Taalproblemen en epilepsie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Taalproblemen en epilepsie"

Transcriptie

1 Taalproblemen en epilepsie Taalproblemen mogelijk signaal voor epilepsie? auteurs mieke bessems-berkers LOGOPEDIST De intentie van dit artikel is om collega-logopedisten te informeren over de relatie tussen epilepsie en taalproblemen. In 1988 is er in dit tijdschrift voor het laatst geschreven over taalstoornissen en epilepsie. Hieruit kwam naar voren dat er een veelvormige relatie bestaat tussen taalstoornissen en epilepsie (Keyser, 1988). Inmiddels is er meer bekend over epilepsie, de verschillende epilepsiesyndromen en het effect van epilepsie op de spraak- en taalontwikkeling. In dit artikel geven de auteurs een overzicht van recente inzichten en theorieën over epilepsie, de verschillende epilepsiesyndromen waarbij taalproblemen voorkomen, en van de effecten van anti-epileptica op het kind met epilepsie waarmee de logopedist rekening dient te houden tijdens logopedische diagnostiek en behandeling bij kinderen met epilepsie. In de discussie komt aan de orde of er voor de logopedist een signalerende taak is weggelegd in het onderkennen van epilepsie. 06 kim brok LOGOPEDIST Epilepsie 1 op de 150 mensen heeft epilepsie. Dat zijn ruim mensen in Nederland. Epilepsie kan op iedere leeftijd voorkomen en ontstaan, maar in ongeveer 70% van de gevallen begint het voor of rond het 20e levensjaar (Epilepsiefonds, 2012). Een epilepsieaanval is het gevolg van een soort kortsluiting in de hersenen. Tijdens een aanval valt de controle over bepaalde lichaamsfuncties tijdelijk weg. Epilepsie is niet één ziekte, maar een aandoening met vele mogelijke oorzaken, verschijningsvormen en beloop. Epilepsie kan aangeboren zijn of later in het leven optreden. Epilepsieaanvallen verschillen in vorm, hevigheid, duur en frequentie, afhankelijk van de plek in de hersenen waar de aanval zich voordoet. Soms zijn de aanvallen zo subtiel dat ze nauwelijks worden opgemerkt. Epilepsieaanvallen worden grofweg verdeeld in de volgende twee categorieën: 1. Een focale aanval, waarbij er een ontlading is in één deel van de hersenen. 2. Een gegeneraliseerde aanval, waarbij de ontladingen zich gelijktijdig in beide hersenhelften voordoen. (Kempenhaeghe, 2012). Davis (2010) stelt dat epilepsie in verband kan worden gebracht met een afwijkende taalontwikkeling. Overvliet et al. (2010) concluderen dat nachtelijke epileptische activiteit veel gezien wordt bij kinderen die gediagnosticeerd zijn met een specifieke taalstoornis. Andersom worden taalachterstanden gezien bij verschillende epilepsiesyndromen die gekenmerkt worden door nachtelijke epileptische activiteit, namelijk bij Rolandische epilepsie, Nocturnal Frontal Lobe Epilepsy (NFLE), Electrical Status Epilepticus during Sleep (ESES), Continuous Spikes and Waves during Slow Sleep (CSWS) en het Landau-Kleffner syndroom (LKS) (Overvliet et al., 2010). Daarbij LOGOPEDIE JAARGANG 86

2 vermelden zij dat het nog onduidelijk is of de epileptische activiteit de oorzaak is van de taalstoornis, of dat het hier gaat om een syndroom waarbij taalproblemen en epilepsie beiden een uiting zijn van dezelfde stoornis. Volgens Caplan et al. (2010) heeft 25% van de kinderen tussen de zes en acht jaar met epilepsie, 33% van de kinderen met epilepsie tussen de acht en twaalf jaar en meer dan 50% van de kinderen tussen de twaalf en vijftien jaar last van taalproblemen. Epilepsiesyndromen Rolandische epilepsie Rolandische epilepsie is een van de meest voorkomende epilepsiesyndromen bij kinderen. Aanvallen bij kinderen met een Rolandische epilepsie komen voornamelijk s nachts voor (Overvliet et al., 2011a). Naast stoornissen in verschillende cognitieve domeinen worden voornamelijk expressieve taalstoornissen, leesproblemen en verminderde vloeiendheid in de spraak gezien. Tevens kan het taalbegrip zijn aangedaan (Ebus et al., 2011). Zij concluderen ook dat hoe hoger de frequentie van nachtelijke interictale (episodes tussen de aanvallen door) epileptiforme activiteit is bij kinderen met Rolandische epilepsie, hoe groter de kans op het voorkomen van een achterstand van enkele maanden op het gebied van het lezen van woorden en zinnen. Met epileptiforme activiteit wordt bedoeld dat tijdens de epileptische aanval in de hersenen ontladingen optreden die meestal in het EEG te zien zijn als pieken of piekgolven. Deze zogenoemde epileptiforme ontladingen komen niet alleen voor tijdens een aanval, maar (in lichtere vorm) ook daarbuiten (Epilepsiefonds, 2012). Kinderen met Rolandische epilepsie presteren slechter op fonologische en semantische subtests, terwijl het totaal IQ bij deze kinderen meestal wel binnen de normale grenzen valt. Momenteel is het nog onduidelijk waar deze taalstoornis vandaan komt. De Rolandische ontladingen ontstaan namelijk niet in de taalgebieden van de hersenen, maar in de motorisch-sensorische cortex. Hierdoor zou men eerder problemen in de motoriek verwachten dan problemen op het gebied van taal (Overvliet et al., 2011a). Overvliet et al. (2011b) zijn de eersten die aantonen dat er een substantieel percentage (17-21%) kinderen is dat al logopedie kreeg voordat de Rolandische epilepsie zich openbaarde. Nocturnal Frontal Lobe Epilepsy (NFLE), Continuous Spike Wave during Slow-wave-sleep (CSWS), Electrical Status Epilepticus during Sleep (ESES), Landau-Kleffner Syndrome (LKS) Deze syndromen vormen een spectrum van epilepsiesyndromen waarbij taalstoornissen voorkomen. Er is zeer weinig bekend over het neuropsychologische profiel van NFLE. De geringe informatie die er is, duidt op het bestaan van taalproblemen bij kinderen met deze vorm van epilepsie. Zo wordt door een aantal auteurs gesteld dat er sprake is van (ernstige) problemen in de verbale vloeiendheid en in het verbaal geheugen (Overvliet et al., 2010). De problemen op taalgebied lijken dus vooral voor te komen op expressief gebied. Over het algemeen laten zowel kinderen als volwassenen met frontaalkwab epilepsie problemen zien op het gebied van aandacht, vertraagde reacties, psychomotorische snelheid, motorische programmering en planning. De problemen op het gebied van verbale vloeiendheid komen vaker voor dan bij kinderen met temporaalkwab epilepsie (Patrikelis et al., 2009). CSWS is een vorm van epilepsie waarbij partiële- en gegeneraliseerde aanvallen gezien worden. CSWS gaat gepaard met neuropsychologische beperkingen; globale of selectieve achteruitgang van de cognitieve functies, motorische handicaps; ataxie (verstoringen van het evenwicht en de bewegingscoördinatie), dyspraxie (problemen bij het plannen en coördineren van motorische handelingen), dystonie (motorische stoornissen, aanhoudende samentrek- IN HET KORT king van spieren of spiergroepen en/of herhaalde bewegingen) of unilaterale beperkingen. Bij CSWS worden typische EEGbeelden gezien bestaande uit vrijwel continue epileptische ontladingen tijdens de slaap (Nieuwenhuis & Nicolai, 2006). Patiënten met dit beeld laten over het algemeen een verstandelijke beperking, epileptische aanvallen en een globale algehele achteruitgang zien. Geheugenproblemen zijn veelvoorkomend doordat de bijna continue ontladingen in slaap ervoor zorgen dat er geen consolidatie is van het geheugen. Op taalgebied wordt een afasie beschreven na een aanvankelijk relatief normale taalontwikkeling (knik in de taalontwikkeling) (Hughes, 2011). ESES bestaat uit continue paroxysmale (aanvalsgewijze) ontladingen in het brein tijdens de slaap. ESES kan een aantal maanden of jaren duren en ontstaat in een typisch belangrijke ontwikkelingsperiode van kinderen, namelijk in de leeftijd van 3 tot 14 jaar oud. ESES kan bij verschillende epilepsiesyndromen voorkomen en openbaart zich het meest bij twee specifiek leeftijdgebonden en zelfbeperkende ziektebeelden; LKS en CSWS (Scholtes et al., 2005). Bij patiënten met ESES worden vaak taalproblemen, zowel receptief als expressief, gevonden (Overvliet et al., 2010). LKS wordt ook wel verworven kinderafasie met epilepsie genoemd (Svoboda, 2004). Het wordt gekarakteriseerd door ernstige taalproblemen en taalachteruitgang, geassocieerd met de start van nachtelijke epileptiforme activiteit (Overvliet et al., 2010). Ongeveer tweederde van de kinderen met LKS heeft last van epileptiforme activiteit in één en soms in beide hersenhelften, voorname- Epilepsie bij kinderen kan blijvende, fluctuerende en reversibele verstoringen in de taalontwikkeling teweegbrengen (Overvliet et al., 2010). Een aantal specifieke epilepsiesyndromen wordt belicht. Met name epilepsiesyndromen met nachtelijke aanvallen hangen vaak samen met taalstoornissen. Onderkenning hiervan en van mogelijke bijwerkingen van anti-epileptica kan bijdragen aan tijdige diagnostiek en adequate behandeling. De auteurs wijzen op de mogelijke rol van de logopedist, samen met andere hulpverleners en de ouders van het kind, in de vroegsignalering. NUMMER 03, maart

3 08 lijk in het gebied dat verantwoordelijk is voor het verwerken en ontwikkelen van taal. Deze epileptische activiteit is te zien op een EEG, in het bijzonder wanneer het kind slaapt (Stichting Epilepsie Netwerk, 2010). Na een periode van normale spraak- en taalontwikkeling is er een progressief verlies van de receptieve taal. De meest voorkomende vorm van taalstoornis bij LKS is verbale agnosie (Nieuwenhuis & Nicolai, 2006). Ouders merken op dat het kind geleidelijk steeds minder op spreken reageert. Het kind lijkt doof te worden. Dit kan ook abrupt ontstaan (Deonna et al., 2009). Doofheid of slechthorendheid worden uitgesloten door Brainstem Auditory Evoked Potential onderzoek (BAEP), waarmee de reactie van de hersenen op een prikkel van het gehoorsysteem gemeten wordt. Hiermee wordt informatie verkregen over het functioneren van de gehoorzenuw. Er wordt een normaal gehoor gevonden, in ieder geval tot de thalamus (Metz-Lutz, 2009). Het kind houdt op met het begrijpen en reageren op spraak, geluiden en klanken. Het kind kan moeite hebben met het uiten van spontane spraak. Wat er gezegd wordt, lijkt dan vaak stereotiep met veel perseveraties en parafasieën. Er kan ook verlies zijn van spontane mimiek. Zelfs de mogelijkheid om gebarentaal te gebruiken lijkt verloren te gaan (Svoboda, 2004). LKS kan gepaard gaan met gedragsproblemen of psychische problemen, zoals hyperactiviteit, agressiviteit en depressies. LKS wordt ook wel verward met Autisme Spectrum Stoornis (Svoboda, 2004). Tussen het derde en het zevende levensjaar worden meestal de eerste verschijnselen opgemerkt. Daarna wisselen perioden van verbetering en achteruitgang elkaar af (Nieuwenhuis & Nicolai, 2006). Behandeling met anti-epileptica is over het algemeen effectief om de aanvallen onder controle te krijgen. Echter, de afasie verdwijnt hierdoor niet (Svoboda, 2004). TOEPASBAARHEID IN DE PAKTIJK Aangezien kinderen met taalproblemen vaak bekend zijn bij de logopedist is er, naar onze mening, voor logopedisten een signalerende en soms ook behandelende taak weggelegd. In sommige gevallen heeft het kind met epilepsie en taalproblemen al geruime tijd logopedie, maar is de epilepsie, die de taalproblemen veroorzaakt of in stand houdt, nog niet ontdekt. Logopedisten die tijdens hun behandeling merken dat een kind onvoldoende vorderingen maakt zullen, na het lezen van dit artikel, alert zijn op signalen die kunnen duiden op epilepsie en kunnen verder (neurologisch) onderzoek adviseren. Vroegtijdige onderkenning van taalstoornissen gevolgd door adequate diagnostiek en daaraan gekoppelde begeleiding en behandeling, hebben een gunstig effect op de taalontwikkeling, de cognitieve ontwikkeling en de sociaal-emotionele ontwikkeling van het kind (Goorhuis-Brouwer, 2000). Het is daarom van belang om te weten wanneer de epilepsie en de taalproblemen zijn ontstaan. Informatie over de soort epilepsie, de lokalisatie of het epilepsiesyndroom is nodig om in de literatuur informatie te vinden over het verloop van de aanvallen, de bijkomende stoornissen en de prognose. Deze informatie is waardevol voor de inhoud van de logopedische behandeling. Kennis over de duur van de epilepsie kan helpen bij het opstellen van een prognose met betrekking tot de bijbehorende taalproblemen. Over het algemeen kan gesteld worden dat hoe langer de duur van de epilepsie, hoe groter de bijkomende problemen zijn en dus hoe ernstiger de taalproblemen kunnen zijn (Papavasiliou, 2005). Daarnaast is het van belang dat de logopedist alert is op epilepsie waarbij de aanvallen vooral s nachts optreden. Zoals beschreven wordt in dit artikel, zijn er epilepsiesyndromen waarbij taalproblemen samenhangen met nachtelijke epilepsie. Er zijn hypotheses die beweren dat de nachtelijke epileptische activiteit de aanleg verstoort van netwerkverbindingen die zorg dragen voor een goede consolidatie van de geleerde taalvaardigheden. Hier is echter nog geen sluitend bewijs voor gevonden (Tononi, 2006) en (Overvliet et al., 2010). Van anti-epileptica weten we dat een aantal veelvoorkomende bijwerkingen van invloed zijn op de algehele ontwikkeling en de taalontwikkeling van het kind. Zo hebben veel kinderen die anti-epileptica gebruiken last van vermoeidheid, sufheid en concentratieproblemen. Dit kan leiden tot leerproblemen en problemen in de taalontwikkeling en de cognitieve ontwikkeling. Indien de logopedist dit constateert, kan met de neuroloog overlegd worden of een verandering mogelijk is naar een anti-epileptica dat deze bijwerkingen minder veroorzaakt. Wanneer een kind hinder ondervindt van absences of epileptische activiteit in waak kan dit de testresultaten negatief beïnvloeden. De logopedist dient het kind uiterst alert te observeren en zich te realiseren dat een kind tijdens een absence de aangeboden informatie en verzoeken niet kan verwerken. Daarnaast kan een kind dat last heeft van veel epileptische activiteit, sneller moe zijn, hetgeen vanzelfsprekend van invloed is op de uitkomst van de testresultaten, de behandeling en de prognose van de logopedische interventie. In een signaleringskaart geven de auteurs handvatten om de signalen, die kunnen duiden op epilepsie, te herkennen (zie figuur 1). Geleidelijk aan vermindert de aandoening. De aanvallen houden op (door het gebruik van anti-epileptica) en het EEG wordt vaak normaal. Dit gebeurt meestal rond het 10e levensjaar. Het doel van de behandeling met anti-epileptica is het onder controle krijgen van de epileptische aanvallen en de epileptische activiteit in de hersenen. Meestal leidt het gebruik van deze medicijnen niet tot het verbeteren van de taal, zelfs niet als het EEG een normaal beeld vertoont. Svoboda et al. schrijven dat kinderen met LKS het best functioneren op een school waar men gewend is te werken met kinderen met een afasie. Spraak- en taaltherapie is onmisbaar en moet zich richten op het onderzoeken van de spraak- en taal en het evalueren daarvan. LOGOPEDIE JAARGANG 86

4 In de meeste gevallen zal het kind met LKS een alternatieve manier van communiceren aangeleerd moeten worden, zoals het gebruik van gebarentaal. Het gebruik van een multisensorische aanpak, een combinatie van gebarentaal, liplezen, geschreven taal en communicatieborden, kan het kind met ernstige communicatieproblemen helpen. In de beginfase kunnen de meeste kinderen niet zingen of gecontroleerd foneren. Door logopedische behandeling beginnen ze weer spraakbewegingen en klanken te imiteren. Zeer weinig patiënten herstellen tot normale taal. De mate van herstel hangt onder andere af van de leeftijd waarop de aanvallen zijn begonnen. Hoe jonger het kind was bij het ontstaan van de aanvallen, hoe slechter de prognose. Enkele patiënten zullen altijd afhankelijk blijven van een alternatieve vorm van communicatie (Svoboda, 2004). Absence epilepsie Absences uiten zich door een ernstige bewustzijnsdaling. Het kind geeft bijvoorbeeld geen respons op commando s en het heeft geen herinnering aan gebeurtenissen tijdens de absence. Tijdens een absence zijn de ogen open en heeft het kind een starende blik. Ook kunnen tijdens bewustzijnsdalingen automatismen voorkomen (Crunelli&Leresche, 2002). Wanneer een kind absences heeft, is dit vaak in de leeftijd van drie tot acht jaar ontstaan. Er is een piek in de leeftijd rondom zes tot zeven jaar. Over het algemeen komen absences in een hoge frequentie per dag voor. Het aantal kan oplopen tot 200 keer per dag. De absences ontstaan spontaan, niet door visuele of andere sensorische prikkels (Crunelli & Leresche, 2002). De oorzaak van absences op kinderleeftijd is nog niet precies bekend. Waarschijnlijk bestaat er een genetische aanleg voor absences. Daarnaast zou ook de rijping van de hersenen een rol spelen (Schieving, 2009). Bij afwezigheid van een metabole of neuro(patho) logische afwijking, verdwijnen in 70% van de gevallen de absences rond de adolescentie. Onder de leeftijd van jaar komen absences jaarlijks voor bij twee tot acht op de kinderen (Crunelli&Leresche, 2002). Door Pavone et al. is onderzoek gedaan naar NUMMER 03, maart 2014 de neuropsychologische vaardigheden van kinderen met absence epilepsie. Er werden verschillende problemen gevonden op het gebied van algemene cognitieve functies en visueel ruimtelijke vaardigheden. Het verbaal geheugen en de taalvaardigheden bleven daarbij goed behouden. Patiënten waarbij de aanvallen al op jonge leeftijd begonnen, lijken ernstiger cognitieve problemen te ervaren (Pavone et al., 2001). Uit onderzoek blijkt dat jong volwassenen die in hun kindertijd last hadden van absences vaker problemen laten zien op sociaal gebied en dat zij vaker last hebben van psychische stoornissen dan gemiddeld. Deze jong volwassenen zouden vaker speciaal onderwijs hebben genoten, behaalden Logopedische behandeling van kinderen met nachtelijke epilepsie zou wellicht hun vaardigheden in de verbale domeinen kunnen verbeteren benedengemiddelde resultaten op school en doubleerden vaker dan gemiddeld. De problemen op bovengenoemde gebieden zijn significant groter bij mensen met een continue slechte aanvalscontrole dan bij mensen waarbij tot een goede aanvalscontrole is gekomen (Caplan et al., 2008). Anti-epileptica Anti-epileptica (AED) hebben niet alleen effect op een specifiek gedeelte van het brein. Integendeel, zij beïnvloeden het gehele brein en vele functies (Svoboda, 2004). Antiepileptica kunnen bijwerkingen hebben op cognitie en gedrag, wat ook weer invloed kan hebben op spraak en taal. Echter de verschillende medicijnen variëren qua bijwerkingen en hevigheid van de bijwerking (Nicolai, 2009). Wanneer een patiënt een hoge dosis krijgt, of erg gevoelig is voor een medicijn, kan de spraak langzaam, onduidelijk of aarzelend worden en het algehele denkproces (inclusief spraak- en taal proces) negatief beïnvloed worden. Het auditieve geheugen kan verzwakken en wanneer er reeds bestaande taalproblemen zijn, kunnen deze verergeren (Svoboda, 2004). Hieronder worden vaak voorkomende bijwerkingen van anti-epileptica beschreven, die spraak- en/ of taal kunnen beïnvloeden. Er is gekeken naar de meest voor geschreven AED bij kinderen (Schieving, 2009). Speekselvloed Sufheid/ vermoeidheid Duizeligheid Nasofaryngitis Amnesie Cognitieve problemen Verminderd reactie- en concentratievermogen Ataxie Andere bijwerkingen die vaak voorkomen bij de verschillende anti-epileptica: Langzame spraak Onduidelijke spraak Aarzelende spraak Monotone spraak (Svoboda, 2004) en (FarmacotherapeutischKompas, 2012) Er wordt bij elke individuele patiënt gezocht naar een medicijn dat nieuwe epilepsieaanvallen kan voorkomen met zo min mogelijk bijwerkingen. Het doel van de medicijnen is schade als gevolg van een epilepsieaanval beperken. Daarbij kan het gaan om directe fysieke schade die ontstaat tijdens een aanval, maar ook om een negatieve invloed op de algehele ontwikkeling als gevolg van de aanval. Deze negatieve gevolgen moeten worden afgewogen tegen de belasting van het innemen van medicijnen en de mogelijke bijwerkingen (Schieving, 2009). Uit bovenstaande blijkt dat de bijwerkingen van anti-epileptica van invloed kunnen zijn op het cognitief functioneren van het kind. Bij de geneesmiddelen topiramaat en zonisamide zijn specifieke taalstoornissen beschreven die weer afnemen als de medicatie wordt gestaakt. Het betreft hier met name de verbale vloeiendheid (Marino et al., 2012), (Gross-Tsur et al., 2004) en (Ojemann et al., 2001). Cognitie en taalontwikkeling 9

5 10 SIGNALERINGSKAART Wanneer je als logopedist niet weet waar de taalproblemen vandaan komen, dan kun je onderstaande lijst raadplegen om te beoordelen of er signalen zijn die doen denken aan (nachtelijke) epileptische activiteit: 1 Boekt het kind, ondanks logopedische behandeling, onvoldoende vorderingen op het gebied van de taalontwikkeling? 2 Zijn er slaapproblemen? 3 Zijn er afwezigheden (absences)? Vraag dit aan ouders maar wees hier zelf ook alert op tijdens contactmomenten met het kind. 4 Zijn er (duidelijke) concentratieproblemen? 5 Zijn er (duidelijke) problemen op het gebied van het geheugen? 6 Zijn de taalproblemen voornamelijk van expressieve aard? 7 Zijn er beperkingen in de verbale vloeiendheid? 8 Is er sprake van een knik in de taalontwikkeling? FIGUUR 1. Signaleringskaart Er zijn hypotheses die beweren dat de nachtelijke epileptische activiteit de aanleg verstoort van netwerkverbindingen die zorg dragen voor een goede consolidatie van de geleerde taalvaardigheden Mieke Bessems is sinds 2010 werkzaam als logopedist binnen Kempenhaeghe. Zij heeft de opleiding SPH afgerond en is jaren werkzaam geweest als persoonlijk begeleider op woongroepen voor mensen met een verstandelijke beperking. Daarna heeft zij een verkorte opleiding logopedie gevolgd en deze in 2009 afgerond. Ze heeft veel ervaring met het werken met mensen met een verstandelijke beperking. Binnen Kempenhaeghe diagnosticeert en behandelt zij zowel kinderen als volwassenen en ouderen met een vorm van epilepsie. Daarnaast doet zij logozijn met elkaar verbonden. Een goede cognitieve ontwikkeling is het fundament voor een goede taalontwikkeling. Later in de kindertijd speelt taalontwikkeling een belangrijke rol bij de cognitieve ontwikkeling: als de taalontwikkeling verstoord wordt op een bepaalde leeftijd, is dat ook van invloed op de verdere cognitieve ontwikkeling van het kind. Om die reden kan logopedie zeer belangrijk zijn (Overvliet et.al, 2011c). Discussie Dit artikel beoogt collega-logopedisten te informeren over de relatie tussen epilepsie en taalproblemen. De auteurs van dit artikel realiseren zich dat de meeste logopedisten, die werkzaam zijn in bijvoorbeeld een eerstelijns logopediepraktijk, niet dagelijks met epilepsie geconfronteerd worden. Toch is het, naar de mening van de auteurs, van groot belang dat ook zij basiskennis hebben over (nachtelijke) epilepsie en de gevolgen daarvan op de (spraak- en taal)ontwikkeling van een kind. Momenteel komt het in de praktijk voor dat kinderen gediagnosticeerd worden met een taalstoornis terwijl achteraf blijkt dat dit kind een epilepsiesyndroom heeft. Een substantieel percentage van de kinderen met Rolandische epilepsie (17-21%) kreeg al logopedie in verband met taalproblemen voordat de epilepsie zich manifesteerde (Overvliet et al., 2011b). Gezien de relatie tussen taalproblemen en nachtelijke epilepsie lijkt het waardevol om, bijvoorbeeld in de logopedische anamnese, te vragen naar slaapproblemen. Indien dit het geval is, zou met een epileptoloog (een neuroloog gespecialiseerd in epilepsie) overlegd kunnen worden. Hier kan een signalerende taak liggen voor logopedisten. De auteurs van dit artikel hopen dat dit artikel bijdraagt aan het vergroten van de alertheid op epilepsie bij kinderen met een taalachterstand. Tijdens het schrijven van dit artikel werd duidelijk dat er nog veel onbekend is over wat de precieze gevolgen van epilepsie zijn op de spraak- en taalontwikkeling van kinderen. De auteurs pleiten voor meer wetenschappelijk onderzoek naar de logopedische behandelmogelijkheden, de prognose, de leerbaarheid en naar de effecten van taaltraining bij kinderen met epilepsie. Het is denkbaar dat vroege diagnostiek leidt tot een betere prognose op taalgebied en dat dit wellicht vraagt om een andere therapeutische benadering. Logopedische behandeling van kinderen met nachtelijke epilepsie zou wellicht hun vaardigheden in de verbale domeinen kunnen verbeteren. Andersom, als kinderen onbegrepen achterblijven in hun ontwikkeling, of verminderd presteren op het gebied van de verbale vaardigheden, zou het klinisch belangrijk kunnen zijn om een EEG te maken tijdens de slaap om onverwachte epileptische ontladingen op te sporen en zo mogelijk te behandelen (Overvliet et al., 2011c). Auteurs Kim Brok is sinds 2011 werkzaam als logopedist bij Kempenhaeghe. Hier voert zij logopedische diagnostiek en behandeling uit bij mensen met een vorm van epilepsie. Ook diagnosticeert en behandelt zij kinderen, volwassenen en ouderen met een verstandelijke beperking en epilepsie. Daarnaast doet zij logopedisch onderzoek bij kinderen met neurologische leerstoornissen. Naast haar werk binnen Kempenhaeghe werkt zij sinds haar afstuderen in 2007 als all-round logopedist in een vrije vestiging en heeft zij veel ervaring opgebouwd in het behandelen van kinderen met spraak- en taalproblemen. LOGOPEDIE JAARGANG 86

6 pedisch onderzoek bij kinderen met neurologische leerstoornissen. Ook is ze gespecialiseerd in sensorische informatieverwerking. Medeauteurs A.J.A. de Louw, neuroloog Kempenhaeghe. G.M. Overvliet, neuroloog in opleiding. I.Y. Tan, hoofd behandeling Zorg & Dienstverlening Kempenhaeghe. Correspondentie Kempenhaeghe, afdeling logopedie, Sterkselseweg 65, 5591 VE HEEZE. Dankwoord Onze dank gaat uit naar Francis Tan (hoofd behandeling Zorg & Dienstverlening Kempenhaeghe), Geke Overvliet (neuroloog in opleiding), Anton de Louw (neuroloog Kempenhaeghe), Hans Vles (kinderneuroloog Kempenhaeghe), Jos Hendriksen (klinisch psycholoog Kempenhaeghe), Jacqueline Goudswaard (logopedist Stichting Epilepsie Instellingen Nederland), Saskia Aussems (logopedist de Berkenschutse) en Irene Gijselhart (medisch bibliothecaris Kempenhaeghe). LITERATUURLIJST > Caplan, R., Levitt, J., Siddarth, P., Wu, K.N., Gurbani, S., Shields, W.D. & Sankar, R. (2010) Language and brain volumes in children with epilepsy. Epilepsy & behavior : E&B 17, 3, > Caplan, R., Siddarth, P. (2008) Childhood absence epilepsy: Behavioral, cognitive and linguistic comorbidities. Epilepsia, 49, > Crunelli, V. & Leresche, N. (2002) Childhood absence epilepsy: genes, channels, neurons and networks. Nature reviews Neuroscience 3, 5, > Davis, W. (2010) Epilepsy and language: What do we know? What do we want to know? Epilepsy & behavior : E&B 17, 4, 585. > Deonna, T., Prelaz-Girod, A.C., Mayor-Dubois, C. & Roulet-Perez, E. (2009) Sign language in Landau-Kleffner syndrome. Epilepsia 50 Suppl 7, > Ebus, S.C., Overvliet, G.M., Arends, J.B. & Aldenkamp, A.P. (2011) Reading performance in children with rolandic epilepsy correlates with nocturnal epileptiform activity, but not with epileptiform activity while awake. Epilepsy & behavior : E&B 22, 3, > Epilepsiefonds. ( ). > FarmacotherapeutischKompas. Farmacotherapeutisch Kompas. ( ). > Goorhuis-Brouwer, S.M., Schaerlaekens, A.M. (2000) Handboek Taalontwikkeling, Taalpathologie en Taaltherapie bij Nederlandssprekende kinderen. Utrecht: de Tijdstroom. > Gross-Tsur, V., Shalev, R.S. (2004) Reversible language regression as an adverse effect of topiramate treatment in children. Neurology 62, 2, > Hughes, J.R. (2011) A review of the relationships between Landau-Kleffner syndrome, electrical status epilepticus during sleep, and continuous spike-waves during sleep. Epilepsy & behavior : E&B 20, 2, > Kempenhaeghe. ( ). > Keyser (1988) Taalstoornissen en epilepsie. Logopedie en Foniatrie 60, > Marino, S.E., Pakhomov. S.V., Han, S., Anderson, K.L., Ding, M., Eberly, L.E., Loring, D.W., Hawkins-Taylor, C., Rarick, J.O., Leppik, I.E., Cibula, J.E., Birnbaum, A.K. (2012) The effect of topiramate plasma concentration on linguistic behaviour, verbal recall and working memory. Epilepsy & behavior : E&B 24, 3, > Metz-Lutz, M.N. (2009) The assessment of auditory function in CSWS: lessons from long-term outcome. Epilepsia 50 Suppl 7, > Nicolai, J. (2009) Bijwerkingen van anti-epileptica op cognitie en gedrag Verantwoorde epilepsiezorg 07, 3, > Nieuwenhuis, L. & Nicolai, J. (2006) The pathophysiological mechanisms of cognitive and behavioral disturbances in children with Landau-Kleffner syndrome or epilepsy with continuous spike-and-waves during slow-wave sleep. Seizure : the journal of the British Epilepsy Association 15, 4, > Ojemann, L.M., Ojemann, G.A., Dodrill, C.B., Crawford, C.A., Holmes, M.D., Dudley, D.L. (2001) Language disturbances as side effects of topiramate and zonisamide therapy. Epilepsy & behavior : E&B 2, 6, > Overvliet, G.M., Aldenkamp, A.P., Klinkenberg, S., Nicolai, J., Vles, J.S., Besseling, R.M. & Hendriksen, J. (2011a) Correlation between language impairment and problems in motor development in children with rolandic epilepsy. Epilepsy & behavior : E&B 22, 3, > Overvliet, G.M., Aldenkamp, A.P., Klinkenberg, S., Vles, J.S. & Hendriksen, J. (2011b) Impaired language performance as a precursor or consequence of Rolandic epilepsy? Journal of the neurological sciences 304, 1-2, > Overvliet, G.M., Besseling, R.M., Vles, J.S., Hofman, P.A., Backes, W.H., van Hall, M.H. & Aldenkamp, A.P. (2010) Nocturnal epileptiform EEG discharges, nocturnal epileptic seizures, and language impairments in children: review of the literature. Epilepsy & behavior : E&B 19, 4, > Overvliet, G.M., Besseling, R.M., Vles, J.S., Hofman, P.A., van Hall, M.H., Backes, W.H. & Aldenkamp, A.P. (2011c) Association between frequency of nocturnal epilepsy and language disturbance in children. Pediatric neurology 44, 5, > Papavasiliou A., D.M., H. Bazigou, C. Kotsalis, E. Paraskevoulakos (2005) Written language skills in children with benign childhood epilepsy with centrotemporal spikes. Epilepsy & Behavior 6, > Patrikelis, P., Angelakis, E. & Gatzonis, S. (2009) Neurocognitive and behavioral functioning in frontal lobe epilepsy: a review. Epilepsy & behavior : E&B 14, 1, > Pavone, P., Bianchini, R., Trifiletti, R.R., Incorpora, G., Pavone, A. & Parano, E. (2001) Neuropsychological assessment in children with absence epilepsy. Neurology 56, 8, > Schieving, J.H. ( ). > Scholtes, F.B., Hendriks, M.P. & Renier, W.O. (2005) Cognitive deterioration and electrical status epilepticus during slow sleep. Epilepsy & behavior : E&B 6, 2, > StichtingEpilepsieNetwerk. Stichting Epilepsie Netwerk. ( ). > Svoboda, W.B. (2004) Childhood epilepsy: language, learning and emotional complications. Cambridge University Press. > Tononi G., C.C. (2006) Sleep function and synaptic homeostasis. Sleep medicine reviews 10, NUMMER 03, maart

Kinderepilepsie in beeld. Nynke Doornebal Kinderarts - kinderneuroloog

Kinderepilepsie in beeld. Nynke Doornebal Kinderarts - kinderneuroloog Kinderepilepsie in beeld Nynke Doornebal Kinderarts - kinderneuroloog Kenmerken van epilepsie: 1. Excessieve ontlading van populatie neuronen 2. Onwillekeurige, aanvalsgewijs optredende motorische, sensibele,

Nadere informatie

Kinder epilepsie syndromen. Mieke Daamen Verpleegkundig specialist Kempenhaeghe

Kinder epilepsie syndromen. Mieke Daamen Verpleegkundig specialist Kempenhaeghe Kinder epilepsie syndromen Mieke Daamen Verpleegkundig specialist Kempenhaeghe Opbouw presentatie Korte kennistoets 3 casus Heb je vragen, stel ze gerust! Korte kennistoets Hoe vaak komt epilepsie bij

Nadere informatie

Hersenbeschadiging Het CSWS syndroom ontstaat gemakkelijker wanneer er sprake is van een beschadiging in de. deze tekst kunt u nalezen op

Hersenbeschadiging Het CSWS syndroom ontstaat gemakkelijker wanneer er sprake is van een beschadiging in de. deze tekst kunt u nalezen op CSWS-syndroom Wat is het CSWS syndroom? Het CSWS syndroom is een ernstig epilepsie syndroom waarbij er tijdens de diepe slaap vrijwel voortdurend epileptische activiteit aanwezig is in de hersenen. Hoe

Nadere informatie

Zes - Traps Raket. Epidemiologie. Classificatie van aanvallen en epilepsiesyndromen. Epidemiologie. Epilepsie ja/nee

Zes - Traps Raket. Epidemiologie. Classificatie van aanvallen en epilepsiesyndromen. Epidemiologie. Epilepsie ja/nee Epidemiologie Classificatie van en epilepsiesyndromen Joost Nicolai Sepion 12 juni 2009 Incidentie epilepsie: 50 per 100.000 (NL 7.500 per jaar) Prevalentie epilepsie: 5-10 per 1.000 (NL: 75.000-150.000)

Nadere informatie

EPILEPSIE. Epilepsie en verstandelijke beperking Gespecialiseerde kennis: hypothalamus hamartoom

EPILEPSIE. Epilepsie en verstandelijke beperking Gespecialiseerde kennis: hypothalamus hamartoom EPILEPSIE Epilepsie en verstandelijke beperking Gespecialiseerde kennis: hypothalamus hamartoom Epilepsie en verstandelijke beperking Gespecialiseerde kennis: hypothalamus hamartoom Het epilepsiecentrum

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr Ellen Gerrits, logopedist Congres TaalStaal 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep

Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr Ellen Gerrits, logopedist Congres TaalStaal 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr, logopedist Congres 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep Over welke kinderen praten we vandaag? Engels: Specific Language Impairment: Is SLI wel zo

Nadere informatie

Kinderen met hoofd-/hersenletsel

Kinderen met hoofd-/hersenletsel Patiënteninformatie Kinderen met hoofd-/hersenletsel 1234567890-terTER_ Kinderen met hoofd-/hersenletsel U heeft een afspraak in Tergooi gehad voor meer informatie over hoofd-/hersenletsel bij uw kind.

Nadere informatie

Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen.

Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen. Slaapwandelen Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen. Hoe wordt slaapwandelen ook wel genoemd?

Nadere informatie

Informatie lichttraumatisch hoofd-/hersenletsel

Informatie lichttraumatisch hoofd-/hersenletsel Informatie lichttraumatisch hoofd-/hersenletsel PATIENTENINFORMATIE AAN VOLWASSENEN MET LICHT TRAUMATISCH HOOFD-/HERSENLETSEL U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval

Nadere informatie

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Definitie slaap Terugkerende toestand Van verminderd bewustzijn En tot rust komen van het lichaam Waaruit men vlot gewekt kan worden Representation of consciousness

Nadere informatie

Opbouw presentatie. Korte kennisquiz. Kinder epilepsie syndromen. Korte kennisquiz 4 Casussen. Hebje vragen, stelzegerust!

Opbouw presentatie. Korte kennisquiz. Kinder epilepsie syndromen. Korte kennisquiz 4 Casussen. Hebje vragen, stelzegerust! Kinder epilepsie syndromen Joke Creemers en Mieke Daamen Verpleegkundig specialist Kempenhaeghe Korte kennisquiz 4 Casussen Opbouw presentatie Hebje vragen, stelzegerust! Korte kennisquiz 1 Hoe vaak komt

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar Ontslagadvies bij licht traumatische hersenletsel bij kinderen t/m 5 jaar ONTSLAGADVIES BIJ LICHT TRAUMATISCH HERSENLETSEL BIJ KINDEREN T/M 5 JAAR INLEIDING Uw kind heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Patiënteninformatie Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Informatie over mobilisatie na een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Inhoudsopgave Pagina Algemeen 4 Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Taal in het Kleuterbrein EEG in de praktijk

Taal in het Kleuterbrein EEG in de praktijk Taal in het Kleuterbrein EEG in de praktijk Nina Davids & Judith Pijnacker - senior onderzoekers Petra van Alphen - projectleider Expertise & Innovatie, PonTeM Taal in het Kleuterbrein Waarom EEG? Wat

Nadere informatie

Epilepsie en het schoolgaande kind Programma voor schoolgaande kinderen met ontwikkelingsproblemen ten gevolge van epilepsie

Epilepsie en het schoolgaande kind Programma voor schoolgaande kinderen met ontwikkelingsproblemen ten gevolge van epilepsie EPILEPSIE Epilepsie en het schoolgaande kind Programma voor schoolgaande kinderen met ontwikkelingsproblemen ten gevolge van epilepsie Het programma Epilepsie en het schoolgaande kind van het epilepsiecentrum

Nadere informatie

Wegwijs in afasie voor beginnend personeel bij neurologie Inhoudelijke aspecten van afasie

Wegwijs in afasie voor beginnend personeel bij neurologie Inhoudelijke aspecten van afasie Wegwijs in afasie voor beginnend personeel bij neurologie Inhoudelijke aspecten van afasie 1 Wat ik zeggen wil Eigenlijk wil ik zeggen, wat de bloemen mij zeiden, die ik kreeg, toen ik weer een dagje thuis

Nadere informatie

Syndroom van Lennox-Gastaut

Syndroom van Lennox-Gastaut Syndroom van Lennox-Gastaut Wat is het syndroom van Lennox-Gastaut? Het syndroom van Lennox-Gastaut is een ernstig epilepsiesyndroom bij jonge kinderen wat gekenmerkt wordt door verschillende soorten epilepsie

Nadere informatie

Globaal gezien zijn er twee vormen van epilepsie; primaire en secundaire epilepsie:

Globaal gezien zijn er twee vormen van epilepsie; primaire en secundaire epilepsie: Epilepsie bij honden Epilepsie bij de hond is een redelijk vaak voorkomend neurologisch probleem bij de hond. De aandoening gaat gepaard met min of meer heftige epileptiforme aanvallen. Deze aanvallen

Nadere informatie

Koortsconvulsies: hoe zat het ook al weer? Oebo Brouwer, kinderneuroloog UMCG

Koortsconvulsies: hoe zat het ook al weer? Oebo Brouwer, kinderneuroloog UMCG Koortsconvulsies: hoe zat het ook al weer? Oebo Brouwer, kinderneuroloog UMCG Definitie (Epileptische) aanvallen bij koorts zonder infectie van het centrale zenuwstelsel of een andere specifieke oorzaak

Nadere informatie

Myoclonische absence epilepsie

Myoclonische absence epilepsie Myoclonische absence epilepsie Wat is myoclonische absence epilepsie? Myoclonische absence epilepsie is een vorm van epilepsie waarbij kinderen staaraanvalletjes hebben die samen gaan met een kortdurende

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Maligne migrerende partiële epilepsie op de kinderleeftijd.

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Maligne migrerende partiële epilepsie op de kinderleeftijd. Maligne migrerende partiële epilepsie op de kinderleeftijd. Wat is maligne migrerende partiële epilepsie op de kinderleeftijd.? Maligne migrerende partiële epilepsie op de kinderleeftijd is een ernstig

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd- of hersenletsel

Licht traumatisch hoofd- of hersenletsel SPOEDEISENDE HULP Licht traumatisch hoofd- of hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of door een klap tegen uw hoofd. Deze folder geeft informatie over

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 2 onderwijs

Logopedie in het cluster 2 onderwijs Logopedie in het cluster 2 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement gaat over de logopedische

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Stereotypieën. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Stereotypieën. www.kinderneurologie.eu Stereotypieën Wat zijn stereotypieën? Stereotypieën zijn onbedoelde vaak wat ritmische bewegingen die vaak terugkomen en een telkens er min of meer hetzelfde uitzien. Hoe worden stereotypieën ook genoemd?

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking

Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking Slaapproblemen komen veel voor bij mensen met een verstandelijke beperking maar ze worden vaak niet herkend. Veelal kunnen deze mensen hun slaapprobleem

Nadere informatie

Epilepsie. bij 60-plussers

Epilepsie. bij 60-plussers Epilepsie bij 60-plussers Wat is epilepsie? Epilepsie is een stoornis die ongeveer 1 op de 150 à 250 personen treft. In België gaat het dus om meer dan 60.000 personen. Er bestaan trouwens verschillende

Nadere informatie

Patiëntgerichte Zorg voor Epilepsie. 23 oktober 2012 Willem-Jan Hardon, Neuroloog

Patiëntgerichte Zorg voor Epilepsie. 23 oktober 2012 Willem-Jan Hardon, Neuroloog Patiëntgerichte Zorg voor Epilepsie 23 oktober 2012 Willem-Jan Hardon, Neuroloog Patiëntgerichte Zorg voor Epilepsie + Algemeen + Diagnostiek + Behandeling + StartPoliEpilepsie + Marjolein Kalse, Epilepsieconsulent

Nadere informatie

Hersentumoren en rijbewijs. Naam: prof. dr. Jan J.Heimans Functie: Neuroloog VU medisch centrum

Hersentumoren en rijbewijs. Naam: prof. dr. Jan J.Heimans Functie: Neuroloog VU medisch centrum Hersentumoren en rijbewijs Naam: prof. dr. Jan J.Heimans Functie: Neuroloog VU medisch centrum Gezondheidsproblemen kunnen de rijvaardigheid beïnvloeden. Hiervoor zijn twee redenen: 1. Het vermogen om

Nadere informatie

Licht traumatisch hersenletsel

Licht traumatisch hersenletsel Neurologie i Licht traumatisch hersenletsel Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. In

Nadere informatie

Niet Aangeboren Hersenletsel

Niet Aangeboren Hersenletsel Niet Aangeboren Hersenletsel diagnostiek en behandeling door de revalidatiearts Wie ben ik? Opleiding (neuro)psychologie in Utrecht (afgerond 2001) Opleiding geneeskunde in Utrecht Opleiding tot revalidatiearts

Nadere informatie

Verstandelijke beperking Epilepsie. Verstandelijke beperking + epilepsie

Verstandelijke beperking Epilepsie. Verstandelijke beperking + epilepsie Carly Jansen Verpleegkundig specialist Academisch Centrum voor Epileptologie Kempenhaeghe & Maastricht UMC+ 13 juni 2014 Verstandelijke beperking en epilepsie Thema s in leven met epilepsie Risicomanagement

Nadere informatie

Leerling met epilepsie op school? Onderwijskundige begeleiding voor leerkrachten/docenten en hun leerlingen met epilepsie. www.lwoe.

Leerling met epilepsie op school? Onderwijskundige begeleiding voor leerkrachten/docenten en hun leerlingen met epilepsie. www.lwoe. Leerling met epilepsie op school? Onderwijskundige begeleiding voor leerkrachten/docenten en hun leerlingen met epilepsie Onderwijskundig begeleiders van het Landelijk Werkverband Onderwijs en Epilepsie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

Ellen Peeters MANP Karin schlepers Stichting Epilepsie Instellingen Nederland

Ellen Peeters MANP Karin schlepers Stichting Epilepsie Instellingen Nederland Ellen Peeters MANP Karin schlepers Stichting Epilepsie Instellingen Nederland 1. Algemene informatie verstandelijke beperking 2. Oorzaken Verstandelijk beperking en epilepsie 3. Complexe zorg 4. Behandeling

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Klachten en Symptomen. Dr. Jacoline Bromberg Neuroloog / neuro-oncoloog Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam

Klachten en Symptomen. Dr. Jacoline Bromberg Neuroloog / neuro-oncoloog Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam Klachten en Symptomen Dr. Jacoline Bromberg Neuroloog / neuro-oncoloog Erasmus MC Kanker Instituut Rotterdam Voorbeeld 1 Een voorheen gezonde man van 48 jaar krijgt plots een epileptische aanval. Deze

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. Deze folder informeert u over de mogelijke

Nadere informatie

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH)

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) SPOEDEISENDE HULP Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) bij volwassenen Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) Door een ongeval of een klap tegen het hoofd hebt u een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Inleiding. Wat is afasie?

Inleiding. Wat is afasie? Afasie Inleiding De logopedist heeft bij u afasie geconstateerd. Afasie is een taalstoornis. In deze folder wordt u uitgelegd wat afasie is en hoe het ontstaat. Daarnaast kunt u lezen wat u, maar ook uw

Nadere informatie

Leefregels na opname kind met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Leefregels na opname kind met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Leefregels na opname kind met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Uw kind is in het ziekenhuis opgenomen geweest met een licht traumatisch hoofd- of hersenletsel en mag weer naar huis. In deze folder

Nadere informatie

Protocol Project Uniforme signalering spraaktaalproblemen. kinderen INHOUD

Protocol Project Uniforme signalering spraaktaalproblemen. kinderen INHOUD Protocol Project Uniforme signalering spraaktaalproblemen bij jonge kinderen Versie geïntegreerd model van Wiechen 2/jarigen 1 november 2011 INHOUD 1. Inleiding 2. Taal A. De normale taalontwikkeling en

Nadere informatie

To stuip or not to stuip Neurologisch maar toch Praktisch

To stuip or not to stuip Neurologisch maar toch Praktisch To stuip or not to stuip Neurologisch maar toch Praktisch Jan Braakhekke en Katinke van Dijk Neuroloog en Kinderarts/kinderneuroloog Isala kliniek, Zwolle en Rijnstate Ziekenhuis, Arnhem Arts et al., 1999

Nadere informatie

Epilepsie. bij vrouwen

Epilepsie. bij vrouwen Epilepsie bij vrouwen Wat is epilepsie? Epilepsie is een stoornis die ongeveer 1 op de 150 à 250 personen treft. In België gaat het dus om meer dan 60.000 personen. Er bestaan trouwens verschillende vormen

Nadere informatie

Epilepsie. Scholingsaanbod. De cursus kende een goede. afwisseling van theorie met. praktijkvoorbeelden, videobeelden. en verhalen die inspirerend

Epilepsie. Scholingsaanbod. De cursus kende een goede. afwisseling van theorie met. praktijkvoorbeelden, videobeelden. en verhalen die inspirerend Epilepsie Scholingsaanbod Epilepsie is de meest voorkomende neurologische Het LWOE verzorgt scholing voor onderwijspersoneel, aandoening in de kinderleeftijd. Een aantal kinderen zoals leerkrachten, ambulant

Nadere informatie

WAT DOET DE LOGOPEDIST?

WAT DOET DE LOGOPEDIST? TAAL Afasie Afasie is een taalstoornis die ontstaat door een hersenletsel in de linker hersenhelft. Dit wordt meestal veroorzaakt door een beroerte (CVA), maar kan ook ontstaan door een hersentumor, een

Nadere informatie

Licht Traumatisch. adviezen na een hernia-operatie. Hoofd-/Hersenletsel. (LTH, hersenschudding) Spoedeisende Hulp (SEH) ZorgSaam

Licht Traumatisch. adviezen na een hernia-operatie. Hoofd-/Hersenletsel. (LTH, hersenschudding) Spoedeisende Hulp (SEH) ZorgSaam Licht Traumatisch adviezen na een hernia-operatie Hoofd-/Hersenletsel (LTH, hersenschudding) Spoedeisende Hulp (SEH) ZorgSaam 1 2 Licht Traumatisch Hoofd-/Hersenletsel (Lth) U heeft een Licht Traumatisch

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Epilepsie. bij adolescenten

Epilepsie. bij adolescenten Epilepsie bij adolescenten Wat is epilepsie? Epilepsie is een stoornis die ongeveer 1 op de 150 à 250 personen treft. In België gaat het dus om meer dan 60.000 personen. Er bestaan trouwens verschillende

Nadere informatie

Programma. Platformdag Passend Onderwijs 3-12-2015. Epilepsie en onderwijs. www.lwoe.nl 1

Programma. Platformdag Passend Onderwijs 3-12-2015. Epilepsie en onderwijs. www.lwoe.nl 1 1 Epilepsie en onderwijs Nantsje Leijendekker Hans van Dijck Bob Averink locatie de Waterlelie locatie De Berkenschutse 2 Programma Het LWOE. Wat is epilepsie? De gevolgen van epilepsie op het leren Indien

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Diagnostiek Epilepsie ja / nee Beschrijving aanvallen Classificatie aanval Classificatie epilepsie syndroom Classificatie etiologie

Diagnostiek Epilepsie ja / nee Beschrijving aanvallen Classificatie aanval Classificatie epilepsie syndroom Classificatie etiologie De veel voorkomende kinderepilepsie-syndromen:. Diagnostiek Epilepsie ja / nee Beschrijving aanvallen Classificatie aanval Classificatie epilepsie syndroom Classificatie etiologie Sepion, 12 juni 2009

Nadere informatie

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel volwassenen

Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel volwassenen Licht traumatisch hoofd-/hersenletsel volwassenen Door een ongeval of door een klap tegen uw hoofd heeft u licht traumatisch hoofd- of hersenletsel opgelopen. In deze folder vindt u informatie over de

Nadere informatie

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH)

Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) SPOEDEISENDE HULP Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) bij kinderen tot en met 5 jaar KINDEREN Licht Traumatisch Hoofd-/ Hersenletsel (LTH) Uw kind heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Nadere informatie

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie Alzheimercentrum VUMC Herkenning preseniele dementie Vroege verschijnselen:

Nadere informatie

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 De huid en het brein Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 Het Centrum voor Neurologische Leer- en ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

De Klinisch Linguïst. Specialist in. Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen

De Klinisch Linguïst. Specialist in. Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen De Klinisch Linguïst Specialist in Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen Copyright Vereniging voor Klinische Linguïstiek (VKL) April 2000 Secretariaat: Vereniging voor Klinische Linguïstiek

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

Kempenhaeghe. Epilepsiecentrum Sterkselseweg 65 5591 VE Heeze 040-2279022. Presentatie: Maria Stijnen Epilepsieverpleegkundige

Kempenhaeghe. Epilepsiecentrum Sterkselseweg 65 5591 VE Heeze 040-2279022. Presentatie: Maria Stijnen Epilepsieverpleegkundige Kempenhaeghe Epilepsiecentrum Sterkselseweg 65 5591 VE Heeze 040-2279022 Presentatie: Maria Stijnen Epilepsieverpleegkundige Wat is epilepsie: Verschijnselen die optreden bij plotseling overmatige ontlading

Nadere informatie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Natasja Janssen en Hanneke Zwinkels Verpleegkundig specialisten Neuro-Oncologie Introductie Veranderingen in karakter, emotie en

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 4 onderwijs

Logopedie in het cluster 4 onderwijs Logopedie in het cluster 4 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement richt zich op de

Nadere informatie

Epilepsie en verstandelijke beperking 18+ Expertise in epilepsie, slaapstoornissen, probleemgedrag en andere gezondheidsvragen

Epilepsie en verstandelijke beperking 18+ Expertise in epilepsie, slaapstoornissen, probleemgedrag en andere gezondheidsvragen EPILEPSIE Epilepsie en verstandelijke beperking 18+ Expertise in epilepsie, slaapstoornissen, probleemgedrag en andere gezondheidsvragen Van de mensen met een verstandelijke beperking heeft ruim een kwart

Nadere informatie

KINDEREN EN JONGEREN MET NAH EN ONDERWIJS. Nathalie Ansoms Gery Smans Revalidatiecentrum Pulderbos 25-03-2011

KINDEREN EN JONGEREN MET NAH EN ONDERWIJS. Nathalie Ansoms Gery Smans Revalidatiecentrum Pulderbos 25-03-2011 KINDEREN EN JONGEREN MET NAH EN ONDERWIJS Nathalie Ansoms Gery Smans Revalidatiecentrum Pulderbos 25-03-2011 INHOUD Definitie NAH Gevolgen Lichamelijke gevolgen Cognitieve gevolgen Gedrag en beleving Sociale

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

DE WEGRAKING en alles wat daar op lijkt

DE WEGRAKING en alles wat daar op lijkt DE WEGRAKING en alles wat daar op lijkt Bea Martens en Inge Frumau Verpleegkundig specialisten Epilepsiecentrum Kempenhaeghe Heeze en Stichting Epilepsie Instellingen Nederland Juni 2013 Inhoud Wederzijds

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis

Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Neuropsychologisch onderzoek en behandeling door de psycholoog in het ziekenhuis Inleiding In deze folder kunt u lezen over neuropsychologie in het Gemini Ziekenhuis. Aan de orde komen onder meer: met

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Aangeboren stofwisselingsziekten in de creatine aanmaak en transport

Aangeboren stofwisselingsziekten in de creatine aanmaak en transport Aangeboren stofwisselingsziekten in de creatine aanmaak en transport Wat zijn aangeboren stofwisselingsziekten in de creatine aanmaak en transport? Dit zijn stofwisselingsziekten waarbij er onvoldoende

Nadere informatie

De diagnose Fronto Temporale dementie..en dan? Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie

De diagnose Fronto Temporale dementie..en dan? Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie De diagnose Fronto Temporale dementie..en dan? Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie . Wij zijn al een jaar met mijn moeder bezig. Na diverse opnames bij ouderenpsychiatrie, crisisdienst, veel

Nadere informatie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie Parkinsoncafe april 16 Irene Vermeulen, Ziekte van Parkinson Cognitie GZ-psycholoog Brabantzorg Programma Dopamine en de hersenen Psychologische gevolgen Cognitie Neuropsychologisch onderzoek Dopamine

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond Werkgeheugen bij kinderen met SLI Brigitte Vugs, 19 maart 2009 Indeling presentatie 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond SLI, Geheugen, Werkgeheugen 3. Ontwikkeling werkgeheugen 4. Relatie werkgeheugen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu Nachtmerrie Wat is een nachtmerrie? Een nachtmerrie is een slaapprobleem waarbij kinderen of volwassenen plotseling wakker worden nadat ze heel eng gedroomd hebben en deze droom nog heel goed kunnen herinneren.

Nadere informatie

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 2. Autisme: Kwalitatieve verschillen op 3 gebieden: taalvaardigheden, sociale vaardigheden en beperkte/

Nadere informatie

Wat moeten leraren weten over informatieverwerkingsproblemen, autisme spectrum stoornissen en andere hersenpathologie? Hilgo Bruining Kinder en

Wat moeten leraren weten over informatieverwerkingsproblemen, autisme spectrum stoornissen en andere hersenpathologie? Hilgo Bruining Kinder en Wat moeten leraren weten over informatieverwerkingsproblemen, autisme spectrum stoornissen en andere hersenpathologie? Hilgo Bruining Kinder en Jeugdpsychiater UMC Utrecht Een sociaal afwijkend kind in

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

VUmc Basispresentatie

VUmc Basispresentatie Moderne Dementiezorg 24 november 2014 Workshop 4.13: Afasie Inhoud Afasie Taalstoornissen bij dementie Communicatieproblemen in het dagelijks leven Interventie mogelijkheden Casuïstiek Laura Bas, logopedist

Nadere informatie

Auditieve verwerkingsproblemen

Auditieve verwerkingsproblemen Auditieve verwerkingsproblemen definitie, diagnostiek, (be)handelen Jessica van Herel de Frel Logopedist / spraak taalpatholoog Koninklijke Auris Groep, AC Rotterdam j.v.herel@auris.nl 19 april 2012 Inhoud

Nadere informatie

Workshop dementie. 27 november 2014. Marlon v.d. Wetering en Karen v.d. Weijer

Workshop dementie. 27 november 2014. Marlon v.d. Wetering en Karen v.d. Weijer Workshop dementie 27 november 2014 Marlon v.d. Wetering en Karen v.d. Weijer Bram Bram is 53 jaar, heeft een matig verstandelijke beperking en het syndroom van Down. Sinds 10 jaar woont hij in een woonvoorziening

Nadere informatie

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Indeling presentatie Inleiding FASD: o.a. voorkomen, diagnostiek, gedragskenmerken

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Over de auteurs. 1 Inleiding 1

Inhoud. Voorwoord. Over de auteurs. 1 Inleiding 1 Voorwoord Over de auteurs V XIII 1 Inleiding 1 2 Anamnese 3 2.1 Inleiding 3 2.2 Specifieke anamnese 3 2.3 Algemene anamnese 3 2.4 Ontwikkelingsanamnese 4 2.5 Voorgeschiedenis 4 2.6 Familieanamnese 5 3

Nadere informatie

Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen

Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen Drs. Berrie Gerrits Ik ga op reis en ik neem mee Centraal executieve systeem Fonologische lus Episodische buffer Visueel- Ruimtelijk kladblok Model

Nadere informatie

Epilepsie, M. Hendriks, J. Nicolai, K. Oostrom,

Epilepsie, M. Hendriks, J. Nicolai, K. Oostrom, Klinische Kinderneuropsychologie, Swaab, Bouma, Hendriksen, König (red.) Uitgeverij Boom, 2011 Hoofdstuk 18 blz. 413-433 Epilepsie, M. Hendriks, J. Nicolai, K. Oostrom, 18.1 Wat is epilepsie? 18.1.1 Definitie

Nadere informatie

Audiologisch centrum, spraaktaalteam

Audiologisch centrum, spraaktaalteam TOS en Meertaligheid Onderwijsdag 25 mei 2016 Maaike Diender, klinisch linguïst Els de Jong, teamleider spraaktaalteam/logo-akoepedist Audiologisch centrum, spraaktaalteam Gehooronderzoek Logopedisch onderzoek

Nadere informatie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie Welkom Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie R.H. Chabot, neuroloog Beatrixziekenhuis Rivas Zorggroep DEMENTIE DIAGNOSE EN SYMPTOMEN Inhoud Geheugen Wat is dementie? Mogelijke symptomen

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil!

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil! Cerebrale Visuele Stoornissen Weet bij jij kinderen wat ik zie? Weet jij wat ik zie? Jij maakt het verschil! Studiedag Carantegroep 20-05-2011 Even voorstellen Marieke Steendam ergotherapeut VVB-team Koninklijke

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Afasie. Dienst Logopedie & Afasiologie. GezondheidsZorg met een Ziel

Patiënteninformatie. Afasie. Dienst Logopedie & Afasiologie. GezondheidsZorg met een Ziel i Patiënteninformatie Dienst Logopedie & Afasiologie Afasie GezondheidsZorg met een Ziel Wat is afasie? Afasie is een verworven taalstoornis ten gevolge van een hersenletsel. We lichten de belangrijkste

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie. Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven.

Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie. Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven. * Cerebrale parese en de overgang naar de adolescentie Beloop van het functioneren, zelfwaardering en kwaliteit van leven In dit proefschrift worden de resultaten van de PERRIN CP 9-16 jaar studie (Longitudinale

Nadere informatie