvoorbeeld een sigaretten-, een graan-, een textiel-, een kauwgomballen- of een koffiefabriek. Deze locaties worden gekenmerkt door o.a. de volgende termen: hoog, groot, licht, nostalgie, sfeervol, doorleefd, mogelijkheid tot clustervorming, mooie gevel/entree, combinatie oude structuur en nieuw interieur. Pagina 9 van 101

19 2.5 Triple Helix De organisatievorm van een incubator is afhankelijk van de (financiering van de) initiator en/of exploitant en het pakket aan ondersteuning. Volgens H. Etzkowitz is het Triple Helix model voor samenwerking van Onderwijs (Academia), Overheid (State) en Ondernemers (Industry) de sleutel tot innovatie in kennisintensieve maatschappijen 9. Met het model worden o.a. de volgende thema s belicht: - Wat is de rol van universiteiten in de regionale economie en sociale ontwikkeling? - Hoe kan de overheid op alle niveaus de burgers aanmoedigen op het gebied van innovatie (en vice versa)? - Hoe kunnen bedrijven samenwerken met elkaar, met universiteiten en de overheid om meer innovatief te worden? In Afbeelding 2.7 staan deze drie partijen afgebeeld als (mogelijke) pijlers van een incubator. Overheid Gemeente Provincie Nederland EU Onderwijs TU Delft HBO s MBO s etc. Incubator Huisvesting Financiering Begeleiding Netwerken Podium Advies Ondernemers Klanten Leveren Diensten Toeleveranciers Afbeelding 2.6: Triple Helix Afbeelding 2.7: De drie mogelijke partijen rond een De manier van ondersteuning kan globaal worden verdeeld in 3 hoofdgroepen: 1) Niet-fysieke ondersteuning (advies, netwerk, begeleiding, financiering, podium) 2) Fysieke ondersteuning (bedrijfshuisvesting, werkhallen, e.d.) 3) Volledig pakket (fysieke en niet-fysieke ondersteuning) In bijlage 2 worden een aantal organisatievormen beschreven met elk 1 á 2 Nederlandse praktijkvoorbeelden. Pagina 10 van 101

20 2.6 Nederlandse Technische Universiteiten Universiteit Twente (UT) Kennispark Twente is het concept waar diverse initiatieven op het gebied van ondernemerschap samenkomen. Doelstelling van het park is het creëren van een omgeving waar alle ingrediënten aanwezig zijn voor succesvol hightech ondernemerschap en innovatie. Uiteindelijk moet het zo genoemde ecosysteem nieuwe hoogwaardige arbeidsplaatsen voor Twente opleveren. Naast een stichting die diensten biedt aan (startende) innovatieve ondernemers, is Kennispark Twente ook een gebied. Het fysieke kerngebied van Kennispark Twente beslaat het terrein van de universiteitscampus en het aangrenzende Business en Science Park, waar m² bruto vloeroppervlak ontwikkeld zal worden, in een periode tot Op termijn zijn er bouwkavels beschikbaar. Als eerste gezichtsbepalende locatie wordt gebouw Langezijds op de universitaire campus herontwikkeld tot een bedrijfsverzamelgebouw ( m²) voor met name technologisch georiënteerde bedrijven. De locatie is dicht bij de universitaire laboratoria en onderzoeksvoorzieningen. 4 Zie afbeelding 2.8. Afbeelding 2.8: Kennispark Twente 18 De drie hoofdlijnen op de agenda van het Kennispark zijn: Entrepreneurship, Innovation en Area. Het programma Kennispark (indicatief) 10 : m2 Starters m2 Doorstarters m2 Research en Development m2 Hoogwaardige productie m2 Technologische dienstverleners m2 Kennis- en onderzoeksinstellingen m2 Publiek-Private centra voor technisch onderwijs en training Initiatiefnemers van het Kennispark Twente zijn Provincie Overijssel, de Gemeente Enschede en de ondernemende Universiteit Twente. Samenwerkingspartners zijn o.a. de onderzoeksinstituten van de Universiteit Twente, NIKOS, BTC Twente, Innovatieplatform Twente en de Technologiekring Twente. Pagina 11 van 101

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012

CVO Groningen. Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 CVO Groningen Annemieke Galema en Jan Sikkema 18 september 2012 Centrum voor Valorisatie en Ondernemerschap Stimuleren van kennisintensief ondernemerschap Drijvende krachten Valorisatie en Ondernemerschap

Nadere informatie

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl

Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria. Jeff Gielen, 28 oktober 2014. www.biofacilities.nl Nieuwe kansen in de verhouding tussen huurder en verhuurder van laboratoria Jeff Gielen, 28 oktober 2014 www.biofacilities.nl Inhoud 1. Kadans Biofacilities 2. Expertise en support + services 3. Lessons

Nadere informatie

Kenniscentrum Risicomanagement

Kenniscentrum Risicomanagement Deskundigheid op het gebied van veiligheid High Tech Human Touch Samenwerking Het is de ambitie van het om opdrachtgevers, zoals bedrijven, overheden, nationale en internationale organisaties, te ondersteunen

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

Business Cluster Semiconductors East Netherlands

Business Cluster Semiconductors East Netherlands Business Cluster Semiconductors East Netherlands Ledenbijeenkomst 2 november 2010 Roel Fonville Supported by Roel Fonville Ruim 30 jaar Philips: 20 jaar Philips Components & Semiconductors Ontwikkelaar

Nadere informatie

Workshop Ondernemerschap

Workshop Ondernemerschap HBO Congres 17 april 2014 Workshop Ondernemerschap Geert-Jan Sweers Onno Bieleman - Hogeschool van Arnhem en Nijmegen - Birch Consultants 1 Onderzoek en ondernemerschap Lectoraten (t=539) 90% 5% 5% Lectoraten

Nadere informatie

Bedrijfsruimte op hoog niveau

Bedrijfsruimte op hoog niveau Bedrijfsruimte op hoog niveau Mercator: interactie tussen universitair toptalent en innovatieve ondernemers Mercator Science Park is als publiek-privaat initiatief ontstaan in het midden van de jaren negentig.

Nadere informatie

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband WESTHOEK BUSINESS DISTRICT een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband AGENDA 1. Missie, doelstellingen en taakstellingen van Westhoek Business District 2. Inspirerende

Nadere informatie

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G.

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. S T A T E N V O O R S T E L Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. Mik Titel : Inzet middelen

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

Onderzoek Alumni Bètatechniek

Onderzoek Alumni Bètatechniek Onderzoek Alumni Bètatechniek 0 meting - Achtergrond Eén van de knelpunten op de Nederlandse arbeidsmarkt is een tekort aan technisch geschoolden. De Twentse situatie is hierin niet afwijkend. In de analyse

Nadere informatie

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant

Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering. Berry Roelofs Principal Consultant Naar meer scherpte in de Rijk-Regio agenda voor innovatiestimulering Berry Roelofs Principal Consultant Utrecht, 17 december 2015 Goede uitgangssituatie, maar Nederland doet het goed 16 e economie van

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

Bedrijfsruimte op hoog niveau

Bedrijfsruimte op hoog niveau Bedrijfsruimte op hoog niveau Mercator: interactie tussen universitair toptalent en innovatieve ondernemers Mercator Science Park is als publiek-privaat initiatief ontstaan in het midden van de jaren negentig.

Nadere informatie

Plannen Economische Agenda 20113-2014

Plannen Economische Agenda 20113-2014 Plannen Economische Agenda 20113-2014 Aanvalsplan 1: Marketing regio Amersfoort: be good and tell it Wat is het doel: Gerichte marketingcampagnes starten op het gebied van ondernemen in Amersfoort en de

Nadere informatie

Bedrijfsverzamelgebouwen

Bedrijfsverzamelgebouwen Bedrijfsverzamelgebouwen Een onderzoek naar de toegevoegde waarde van bedrijfsverzamelgebouwen P5 presentatie 2 juli 2014 Student: Jeroen Ketting, 4168860 Faculteit TU Delft, Bouwkunde Afdeling: Real Estate

Nadere informatie

Welkom in TOP. Debat De Campus en de Stad. Incubators en spin-offs: een banenmotor?

Welkom in TOP. Debat De Campus en de Stad. Incubators en spin-offs: een banenmotor? Welkom in TOP Debat De Campus en de Stad Incubators en spin-offs: een banenmotor? Programma: Opening Jan Bloemberg Presentatie Hans Reijnen, vraagstelling en bevindingen Pitch Jelmer van Ast, Conference

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen

VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen VAN BELEID NAAR BUSINESS Een methode om écht te gaan ondernemen AANLEIDING De creatieve industrie is een sector die de economische en culturele waarde van betekenis centraal stelt en exploiteert. Deze

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties markt/stakeholder onderzoek

MAC Midden-Brabant platform voor zorginnovaties markt/stakeholder onderzoek platform voor zorginnovaties markt/stakeholder onderzoek Dit project is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van De Ideale Connectie (REAP) Pagina: 2 Medtechpartners 6 september 2010. Barbara Schooneveldt

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

PROJECT PRESENTATIE TIM-15. Project-B: Verbinden

PROJECT PRESENTATIE TIM-15. Project-B: Verbinden PROJECT PRESENTATIE TIM-15 Project-B: Verbinden 1 INTRODUCTIE Team: Louis Derks zelfstandig consultant Toon Kleinhout Koninklijke Landmacht Hans Slotema DSM Resolve René Verhoeven KvK Limburg Opdracht:

Nadere informatie

Service Boulevard Ontwikkelen met de wereldtop

Service Boulevard Ontwikkelen met de wereldtop Service Boulevard Ontwikkelen met de wereldtop Brightlands Chemelot Campus 13/10/14 Hugo Delissen Chemisch technoloog 14 jaar Productie engineer, Product ontwikkeling, Operations manager 1990-2004 Philips

Nadere informatie

REGIOBRANDING TWENTE. Eric Nijkamp Voorzitter

REGIOBRANDING TWENTE. Eric Nijkamp Voorzitter REGIOBRANDING TWENTE Eric Nijkamp Voorzitter Doel regiobranding Twente zowel nationaal als internationaal positioneren als innovatieve, ondernemende kennisregio in de komende 10 jaar. Een krachtige en

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht Brainport Monitor 2010 Samenvatting Van crisis naar kracht People De effecten van de crisis laten zien dat de arbeidsmarkt in Brainport conjunctuurgevoelig is. Technology Brainport blijft goed presteren

Nadere informatie

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 - 2 - INLEIDING Twee jaar geleden kwamen de directeuren van het Jan van Brabant College in Helmond, het Strabrecht College in Geldrop en het Heerbeeck College

Nadere informatie

Marktonderzoek Uurtarieven Externe inhuur binnen het IT domein

Marktonderzoek Uurtarieven Externe inhuur binnen het IT domein Marktonderzoek Uurtarieven Externe inhuur binnen het IT domein 31 oktober 2013 2 Inhoud 1. Introductie & Onderzoeksopzet 3 2. Conclusies 6 3. Resultaten Uurtarieven 10 4. Resultaten Algemene Vragen 16

Nadere informatie

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken?

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Platform Bèta Techniek Connect 05 2015 Chemiedag 2015 Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Succesvolle samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven is de basis voor groei van

Nadere informatie

DIT IS VNO-NCW. Lidmaatschap en contributie

DIT IS VNO-NCW. Lidmaatschap en contributie De Europese lobby van vno-ncw richt zich zowel op de Europese spelers in Brussel (Europese Commissie, Europees Parlement) als op de Nederlandse politiek (in Den Haag en via de Permanente Vertegenwoordiging

Nadere informatie

KvK dienstverlening topsectoren

KvK dienstverlening topsectoren MIT regeling 2014 KvK dienstverlening topsectoren Bon Uijting senior adviseur KvK 15 mei 2014 KvK verzorgt vele MKB loketten topsectoren Telnr MKB Loket MKB loketten topsectoren MKB loket Agro Food 088-585

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Dinalog: What s in it for me?

Dinalog: What s in it for me? KDC HAN 31 januari 2013 Dinalog: What s in it for me? door: Harry van den Hoff - Dinalog Harry van den Hoff Programma Manager MKB & Kennisverspreiding 076 5315305 vandenhoff@dinalog.nl 31 jan 2013 Ambitie

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie

WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart

WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart Wat is het Midpoint House of? Het Midpoint House of is een fysiek en virtueel knooppunt dat zich zal ontwikkelen tot het vlaggenschip van de Midden-Brabantse

Nadere informatie

De Punt broedplaats voor ondernemers met aandacht voor mens en milieu. Willem Lutjeharms 16 februari 2011

De Punt broedplaats voor ondernemers met aandacht voor mens en milieu. Willem Lutjeharms 16 februari 2011 De Punt broedplaats voor ondernemers met aandacht voor mens en milieu. Willem Lutjeharms 16 februari 2011 1 Publiek-private samenwerking 1.1 Ontstaan en evolutie - Faillissement Trefil-Arbed 1993 - Oprichting

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Arbeidsmarkt en Onderwijs Monitor Noord-Holland Henry de Vaan I&O Research 23 november 2012 Onderzoeksvragen 1. Hoe zit het met de

Nadere informatie

Brief aan Hans Dijkman Brief aan Han Smits De plek van het Design Institute: de analyse

Brief aan Hans Dijkman Brief aan Han Smits De plek van het Design Institute: de analyse TIM 5 Agenda Brief aan Peter Blees Innovation Asset Recovery Brief aan Hans Dijkman Brief aan Han Smits De plek van het Design Institute: de analyse Brief aan Hans de Gier De plek van het Design Institute

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups

Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups Real Estate Management P4 Go / No Go Date: 04-03-2015 1st mentor: 2nd mentor: Committee: Alexandra den Heijer

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

Aanspreekpunt voor studenten Informatica van Avans Hogeschool voor stage en afstuderen.

Aanspreekpunt voor studenten Informatica van Avans Hogeschool voor stage en afstuderen. Aanspreekpunt voor studenten Informatica van Avans Hogeschool voor stage en afstuderen. Innovatie & inspiratieprogramma + werkplek @ Jamfabriek (code A02) Heeft u een idee, project of opdracht, neem dan

Nadere informatie

WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart

WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart WORD PARTNER VAN HOUSE OF LEISURE! from the heart Wat is het Midpoint House of? Wat biedt het Midpoint House of? Het Midpoint House of is een fysiek en virtueel knooppunt dat zich In het Midpoint House

Nadere informatie

Hoe ontwikkel je een regionale economy?

Hoe ontwikkel je een regionale economy? 1 Hoe ontwikkel je een regionale economy? Model van 5 elementen Excellent Science World leading and accessible positions in sciences People make the difference Attracting world class scientists and talented

Nadere informatie

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013

Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Verdeling en inzet Gelderse Revolverende Middelen 12 maart 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Geactualiseerde verdeling 100 mln Verdeling nog te bestemmen revolverende

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Versterken Creatieve Industrie Zo doen we dat in Brabant en Limburg!

Versterken Creatieve Industrie Zo doen we dat in Brabant en Limburg! De resultaten Succesfactoren Op 1 mei 2011 met nog een doorlooptijd De behaalde successen zijn mede te danken van minder dan één jaar te gaan, zijn de en inherent aan de rol en de unieke positie volgende

Nadere informatie

Where technology innovation creates business

Where technology innovation creates business Where technology innovation creates business Inhoudsopgave Ondernemen en kennis delen 2 Over Science Port Holland - Technopolis 4 Duurzaamheid 6 Faciliteiten 7 Ondernemen en kennis delen Dat is Science

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek.

Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Een verkennend onderzoek. Ambities van ZZP ers. Wat drijft hen, wat vinden zij belangrijk? In hun ondernemerschap, in de manier waarop ze zichzelf willen ontwikkelen. Een onderwerp

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

1 Beoordeling instellingsconversietabellen CDHO 1 2 Opheffing Hogeschool Positief advies CDHO: Engineering Engineering AOT Techniek(deeltijd) Einde instroom: 31-12-2011 Einde opleiding: 31-12-2016 Engineering

Nadere informatie

ICT alignment en ICT governance: theorie en praktijk

ICT alignment en ICT governance: theorie en praktijk ICT alignment en ICT governance: theorie en praktijk lezing voor de MBO raad, dd. 21/1/2010. Dr.mr.ir. Th.J.G Thiadens, Lector ICT governance Fontys Hogeschool, Docent aan de UvA, Erasmus, UvT, RuG, OU

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

De weg naar vernieuwing in de bouw

De weg naar vernieuwing in de bouw De weg naar vernieuwing in de bouw De gebruiker centraal Ruimte voor innovatie Efficiënter bouwproces Toekomstbestendige gebouwen Flexibele huisvesting Bijdrage aan duurzame leefomgeving Meer rendement

Nadere informatie

Starterswijzer gemeente Bergen op Zoom

Starterswijzer gemeente Bergen op Zoom Starterswijzer gemeente Bergen op Zoom Huisvesting Beschikbare kantoor- en bedrijfsruimte, kavels op bedrijventerreinen Bij het starten van een bedrijf komt ook de vraag over de huisvesting van het bedrijf

Nadere informatie

Ondernemen in de kansrijke groeimarkten van de Topsectoren

Ondernemen in de kansrijke groeimarkten van de Topsectoren Ondernemen in de kansrijke groeimarkten van de Topsectoren Syntens, Maart 2013 Paul d Hond pdh@syntens.nl Voorbeeld: Ambitie Innovatiecontract: Topsector High Tech Systemen en Materialen De topsector

Nadere informatie

Samenwerkingsverbanden Economie op een rij

Samenwerkingsverbanden Economie op een rij Samenwerkingsverbanden Economie op een rij Factsheet Bedrijvenbeleid/topsectoren Doel Contactpersoon Ministerie EL&I: Dhr. M. Snippe??? Factsheet Gebiedsagenda Zuidvleugel Doel Contactpersoon Factsheet

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven

Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven Best Practices binnen de TU Delft: Ervaringen en Resultaten met Shell Gebaseerd op informatie van Marco Waas en het advies van IJsbrand Haagsma

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

BRAINPORT EINDHOVEN ECONOMISCH SUCCES DANKZIJ SAMENWERKING

BRAINPORT EINDHOVEN ECONOMISCH SUCCES DANKZIJ SAMENWERKING BRAINPORT EINDHOVEN ECONOMISCH SUCCES DANKZIJ SAMENWERKING Brainport, Europese toptechnologieregio van formaat, strekt zich uit over Zuidoost-Nederland. Kern is de regio Eindhoven, met circa 730.000 inwoners

Nadere informatie

Trends en ontwikkelingen

Trends en ontwikkelingen Ons wereldbeeld ???!!! Intussen in Trends en ontwikkelingen >9 mld mensen!!!!! Wat betekent dit? Kernvraag Hoe zorgen we voor een blijvend goed leefklimaat voor onze burgers? Wonen, werken, welzijn

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 -

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 - PS2008MME13-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME13 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008int221948 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

Onderwerp. raad Energie Made in [Arnhem] 14-5. EMiA. Arnhem toonaangevend in energie. Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr.

Onderwerp. raad Energie Made in [Arnhem] 14-5. EMiA. Arnhem toonaangevend in energie. Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr. EMiA Arnhem toonaangevend in energie Themasessie raad 14 mei 2012 Marc de Kroon, sr. adviseur EZ Het begin van Energie Made in [Arnhem] UN Millennium doelen: Duurzame samenleving Duurzaam inkopen CO2 reductie

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

Realiseer jouw groeiambities met FastForward. Omzetvergroter voor ambitieuze ondernemers

Realiseer jouw groeiambities met FastForward. Omzetvergroter voor ambitieuze ondernemers Realiseer jouw groeiambities met FastForward Omzetvergroter voor ambitieuze ondernemers Waarom deelnemen aan FastForward? Je bent een ambitieuze ondernemer. Je ziet kansen en jouw bedrijf heeft de potentie

Nadere informatie

Arbeidsmarkt. Bedrijfskunde. Technische bedrijfskunde

Arbeidsmarkt. Bedrijfskunde. Technische bedrijfskunde wo bedrijfskunde Goede managers komen altijd aan de bak, ook in tijden van crisis. Maar nu het herstel tegen lijkt te vallen moet je wel voorbereid zijn op verrassingen. Veel bedrijfskunde-opleidingen

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie oktober 2014 In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 S AMENVATTI NG Ok t ober2015 Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

HBO Talentenprijs editie marketing

HBO Talentenprijs editie marketing HBO Talentenprijs editie marketing Nieuwsbrief - maart Donderdag 31 mei 2012 Hanzehogeschool Groningen We zijn aan het eind van de maand maart en dat betekent dat het unieke HBO Talentenprijs event over

Nadere informatie

Kunst in de Tarwewijk Een onderzoek naar de mogelijkheden voor een creatieve Oost-West-As in de Tarwewijk

Kunst in de Tarwewijk Een onderzoek naar de mogelijkheden voor een creatieve Oost-West-As in de Tarwewijk Kunst in de Tarwewijk Een onderzoek naar de mogelijkheden voor een creatieve Oost-West-As in de Tarwewijk M.M. Schelvis Advies & Onderzoek mei 2008 Voorwoord De afgelopen maanden heb ik voor dit onderzoek

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie