Diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen"

Transcriptie

1 Diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen Intersectorale werkgroep diagnostiek kinderen en jeugdigen met ASS Samenwerkingsverband Autisme Overijssel April 2009

2 Colofon Diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen Uitgave van het samenwerkingsverband Autisme Overijssel Eindredactie Céline Toussaint, coördinator autismehulpverlening Overijssel Ontwerp, opmaak en druk Studio Wegener SpeciaalMedia Onderdeel van Wegener Huis-aan-huisMedia bv Met medewerking van Afdeling Communicatie Dimence, Deventer Oplagen 1000 April

3 INHOUD Voorwoord 4 1. Doelstelling van de richtlijn 4 2. Doelgroep 5 3. Aandachtspunten bij de richtlijn 3.1 Richtlijn versus protocol Wie stelt de diagnose ASS? Tijdsnorm waarbinnen de diagnose ASS wordt gesteld Evaluatie van de richtlijn 6 4. De richtlijn 4.1 Aanbevelingen t.b.v. vroegsignalering en verwijzing naar instelling voor diagnostiek Verkorte intake Algemene intake Multi Disciplinair Overleg (MDO) na de algemene intake Specialistisch onderzoek MDO na specialistisch onderzoek Behandeladvies 8 5. Schema diagnostiek Autisme spectrum stoornissen kinderen en jeugdigen 9 Literatuur 10 Samenwerkingsverband autismehulpverlening Overijssel

4 Voorwoord Op 3 oktober 2007 vond de werkconferentie De uitdaging, naar een intersectoraal programma voor mensen met autisme in Overijssel plaats. Aan deze conferentie namen bestuursleden, managers en professionals vanuit de organisaties die zich hebben aangesloten bij het samenwerkingsverband autisme Overijssel deel. In deze conferentie werd als één van de belangrijkste doelstellingen voor , het opstellen van richtlijnen voor diagnostiek van autisme spectrum stoornissen (ASS) voor jeugdigen en voor volwassenen vastgesteld. In de provincie wordt door meerdere instellingen de diagnose autisme spectrum stoornis door deskundigen gesteld. Het is onvoldoende bekend wat de state-of-the-art is als het gaat om instrumenten en werkwijze om de diagnose ASS goed te stellen. De regionale, intersectorale ASS netwerken (RIAN) in Twente en in West-Overijssel hebben in maart 2007 naar aanleiding van de resultaten van de werkconferentie twee intersectorale werkgroepen ingesteld: een werkgroep met de opdracht een richtlijn diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met (vermoeden van) ASS op te stellen en een tweede werkgroep om hetzelfde te doen voor volwassenen met (vermoeden van) ASS. Portefeuillehouder in deze is de heer E. de Vries, manager Jeugd & Autisme Hanzestreek, Dimence. Voor de samenstelling van de werkgroep zijn regionale experts op het gebied van diagnostiek bij (vermoeden van) ASS benaderd uit verschillende geledingen. Leden van de werkgroep diagnostiek ASS bij kinderen en jeugdigen zijn: Mw. J. Nieuwenhuis, kinder- en jeugdpsychiater t Centrum, Dimence; voorzitter van de werkgroep Mw. C. Rolefes, GZ-psycholoog Mediant Mw. B. van Laar, klinisch psycholoog in opleiding Dimence Mw. I. Terhalle, GZ-psycholoog MFC t Hoolt Mw. J. Duiven, gedragswetenschapper/praktijkleider Bureau Jeugdzorg Overijssel Mw. R. Migchelbrink, GZ-psycholoog Dimence Dhr. B. Nusselder, kinder- en jeugdpsychiater Karakter Mw. C. Toussaint, coördinator autismehulpverlening Overijssel, ambtelijk secretaris van de werkgroep. Leden van de werkgroep diagnostiek ASS bij volwassenen: Dhr. B. Sizoo, psychiater Dimence, voorzitter van de werkgroep Mw. R. van den Brenk, GZ-psycholoog Dimence Mw. C. Huijbregts, GZ-psycholoog Mediant Mw. M. Hekert, orthopedagoog/gz-psycholoog Dimence Mw. B. Kemps, GZ-psycholoog Dimence Mw. C. Toussaint, coördinator autismehulpverlening Overijssel, ambtelijk secretaris van de werkgroep. De werkgroepen hebben in de periode juni t/m december 2008 in vijf bijeenkomsten de opdracht verkend en uitgewerkt in de onderhavige richtlijnen. De conceptversies van de richtlijn voor kinderen en jeugdigen en voor volwassenen zijn vervolgens door de voorzitters van beide werkgroepen besproken en op elkaar afgestemd. De richtlijnen zijn gebaseerd op beschikbare landelijke richtlijnen: de richtlijn autisme van het landelijk expertisecentrum kinder- en jeugdpsychiatrie en de richtlijn van het Consortium Autisme Spectrum Stoornissen voor Volwassenen (CASS 18+). - -

5 1. DOELSTELLING VAN DE richtlijn De werkgroep heeft zich, op basis van de taakopdracht van het RIAN, de volgende doelen gesteld: Samenstellen van een richtlijn diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met ASS, die: a. gebaseerd is op huidige wetenschappelijke inzichten of, bij het ontbreken van evidence-based diagnostische instrumenten, op de huidig geldende consensus binnen de beroepsgroep; b. efficiënt en klantvriendelijk is en goed te implementeren is in de praktijk. Bijkomende doelstellingen zijn: c. Delen van kennis en kunde waardoor diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met autisme spectrum stoornissen (ASS) kwalitatief op een hoger niveau kan komen. d. Met een inhoudelijke onderbouwing kan het diagnostisch proces aan bijvoorbeeld financiers verantwoord worden. 2. DOELGrOEP Kinderen en jeugdigen tot jaar met een vermoeden van een autisme spectrum stoornis en een hoge/normale begaafdheid tot een lichte verstandelijke beperking (IQ 50-85). Voor cliënten op de leeftijdsgrens van jeugd naar volwassenheid wordt, afhankelijk van het emotionele ontwikkelingsniveau, overwogen of de cliënt het beste binnen het jeugdcircuit of volwassenencircuit gediagnosticeerd kan worden. 3. AANDACHTSPUNTEN BIJ DE richtlijn 3.1 Richtlijn versus protocol De werkgroep diagnostiek jeugd heeft een richtlijn gemaakt ten behoeve van het diagnostisch proces voor kinderen en jeugdigen met (vermoeden van) een autisme spectrum stoornis. De richtlijn biedt de GGZ-convenantpartners, vrijgevestigde GGZ-behandelaren en de multifunctionele centra een handvat voor de inrichting van het diagnostisch proces voor kinderen en jeugdigen met ASS en voor de best-practice instrumenten om tot een goed onderbouwde diagnose te komen. Deze richtlijn is geen protocol: protocollen worden gemaakt door de beroepsgroep of de organisatie zelf. 3.2 Wie stelt de diagnose ASS? Volgens de wet BIG zijn alleen (kinder- en jeugd)psychiaters, klinisch psychologen en GZpsychologen bevoegd tot het stellen van een diagnose. De werkgroep is van mening dat de diagnose ASS bij voorkeur wordt gesteld door een dergelijke professional, die specifieke kennis van en klinische ervaring met het stellen van de diagnose ASS heeft. In het multidisciplinair overleg (MDO), waar vanuit verschillende disciplines expertise wordt geleverd om tot diagnose te komen, is de rol van de eindverantwoordelijke GZ-psycholoog, klinisch psycholoog of psychiater gericht op: - het formeel vaststellen van de diagnose; - het vergroten van expertise op het gebied van ASS bij collega s

6 3.3 Tijdsnorm waarbinnen de diagnose ASS wordt gesteld Voor het uitvoeren van diagnostiek (van intake tot en met verslaglegging en behandeladvies) is naast deskundigheid ook voldoende tijd nodig. De huidige TREEK-normen stellen eisen aan de wachttijden in de aanmeld- en diagnostiekfase. Bij het implementeren van de richtlijn moet hier rekening mee worden gehouden. 3.4 Evaluatie van de richtlijn De richtlijn is samengesteld op basis van de wetenschappelijke inzichten en landelijke richtlijnen die in januari 2009 beschikbaar waren. De richtlijn wordt in 2010 geëvalueerd en, indien nodig, bijgesteld. 4. DE RICHTLIJN In deze paragraaf wordt een toelichting gegeven op het stroomschema zoals toegevoegd is bij deze richtlijn. 4.1 Aanbevelingen voor vroegsignalering en verwijzing naar instelling voor diagnostiek Veel ouders van een kind met ASS maken zich al op een vroeg moment in de ontwikkeling van hun kind zorgen. De klinische diagnose wordt over het algemeen pas jaren later gesteld (Dietz, 2007). De werkgroep benadrukt dat verbetering van vroegsignalering en -diagnostiek van jonge kinderen met (een vermoeden van ASS) kan leiden tot tijdige en passende behandeling en begeleiding van het kind en de ouders. Inmiddels heeft onderzoek in het kader van het Diane project aangetoond dat de ESAT een betrouwbaar en valide screeningsinstrument is voor vroegsignalering van ASS-problematiek bij kinderen in de leeftijd 0 tot 4 jaar. De werkgroep verwacht dat kinderen voor nadere diagnostiek eerder verwezen worden naar de jeugd-ggz, centra voor dagbehandeling jonge kind (voormalige MKD s) en de Multi Functionele Centra (MFC s, IQ 50-85), nu dit instrument in 2009 breed beschikbaar is. In het voortraject wordt verder aanbevolen dat Bureau Jeugdzorg Overijssel resultaten van de Child Behavior Checklist (CBCL), de Social Communication Questionnaire (SCQ, levensloopversie), Intelligentie Quotiënt (IQ) en zo mogelijk het Van Wiechenschema aanlevert bij aanmelding van de cliënt. Bij verwijzing door (jeugd)artsen, kinderartsen, huisartsen en vrijgevestigde GGZ-professionals is het van belang dat informatie over de ontwikkeling van het kind en indien relevant, over eerdere behandeling, therapie of hulpverlening, wordt aangeleverd bij aanmelding van de cliënt. Daarnaast is het belangrijk dat zo veel mogelijk informatie over het functioneren op school en zo mogelijk het derde milieu beschikbaar is bij de aanmelding. Het doel van het verzamelen van zo veel mogelijk informatie bij aanmelding, is om zo goed mogelijk te kunnen inschatten of het kind via de verkorte intakeprocedure geholpen kan worden. 4.2 Verkorte intake Als er een sterk vermoeden is van ASS-problematiek op grond van de voorinformatie, kan er een verkorte intakeprocedure worden gestart. Bij de verkorte intake staat de vraag centraal: is er sprake van ASS? Daarbij wordt er van uitgegaan dat er in het voortraject een intelligentie-onderzoek verricht is. Zo niet, dan beveelt de werkgroep met klem aan alsnog een intelligentieonderzoek af te nemen, tenzij de schoolprestaties daartoe geen aanleiding geven en er een duidelijk beeld is van de sterke en zwakke kanten van het kind qua werkhouding en presteren (mogelijkheden en beperkingen). - -

7 Indien in het voortraject de CBCL, SEV of de SCQ (levensloopversie) nog niet afgenomen zijn, wordt dit in de verkorte intake alsnog gedaan. In plaats van de SEV kan ook de VISK (Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen, 2002) gebruikt worden. Het eindresultaat van de verkorte intake is: a. een bevestiging van de hypothese en doorverwijzing naar specialistisch onderzoek, of b. alsnog afname van een algemene, breed-georiënteerde intake, bijvoorbeeld indien de voorinformatie niet betrouwbaar, niet bruikbaar of tegenstrijdig blijkt te zijn. 4.3 Algemene intake Indien er geen (bruikbare) voorinformatie is, vindt een algemene intake plaats. Doel van de algemene intake is inventarisatie van de hulpvraag, klachteninventarisatie en huidig functioneren, en voorgeschiedenis. Dit gebeurt door: - Anamnese - Hetero-anamnese - Brede ontwikkelingsanamnese informatie over de voorgeschiedenis wordt zoveel mogelijk verzameld: schoolrapporten, informatie schoolarts, consultatiebureau-arts of huisarts, etcetera. Aanbevolen wordt om in de intake-fase standaard de volgende lijsten af te nemen: - CBCL, TRF, YSR - SEV vanaf 4 jaar of VISK - SCQ (levensloopversie) vanaf 3 jaar Op indicatie: - Kinderpsychiatrisch onderzoek - (Neuro-)psychologisch onderzoek / IQ-test 4.4 Multi Disciplinair Overleg (MDO) na de algemene intake Alle bevindingen die voortkomen uit de algemene intake worden besproken in het MDO. - Is er voldoende informatie om een diagnose anders dan ASS, te stellen? Indien ja: verwijzing naar een ander zorgprogramma - Is er voldoende informatie die wijst op een vermoeden van ASS-problematiek? Indien ja, dan volgt alsnog nader specialistisch onderzoek. - Is er nog onvoldoende informatie om een diagnose vast te stellen? Als dit het geval is, dan wordt de intake verlengd met als doel aanvullende informatie te verzamelen. 4.5 Specialistisch onderzoek Na de verkorte intake wordt er voor gekozen om direct specialistisch onderzoek af te nemen. Doel daarvan is de hypothese ASS te toetsen en comorbiditeit op te sporen waarbij differentiaal diagnostisch wordt gekeken. De werkgroep beveelt aan het specialistisch onderzoek door professionals met kennis van en ervaring met ASS te laten verrichten. Onderdelen van het specialistisch onderzoek kunnen zijn: Autisme Diagnostisch Interview-Revised (ADI-R): de ADI-R is een gestructureerd diagnostisch interview dat wordt afgenomen bij ouders of verzorgers van het kind. Met de uitslag kan onderscheid gemaakt worden tussen autisme spectrum stoornissen en andere ontwikkelingsstoornissen. Bij ASS kan vastgesteld worden op welke gebieden er ontwikkelingsproblemen zijn. Om de ADI-R af te kunnen nemen, is een training noodzakelijk. Indien afname van de ADI-R niet mogelijk is, is het mondeling afnemen en bespreken van de SCQ (levensloopversie èn versie huidig functioneren) een goed alternatief. - -

8 Autism Diagnostic Observation Schedule (ADOS): De ADOS is een semi-gestructureerde observatie, bedoeld voor het onderbouwen van een diagnose ASS. Tijdens de afname lokt de onderzoeker sociaal, communicatief, stereotype en spelgedrag uit om zo gedrag te kunnen observeren dat mogelijk wijst op ASS. Met de ADOS classificatie en aanvullend onderzoek, bijvoorbeeld het Autisme Diagnostisch Interview (ADI-R) kan de diagnose ASS worden gesteld en kan vastgesteld worden op welke gebieden er ontwikkelingsproblemen zijn. 1 Zie Landelijk Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie, 2006 Kinderpsychiatrisch onderzoek: Het is van belang dat de onderzoeker een indruk krijgt van het kind door middel van een psychiatrisch onderzoek. Hierbij wordt gebruik gemaakt van zowel spel als gesprek, afhankelijk van leeftijd en niveau van functioneren. Minderaa (2000) en Van der Veen-Mulders e.a. (2001) geven een beschrijving van de verschillende aspecten waarop de onderzoeker moet letten. Denk aan contactname, taalgebruik, mogelijkheid tot verbeelding in fantasiespel, motoriek etc. Men dient er rekening mee te houden dat bij kinderen met een autisme spectrum stoornis de problemen in een één-opéén contact met de onderzoeker soms minder zichtbaar kunnen zijn in het spelonderzoek dan in het verhaal van ouders naar voren komt. Dit komt doordat de problemen van deze kinderen het meest zichtbaar worden in situaties waarin ze zich op hun gemak voelen (zoals bijvoorbeeld thuis) en in situaties die weinig gestructureerd zijn (Minderaa, 2000). In het kinderpsychiatrisch onderzoek dient tevens aandacht te zijn voor somatiek. Op indicatie: Somatisch onderzoek. (Neuro)psychologisch onderzoek. Indien nodig kan er aanvullend observatie plaatsvinden op school en thuis. Verder kunnen ouder-kind observaties en spelobservatie aanvullende informatie leveren. Het kan nodig zijn om het kind langer te volgen bij complexe problematiek of vanwege comorbiditeit (ADHD, hechtingsstoornissen, angststoornissen, taalontwikkelingsstoornissen etc.). Dit kan middels procesdiagnostiek. Om hechtingsproblematiek bij kinderen tot 6 jaar uit te sluiten kan in het aanvullend specialistisch onderzoek de emotional availablity scale (EAS) afgenomen worden. 4.6 MDO na specialistisch onderzoek Met behulp van de informatie van de intake en het specialistisch onderzoek wordt in het MDO de hypothese ASS bevestigd; hierop volgt het behandeladvies. Indien de hypothese ASS alsnog verworpen wordt, volgt verwijzing naar een ander zorgprogramma. 4.7 Behandeladvies Nadat alle informatie ten behoeve van de diagnostiek is verzameld, wordt een verslag opgemaakt. Dit verslag dient in heldere en begrijpelijke taal geschreven te zijn en wordt bij voorkeur aan ouders/verzorgers meegegeven. Er volgt een adviesgesprek met ouders / verzorgers en evt. het kind/ de jeugdige zelf. Dit gebeurt in minimaal één gesprek; de praktijk leert dat er vaak twee gesprekken nodig zijn (met name voor ouders met een licht verstandelijke handicap). Aandachtspunten in het adviesgesprek zijn: Resultaten van het diagnostisch onderzoek zoals vastgelegd in het verslag. Comorbiditeit, indien relevant Uitleg over de stoornis en mogelijkheden voor/ verwijzing naar psycho-educatie Mogelijkheden voor behandeling Aandacht voor het functioneren op school, evt. rugzak-aanvraag. Informatiefolders van de NVA en Balans, boekentips - -

9 5. SCHEMA DIAGNOSTIEK AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN KINDEREN EN JEUGDIGEN VROEGSIGNALERING 1 EN VERWIJZING NAAR INSTELLING VOOR DIAGNOSTIEK (Jeugd-GGZ, Centra voor dagbehandeling jonge kind (voormalige MKD) of Multi Functionele Centra (MFC S, IQ 50-85) Geen of onvoldoende voorinformatie? Sterk vermoeden van ASS op grond van voorinformatie BJZO 2 of verwijzer? ALGEMENE INTAKE VERKORTE INTAKE Doel: inventarisatie hulpvraag en voorgeschiedenis. Standaard: Anamnese/heteroanamnese (huidig functioneren) Brede ontwikkelings- en familieanamnese CBCL SEV > 4 jaar of VISK SCQ > 3 jaar Beschikbare informatie voorgeschiedenis (schoolrapporten, info schoolarts/consultatiebureau/huisarts Indien nog niet afgenomen: IQ-test, CBCL, SEV of VISK, SCQ Op indicatie: Psychiatrisch onderzoek (Neuro)psychologisch onderzoek / IQ MULTIDISCIPLINAIR OVERLEG voldoende info, mogelijk ASS, nader onderzoek noodzakelijk SPECIALISTISCH ONDERZOEK voldoende info, geen ASS onvoldoende info, nader onderzoek in intakefase noodzakelijk Doel: - hypothese ASS toetsen - comorbiditeit / differentiaal diagnostiek Verwijzing naar ander zorgprogramma geen ASS MULTIDISCIPLINAIR OVERLEG Aanbevolen: - ADI-R - ADOS - Kinderpsychiatrisch onderzoek + zonodig somatisch onderzoek diagnose ASS bevestigd BEHANDELADVIES Op indicatie: - Procesdiagnostiek (differentiaal diagnostiek onderzoek, b.v. angst, ADHD, hechtingsstoornis, taalontwikkelingsstoornis) - (Neuro)psychologisch onderzoek - Observaties: spel, ouder-kind interactie, school- of huisbezoek. 1 ESAT: Early Screening of Autistic Traits 2 BJZO levert standaard bij aanmelding aan: CBCL, TRF, YSR SCQ IQ Van Wiechenschema - 9 -

10 LITERATUUR Pervasieve ontwikkelingsstoornissen R.B. Minderaa in: F.C.Verhulst & F.Verheij (red.) Kinderen Jeugdpsychiatrie; Onderzoek en diagnostiek. Assen: Van Gorcum, p , 2000 Autisme Spectrum Stoornissen: diagnostiek M. Serra, B. Laarhuis e.a., Landelijke Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Richtlijn diagnostiek en behandeling autismespectrumstoornissen bij kinderen en jeugdigen Werkgroep richtlijn autisme en aanverwante stoornissen bij kinderen en jeugdigen van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie: P.F. Schothorst (voorzitter), H. van Engeland, R.J. van der Gaag, R.B. Minderaa, A.P.A.M. Stockmann, G.M.A. Westermann, H.A. Floor-Siebelink (ambtelijk secretaris), in samenwerking met het Landelijk Kennis Centrum Kinder- en Jeugd- Psychiatrie De Tijdstroom uitgeverij BV, Postbus 775, 3500 AT Utrecht, The Early Screening of Autistic Spectrum Disorders Claudine Dietz, proefschrift UMC Utrecht, Richtlijn diagnostiek kinderen autisme spectrum stoornis (eerste versie); werkgroep diagnostiek kinderen, RIAN Rotterdam Rijnmond Zuid-Holland Zuid, maart Vragenlijsten CBCL/ 6-18; CBCL/ 1½ -5; TRF; YSR T.M. Achenbach en L.A. Rescorla (2000); Nederlandstalige versie: F.C. Verhulst en J. van der Ende (2000). Vragenlijst Sociale Communicatie: SCQ, 2004 M. Rutter, A. Bailey en C. Lord; Vlaamse/Nederlandse vertaling: H. Roeyers, P. Warreyn en R. Raymaekers. ADI-R Autism Diagnostic Interview-Revised Auteurs: M. Rutter, A. LeCouteur & C. Lord, Autism Diagnostic Observation Schedule: ADOS C. Lord, M. Rutter, P. DiLavore, S. Risi. Nederlandse versie: A. de Bildt, M. de Jonge. Sociaal-Emotionele Vragenlijst (SEV) Prof. Dr. E.M. Scholte en Prof. Dr. J.D. van der Ploeg, uitgeverij Bohn Stafleu van Loghum, Houten; VISK, Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen E. Luteijn, R. Minderaa & S. Jackson, van-kinderen.html

11 SAMENWERKINGSVERBAND AUTISMEHULPVERLENING OVERIJSSEL April 2009 Twente Contactpersoon Website Céline Toussaint, coördinator autismehulpverlening Overijssel

12

Diagnostiek voor volwassenen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen

Diagnostiek voor volwassenen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen Diagnostiek voor volwassenen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen Intersectorale werkgroep diagnostiek volwassenen met ASS Samenwerkingsverband Autisme Overijssel April 2009 Colofon Diagnostiek

Nadere informatie

Evaluatie diagnostiekrichtlijnen Autisme Overijssel

Evaluatie diagnostiekrichtlijnen Autisme Overijssel Evaluatie diagnostiekrichtlijnen Autisme Overijssel Opgesteld door het Trimbos-instituut Samenwerkingsverband autismehulpverlening Overijssel Februari 2014 1 Opdrachtgever: Samenwerkingsverband autismehulpverlening

Nadere informatie

het Diagnostiek, Advies en ConsultatieTeam

het Diagnostiek, Advies en ConsultatieTeam het Diagnostiek, Advies en ConsultatieTeam informatie voor patiënten en verwijzers maart 2016 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Wat is het Diagnostiek, Advies en ConsultatieTeam?

Nadere informatie

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK)

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) Instrument Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) De VISK is ontwikkeld om sociaal probleemgedrag van kinderen met (mildere) varianten van pervasieve ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Zorgpad Jeugd Intake

Zorgpad Jeugd Intake Zorgpad Jeugd Intake Aanmelding Verwijzing via huisarts, school of jeugdinstelling Bespreking Team Er vindt wekelijks multidisciplinair overleg plaats, waarbij nieuwe aanmeldingen en lopende trajecten

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS ADOS-training Karakter organiseert een training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS. Wat is ADOS? Het Autisme Diagnostisch

Nadere informatie

GGzE centrum autisme volwassenen

GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen Centrum voor specialistische zorg, kennis en ontwikkeling op het gebied van autisme Informatie voor verwijzers >> GGzE centrum autisme

Nadere informatie

ASS-diagnose bij volwassenen: een puzzel voor GGZ professionals

ASS-diagnose bij volwassenen: een puzzel voor GGZ professionals ASS-diagnose bij volwassenen: een puzzel voor GGZ professionals Inmiddels zijn er voldoende betrouwbare diagnostische instrumenten beschikbaar om autismespectrumstoornissen (ASS) bij volwassenen te kunnen

Nadere informatie

Ontwikkelingsdiagnostiek Noodzakelijk maar niet altijd eenvoudig bij volwassen

Ontwikkelingsdiagnostiek Noodzakelijk maar niet altijd eenvoudig bij volwassen Ontwikkelingsdiagnostiek Noodzakelijk maar niet altijd eenvoudig bij volwassen Werkgroep: C.Kan, A. in t Veld, M. Altena, M.Oosterhoff, M.van Oosten 11 december 2008 Indeling Ontwikkelingsanamnese; wat,

Nadere informatie

Kinderen & Jeugdigen. Informatie voor ouders

Kinderen & Jeugdigen. Informatie voor ouders Kinderen & Jeugdigen Informatie voor ouders Kinderen & Jeugdigen Het is lang niet altijd gemakkelijk om jong te zijn. En het is ook niet altijd gemakkelijk om ouder / verzorger te zijn. Er zijn veel problemen

Nadere informatie

top-behandeling training- en onderwijsprogramma voor jonge kinderen verder met autisme dr. leo kannerhuis

top-behandeling training- en onderwijsprogramma voor jonge kinderen verder met autisme dr. leo kannerhuis top-behandeling training- en onderwijsprogramma voor jonge kinderen een aanbod van de polikliniek in Doorwerth in samenwerking met scholengemeenschap De Brouwerij in Oosterbeek maart 2015 centrum voor

Nadere informatie

JGZ-richtlijn Autismespectrumstoornissen Januari 2015

JGZ-richtlijn Autismespectrumstoornissen Januari 2015 JGZrichtlijn Autismespectrumstoornissen Bijlage Kenmerken van ASS specifieke instrumenten CBCL Gedrags Vragenlijst voor Kinderen / Child Behavior Checklist. Nieuwste versie 2003 De CBCL biedt geen diagnose,

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Onderzoek, behandeling en ondersteuning van kinderen en jongeren tot 18 jaar

Onderzoek, behandeling en ondersteuning van kinderen en jongeren tot 18 jaar Onderzoek, behandeling en ondersteuning van kinderen en jongeren tot 18 jaar De specialisten van De Jeugdpraktijk geven kinderen en jongeren de persoonlijke en professionele aandacht die vereist is. De

Nadere informatie

Autisme wordt Volwassen

Autisme wordt Volwassen Autisme wordt Volwassen Aanbevelingen voor Diagnostiek van het CASS18+ Dr. C.C. Kan Psychiater c.kan@psy.umcn.nl Geboorte van Autisme Leo Kanner, 1943 Autistic Disturbances of Affective Contact Nervous

Nadere informatie

Autisme spectrum conditie

Autisme spectrum conditie (potentiële) belangenverstrengeling Geen Autisme spectrum conditie Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Triversum W. Veenboer Kinder- en jeugdpsychiater Dag van eerste lijn Januari

Nadere informatie

Klinische behandeling

Klinische behandeling Klinische behandeling voor kinderen met ASS informatie voor cliënten, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Klinische behandeling voor kinderen

Nadere informatie

Een richtlijn voor ASS diagnostiek bij volwassenen; prematuur of à terme?

Een richtlijn voor ASS diagnostiek bij volwassenen; prematuur of à terme? Een richtlijn voor ASS diagnostiek bij volwassenen; prematuur of à terme? Is de tijd rijp is voor een diagnostische richtlijn? Dr. C.C. Kan Psychiater c.kan@psy.umcn.nl KAN Congres 11 dec 2008 Voldoende

Nadere informatie

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen)

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Doelstelling De volgende twee Kerncompetenties en vaardigheden in de Regeling periodieke

Nadere informatie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Lucres Nauta-Jansen onderzoeker kinder- en jeugdpsychiatrie VUmc Casus Ronnie jongen van 14, goed en wel in de puberteit onzedelijke handelingen bij 5-jarig

Nadere informatie

Diagnostiek van autismespectrumstoornissen bij volwassenen

Diagnostiek van autismespectrumstoornissen bij volwassenen De aandacht voor autismespectrumstoornissen (ASS) bij volwassenen is de laatste jaren enorm toegenomen. Toch is de informatie over de bedie bij een volwassene autisme vermoeden stuiten daardoor op allerlei

Nadere informatie

Publications. Publications

Publications. Publications Publications Publications Publications De Bildt, A., Mulder, E.J., Scheers, T., Minderaa, R.B., Tobi, H. (2006) PDD, behavior problems and psychotropic drug use in children and adolescents with MR, Pediatrics

Nadere informatie

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 De huid en het brein Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 Het Centrum voor Neurologische Leer- en ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

3. Een psychodiagnostisch onderzoek gericht op de onderwijsbelemmeringen als gevolg van de

3. Een psychodiagnostisch onderzoek gericht op de onderwijsbelemmeringen als gevolg van de Richtlijnen voor de dossiervorming van aanvragen voor extra ondersteuning en plaatsing in speciaal (basis)onderwijs van leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften Zeer moeilijk leren Syndroom van Down

Nadere informatie

Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling in de algemene kinder- en jeugdpsychiatrie Inleiding In deze brochure geven wij

Nadere informatie

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ

Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Achtergronddocument Specifieke groepen binnen de GGZ Specifieke groepen binnen de GGZ 1 2 Achtergronddocument bij advies Hoogspecialistische GGZ 1 Inleiding In dit achtergronddocument bespreekt de commissie

Nadere informatie

volwassenen en ouderen

volwassenen en ouderen volwassenen en ouderen Inhoudsopgave 1. Aanmelding... 1 2. Eerste gesprek... 1 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit... 2 5. Kosten... 3 6. Eigen risico... 3 7. Tot slot... 4 AmaCura is

Nadere informatie

Diagnostiekrichtlijn. voor mensen met verstandelijke beperking en (vermoeden van) autisme spectrum stoornis

Diagnostiekrichtlijn. voor mensen met verstandelijke beperking en (vermoeden van) autisme spectrum stoornis Diagnostiekrichtlijn voor mensen met verstandelijke beperking en (vermoeden van) autisme spectrum stoornis Intersectorale werkgroep diagnostiek VB/ASS Deelproject ketenzorg verstandelijk beperkten / autisme

Nadere informatie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Algemene informatie Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Doelgroep 1 Aanmelding 2 Intake 2 Uitslag/advies 3 Aanvullend onderzoek

Nadere informatie

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip.

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. 1 2 INFORMATIE OVER COMENIUS Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. Wij mogen daarom met recht zeggen een ruime ervaring

Nadere informatie

Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po

Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po Minimaal noodzakelijk bij aanmelding voor alle leerlingen: Ondertekend aanmeldingsformulier Handelingsgericht Zorgformulier

Nadere informatie

Emerhese. behandelcentrum voor volwassenen met een autismespectrumstoornis (ASS) behandelcentrum voor volwassenen met ASS

Emerhese. behandelcentrum voor volwassenen met een autismespectrumstoornis (ASS) behandelcentrum voor volwassenen met ASS Emerhese behandelcentrum voor volwassenen met een autismespectrumstoornis (ASS) behandelcentrum voor volwassenen met ASS Emerhese, behandelcentrum voor volwassenen met een autismespectrumstoornis Inhoudsopgave

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Kinderen in Perspectief; onze partners in beeldvorming van emoties en gedrag bij kinderen

Kinderen in Perspectief; onze partners in beeldvorming van emoties en gedrag bij kinderen Kinderen in ; onze partners in beeldvorming van emoties en gedrag bij kinderen 1. Wat is? -praktijk van zelfstandige therapeuten -disciplines: 2 pedagogen, 1 psychologe, multidisciplinaire samenwerking

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Mirro:

Nadere informatie

Divisie Kinderen en Jeugdigen. Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg

Divisie Kinderen en Jeugdigen. Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg Divisie Kinderen en Jeugdigen Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg Mad or Bad? Jongeren met problematiek of problematische jongeren? René Cardynaals 2010 Mikx Sedna (Rita vd Elzen, Odette de Theije)

Nadere informatie

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum

NISPA en Radboud(umc) Let s get together. Let s get together: 15-10-2015. - medicine/psychiatry & addiction - Universitair Medisch Centrum NISPA en Radboud(umc) Let s get together Disclosure belangen A.H. Schene (potentiële) belangenverstrengeling: geen prof. dr Aart H. Schene Afdeling Psychiatrie NISPA-dag, 15 oktober 2015 Let s get together:

Nadere informatie

Zorgpad Intake. Aanmelding. Eerste gesprek door behandelaar. Bespreking in team. Psychodiagnostische screening (tweede intake)

Zorgpad Intake. Aanmelding. Eerste gesprek door behandelaar. Bespreking in team. Psychodiagnostische screening (tweede intake) Zorgpad Intake Aanmelding Verwijzing via huisarts, school of jeugdinstelling Aanmelding Bespreking Team Er vindt wekelijks multidisciplinair overleg plaats, waarbij nieuwe aanmeldingen en lopende trajecten

Nadere informatie

Bijlage 1: Programma van Eisen

Bijlage 1: Programma van Eisen Bijlage 1: Programma van Eisen Functie: Stichting Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid afdeling Jeugd < 18 jaar Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ

Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Generalistische Basis GGZ en Specialistische GGZ Informatie voor huisartsen Organisatie voor geestelijke gezondheidszorg GGZ Rivierduinen biedt vele vormen van geestelijke gezondheidszorg voor alle leeftijden;

Nadere informatie

Orthopsychiatrie en ambulante forensische kinderen jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Orthopsychiatrie en ambulante forensische kinderen jeugdpsychiatrie. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Orthopsychiatrie en ambulante forensische kinderen jeugdpsychiatrie Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Orthopsychiatrie en ambulante forensische kinderen jeugdpsychiatrie Inleiding

Nadere informatie

oudertraining contact & communicatie

oudertraining contact & communicatie oudertraining contact & communicatie gebaseerd op de Pivotal Respons Treatment (PRT) methode een aanbod van de Polikliniek in Doorwerth en de Polikliniek in Amsterdam februari 2013 centrum voor autisme

Nadere informatie

Psychologische expertise Maarsingh & van Steijn

Psychologische expertise Maarsingh & van Steijn Psychologische expertise Veel verzuim op het werk wordt veroorzaakt door psychische problemen. Maarsingh & van Steijn heeft zich gespecialiseerd in de diagnostiek en behandeling van problemen op het vlak

Nadere informatie

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog behandeling en evaluatie (volwassenen en ouderen)

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog behandeling en evaluatie (volwassenen en ouderen) Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog behandeling en evaluatie (volwassenen en ouderen) Doelstelling De volgende twee Kerncompetenties en vaardigheden in de Regeling periodieke registratie

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Opname op afdeling Argo en gedwongen opname. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Opname op afdeling Argo en gedwongen opname. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Opname op afdeling Argo en gedwongen opname Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Opname op afdeling Argo en gedwongen opname Inleiding In deze brochure geven wij u informatie over de

Nadere informatie

amalexis zorg ron d o m d y s l e x i e

amalexis zorg ron d o m d y s l e x i e k i n d e r e n e n j o n g e r e n amalexis zorg ron d o m d y s l e x i e Inhoudsopgave 1. Toegang tot onze zorg... 1 2. Eerste gesprek... 2 3. De verdere behandeling... 2 4. Privacy en kwaliteit...

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding... 5. Behandeling in de verzekerde zorg...7. (Neuro)psychologisch onderzoek...7. Psychiatrisch consult...7. Coaching...

Inhoudsopgave. Inleiding... 5. Behandeling in de verzekerde zorg...7. (Neuro)psychologisch onderzoek...7. Psychiatrisch consult...7. Coaching... Aanbod ViA 2016 Inhoudsopgave Inleiding... 5 Behandeling in de verzekerde zorg...7 (Neuro)psychologisch onderzoek...7 Psychiatrisch consult...7 Coaching...8 Re-integratie begeleiding...8 Mediation...8

Nadere informatie

Autisme in het gezin. Geerte Slappendel, psycholoog en promovenda Jorieke Duvekot, psycholoog en promovenda

Autisme in het gezin. Geerte Slappendel, psycholoog en promovenda Jorieke Duvekot, psycholoog en promovenda Autisme in het gezin Geerte Slappendel, psycholoog en promovenda Jorieke Duvekot, psycholoog en promovenda Disclosure belangen spreker Achtergrond Problemen in de sociale ontwikkeling: belangrijk kenmerk

Nadere informatie

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares Zorgprogramma Amares Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie Deze folder is bedoeld voor kinderen en jongeren die behandeling krijgen bij Amares. De folder is ook bedoeld voor ouder(s)/verzorger(s) die binnenkort

Nadere informatie

Diagnostiek en behandeling van jonge kinderen met autisme. Hogrefe Congres Amersfoort 13-11-2O12 Ina van Berckelaer-Onnes Universiteit Leiden

Diagnostiek en behandeling van jonge kinderen met autisme. Hogrefe Congres Amersfoort 13-11-2O12 Ina van Berckelaer-Onnes Universiteit Leiden Diagnostiek en behandeling van jonge kinderen met autisme Hogrefe Congres Amersfoort 13-11-2O12 Ina van Berckelaer-Onnes Universiteit Leiden Inhoud Autisme * recente inzichten * vroege onderkenning * vroege

Nadere informatie

EXECUTIEVE FUNCTIES. Congres DONDERDAG 5 JUNI 2014 JAARBEURS UTRECHT

EXECUTIEVE FUNCTIES. Congres DONDERDAG 5 JUNI 2014 JAARBEURS UTRECHT EXECUTIEVE FUNCTIES Kinderen en adolescenten met problemen met inhibitie, cognitieve controle, emotieregulatie, werkgeheugen, motivatie en zelfregulatie thuis en op school Congres DONDERDAG 5 JUNI 2014

Nadere informatie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie

Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Een verwijzing naar de polikliniek Kinderen Jeugdpsychiatrie Algemene informatie Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Doelgroep 1 Aanmelding 2 Intake 2 Uitslag/advies 3 Aanvullend onderzoek

Nadere informatie

Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen

Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen Rutger Jan van der Gaag & Iris Oosterling, gz-psycholoog 2006 Karakter pagina 1 Inhoud Autisme Vroege herkenning van autisme DIANE-project,

Nadere informatie

Module Diagnostiek van Angst en Gedragsproblemen

Module Diagnostiek van Angst en Gedragsproblemen Module Diagnostiek van Angst en Gedragsproblemen Multidimensionele diagnostiek van angst en angstgerelateerde gedragsproblemen bij mensen met verstandelijke beperkingen Deel 2: Werkboek dr. A.C. Pruijssers

Nadere informatie

polikliniek doorwerth en nijmegen verder met autisme dr. leo kannerhuis informatie voor cliënten, ouders en verwijzers centrum voor autisme maart 2012

polikliniek doorwerth en nijmegen verder met autisme dr. leo kannerhuis informatie voor cliënten, ouders en verwijzers centrum voor autisme maart 2012 polikliniek doorwerth en nijmegen informatie voor cliënten, ouders en verwijzers maart 2012 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Visie en missie dr leo kannerhuis Het Dr. Leo Kannerhuis

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de behandeling van volwassenen met een autismespectrum stoornis. Donderdag 23 januari 2014 Jaarbeurs Utrecht

Ontwikkelingen in de behandeling van volwassenen met een autismespectrum stoornis. Donderdag 23 januari 2014 Jaarbeurs Utrecht Ontwikkelingen in de behandeling van volwassenen met een autismespectrum Congres stoornis Donderdag 23 januari 2014 Jaarbeurs Utrecht Ontwikkelingen in de behandeling van volwassenen met een AUTISMESPECTRUMSTOORNIS

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij 2 Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ 3. mirro:

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

Kinderen met gehoor-, spraak- en/of taalproblemen

Kinderen met gehoor-, spraak- en/of taalproblemen Kinderen met gehoor-, spraak- en/of taalproblemen Afdeling Keel-, Neus- en Oorheelkunde Informatie voor verwijzers Kinderen met gehoor-, spraak- en/of taalproblemen Kinderen met problemen of vragen op

Nadere informatie

Behandeling bij Jongeren en Middelengebruik. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers

Behandeling bij Jongeren en Middelengebruik. Kinderen en Jeugdigen. Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling bij Jongeren en Middelengebruik Kinderen en Jeugdigen Informatie voor ouders/verzorgers Behandeling bij Jongeren en Middelengebruik Inleiding In deze brochure geven wij u informatie over de

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen Samenvatting Autismespectrumstoornissen Autismespectrumstoornissen zijn ontwikkelingsstoornissen die gekenmerkt worden door beperkingen in sociale omgang, de communicatie en de verbeelding. Ze gaan vaak

Nadere informatie

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten

MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten MedPsych Center (MPC) Voor klinische patiënten Brengt medische en psychische kennis samen MedPsych Center (MPC) voor klinische patiënten 1. Welkom 3 2. Voor welke patiënten is de MPU bedoeld? 3 3. Wachtlijst

Nadere informatie

De verschillen tussen Eerstelijns én Tweedelijns

De verschillen tussen Eerstelijns én Tweedelijns De verschillen tussen Eerstelijns én Tweedelijns & In de Bres biedt 'Eerstelijns Kortdurende Hulp' en 'Tweedelijns Specialistische Zorg', maar wat is het verschil? In Nederland ziet de zorgstructuur er

Nadere informatie

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009.

TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. TRANSMURAAL PROTOCOL PSYCHIATRIE Herziene versie mei/juni 2009. Werkafspraken De afdeling psychiatrie, gevestigd in het Academisch Psychiatrisch Centrum van het AMC, kent 4 zorglijnen: 1. Acute zorg 2.

Nadere informatie

Het psychosociaal kinderteam (PST)

Het psychosociaal kinderteam (PST) Het psychosociaal kinderteam (PST) Het bezoek van u en uw kind aan de kinderarts is aanleiding voor de kinderarts om de zorgen en vragen rondom uw kind te bespreken in het psychosociaal kinderteam. Deze

Nadere informatie

Een scherp oog voor detail? Gevoelig voor prikkels?

Een scherp oog voor detail? Gevoelig voor prikkels? Een scherp oog voor detail? Gevoelig voor prikkels? ASS-ist: diagnose en behandeling voor volwassenen met autisme Stel: u loopt telkens vast in uw werk, relaties of sociale contacten. Uw omgeving vraagt

Nadere informatie

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MAAK KENNIS MET DE SWAAI

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MAAK KENNIS MET DE SWAAI centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie MAAK KENNIS MET DE SWAAI De Swaai is een samenwerking tussen GGZ Friesland en Talant en biedt jongeren en volwassenen met zowel een verstandelijke

Nadere informatie

Centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie

Centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie Centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie Informatie voor cliënten, familie en betrokkenen Centrum voor kinder- en jeugdpsychiatrie Maelsonstraat 1 1624 NP HOORN 088 65 65 010 www.ggz-nhn.nl/jeugd www.ggz-nhn.nl

Nadere informatie

training van basis naar brug

training van basis naar brug training van basis naar brug een extra steuntje in de rug voor kinderen met autisme bij de overstap van de basisschool naar de brugklas een aanbod van de Polikliniek in Doorwerth informatie voor cliënten,

Nadere informatie

professionals in ontwikkeling

professionals in ontwikkeling www.ambiq.nl professionals in ontwikkeling [ samen werken aan innovatie ] Door onze krachten te bundelen kunnen we de kwaliteit van de zorg verder ontwikkelen, versterken we onze strategische positie en

Nadere informatie

Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ)

Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) Reglement Geestelijke gezondheidszorg (GGZ) geldig vanaf 1 januari 2015 575.774.000.000.1450 Pagina 1 van 13 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 Reglement GGZ 2015... 3 1.1. Het Reglement Geestelijke gezondheidszorg

Nadere informatie

Informatie over Comenius Kind en Jeugd

Informatie over Comenius Kind en Jeugd 1 2 Informatie over Comenius Kind en Jeugd Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. Wij mogen daarom met recht zeggen

Nadere informatie

De rol van school en samenwerking met hulpverlening. Anne-Freda Brouwer Gz-psycholoog / Systeemtherapeut Karakter, kinder- en jeugdpsychiatrie

De rol van school en samenwerking met hulpverlening. Anne-Freda Brouwer Gz-psycholoog / Systeemtherapeut Karakter, kinder- en jeugdpsychiatrie De rol van school en samenwerking met hulpverlening Anne-Freda Brouwer Gz-psycholoog / Systeemtherapeut Karakter, kinder- en jeugdpsychiatrie Casus Milan 13 jaar woont als enig kind bij zijn ouders Hij

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Maashorst helpt kinderen verder!

Maashorst helpt kinderen verder! Maashorst helpt kinderen verder! Inhoud Met goede hulp van buitenaf kunnen problemen worden opgelost. Maashorst is een betrouwbare partner met veel ervaring die u die hulp kan bieden. 5 Maashorst helpt

Nadere informatie

ERNSTIGE ENKELVOUDIGE DYSLEXIE. Diagnostiek en behandeling door Adelante audiologie & communicatie

ERNSTIGE ENKELVOUDIGE DYSLEXIE. Diagnostiek en behandeling door Adelante audiologie & communicatie ERNSTIGE ENKELVOUDIGE DYSLEXIE Diagnostiek en behandeling door Adelante audiologie & communicatie Ernstige Enkelvoudige Dyslexie Diagnostiek en behandeling Adelante audiologie & communicatie Bij schoolgaande

Nadere informatie

Keuzestage Ziekenhuispsychiatrie. Delta Zorgboulevard. informatie voor aios

Keuzestage Ziekenhuispsychiatrie. Delta Zorgboulevard. informatie voor aios Keuzestage Ziekenhuispsychiatrie Delta Zorgboulevard informatie voor aios Verdiepingsstage Ziekenhuispsychiatrie Delta Zorgboulevard De verdiepingsstage Ziekenhuispsychiatrie is een stage met een gevarieerd

Nadere informatie

Autismespectrumstoornissen bij volwassenen Een directief therapeutisch perspectief op behandeling en begeleiding

Autismespectrumstoornissen bij volwassenen Een directief therapeutisch perspectief op behandeling en begeleiding Autismespectrumstoornissen bij volwassenen Een directief therapeutisch perspectief op behandeling en begeleiding Richard Vuijk Klinisch psycholoog AutismeSpectrumNederland SARR Expertisecentrum Autisme

Nadere informatie

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

Twee zelfrapportagescreeningsvragenlijsten voor autismespectrumstoornissen bij volwassenen

Twee zelfrapportagescreeningsvragenlijsten voor autismespectrumstoornissen bij volwassenen o o r s p r o n k e l i j k a r t i k e l Twee zelfrapportagescreeningsvragenlijsten voor autismespectrumstoornissen bij volwassenen Een valideringsonderzoek e. h. h o r w i t z, s. s y t e m a, c. e.

Nadere informatie

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013 congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren dinsdag 4 juni 2013 www.voorzet.nl Programma congres 4 juni 2013 10.00-10.05 Opening Dagvoorzitter Dhr. Karel Bootsman Arbeidsdeskundige bij TATA

Nadere informatie

Geen idee wat je iq is? Snel duidelijkheid met intelligentietesten van Pluryn

Geen idee wat je iq is? Snel duidelijkheid met intelligentietesten van Pluryn Geen idee wat je iq is? Snel duidelijkheid met intelligentietesten van Pluryn Geen idee wat je IQ is? Marc is een jongen met complexe problemen. Om de juiste ondersteuning te krijgen wil hij weten wat

Nadere informatie

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING 1 Het protocol screening en diagnostiek 1.1 Algemene toelichting Attention-deficit/hyperactivity disorder (aandachtstekortstoornis met

Nadere informatie

Leg hoofdbehandelaarschap bij de psychiater

Leg hoofdbehandelaarschap bij de psychiater Leg hoofdbehandelaarschap bij de psychiater Publica tie Jaargan g Rubrie k Auteur Pagina' s Nr. 26-27 juni 2013 2013 Medisch Contact Artikelen Chris Vleugels 1448-1450 Regie in gespecialiseerde ggz hoort

Nadere informatie

Jaarverslag 2009-2014

Jaarverslag 2009-2014 Centrum voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie Jubileum Jaarverslag 2009-2014 Aventijn Pro Juventus Jubileum jaarverslag 2009-2014 / Pagina 1 Centrum voor levensloopproblematiek Voorwoord We gaan het op onze

Nadere informatie

Forensische problematiek en autisme Verslag KAN-congres 23 januari 2008

Forensische problematiek en autisme Verslag KAN-congres 23 januari 2008 Forensische problematiek en autisme Verslag KAN-congres 23 januari 2008 Autisme is een stoornis die op alle niveaus van intelligentie voorkomt. Voor zover bekend, is het niet te genezen maar mits de juiste

Nadere informatie

Maak kennis. met GGZ Friesland

Maak kennis. met GGZ Friesland Maak kennis met GGZ Friesland Psychische klachten hebben veel invloed op het dagelijks leven. Elke dag is een uitdaging en het is moeilijk om een normaal leven te leiden, contacten te onder houden, naar

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta

wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta Wie zijn we? Wijzer is het centrum voor ambulante behandeling van Amsta (voorheen DkJ). Wijzer biedt expertise op het gebied van ondersteuning en behandeling

Nadere informatie