zusammenspiel aus klang, zeit und wandel muziek biennale niederrhein 30. August - 5. Oktober Nord Noord - Limburg Niederrhein Süd Zuid - Gelderland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "zusammenspiel aus klang, zeit und wandel muziek biennale niederrhein 30. August - 5. Oktober Nord Noord - Limburg Niederrhein Süd Zuid - Gelderland"

Transcriptie

1 zusammenspiel aus klang, zeit und wandel muziek biennale niederrhein August - 5. Oktober 2014 Nord Noord - Limburg Niederrhein Süd Zuid - Gelderland

2 Grusswort Welkomstwoord Dass die Muziek Biennale Niederrhein ein musikalisches Glanzlicht unseres grenzenlosen Kulturraumes ist, hat sie in den letzten Jahren eindrucksvoll unter Beweis stellen können. Inzwischen ist sie jedoch mehr als nur ein Festival: Sie ist ein länderübergreifendes Netzwerkunternehmen, das Veranstalter, Musiker, Komponisten und Musikausbilder in gemeinsamen Projekten zusammenführt, neue Impulse in die Musiklandschaft gibt und einen Beitrag zur nachhaltigen Publikumsentwicklung auch an entlegenen Orten leistet. Das Programm ist diesmal einem großen und historisch verbindenden Thema gewidmet: den STRÖMEN unserer gewässerreichen Region. Nicht nur, dass die Flüsse selbst sich im Laufe der Zeit immer wieder neue Wege durchs Land gebahnt haben,- als zentrale Wirtschaftswege brachten sie Kapital, Menschenströme, andere Kulturen, wechselnde Machthaber und dabei stetigen Wandel mit sich. Neben dem Wasser ist es aber auch eine zweite Komponente, die unsere Region bis heute im Fluss hält: der Tatendrang und die Kreativität der Jugend. Junge Menschen haben einen entscheidenden Anteil daran, dass Gesellschaften in Bewegung bleiben und dass die Kultur als Summe von verschiedenen, lebendigen Strömungen Bestand hat. Insofern ist es kein Zufall, wenn die Muziek Biennale Niederrhein 2014 ihren Fokus auf den musikalischen Nachwuchs und seine Spielfelder richtet. Mehr als 40 Veranstalter zwischen Rhein und Maas beteiligen sich mit internationalen Glanzpunkten in den Konzerthochburgen sowie einer Vielzahl musikalischer Positionslichter in den Schlössern, Burgen, Herrensitzen und Klöstern der ländlichen Gebiete. Wir danken allen Mitwirkenden für die gemeinsame Arbeit an einem unverwechselbaren Festivalprogramm und den öffentlichen und privaten Förderern, ohne die ein solch ehrgeiziges und großflächiges Vorhaben nicht umsetzbar gewesen wäre. Allen an Rhein und Maas Lebenden wünschen wir während der Muziek Biennale-Wochen das Hörerlebnis eines europäischen Kulturraumes im Aufbruch und Wandel: panta rhei, alles fliesst Noël Lebens Gedeputeerde Provincie Limburg Christian Weisbrich Vorsitzender Kulturraum Niederrhein e.v. Dat de Muziek Biennale Niederrhein een succesnummer van ons grenzeloze cultuurgebied is, heeft het festival in de afgelopen jaren overtuigend bewezen. Intussen is het echter meer dan alleen een festival: het is een grensoverschrijdend netwerkplatform dat organisatoren, musici, componisten en muziekopleidingen in gemeenschappelijke projecten samenbrengt, het muzieklandschap nieuwe impulsen geeft en ertoe bijdraagt dat het publiek blijft komen, ook naar de verderaf gelegen locaties. Het programma staat dit maal in het teken van een groot thema dat onlosmakelijk met onze geschiedenis verbonden is: de STROMEN van onze waterrijke regio. De rivieren baanden in de loop der tijd niet alleen zelf steeds weer nieuwe wegen door het landschap, ze brachten als centrale handelswegen ook kapitaal, mensen, andere culturen, nieuwe machthebbers en daarbij continue veranderingen met zich mee. Maar naast het water is er ook een tweede component die onze regio voortdurend in beweging houdt: de energie en creativiteit van de jeugd. Jongeren zorgen er in belangrijke mate voor dat samenlevingen in beweging blijven. Zij zijn het die de cultuur in stand houden als een platform voor een verscheidenheid aan dynamische stromingen. Dat gezegd hebbende, is het natuurlijk geen toeval dat de Muziek Biennale Niederrhein 2014 de focus legt op jonge muzikale talenten en hun speelterrein. Meer dan 40 organisatoren brengen tussen Rijn en Maas internationaal muzikaal toptalent naar de concertbolwerken en de kastelen, burchten, landhuizen en kloosters in de landelijke omgeving. Wij danken alle deelnemers voor hun gezamenlijke bijdrage aan dit unieke festivalprogramma en de publieke en particuliere sponsoren, zonder wie dit ambitieuze en grootschalige plan nooit gerealiseerd had kunnen worden. Wij nodigen iedereen uit de omgeving van Rijn en Maas uit om tijdens de weken van de Muziek Biennale te komen luisteren naar de prachtige klanken van een Europees cultuurgebied dat continu in beweging is. Panta rhei, alles stroomt Noël Lebens Gedeputeerde Provincie Limburg Christian Weisbrich Voorzitter Kulturraum Niederrhein e.v.

3 Inhalt I Inhoud 04 Editorial Von den Strömen Over de Stromen 06 Der Vater aller Ströme De vader van alle stromen 08 Europäische Strömung Europese stroom 10 Mit dem Strom Met de stroom mee 11 Von Ufer zu Ufer Van oever tot oever 12 Wie manch eine Sinfonie Net als menig symfonie 26 Von der Quelle bis zur Mündung Van de bron tot de monding 26 Musikschulen an Rhein und Maas Muziekscholen aan Rijn en Maas 29 Band Camp für Nachwuchsbands Band Camp voor opkomende bands 30 Werkplaatsz Muziek 32 Im Gespräch mit Abdullah Ibrahim In gesprek met Abdullah Ibrahim 16 Vom Überströmen Over Overstromen 17 Land unter Land onder water 18 Wasserräume Lebensräume Ruimte voor water levensruimte 20 An rauschenden Bächen Van ruisende Beken 22 On Tour 34 Muziek Biennale Niederrhein 2014 Programm Programma 66 Impressum Colofon 58 muziek biennale niederrhein strömen stromen 3

4 Editorial Strömen Alles fließt oder Das Panta rhei der Niederrheinlande Nachdem sich der Kaystros (heute Küçük ) unterhalb des anatolischen Hochgebirges zunächst noch eine Weile kreuz und quer durch Kleinasien schlängelt, mündet er bei Ephesos schließlich in die Ägäis. Vor rund 2500 Jahren wohnt hier ein Mann namens Heraklit, dessen besondere Leidenschaft darin besteht, seine Umgebung zu erforschen und sich Gedanken über den Kosmos zu machen. Das nicht enden wollende Strömen des Kaystros führt ihm die ganze Fülle der Wandelbarkeit zwischen Werden, Vergehen und Erneuerung vor Augen, und es beschert ihm damit eine bemerkenswerte neue Erkenntnis: Nichts bleibt, wie es ist oder ein wenig konkreter: Niemand steigt zweimal in denselben Fluss. Sehr viel später, nämlich fünfhundert Jahre nach Christi Geburt, bringt der oströmische Neuplatoniker Simplikios das Bild vom bewegten Wasser schließlich auf die Kurzformel: Panta rhei Alles fließt. Kaum ein Kulturraum kann das Panta rhei in all seinen unterschiedlichen Deutungen so flächendeckend für sich beanspruchen wie die Landschaft zwischen Rhein und Maas: Als hätte sich der regierende Weltgeist vom rastlosen Wogen der beiden Flüsse inspirieren lassen, bietet die Chronik der Region ein Musterbeispiel heraklitscher Wechselhaftigkeit. Das liegt nicht nur daran, dass die Ströme sich im Lauf der Zeit mehrfach neue Wege durchs Land gebahnt haben: Es sind vor allem die Menschen, die die Gegend seit Jahrhunderten zwischen den Flüssen prägen und dem Kulturraum auf diese Weise immer wieder ein neues Gesicht bescheren. Unter dem Motto Strömen spürt die Muziek Biennale Niederrhein dem Klangfluss in alten und neuen Werken nach. Mutig wagt sie den Blick nach vorn und bietet künstlerischen Nachwuchstalenten ein exklusives Podium. Mit ihren hochrangigen Konzertformaten internationaler Künstler, Sonderproduktionen, Uraufführungen und innovativen Werkstattformaten begibt sie sich zu den Menschen, in die Flussebenen der Region, und selbst ebenso mutig auf fließende Gewässer. Um Sie mit unserem Magazin allumfassend auf das Motto des Festivals einzustimmen, eröffnen wir Ihnen stromauf und -abwärts ein spannendes Flusspanorama. Aus verschiedenen Blickwinkeln nähern wir uns dem Zwei-Stromland zwischen Rhein und Maas, verfolgen Flussläufe und spüren Stromgeschichten nach, die so bewegend und wechselhaft sind wie die Geschichte dieser grenzenlosen Region. Herzlich willkommen zur Muziek Biennale Niederrhein wir freuen uns auf Sie! Ihr Festivalteam 4 strömen stromen

5 Editorial Stromen Alles stroomt of het panta rhei van het gebied aan de Niederrhein Nadat de Kaystros (tegenwoordig Küçük) onder de Anatolische Hoogvlakte eerst nog een tijdje kriskras door Klein-Azië slingert, mondt hij bij Efeze uiteindelijk uit in de Egeïsche Zee. Ongeveer 2500 jaar geleden woonde hier een man die Heraclitus heette. Vol overgave onderzocht hij de wereld om zich heen en filosofeerde hij over de kosmos. In het eindeloze stromen van de Kaystros openbaarde zich de gehele omvang van de veranderlijkheid van ontstaan, vergaan en vernieuwing en kreeg hij een opmerkelijk nieuw inzicht: niets blijft zoals het is. Of iets concreter: Niemand stapt twee keer in dezelfde rivier. Veel later, namelijk vijfhonderd jaar na Christus, vatte de Oost-Romeinse neoplatonist Simplicius het beeld van het beweeglijke water uiteindelijk samen in het bekende panta rhei alles stroomt. Er is vrijwel geen ander cultuurgebied dat het panta rhei in al zijn verschillende duidingen zo compleet op zichzelf kan betrekken als het landschap tussen Rijn en Maas. Alsof de grote filosoof zich heeft laten inspireren door de rusteloze stroming van beide rivieren is het verhaal van onze regio een schoolvoorbeeld voor de door Heraclitus omschreven veranderlijkheid. Dat komt niet alleen doordat de rivieren in de loop van de tijd meerdere malen nieuwe wegen door het landschap hebben gebaand. Het zijn vooral de mensen tussen deze rivieren die al eeuwenlang hun stempel drukken op de regio en het cultuurgebied op deze manier steeds weer een nieuw gezicht geven. Onder het motto Stromen volgt de Muziek Biennale Niederrhein de klankenstroom in oude en nieuwe werken. Moedig waagt ze een blik in de toekomst en biedt opkomend muzikaal talent een exclusief podium. Met topconcerten van internationale artiesten, speciale uitvoeringen, premières en innovatieve concepten begeeft ze zich naar de mensen, tussen de rivieren van de regio en zelfs net zo moedig op stromende wateren. Om u met ons magazine alvast in de sfeer van het festivalthema te brengen, stellen wij stroomopwaarts en stroomafwaarts een spannend rivierpanorama aan u voor. We maken kennis met verschillende aspecten van het Tweestromenland tussen Rijn en Maas, volgen de loop van rivieren en verdiepen ons in de geschiedenis van deze stromen, die even veelbewogen en veranderlijk is als de geschiedenis van onze grenzeloze regio. Hartelijk welkom bij de Muziek Biennale Niederrhein we kijken uit naar uw komst! Uw festivalteam strömen stromen 5

6 Flusspanorama Panorama van de Rivier von den strömen over de stromen von Rainer Weichert waeske Der Vater aller Ströme De vader van alle stromen Weiten Raum widmet das deutsche Liedgut dem Rhein. Väterliche Eigenschaften werden ihm zugeschrieben und Schicksalsstrom wird er genannt, weil er Eisgang und Hochwasser mit sich bringt. Fruchtbare Felder lässt er entstehen und liefert den Menschen Nahrung. Als Wasserstraße versorgt er Europa mit Wirtschaftsgütern, als Lebensader prägt er eine Landschaft, die sich in einen links- und einen rechtsrheinischen Teil gliedert. Breit und mächtig, der Rhein bei Rees Breed en krachtig, de Rijn bij Rees Dem Rhein geht es gut, das weiß niemand besser als der erfahrene Rheinschiffer Rudi Hell (77) aus Grieth bei Kalkar. Er fischt Zander, Aale und liebt besonders den Nordseeschnäpel, einen Fisch, der am Niederrhein seit über 70 Jahren als ausgestorben galt und der nun wieder von der Nordsee zum Laichen dorthin zurückgekehrt ist. Das ist ein Zeichen von guter Wasserqualität. Sorgen bereitet ihm allerdings die Fülle von Plastik und wildem Abfall, die er täglich in seinen Netzen findet und an Land bringen muss. Dem Rhein geht es gut, und er wird immer sauberer, das beobachtet auch Rainer van 6 strömen stromen

7 Laak als Kapitän des Fahrgastschiffes Stadt Rees, bestes Indiz dafür ist die wachsende Zahl der Angler. Was er als Entertainer auf dem Rhein mag, das sind die bunten Geschichten, die er amüsant mit der Hand am Steuerrad zum Besten gibt, und es sind die persönlichen Erinnerungen an den Rhein, die ihm seine Gäste aus ihrer Sicht erzählen. Die beruhigende Lässigkeit des Dahingleitens und der horizontale Blick auf Kühe und Wiesen, auf Brücken und Kirchtürme, das macht den Reiz des Niederrheins aus, der sich für ihn nie erschöpfen wird. Mit einer touristischen Einschränkung allerdings: Der Niederrhein ist nicht der Mittelrhein und das Publikum ist eher deutsch-niederländisch als englischsprachig-international. Einen Japaner hat er noch nicht gesichtet. Hier eine Loreley oder ein paar Burgen vorweisen zu können, das wäre noch schöner, meint Rainer van Laak. In Zusammenarbeit mit der niederländischen Reederei Witjes hat er einen fahrplanmäßigen Pendeldienst in die Niederlande aufgenommen: ab Anleger Rees über Emmerich bis Tolkamer/NL, und weiter die Rheingabelung bei Millingen auf dem Niederrijn bis nach Arnheim/NL oder mit dem Schiff der Niederländer ab Tolkamer über die Waal bis Nimwegen. In Duitsland werd de Rijn al vaak bezongen. In deze liederen worden aan de rivier vaderlijke eigenschappen toegekend en wordt hij ook wel Schicksalsstrom (rivier van rampspoed) genoemd, omdat hij drijfijs en hoogwater met zich meebrengt. Hij laat vruchtbare velden ontstaan, voorziet de mensen van voedsel en vervoert goederen door Europa. Als levensader drukt hij zijn stempel op het landschap, dat hij verdeelt in de linker en rechter Rijnoever. Het gaat goed met de Rijn, dat weet niemand beter dan de ervaren Rijnschipper Rudi Hell (77) uit het Duitse Grieth bij Kalkar. Hij vist op snoekbaars, paling en houdt in het bijzonder van de Noordzeehouting, een vis die in de Niederrhein al ruim 70 jaar als uitgestorven gold maar hier nu weer vanuit de Noordzee is teruggekeerd om te paaien. Een teken dat de waterkwaliteit goed is. Hell maakt zich echter wel zorgen over de hoeveelheid plastic en ander afval dat hij dagelijks in zijn netten vindt en aan land moet brengen. Met de Rijn gaat het goed, en hij wordt alsmaar schoner, ziet ook Rainer van Laak als kapitein van het passagiersschip Stadt Rees, de beste indicatie daarvoor is het toenemende aantal vissers. Hij geniet als entertainer op de Rijn van de mooie verhalen over de rivier, die hij dan ook graag met één hand aan het stuur te berde brengt, en ook van de persoonlijke herinneringen aan de Rijn die zijn gasten met hem delen. Het rustig voortkabbelende water en het panorama van koeien en weides, bruggen en kerktorens, dat is wat de Niederrhein volgens hem nu en in de toekomst aantrekkelijk maakt. Er is echter wel één toeristische beperking: de Niederrhein is niet de Mittelrhein en het overgrote deel van het publiek is Duits of Nederlands en niet internationaal. Een Japanner heeft hij hier bijvoorbeeld nog nooit gezien. Hier een Loreley of een paar kastelen te kunnen tonen, dát zou nog mooier zijn, meent van Laak. In samenwerking met de Nederlandse rederij Witjes is hij een lijndienst naar Nederland begonnen: vanaf Rees via Emmerich tot aan Tolkamer, vanaf de Rijnsplitsing bij Millingen over de Niederrhein tot aan Arnhem of met het schip van de Nederlanders vanaf Tolkamer over de Waal tot aan Nijmegen. strömen stromen 7

8 Flusspanorama Panorama van de Rivier Europäische Strömung Europese stroom von Rainer Weichert Die Maas, der längste Nebenfluss des Rheins, bildete im Herzogtum Limburg für kurze Zeit bis 1866 die Westgrenze des deutschen Siedlungsgebietes, was sie historisch bedeutsam machte fürs deutsche Nationalgefühl. Doch das territoriale Wunschdenken hielt keiner politischen Realität stand, und in Reichweite der Maas in Belgien und Frankreich liegen viele Schlachtfelder beider Weltkriege. Nein, die Maas war nie eine trennende Grenze, keine sprachliche, keine wirtschaftliche und vor allem keine kulturelle. Auf der Höhe von Nijmegen mündet sie nach 900 km Entfernung von ihrer Lothringer Quelle in den Rhein. Der Rhein hat an dieser Stelle bereits seinen Namen und seinen festen Verlauf aufgegeben: Bei Millingen/NL teilt er sich, und fließt als Nederrijn in Richtung Arnheim und als Waal nach Nimwegen. Beide Flussarme lösen sich in viele Seitenarme auf, bevor sie als großes Delta in der Nordsee verschwinden. Die Maas ist ein gestauter Fluss, entsprechend gering ist die Strömung. Als Schiffstraße ist sie stark befahren, was sich aber nicht beunruhigend auf den Wellengang auswirkt. Die Ufer sind flach, das Wasser hat Auslauf. Die Landschaft in der Provinz Limburg ähnelt über große Strecken der des Niederrheins, jedoch gibt es im Nordosten eine geohistorische Besonderheit zu bewundern: die Maasduinen, ein Hektar großes Flugsand- Dünen-Areal, das der Wind gegen Ende der letzten Eiszeit geformt hat und heute im Nationalpark De Maasduinen auf zahlreichen Routen für Besucher erschlossen ist. Es ist der längste Binnendünengürtel der Niederlande. Außergewöhnlichen Charme verleihen auch die Maasplassen, die Maas-Seen, der Flusslandschaft. Ihre Ufer bieten ungezählten Wasservögeln Winterquartier, und während des Sommers sind sie ein beliebtes Naherholungsziel für Badegäste und Wassersportler. Die Maasplassen als Wassersport- und Feriengebiet grenzen an den Nationalpark De MeinWeg. Er wird von drei Seiten von Deutschland umschlossen und ist Teil des grenzüberschreitenden Naturparks Maas-Schwalm-Nette. Auf niederländischer Seite umfasst er die Gemeinden Roermond und Roerdalen, in Deutschland die Gemeindegebiete von Wassenberg, Wegberg und Niederkrüchten. Kiefernwälder, Heideflächen und Moore prägen seine Landschaft. Wildschweine sind hier zu Hause, die Kreuzotter ist sein Wappentier. Zur natürlichen Beweidung von Naturschutzflächen sind hier Schafe, Rinder und Pferde ausgewildert worden. Zu einem Wasserstraßendrehkreuz hat sich die Stadt Maasbracht entwickelt. Hier befinden sich Werften und eine große Schleusenanlage, um den regen Schiffsverkehr mit dem größten Gefälle der Niederlande von 11,85 Metern zu bewältigen. An der Uferpromenade präsentiert das Maas- und Schifffahrtsmuseum seine sehenswerte Sammlung von Schiffsmodellen. Maastricht, Roermond und Venlo sind die kulturellen Zentren der Provinz Limburg. Und obwohl Maastricht den Titel Kulturhauptstadt Europas 2018 knapp verfehlt hat, so wird diese Stadt an der Maas und die sie umgebende grenzenlose Region als Nerv Europas dennoch im Gedächtnis bleiben: Die hier 1992 beschlossenen Kriterien regeln die Grundzüge der EU-Währungspolitik, die sich stabilisierend auf die europäische Wirtschaft ausgewirkt haben. 8 strömen stromen

9 Maas bei Roermond Maas bij Roermond Kessel an der Maas Kessel aan de Maas martina hellmich martina hellmich De Maas, de langste zijrivier van de Rijn, vormde in het hertogdom Limburg tot 1866 voor korte tijd de westelijke grens van het Duitse grondgebied, en was zo van historische betekenis voor het Duitse nationaliteitsgevoel. De politieke realiteit maakte echter korte metten met dit territoriale wishful thinking. In België en Frankrijk liggen in het gebied langs de Maas vele slagvelden van beide wereldoorlogen. Leukermeer in Nordlimburg fotoos: martina hellmich Nee, de Maas was nooit een scheidende grens; geen taalkundige, geen economische en vooral geen culturele. Ter hoogte van Nijmegen mondt ze op 900 km afstand van haar bron in Lotharingen uit in de Rijn. De Rijn heeft daar zijn naam en zijn vaste verloop al opgegeven: bij het Nederlandse Millingen splitst hij op en stroomt als Nederrijn in de richting van Arnhem en als Waal' naar Nijmegen. Beide rivierarmen vertakken in vele zijarmen voordat ze als grote delta in de Noordzee verdwijnen. De Maas is een gestuwde rivier, waardoor de stroming gering is. De rivier wordt sterk bevaren door de scheepvaart. De golfslag van deze schepen heeft echter geen verontrustende gevolgen. De oevers zijn vlak en het water heeft voldoende ruimte. Het landschap in de provincie Limburg komt grotendeels overeen met dat van de Duitse Nederrijn, maar in het noordoosten bevindt zich hier wel een bijzondere bezienswaardigheid: de Maasduinen. Dit nationaal park van hectare wordt gekenmerkt door zijn opvallende stuifzandruggen, die tegen het einde van de laatste ijstijd zijn ontstaan. Tegenwoordig kunnen bezoekers het Nationaal Park de Maasduinen via talrijke routes verkennen. Het is de langste gordel van binnenduinen in Nederland. En ook de Maasplassen verlenen het rivierlandschap een buitengewone charme. Aan hun oevers overwinteren ontelbare watervogels en in de zomer zijn ze een geliefde recreatieve trekpleister voor badgasten en watersporters. Het gebied van de Maasplassen grenst aan het Nationaal Park De MeinWeg. Dit park wordt aan drie zijden door Duitsland omsloten en is onderdeel van het Duits-Nederlandse Grenspark Maas-Swalm-Nette. Aan Nederlandse zijde ligt het in de gemeenten Roermond en Roerdalen, in Duitsland in de gemeenten Wassenberg, Wegberg en Niederkrüchten. Het landschap wordt bepaald door dennenbossen, heidevlaktes en veen. Wilde zwijnen zijn hier thuis en de adder is zijn wapendier. Het beschermde natuurgebied wordt begrazen door schapen, runderen en paarden. Maasbracht heeft zich ontwikkeld tot een knooppunt van waterwegen. Hier bevinden zich een groot aantal scheepswerven en een groot sluizencomplex dat met 11,85 meter het grootste verval van alle sluizen in Nederland heeft en hier het drukke scheepvaartverkeer in goede banen leidt. Aan de oeverpromenade presenteert het Maas Binnenvaartmuseum zijn indrukwekkende verzameling scheepsmodellen. Maastricht, Roermond en Venlo zijn de culturele centra van de provincie Limburg. En hoewel Maastricht de titel Europese Culturele Hoofdstad 2018 net is misgelopen, blijft deze stad aan de Maas en de haar omringende grenzeloze regio toch in gedachten altijd de spil van Europa: het hier in 1992 overeengekomen verdrag vormt de basis voor het Europese monetaire beleid dat een stabiliserend effect heeft gehad op de Europese economie. strömen stromen 9

10 Flusspanorama Panorama van de Rivier martina hellmich Mit dem Strom Met de stroom mee von Rainer Weichert Die Niers bei Wachtendonk, Niers bij Wachtendonk Die Niers, an deren Ufern altehrwürdige Gemäuer von Herrenhäusern, Wasserschlössern und Burgen Geschichte und zahlreiche Geschichten vom Niederrhein verströmen, verläuft parallel zu Maas und Rhein auf der östlichen Seite der deutsch-niederländischen Grenze. Fahrrad- und wassertouristische Angebote haben den Grenzfluss als attraktives Naherholungsziel weit über die Region hinaus bekannt gemacht. Renaturierte Niers bei Geldern-Pont Gerenatureerde Niers bij Geldern-Pont herbert van stephoudt Auf den 72 Flusskilometern zwischen Viersen und Kessel blicken 18 gewerbliche Anbieter von Kanus, Kajaks und Schlauchbooten entspannt in die Zukunft. Aber die Niers macht es den Paddlern auch nicht allzu schwer. Typisch sind weite Kurven und schnurgerade Strecken, gemähte Böschungen und eine alleeartige Randbepflanzung mit Pappeln, Akazien und Kopfweiden, gesäumt von Rad- und Wanderwegen. Ihre Strömung lädt dazu ein, sich treiben zu lassen und neue Einblicke ins Umland durch renaturierte Seitenarme zu gewinnen. Dazu kommen ungezählte Freizeitpaddler und wassersporttreibende Vereine mit Booten, die eigene Einstiegstellen haben. Adolf Hamanns ist der Inhaber der Wasserfreizeit GmbH in Viersen und Vorsitzender des Anbieterzusammenschlusses Wassertourismus Niers e.v. Wie stark die Niers in einer Saison befahren wird, darüber mag er keine Vermutung abgeben. Allein durch seine Hände als Bootsanbieter, so schätzt er, gehen Gäste. Renaturierungen schaffen Rückzugsgebiete für die Natur, davon können sich Paddler in Geldern-Pont überzeugen, wo die stark kanalisierte Niers bislang einen geraden Lauf nahm. Ökologische Konzepte, den Fluss wieder naturnaher einzubetten, reichen weit zurück. Auf einer Strecke von 300 Metern wurde die Niers aus ihrem Korsett entlassen und in einem weiten Bogen in ihr altes Bett gedrückt. Der bisherige Kanal wurde komplett abgebunden. Die aufgegrabene Windung des Altarms lief voll mit Wasser und ließ Tümpel und ein ideales Rückzugsgebiet für bedrohte Arten entstehen. Nach 420 Metern setzte der Altarm dann seinen Lauf wieder in seinem früheren Kanalbett fort. De Niers stroomt ten oosten van de Nederlands-Duitse grens parallel aan de Maas en de Rijn. De monumentale herenhuizen, waterburchten en kastelen op zijn oevers vormen het toneel van talrijke verhalen over de Nederrijn. De uitgebreide mogelijkheden voor fiets- en watertoerisme hebben de grensrivier tot ver buiten de regio op de kaart gezet als een aantrekkelijke recreatieve trekpleister. Aan het 72 kilometer lange riviergedeelte tussen Viersen en Kessel zien 18 aanbieders van kano s, kajaks en rubberboten de toekomst ontspannen tegemoet. Maar de Niers maakt het de peddelaars ook niet al te moeilijk: kenmerkend zijn brede bochten, kaarsrechte stukken en gemaaide oevers met een allee-achtige beplanting in de vorm van populieren, acacia s en knotwilgen, geflankeerd door fiets- en wandelpaden. Al dobberend op de rustige stroming in de gerenatureerde zijarmen van de Niers kan de prachtige omgeving vanuit een uniek perspectief worden bewonderd. Daarbij 10 strömen stromen

11 niederrhein tourismus von Rainer Weichert Von Ufer zu Ufer Van oever tot oever komen ontelbare recreatieve kanoërs en watersportverenigingen met boten, die eigen steigers hebben. Adolf Hamanns is eigenaar van Wasserfreizeit GmbH in Viersen en voorzitter van de vereniging Wassertourismus Niers e.v. Hoe sterk de Niers in een seizoen bevaren wordt, vindt hij moeilijk te zeggen. Hij schat dat in een seizoen zo n gasten gebruikmaken van zijn boten. Met de renaturatie ontstond meer levensruimte voor flora en fauna. Dat is goed te zien tussen Geldern en Pont, waar de sterk gekanaliseerde Niers tot de renaturatie nog een recht verloop had. Ecologische concepten om de rivier zijn natuurlijke verloop terug te geven, gaan ver terug. Over een lengte van 300 meter werd de Niers uit zijn korset bevrijd en in een brede boog naar zijn oude bedding verlegd. Het vroegere kanaal werd afgesloten, waarop de blootgelegde bocht van de oude rivierarm volliep met water en plassen en een ideale habitat voor bedreigde dieren- en plantensoorten ontstonden. Na 420 meter liep de oude rivierarm dan weer over in zijn vroegere kanaalbedding. martina hellmich Personenfähren waren von existentieller Bedeutung für die kleinen Rheinorte und sind heute touristisch interessant geworden. Ihre plattdeutschen Namen verweisen auf lange Tradition. Zwischen Bislich und Xanten verkehrt die Keer Tröch II seit Ihre Vorgängerin, die Keer Tröch I leistete einmal einen Notdienst besonderer Art. Sie half einem Schäfer, der auf der Grav-Insel bei Wesel-Flüren festsaß, mit seiner Herde ans rettende Ufer überzusetzen. Weitere Rheinfähren sind die Rääße Pöntje (zwischen Rees und Reeserschanz) und die Inseltreue B (zwischen Grieth und Grietherort). Beide werden von der Reederei Heinz Hell betrieben. Kleves kleinster Ortsteil, Schenkenschanz, liegt zwischen dem Rhein und dem Griethauser Altrhein, der 2,5 Kilometer unterhalb des Ortes in den Rhein mündet. Mit dem Ortsteil Düffelwardt verbindet ihn die Fähre Martin Schenk seit 2003 und die Altrheinbrücke bei Kleve-Griethausen. 100 Jahre vorbei ist die Zeit, als man nur per Seilzugfähre und durch die Muskelkraft des Fährmanns über den Altrhein setzen konnte. Vroeger waren veerponten van levensbelang voor de kleine plaatsen aan de Rijn. Nu zijn ze vanuit toeristisch oogpunt interessant. Hun Platduitse namen verraden een lange traditie. Tussen Bislich en Xanten vaart sinds 1921 de Keer Tröch II. Zijn voorganger, de Keer Tröch I verrichtte ooit een bijzondere reddingsactie. Hij hielp een schaapherder die op het Grav-Insel bij Wesel-Flüren vastzat en bracht hem met zijn kudde weer veilig aan land. Andere veerponten op de Rijn zijn het Rääße Pöntje (tussen Rees en Reeserschanz) en de Inseltreue B (tussen Grieth en Grietherort), beiden van rederij Heinz Hell. Schenkenschanz, het kleinste dorp in de gemeente Kleve, ligt tussen de Rijn en de Griethauser Altrhein, die 2,5 kilometer onder het plaatsje uitmondt in de Rijn. Het dorpje is sinds 2003 verbonden met de deelgemeente Düffelwardt via de veerpont Martin Schenk en de Altrheinbrücke bij Kleve-Griethausen. Het is intussen 100 jaar geleden dat men voor het oversteken van de Altrhein was aangewezen op een ouderwetse kabelveerpont en de spierkracht van de veerman. Transfähr über die Maas Transfer over de Maas strömen stromen 11

12 Flusspanorama Panorama van de Rivier Wie manch eine Sinfonie unvollendet aber nicht vergessen Net als menig symfonie niet voltooid, maar niet vergeten linksniederrheinische entwässerungs-genossenschaft(lineg), kamp-lintfort von beate Schindler Fossa Eugeniana und Nordkanal Als Hauptverkehrsachse und schnellste Straße der damaligen Zeit verband der Rhein im Spätmittelalter das Handels- und Wirtschaftszentrum Köln mit den ebenso einflussreichen Zentren in Flandern und Brabant. Die Niederrheinlande waren Transitstrecke und auch häufig ein machtpolitisch bedingtes Nadelöhr für diese bedeutenden Handelsströme zu Wasser auf ihrem Weg zum Meer. Hochfliegende Pläne, die großen Ströme der Region durch einen Kanal miteinander zu verbinden und Flüsse umzuleiten, gab es in der Vergangenheit mehrfach und sie entsprangen der Motivation, die Wasserstraßen wirtschaftlicher und auch in strategischer Hinsicht zu nutzen. Der Rhein hatte nicht nur als Handelsweg große Bedeutung, sondern auch unter militärischen Gesichtspunkten. Dies wurde für die Spanier im 80-jährigen Krieg, im Kampf gegen die aufständischen sieben niederländischen Provinzen im Norden, eklatant spürbar. Das Mündungsgebiet des Rheins mit den Seehäfen Rotterdam und Amsterdam befand sich in niederländischer Hand. Fossa-Karte von Blaeuw, KA Kle P2, 188, Historischer Verein für Geldern und Umgegend Ein ca. 50 km langer schiffbarer Kanal, der Rheinwasser von Rheinberg nach Venlo in die Maas leitet, schien in mehrfacher Hinsicht Lösung zu bieten: Er sollte als Befestigungslinie dienen, den Nachschub in die südlichen Niederlande (das heutige Belgien) mit dem wichtigen Seehafen Antwerpen sichern und auch den Handelsverkehr vom Rhein zur Maas umleiten, so dass der Zugang vom Rhein zur Nordsee ohne die Benutzung des unteren Rheinabschnittes möglich geworden wäre. In einer weiter gehenden Planung war sogar ein Ausbau bis zur Schelde angedacht sowie auch, den gesamten Rheinabschnitt in ein neues Bett zu verlegen. Die Trasse des ersten Bauabschnitts der Fossa Eugeniana, benannt nach der spanisch-niederländischen Regentin Isabella Clara Eugenia, begann beim kurkölnischen Rheinberg und führte über das Kloster Kamp in das Territorium des damals spanischen Herzogtums Geldern. Unter der Leitung des damaligen spanischen Statthalters des Oberquartiers Geldern, Heinrich von dem Bergh, wurde mit dem Bau am 21. September 1626 begonnen. Bis zu 8000 Arbeiter waren im Einsatz und schon im November war der Kanal von Rheinberg bis Geldern bereits so 12 strömen stromen

13 martina hellmich Fossa Eugeniana en Grand Canal du Nord Rijn, met de zeehavens Rotterdam en Amsterdam, was op dat moment in Nederlandse handen. Nordkanal bei Herongen (o.) Fossa bei Kamp-Lintfort (li.) weit, dass er Wasser führte. Technische und finanzielle Schwierigkeiten sowie mehrfache Angriffe der niederländischen Truppen erschwerten allerdings die Arbeiten am Kanal, die bald darauf stagnierten und schließlich ganz aufgegeben wurden, als die niederländischen Generalstaaten im Jahr 1632/1633 Venlo und Rheinberg und damit die Endpunkte der Trasse erobert hatten. Fast 200 Jahre später griff Napoleon Bonaparte den Plan eines Rhein-Maas-Kanals noch einmal auf, weil auch er zu den bedeutenden Nordseehäfen keinen Zugang hatte und die Rheinschifffahrt abseits von Holland in den nun französischen Seehafen Antwerpen umleiten wollte. Der Nordkanal (Grand Canal du Nord) sollte auf einer südlicher gelegenen 53,5 km langen Trasse durch das Krur-Niers- und Nettetal Rhein und Maas verbinden wurde mit dem Projekt begonnen, und der Kanal auch teilweise in Betrieb genommen. Kurze Zeit darauf jedoch änderten sich die Machtverhältnisse zugunsten der Franzosen. Der holländische König dankte ab und Napoleon gliederte dessen Territorium in das französische Kaiserreich ein. Damit hatte er nun unbeschränkten Zugang zu den niederländischen Seehäfen der Nordkanal seinen Sinn verloren. Am 1. Januar 1811 wurde der Bau eingestellt. In de late middeleeuwen was de Rijn een belangrijke verkeersas en de snelste weg die handelscentrum Keulen en de even invloedrijke centra in Vlaanderen en Brabant met elkaar verbond. Het gebied rond de Niederrhein, onderdeel van deze belangrijke handelsroute over water naar de zee, was veelvuldig een knelpunt tijdens oorlogen en conflicten. Er werden in het verleden herhaaldelijk grootse plannen gemaakt om de handelsstromen om te leiden en de grote rivieren in de regio door middel van een kanaal met elkaar te verbinden. Deze plannen kwamen voort uit het besef dat de waterwegen voor zowel economische als strategische doeleinden konden worden ingezet. De Rijn was namelijk niet alleen voor de handel, maar ook vanuit militair oogpunt van grote betekenis. Dit werd de Spanjaarden tijdens de Tachtigjarige Oorlog, in hun strijd tegen de opstandige zeven noordelijke Nederlandse provincies, overduidelijk. Het mondingsgebied van de Fossa bei Walbeck Een circa 50 km lang bevaarbaar kanaal dat het water van de Rijn tussen Rheinberg en Venlo naar de Maas zou leiden, leek in meerdere opzichten de oplossing te bieden. Het kanaal moest dienen als verdedigingswal, de bevoorrading van de zuidelijke Nederlanden (het huidige België) met de belangrijkste zeehaven Antwerpen veiligstellen en ook het handelsverkeer van de Rijn naar de Maas omleiden, zodat de Noordzee kon worden bereikt zonder gebruik te hoeven maken van het onderste deel van de Rijn. Er waren zelfs plannen voor een uitbouw tot aan de Schelde en om een gedeelte van de Rijn naar een compleet nieuwe bedding te verplaatsen. Het eerste deel van de Fossa Eugeniana, genoemd naar de Spaans-Nederlandse regentes Isabella Clara Eugenia, begon bij Rheinberg, dat onder het keurvorstendom Keulen viel, en liep langs de Abdij van Kamp naar het gebied van het toenmalige Spaanse hertogdom Gelre. Onder leiding van de toenmalige Spaanse stadhouder van het Overkwartier van Gelre, Hendrik van den Bergh, werd op 21 september 1626 met de aanleg begonnen. Al snel waren er arbeiders aan het werk en in november was het kanaal van Rheinberg tot Gelre al zo ver gevorderd dat er water door stroomde. De werkzaamheden werden echter bemoeilijkt door technische en financiële proble- beate schindler strömen stromen 13

14 Flusspanorama Panorama van de Rivier men en meerdere aanvallen van de Nederlandse troepen. Het project stagneerde al snel en werd ten slotte compleet opgegeven toen Venlo en Rheinberg, en daarmee de eindpunten van het kanaal, in respectievelijk 1632 en 1633 door de Staten-Generaal van de Nederlanden werden heroverd. Bijna 200 jaar later deed Napoleon Bonaparte opnieuw een poging tot de aanleg van een kanaal tussen Rijn en Maas. Ook hij had namelijk geen toegang tot de belangrijke havens aan de Noordzee en wilde de scheepvaart vanaf de Rijn omleiden naar de toen Franse zeehaven Antwerpen. Zijn Grand Canal du Nord moest de Rijn en Maas via een zuidelijker gelegen tracé van 53,5 km door het dal van de Krur, Niers en Nette met elkaar verbinden. In 1808 werd met het project begonnen en werd het kanaal ook gedeeltelijk in gebruik genomen. Maar korte tijd daarna veranderden de machtsverhoudingen in het voordeel van de Fransen. De Nederlandse koning trad af en Napoleon voegde diens grondgebied bij het Franse keizerrijk. Daarmee had hij nu onbeperkte toegang tot de Nederlandse zeehavens en was het Grand Canal du Nord overbodig geworden. Op 1 januari 1811 werden de werkzaamheden dan ook gestaakt. Auf den Spuren Napoleons Napoleon op het spoor Die Fietsallee am Nordkanal verbindet über 100 km alle am Kanalbau beteiligten Ortschaften miteinander. Auf deutscher Seite sind es Neuss, Kaarst, Korschenbroich, Willich, Mönchengladbach, Viersen, Grefrath, Nettetal und Straelen. In den Niederlanden führt der Nordkanal über Venlo, Maasbree, Helden und Meijel bis nach Nederweert. De Fietsallee langs het Grand Canal du Nord is een route van 100 km langs alle plaatsen die betrokken waren bij de aanleg van het kanaal. Aan Duitse zijde zijn dat Neuss, Kaarst, Korschenbroich, Willich, Mönchengladbach, Viersen, Grefrath, Nettetal en Straelen. In Nederland loopt het Grand Canal du Nord via Venlo, Maasbree, Helden en Meijel tot aan Nederweert. martina hellmich Fossa Eugeniana Die gewaltigen baulichen Anstrengungen der Spanier prägen noch heute das Landschaftsbild. Bei Rheinberg liegt eine der zahlreichen Kanalschleusen, mit denen die Niveauunterschiede bis zu 16 m im Gelände zwischen Rhein und Maas überwunden werden sollten. In Kamp-Lintfort, besonders entlang der Rheinberger Straße (B 510), ist die Fossa Eugeniana als Wasserlauf und an der Eugeniastraße als Bodendenkmal noch gut erkennbar. Von den Schanzen sind ebenfalls noch einige sichtbar, vor allem im Abschnitt zwischen Geldern und Rheinberg. 14 strömen stromen Het grote bouwkundige project van de Spanjaarden drukt ook nu nog zijn stempel op het landschap. Bij Rheinberg ligt een van de talrijke kanaalsluizen waarmee de hoogteverschillen in het gebied tussen Rijn en Maas, die tot wel 16 meter konden oplopen, moesten worden overwonnen. In Kamp-Lintfort stroomt de Fossa Eugeniana nog langs de Rheinberger Straße (B 510) en ook aan de Eugeniastraße is het vroegere verloop van de rivier nog duidelijk zichtbaar. Van de schansen zijn er eveneens nog enkele bewaard gebleven, vooral in het gedeelte tussen Gelre en Rheinberg. paul sippel - rheinruhronline.de

15 Kultur erleben - am Niederrhein Der Niederrhein hat kulturell viel zu bieten. Er ist vor allem reich an Kunstschätzen, die in seinen vielen sehenswerten Museen zu bewundern sind. Im Museum des schönen Wasserschlosses Moyland in Bedburg-Hau gibt es die weltweit größte Sammlung von Kunstwerken des bedeutenden rheinischen Avantgardisten Joseph Beuys und im Kurhaus Kleve kann man Werke von Ewald Mataré betrachten. Die Festival-Region zwischen Rhein und Maas hat darüber hinaus eine wahre Fülle von Festivals und Events zu bieten: Die Jazz-Festivals in Moers und in Viersen haben längst einen guten Klang in der Jazzszene des Rheinlandes. Anspruchsvolle Konzertreihen wie das alljährliche Kammermusikfest im klingenden Kloster Kamp in Kamp-Lintfort sowie das Gelderner Musikfestival und das Konzert mit Lichterfest in Kleve erfreuen die Liebhaber klassischer Musik. Und gelacht werden darf im Rheinland natürlich auch: Das Comedy-Arts-Festival in Moers bringt seinen Zuhörern viel Spaß, das Halderner Open Air in Rees und das Jugendfestival Courage am Schloss Moyland ziehen vor allem jugendliches Publikum und auch das FANTASTIVAL in Dinslaken erfreut sich großen Zuspruchs. Das Römerfest und das Siegfriedspektakel in der Arena des LVR-Archäologischen Parks in Xanten sind ebenfalls sehr beliebt bei Alt und Jung. Am Niederrhein wird auch eine langjährige Theatertradition gepflegt: Das Schlosstheater Moers und die sommerlichen Open-Air-Aufführungen am Schloss Neersen in Willich bieten Theater mit Niveau. Kataloge + Infos unter: Tel.: +49 (0) Niederrhein Tourismus GmbH Willy-Brandt-Ring Viersen

16 Flusspanorama Panorama van de Rivier vom überströmen over overstromen von beate Schindler Johanna Sebus Zum Andenken der siebzehnjährigen Schönen, Guten aus dem Dorfe Brienen, die am 13. Januar 1809 bei dem Eisgang des Rheins und dem großen Bruche des Dammes von Cleverham Hilfe reichend unterging. Ter nagedachtenis aan de zeventienjarige schoonheid, goedheid uit het dorpje Brienen, die op 13 januari 1809 bij de ijsgang in de Rijn en de grote dijkdoorbraak in Kleverham hulpverlenend ten onder ging. Der Damm zerreißt, das Feld erbraust, Die Fluten spülen, die Fläche saust. "Ich trage dich, Mutter, durch die Flut, Noch reicht sie nicht hoch, ich wate gut." - "Auch uns bedenke, bedrängt wie wir sind, Die Hausgenossin, drei arme Kind! Die schwache Frau!... Du gehst davon!" - Sie trägt die Mutter durch das Wasser schon. "Zum Bühle da rettet euch! harret derweil; Gleich kehr ich zurück, uns allen ist Heil. Zum Bühl ist s noch trocken und wenige Schritt; Doch nehmt auch mir meine Ziege mit!" ( ) Kein Damm, kein Feld! Nur hier und dort Bezeichnet ein Baum, ein Turn den Ort. Bedeckt ist alles mit Wasserschwall; Doch Suschens Bild schwebt überall. Das Wasser sinkt, das Land erscheint, Und überall wird schön Suschen beweint. Und dem sei, wer's nicht singt und sagt, Im Leben und Tod nicht nachgefragt!* Johann Wolfgang von Goethe (Mai mei 1809) Goethes Ballade wurde auch mehrfach vertont. De ballade van Goethe is meerdere malen op muziek gezet. *Auszug: 1. und 5. Strophe der Ballade Johanna Sebus *Fragment: 1e en 5e strofe van de ballade Johanna Sebus kreisarchiv kleve. fotosammlung steiger, ka kle f6 kleve cx/9 16 strömen stromen

17 Land unter Land onder water Der Dichterfürst Johann Wolfgang von Goethe verehrte die selbstlose Johanna Sebus und setzte ihr mit einer fünfstrophigen Ballade ein Denkmal. Bei einer der größten Hochwasserkatastrophen im Klever Land im Januar 1809 rettete sie ihre Mutter aus den Fluten. Bei dem Versuch weitere Menschen vor dem Ertrinken zu bewahren, kam sie auf tragische Weise ums Leben. Hochwasser ist im Einzugsgebiet großer Flüsse immer ein Thema und steht nicht erst seit den massiven Eingriffen der Menschen durch den Bergbau, durch Kanalisierung oder als Folge einer Klimaerwärmung zur Diskussion. Der Strom sucht sich seinen Weg, wenn es ihm in seinem Bett zu eng wird, und es ist ratsam, ihm seinen Raum und seinen Auslauf zu lassen, wenn man nicht in seinen Fluten untergehen will. Das letzte große Hochwasser mit schwerwiegenden Folgen am Niederrhein gab es Damals wurden zahlreiche Orte zwischen Düsseldorf und Emmerich überflutet. In den nachfolgenden Jahrzehnten fruchteten Deichbau und andere Hochwasser-Schutzmaßnahmen. Die Schäden der letzten großen Hochwasser in den Jahren 1993 und 1995 konnten deshalb für die Menschen am Niederrhein gering gehalten werden. Mehr Raum für den Fluss lautet die Botschaft, die Fehler und Erfahrungen aus der Vergangenheit auf den Punkt bringt. Renaturierung von ehemals begradigten und kanalisierten Flussläufen, Schaffung von Hochwasser-Poldern und Auenlandschaften, in denen sich das Wasser ausdehnen, versickern und gezähmt werden kann, dienen dem Ziel, Ansiedlungen vor Überflutung zu schützen. Politische Verbände und Industrie, auch im europäischen Kontext, arbeiten an neuen Konzepten, denn die Flut kennt keine Grenzen, sie ist ein globales Naturereignis. In der EU-Hochwasserschutzrichtlinie ist die Ökologisierung der Flussufer verbürgt. Am Rheinufer zwischen Duisburg und Emmerich wurden durch ehemalige Auskiesungen Überflutungsflächen geschaffen, bei Rees im Jahre 2009 eine drei Kilometer lange Flutmulde angelegt, um die Schutzmauern vom Druck des Hochwassers zu entlasten. Durch die mit dem Kiesabbau verbundene Rückverlegung von Deichen und Vertiefung ufernaher Flächen am Orsoyer Rheinbogen eröffneten sich dem Rhein neue Strömungsgebiete, sog. Retentionsflächen, am Niederrhein insgesamt von mehr als 110 Mio. Kubikmetern. Diese Form des Hochwasserschutzes ist besonders naturgerecht und entspricht den ursprünglichen Gegebenheiten, denn eine zeitlich begrenzte Überflutung ufernahen Auenlandes war vor der Begradigung des Rheins über viele Jahrtausende hinweg Normalität. Der Strom sucht sich seinen Weg und er braucht seinen Raum zum Überströmen Panta rhei. Gemälde schilderij von Franz Jacob Rousseau ( ) zum Deichbruch von Brienen Rheinhochwasser bei Wesel Johann Wolfgang von Goethe, de vorst der dichtkunst, schreef met een ballade in vijf strofen een eerbetoon aan de onzelfzuchtige Johanna Sebus. In januari 1809 wist zij bij een van de grootste watersnoodrampen in het Kleefse land haar moeder uit de golven te redden. Toen ze probeerde nog meer mensen van de verdrinkingsdood te redden, kwam ze zelf op tragische wijze om het leven. Hoogwater is in het stroomgebied van grote rivieren altijd al aan de orde geweest, en niet pas sinds de enorme ingrepen van de mens in de vorm van mijnbouw, grindwinning en kanalisatie, of als gevolg van de opwarming van de aarde. Wanneer de bedding te nauw wordt, gaat de stroom zijn eigen weg en als we niet in zijn golven ten onder willen gaan, is het raadzaam hem de ruimte te geven. De laatste grote overstroming aan de Niederrhein met verstrekkende gevolgen vond plaats in Toen overstroomden talrijke plaatsen tussen Düsseldorf en Emmerich. In de daarop volgende decennia werden dijken aangelegd en ook andere beschermingsmaatregelen tegen overstromingen getroffen, waardoor de schade van de laatste grote overstromingen in 1993 en 1995 voor bewoners aan de Niederrhein kon worden beperkt. Meer ruimte voor de rivier is de conclusie die kan worden getrokken op basis van de fouten en ervaringen uit het verleden. Renaturatie van eerder geregulariseerde en gekanaliseerde rivieren en de creatie van overstromingsvlaktes en landouwenlandschappen waarin het water de ruimte krijgt, kan wegsijpelen en kan worden getemd, helpen nederzettingen tegen overstromingen te beschermen. Politiek en industrie werken, ook in Europees verband, aan nieuwe concepten. Hoogwater kent immers geen grenzen en is een mondiaal natuurverschijnsel. In de Europese Richtlijn Overstromingsrisico s (ROR) is de vergroening van de rivieroevers gewaarborgd. Langs de Rijnoever tussen Duisburg en Emmerich werden in de voormalige grindwinningsgebieden overstromingsvlaktes gecreëerd, en bij Rees werd in 2009 een drie kilometer lang hoogwaterbekken aangelegd dat de druk op de stadsmuur bij hoogwater verlicht. Door bij de Rijnbocht bij Orsoy dijken naar achteren te verleggen en aan de oever grenzende gebieden te verdiepen, ontstonden voor de Rijn nieuwe stroomgebieden, zgn. retentievlakken, van meer dan 7,5 miljoen kubieke meter. Deze vorm van hoogwaterbescherming is zeer natuurlijk en lijkt sterk op de oorspronkelijke omstandigheden. Duizenden jaren lang, tot de Rijn hier werd geregulariseerd, was het namelijk normaal dat de langs de oever gelegen landouwen af en toe onder water stonden. De stroom baant zijn eigen weg en heeft ruimte nodig om te overstromen panta rhei. hülskens wasserbau gmbh & co. kg strömen stromen 17

18 Flusspanorama Panorama van de Rivier Wasserräume Lebensräume Ruimte voor water levensruimte von Rainer Weichert Emmericher Ward Um die Rheinauen langfristig wiederzubeleben, hat die NABU-Naturschutzstation Niederrhein das mit EU-Mitteln geförderte Life-Projekt Fluss- und Auenoptimierung Emmericher Ward im EU-Vogelschutzgebiet Unterer Niederrhein entwickelt. Dieses sieht die Anlage einer parallel zum Fluss verlaufenden Nebenrinne von zwei Kilometern Länge vor, die vorgegraben und von einfließendem Rheinwasser gespeist wird. Das dann von Flusswasser umschlossene Auengebiet bekommt Inselcharakter. Neuer Lebensraum entsteht für Vögel, Fische und Pflanzen. Vorhandene Altgewässer werden integriert. Flusstypische Lebensräume können sich ungestört weiterentwickeln, aus Sträuchern werden Auenwälder. Steinbeißer, Groppe, Barbe, Maifisch und Nordseeschnäpel finden wieder Lebensraum, Eisvogel und Blaukehlchen können ungestört brüten wird die Nebenrinne fertiggestellt und durchströmt sein. Dem Auenwald wurde auf zwei Hektar der insgesamt 18 für die Auenwaldentwicklung vorgesehenen Hektar mit Initialpflanzungen von typischen Auenwald-Baumarten wie Silberweide, Eschen, Eichen, Ulmen, Feld-Ahorn und auentypischen Straucharten wie Roter Johannisbeere, Pfaffenhütchen auf die Sprünge geholfen. Auf den restlichen 16 Hektar wird die Grasnarbe angerissen, um die Ansiedlung von Gehölzen zu erleichtern. Dadurch wird sich in den folgenden Jahren und Jahrzehnten ein abwechslungsreicher Auenwald mit Bäumen und Büschen unterschiedlichen Alters, einer reichen Krautschicht und das für viele Insektenarten besonders wertvolle Totholz entwickeln. Om de landouwen langs de Rijn langdurig te doen herleven, heeft het NABU-Naturschutzstation Niederrhein met Europese subsidies het LIFE-project Fluss- und Auenoptimierung Emmericher Ward in het EU-Vogelrichtlijngebied Unterer Niederrhein ontwikkeld. Dit project voorziet in de aanleg van een parallel aan de rivier verlopende nevengeul van twee kilometer lang, die wordt gevoed door water uit de Rijn. Hierdoor zullen de landouwen door rivierwater worden omsloten en een eilandkarakter krijgen. Er onstaat zo een nieuwe leefomgeving voor vogels, vissen en planten. De aanwezige oude wateren worden geïntegreerd. De voor rivieren kenmerkende leefgebieden kunnen zich ongestoord verder ontwikkelen en het struikgewas groeit uit tot ooibossen. De kleine modderkruiper, de rivierdonderpad, de barbeel, de elft en de Noordzeehouting Auenwald in der Emmericher Ward keren terug en de ijsvogel en de blauwborst kunnen hier weer ongestoord broeden. Naar verwachting zal de nevengeul in 2017 zijn voltooid en vol water staan. Op twee van de in totaal 18 hectare die bestemd zijn voor ooibosontwikkeling, is de natuur een handje geholpen door de aanplanting van typische boomsoorten als de schietwilg, de es, de eik, de iep, de veldesdoorn en struiken als de aalbes en de wilde kardinaalsmuts. Op de resterende 16 hectare worden de weides bewerkt om de aangroei van struikgewas te vergemakkelijken. Zo zal hier in de komende tientallen jaren een gevarieerd ooibos ontstaan met bomen en struiken van verschillende leeftijden, een rijke bodembedekking en dood hout, dat van grote waarde is voor diverse insectensoorten. dietrich cerff, nabu-naturschutzstation niederrhein 18 strömen stromen

19 Das Land der hundert Seen Het land van honderd meren Durch den Kiestagebau, der das Gold vom Niederrhein aus dem Boden schaufelt, hat sich die Region verändert. Zuweilen zum Leidwesen der Landwirtschaft, wenn wertvolles Ackerland und Weidegründe verloren gehen, häufig aber auch zum Vergnügen der Wasserfreunde, denen die Industrie dank umweltbewusster Rekultivierung ausgekiester Flächen neue Freizeitmöglichkeiten geschaffen hat. Dennoch, der Zielkonflikt bleibt bestehen und ist Teil eines größeren Kreislaufs. Die Sechs-Seen-Platte in Duisburg, die Xantener Nord- und Südsee, der Auesee in Wesel sind Beispiele einer gelungenen Rekultivierung. Feriendörfer und Segelclubs sind entstanden, auf Baggerlöchern darf gepaddelt und gesurft, getaucht und geschwommen werden. Grüngürtel rund um die Seen entstehen. Das Binnenklima verändert sich, Wasservögel brüten und seltene Pflanzenarten siedeln sich wieder an. Door de grindwinning, die het goud van de Niederrhein uit de bodem haalt, is de regio in de loop der jaren veranderd. Soms tot verdriet van de agrariërs die waardevolle akker- en weidegrond verloren zagen gaan, maar dikwijls tot vreugde van de waterliefhebbers, voor wie de industrie door de milieubewuste recultivering van winningsgebieden nieuwe recreatiemogelijkheden heeft gecreëerd. Bestemmingsconflicten zullen echter blijven bestaan en zijn onderdeel van de kringloop van de natuur. De Sechs-Seen-Platte in Duisburg, de Xantener Nordsee, de Xantener Südsee en de Auesee in Wesel zijn voorbeelden van een geslaagde recultivering. Hier zijn vakantieparken en zeilverenigingen ontstaan en op de plaats van de afgravingen wordt nu gevaren, gesurft, gedoken en gezwommen. Rond de meren ontstaan groenstroken. Het klimaat verandert, watervogels komen hier weer broeden en zeldzame plantensoorten groeien er weer naar hartenlust. martina hellmich martina hellmich De Wittsee im Naturpark Schwalm-Nette Segeln am Baggersee Königshütte in Kempen-St. Hubert strömen stromen 19

20 Flusspanorama Panorama van de Rivier unter strömung an rauschenden bächen in de an rauschenden bächen stroming van ruisende beken van ruisende beken von Beate Schindler Die Schwalm Es klappert die Mühle In den Tälern der Wassermühlen an Schwalm, Nette und Niers Strom aus erneuerbaren Energien zu gewinnen, ist Thema der aktuellen Energiedebatte und auch ein Stück Rückbesinnung auf das Leben unserer Vorfahren, die mit von Wind- und Wasserkraft bewegten Mühlrädern ihre verschiedenen Gewerke betrieben. Der Niederrhein verfügt über große natürliche Energie-Ressourcen. Fluss- und Bachläufe durchziehen in reicher Zahl die Region, der Wind kann sich ohne natürliche Feinde übers flache Land bis in den letzten Winkel ausbreiten. Mühlen prägen seit dem Mittelalter das Landschaftsbild der Niederrheinlande. Wassermühlen sind die ältesten naturkraftgetriebenen Maschinen der Welt und wurden bereits 1200 Jahre vor Christus für die künstliche Bewässerung über Wasserschöpfräder in Mesopotamien (Vorderasien) eingesetzt. Auch die Römer verfügten über das entsprechende technische Know-how und brachten es in die Rheinprovinzen mit. Aber dies geriet, wie andere fortschrittliche Errungenschaften, mit dem Untergang des Römischen Imperiums wieder in Vergessenheit. Erst ab dem 9. Jahrhundert konnten sich über Klöster, die das römische Mühlenwissen wieder entdeckten, Wassermühlen am Niederrhein etablieren. Die neuzeitlichen Wurzeln der europäischen Mühlen gehen daher auf das Ingenieurwissen der Klosterschulen zurück. Während Windmühlen, die sich ab dem 13. Jahrhundert als weitere Mühlenart durchsetzten, vorrangig für den Antrieb von Mahlwerken genutzt werden, sind Wassermühlen universell einsetzbar. Es sind im eigentlichen Sinne Wasserkraftmaschinen. Ob an Flüssen oder Bächen gelegen, Wassermühlen nutzen die Kraft des fließenden Wassers, das das oberschlächtige oder unterschlächtige Wasserrad in Bewegung setzt und mittels Wellen und Zahnrädern Mahlgänge, Schleifsteine, Ölpressen, Stampf-, Säge- und Hammerwerke in Gang setzt. Viele Wassermühlen sind erhalten geblieben und haben eine Umnutzung erfahren, wie die Viller Mühle an der Niers in Goch-Kessel, die nun als Veranstaltungszentrum dient. Mit Besinnung auf alte Kulturtechniken und aktive Denkmalpflege wurde in einigen Windmühlen das traditionelle Müllerhandwerk wieder belebt. Die Kriemhild-Mühle in Xanten sowie die Steprather Mühle in Geldern-Walbeck bieten Einblicke in Betrieb und Produktionsablauf an. Wo einst harte Arbeit geleistet wurde, Mühlräder klapperten, knarrten und ächzten, kann man heute auf Wegen in attraktiver Landschaft zu Fuß oder per Rad Idylle genießen. Rund um die Stadt Wegberg findet sich an den Bachläufen von Schwalm, Mühlbach und Beeckbach ein dichtes Netz aus Wassermühlen. Insgesamt 19 Wassermühlen, die einst als Öl- und Mahlmühlen dienten, sind bis heute erhalten und verleihen der Region einen ganz besonderen Flair. Eine weitere Wandertour führt durch den Naturpark Schwalm-Nette. Über ca. 7 km führt sie an drei für das Schwalmtal typischen Wassermühlen vorbei. Die Bäche des Waldgebietes fließen überwiegend durch Bruchwald mit Erlen. Verschiedene Radrouten führen zu den stillgelegten Wassermühlen an Niers und Nette strömen stromen

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment:

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: Logboek bij de lessenserie over Cengiz und Locke van Zoran Drvenkar Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: ANWEISUNGEN Dit is een serie van drie lessen. Jullie gaan in zes groepen van vier of vijf leerlingen

Nadere informatie

Lost Cities Spielanleitung/Spielregeln. Brettspielnetz.de Team Copyright 2016 Brettspielnetz.de

Lost Cities Spielanleitung/Spielregeln. Brettspielnetz.de Team Copyright 2016 Brettspielnetz.de Lost Cities Spielanleitung/Spielregeln Brettspielnetz.de Team Copyright 2016 Brettspielnetz.de Inhalt Lost Cities Spielregeln...1 Einleitung und Spielidee...2 Der Spielverlauf...4 Eine Karte in eine Reihe

Nadere informatie

4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum

4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum 4. Deutsch-Niederländisches Wirtschaftsforum 4. Duits-Nederlandse Handelsdag BORUSSIA-PARK Mönchengladbach 12.11.2013, 13:00 bis 19:00 Uhr 12.11.2013, 13.00 tot 19.00 uur Ziele und Inhalte Freunde treffen

Nadere informatie

Sommerfest 2011 Zomerfeest 2011

Sommerfest 2011 Zomerfeest 2011 Sommerfest 2011 Zomerfeest 2011 DNHK semina SCHLOSS ZEIST AM FREITAG, 17. JUNI 2011 SLOT ZEIST OP VRIJDAG 17 JUNI 2011 Gemeenschapszin Gemeinschaft SErfolg erfordert Gemeinschaft. Dieses Motto liegt seit

Nadere informatie

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk Hoe vonden jullie de dag vandaag? Positief feedback: gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter dan les. Toppie man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk leerzaam,

Nadere informatie

Ruzie maken Streiten

Ruzie maken Streiten Ruzie maken Streiten Als kinderen ruzie maken Wenn kinder sich streiten Kinderen maken ruzie. Dat gebeurt in elk gezin. Ruzie om een stuk speelgoed, een spelletje dat uit de hand loopt, een jaloerse reactie

Nadere informatie

Kapitel 8 Nervenkitzel

Kapitel 8 Nervenkitzel 1: Am See Kapitel 8 Nervenkitzel 4. 1. gedacht 4. kans 2. blokken 5. verknalt 3. kamerarrest 6. redt 6. 1. Groβeltern Köningswinter 2. Bruder Brandenburg 3. Ste. Maxime Campingplatz 4. Sylt Insel 5. zu

Nadere informatie

Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen.

Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen. Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen.nl Sehr geehrte Geschäftspartner, Gerne möchten wir Ihnen die

Nadere informatie

Gegarandeerde verzorging klant gaat voor alles

Gegarandeerde verzorging klant gaat voor alles Gegarandeerde verzorging klant gaat voor alles DKV Euro Service werkt met de Satellic Box voor afrekenen van de nieuwe Belgische tol Op 1 april 2016 gaat in België een nieuw satellietgestuurd tolsysteem

Nadere informatie

Top 100 Duitse woorden

Top 100 Duitse woorden Top 100 Duitse woorden hinter achter hinten achteraan letzten Monat afgelopen maand schon al nur (of: nur noch) alleen maar nur noch alleen nog wenn als bitte alstublieft (als je iets geeft) immer altijd

Nadere informatie

manege Nieuwvliet strandritten vakantiewoningen brasserie Strandritte Ferienwohnungen Brasserie

manege Nieuwvliet strandritten vakantiewoningen brasserie Strandritte Ferienwohnungen Brasserie manege Nieuwvliet strandritten vakantiewoningen brasserie Strandritte Ferienwohnungen Brasserie Hartelijk welkom! Herzlich willkommen! Hartelijk welkom bij manege Hippo d Or Nieuwvliet! Het strand roept

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN. JAARGANG 1957 Nr. 56

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN. JAARGANG 1957 Nr. 56 48 (1956) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN JAARGANG 1957 Nr. 56 A. TITEL Notawisseling tussen de Nederlandse Regering en de Duitse Bondsregering betreffende de wedertoepassing van

Nadere informatie

Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014

Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014 Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014 23 campers Deze keer in het Nederlands. Dit leek ons nu wel eens tijd worden Joke en ik hopen dat jullie het kunnen vertalen. Woensdag 21 mei waren er al veel

Nadere informatie

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Rode tekst = tip Grammatica Imperfekt (verleden tijd) wollen (willen) sollen (moeten) müssen (moeten) wissen (weten) ich wollte sollte musste wusste du wolltest

Nadere informatie

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad.

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad. Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen 15. Januar 2014 Die Schüler sollten aufschreiben, was ihnen gefallen hat. De leerlingen moesten opschrijven wat hun goed bevallen is. Das schrieb die deutsche Klasse Gruppenarbeit

Nadere informatie

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH Kapitel 19: Verkehr(smeldungen) von Emmerich nach Nijmegen A) Werken over de grens Het wordt steeds drukker tussen Duitsland en Nederland. Hier een artikel van 22 juli 2004

Nadere informatie

bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits

bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits Bestelling : Bestelling plaatsen Wij overwegen de aanschaf van... Wir ziehen den Kauf von... in Betracht... Formeel, voorzichtig

Nadere informatie

Snelheids overtredingen met een klein schip Geschwindigkeitsübertretungen mit einem kleinen Boot

Snelheids overtredingen met een klein schip Geschwindigkeitsübertretungen mit einem kleinen Boot Auszug aus der Bußgelddatei für den Wassersport in den Niederlanden (siehe auch www.vaarbewijzen.nl) Anm.: In blauer Farbe sinngemäße deutsche Übersetzung Snelheids overtredingen met een klein schip Geschwindigkeitsübertretungen

Nadere informatie

Geachte campinggasten van Recreatiecentrum Slootermeer en Recreatiecentrum Scholtenhof,

Geachte campinggasten van Recreatiecentrum Slootermeer en Recreatiecentrum Scholtenhof, Geachte campinggasten van Recreatiecentrum Slootermeer en Recreatiecentrum Scholtenhof, In dit boekje treft u het programma van de aankomende vakantieperiode aan. Ook dit jaar zullen er weer de bekende

Nadere informatie

Je werkt in een ijszaak op de boulevard van Scheveningen en een Duitse toerist spreekt je aan

Je werkt in een ijszaak op de boulevard van Scheveningen en een Duitse toerist spreekt je aan Opdrachten Taaldorp Duits Om sommige onderstaande opdrachten te kunnen doen moet je beschikken over geld. Dit kun je bij de pinautomaat verkrijgen. Volg de instructies op de pinautomaat. Situatie 1: Leerling

Nadere informatie

Aanvraag tegemoetkoming KOB/Antrag auf KOB-Zuschuss

Aanvraag tegemoetkoming KOB/Antrag auf KOB-Zuschuss Aanvraag tegemoetkoming KOB/Antrag auf KOB-Zuschuss U krijgt de tegemoetkoming KOB als 90% of meer van uw wereldinkome onder de belasting valt. Het wereld is uw totale uit Nederland en daarbuiten. Dit

Nadere informatie

U hebt hier het activiteitenprogramma voor de periode van 20 juli t/m 2. augustus. Het zijn de activiteiten zoals deze georganiseerd worden door

U hebt hier het activiteitenprogramma voor de periode van 20 juli t/m 2. augustus. Het zijn de activiteiten zoals deze georganiseerd worden door Beste lezer, U hebt hier het activiteitenprogramma voor de periode van 20 juli t/m 2 augustus. Het zijn de activiteiten zoals deze georganiseerd worden door de vereniging voor Evangelisatie & Recreatie.

Nadere informatie

Wanderungsprofile Migratieprofielen EUREGIO

Wanderungsprofile Migratieprofielen EUREGIO Wanderungsprofile Migratieprofielen Ergebnisse im Überblick Feitenoverzicht Gebiet Deutscher Teil der : Sehr leichte Gewinne bei den Wanderungen und sehr leichte Verluste bei der natürlichen Bevölkerungsentwicklung

Nadere informatie

Taaltips voor succesvol zakendoen in het Duits

Taaltips voor succesvol zakendoen in het Duits Taaltips voor succesvol zakendoen in het Duits Dit document is samengesteld als aanvulling op de test Succesvol zakendoen in het Duits. Wilt u ontdekken hoe goed u geëquipeerd bent voor zakendoen met Duitstalige

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44 38 (1956) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1993 Nr. 44 A. TITEL Vierde Aanvullende Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland bij het

Nadere informatie

Ervaringen zomercursus ESPRO Fit for Europe Von Davy Houwen (Niederlande)

Ervaringen zomercursus ESPRO Fit for Europe Von Davy Houwen (Niederlande) Niederrhein-Magazin Nr.3, Seite 13 Ervaringen zomercursus ESPRO Fit for Europe Von Davy Houwen (Niederlande) Er zijn van die momenten in je leven die je je hele leven bijblijven. De zomercursus ESPRO 2006

Nadere informatie

Vakantiehuizen en vakantiewoningen(of Appartementen) Exclusief op het eiland Ameland.

Vakantiehuizen en vakantiewoningen(of Appartementen) Exclusief op het eiland Ameland. Vakantiehuizen en vakantiewoningen(of Appartementen) Exclusief op het eiland Ameland. 1 Vakantieobject omschrijvingsvoorwaarden: Belangrijk!! De reclame-opdracht aan ameland-tips.de komt uitsluitend tot

Nadere informatie

Neue Ansätze zur Optimierung der Biogasgewinnung

Neue Ansätze zur Optimierung der Biogasgewinnung Neue Ansätze zur Optimierung der Biogasgewinnung Nieuwe aanzetten ter optimalisatie van de biogaswinning Mittwoch, 10.04.2013 10-15 Uhr im Bagno, Steinfurt Einladung Hiermit laden wir Sie herzlich ein

Nadere informatie

goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen...

goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen... ouder dan 20? Älter als 20 Jahre? goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen... Gut versichert und (daher) viele Ferien-Euros sparen... Driekleur Verzekeringen, de specialist in recreatieverzekeringen,

Nadere informatie

Internationale beurs voor liefhebbers van de mensport

Internationale beurs voor liefhebbers van de mensport 6, 7 en 8 november 2015 - Ermelo (NL) Internationale beurs voor liefhebbers van de mensport International fair for combined driving fans Internationale Messe für Fahrsportbegeisterte www.paardenkoets.nl

Nadere informatie

Kapitel 6 Frust oder Lust?

Kapitel 6 Frust oder Lust? Kapitel 6 Frust oder Lust? 1: Abgehauen 2. 1. ausreißen 2. völlig 3. endgültig 4a. Logo 4b. Alter 5a. Lager 5b. Zündkerzen 3. 1. Heb je ze niet allemaal op een rijtje? 2. Ben je je tong verloren? 6. 1.

Nadere informatie

Wijziging doorgeven/änderungsmeldung

Wijziging doorgeven/änderungsmeldung Wijziging doorgeven/änderungsmeldung Kinderbijslag/Kindergeld Wijzigingen in uw gezinssituatie kunnen gevolgen hebben voor uw kinderbijslag. Geef een wijziging daarom binnen vier weken door met dit formulier.

Nadere informatie

Voorbeeld Instellingsexamen. Toets Duits Spreken/Gesprekken voeren B1

Voorbeeld Instellingsexamen. Toets Duits Spreken/Gesprekken voeren B1 Voorbeeld Instellingsexamen Toets Duits Spreken/Gesprekken voeren B1 1 Voorblad toets Duits spreken/gesprekken voeren B1... 2 2 Informatie voor de kandidaat... 3 3 Informatie voor de toetsleider... 7 4

Nadere informatie

Westlangeweg 1 a 156 - Hoofdplaat Village Scaldia

Westlangeweg 1 a 156 - Hoofdplaat Village Scaldia TE KOOP - Village Scaldia Vraagprijs 149.000,-- k.k. Omschrijving - Rustig gelegen, geschakelde recreatiewoning (type Grasse) met berging en tuin met uitzicht op beschermd natuurgebeid op 133m2 eigen grond.

Nadere informatie

Pers Niemandsland / Press No man s land. Anders kijken naar mensen; Verhoeven biedt ervaringstheater tijdens Festival a/d Werf

Pers Niemandsland / Press No man s land. Anders kijken naar mensen; Verhoeven biedt ervaringstheater tijdens Festival a/d Werf Pers Niemandsland / Press No man s land De Telegraaf 15/05/2008 Anders kijken naar mensen; Verhoeven biedt ervaringstheater tijdens Festival a/d Werf THEATER - Gehaast lopen we over straat. Daarbij passeren

Nadere informatie

UW PARTNER IN KUNSTSTOF SPUITGIETTECHNIEK VAN IDEE TOT EINDPRODUCT

UW PARTNER IN KUNSTSTOF SPUITGIETTECHNIEK VAN IDEE TOT EINDPRODUCT UW PARTNER IN KUNSTSTOF SPUITGIETTECHNIEK VAN IDEE TOT EINDPRODUCT Dupo Plastics Dupo Plastics is een full service spuitgietbedrijf. Wij begeleiden de klant vanaf het allereerste idee tot aan het eindproduct.

Nadere informatie

Binnendifferenzierung Schnellere TN können mit den Arbeitsblättern 2a und 2b arbeiten.

Binnendifferenzierung Schnellere TN können mit den Arbeitsblättern 2a und 2b arbeiten. ab les 2: WIE? WAT? WAAR? Vorbereitung Kopieren Sie die Arbeitsblätter auf festes Papier und schneiden Sie die Informationskärtchen aus. Pro Gruppe von 4 Personen brauchen Sie jeweils die Arbeitsblätter

Nadere informatie

Die Brücke von zwei Projekten die Brücke zwischen zwei Ländern De brug tussen twee projecten de brug tussen twee landen

Die Brücke von zwei Projekten die Brücke zwischen zwei Ländern De brug tussen twee projecten de brug tussen twee landen Vom Projekt Eine Wohn-Sorge-Zone in Niederländisch- Deutscher Perspektive zum Projekt Grenzüberbrückend Leben im Alter Vanuit het project Een Woon-Zorg-Zone in Duits- Nederlands perspectief naar het project

Nadere informatie

Social Media Marketing

Social Media Marketing Social Media im Marketing Social Media Marketing Soziale Netzwerke und deren Einsatzmöglichkeiten im Marketing Facebook, Twitter & Co. - Nutzen Sie es?! Das Wie? des Images 1. Social Media im Marketing

Nadere informatie

Open Glass. The global leader in door opening solutions* * Leader mondial de la sécurisation des accès

Open Glass. The global leader in door opening solutions* * Leader mondial de la sécurisation des accès Open Glass The global leader in door opening solutions* * Leader mondial de la sécurisation des accès Open Glass Eine neue Perspektive für mehr Transparenz. The global leader in door opening solutions*

Nadere informatie

ES-S7A. Außensirene. www.etiger.com

ES-S7A. Außensirene. www.etiger.com ES-S7A Außensirene www.etiger.com DE Merkmale - Funkverbindung für eine einfache Installation - Radiofrequenzsicherheit des Zubehörs: über eine Million Codekombinationen - EEPROM-Informationsschutz, keine

Nadere informatie

Kaart hertogdom Gelre en Kleef, 1350. Eeuwenlang land in het middelpunt van machten Een belangrijk cultuurgebied tussen Utrecht en Keulen

Kaart hertogdom Gelre en Kleef, 1350. Eeuwenlang land in het middelpunt van machten Een belangrijk cultuurgebied tussen Utrecht en Keulen Kaart hertogdom Gelre en Kleef, 1350 Eeuwenlang land in het middelpunt van machten Een belangrijk cultuurgebied tussen Utrecht en Keulen Gelre en Kleef, 1350 / Euregio Rijn Waal 2009 Kalender met hele

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1965 Nr. 80

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1965 Nr. 80 60 (1963) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1965 Nr. 80 A. TITEL Overeenkomst tussen de bevoegde Nederlandse en Duitse autoriteiten betreffende de toepassing van artikel 73,

Nadere informatie

Das erste niederländische Lesebuch für Anfänger

Das erste niederländische Lesebuch für Anfänger Aart Rembrandt Das erste niederländische Lesebuch für Anfänger Stufen A1 und A2 zweisprachig mit niederländisch-deutscher Übersetzung 1 Wir geben unser Bestes, um Tippfehler und Irrtümer zu vermeiden.

Nadere informatie

Green Ideas - Groene ideeën

Green Ideas - Groene ideeën Green Ideas - Groene ideeën Γενικές Πληροφορίες Περίληψη Groene Ideeën (http://greenideasproject.org) zijn interactieve en boeiende workshops die manieren verkennen waarop groene innovatie kan worden gepromoot

Nadere informatie

Hoi, ik heet Les 1. Hallo Peter!

Hoi, ik heet Les 1. Hallo Peter! Hoi, ik heet Les Vul in. Ergänzen Sie die niederländischen Wörter und deren deutsche Übersetzung. avond dag goed middag morgen Germanische Sprachen Romanische Sprachen, z. B. Niederländisch Deutsch Englisch

Nadere informatie

Unterstützt durch / Mede mogelijk gemaakt door: der weg in die freiheit op weg naar vrijheid. www.deutschland-nederland.eu

Unterstützt durch / Mede mogelijk gemaakt door: der weg in die freiheit op weg naar vrijheid. www.deutschland-nederland.eu Unterstützt durch / Mede mogelijk gemaakt door: der weg in die freiheit op weg naar vrijheid www.deutschland-nederland.eu 1944 / 1945 2014 / 2015 Zwei Erinnerungen werden eine Geschichte: Der Weg in die

Nadere informatie

Projektgebiet. Programm VIKING. Veiligheid bevorderen door: Projectpartners. Programma VIKING en project VIKING X-regioX

Projektgebiet. Programm VIKING. Veiligheid bevorderen door: Projectpartners. Programma VIKING en project VIKING X-regioX Programma VIKING en project VIKING X-regioX Programma VIKING Verbesserung der Informationseinrichtung Katastrophenschutz bei Hochwasser In Nordrhein-Westfalen und Gelderland Commissie voor Grensoverschrijdende

Nadere informatie

Maandschors. November-december 2015. Weest paraat!

Maandschors. November-december 2015. Weest paraat! Maandschors November-december 2015 Weest paraat Hé, daar is nummer twee November is hier dus we stappen over op een tweede maandschors Dat gaat snel zeg Er staat weer van alles op til dus lees dit Groepsleidingswoordje

Nadere informatie

Taal vitaal. Einstufungstest. Durchführung und Auswertung

Taal vitaal. Einstufungstest. Durchführung und Auswertung Taal vitaal Einstufungstest Durchführung und Auswertung Mit diesem schriftlichen Test zu den Lehrbüchern Taal vitaal und Taal totaal können Sie Ihre Niederländischkenntnisse feststellen, um sich in unser

Nadere informatie

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH Kapitel 37-38: Medien (2) A) TV o jee? Net als in Duitsland zijn er in Nederland talrijke tv- en radiozenders. Nederland 1, 2 en 3 zijn de zenders die horen bij het zogenaamde

Nadere informatie

Kapitel 3 Mies oder Topfit?

Kapitel 3 Mies oder Topfit? 1: Hertha BSC 1. 1. blauw en wit 2. de oude dame Kapitel 3 Mies oder Topfit? 7. 1. weiter 6. Runde 2. Bude 7. Skinheads 3. ziemlich 8. Nasenring 4. Freundschaftsspiel 9. Unterarm 5. gegen 10. Geld 2: Die

Nadere informatie

Doppelstunde zum Thema Een afspraak maken

Doppelstunde zum Thema Een afspraak maken Doppelstunde zum Thema Een afspraak maken von Hendrik Banneke, BBS 1 Leer Inhaltsverzeichnis 1. Lernziele...1 1.1 Übergeordnetes Stundenlernziel...1 1.2 Konkrete Lernziele der Unterrichtsstunde...1 Anhang...2

Nadere informatie

Mullerthal special s 2 013 Pauschalen. Arrangementen

Mullerthal special s 2 013 Pauschalen. Arrangementen visitluxembourg.com Mullerthal special s 2 013 Pauschalen. Arrangementen Reg i o n M ullerthal PETITE SUISSE LUXEMBOURGEOISE LUXEMBURGSKLEIN ZWITSERLAND Région Mullerthal Petite Suisse Luxembourgeoise

Nadere informatie

Shipping Technics Logistics 2015 29. und 30. September 2015

Shipping Technics Logistics 2015 29. und 30. September 2015 Shipping Technics Logistics 2015 Deutschlands einzige Binnenschifffahrts- Fachmesse Dienstag, 29. und Mittwoch 30. September 2015 in der Caterpillar CAT CG132-12 LNG Motor Leistung pro Zylinder 50 kw Erhältlich

Nadere informatie

Europa im Licht des Evangeliums

Europa im Licht des Evangeliums Europa im Licht des Evangeliums Ein Blick auf die Anfänge und seine Reflexe bis heute THOMAS SÖDING LEHRSTUHL NEUES TESTAMENT KATHOLISCH-THEOLOGISCHE FAKULTÄT RUHR-UNIVERSITÄT BOCHUM 1. Ein offenes Wort

Nadere informatie

DE ZANDMOTOR DeltaDuin

DE ZANDMOTOR DeltaDuin DE ZANDMOTOR DeltaDuin april 2011 Een groot deel van Nederland ligt onder de zeespiegel. Nederlanders behoren mede daarom tot de beste waterbouwers te wereld. Om onze kust veilig te houden, zoeken we steeds

Nadere informatie

Ar INHOUD. mm^'/im - RIVIIR

Ar INHOUD. mm^'/im - RIVIIR Ar INHOUD mm^'/im - RIVIIR 1.1 RlVIEREN DRUKKEN HUN STEMPEL OP HET MENSELIJKE NEDERZETTINCSCEDRAC 10 Rijn Dussel Anger Erft Niers Nette Swalm en Elmpter Bach 20 Roer 20 Maas 20 12 16 16 16 18 18 1.2 DE

Nadere informatie

KG 51R F K. 1 Gegevens van de aanvrager. 2 Gegevens van de echtgeno(o)t(e) of levenspartner van de aanvrager

KG 51R F K. 1 Gegevens van de aanvrager. 2 Gegevens van de echtgeno(o)t(e) of levenspartner van de aanvrager Naam en voornaam van de aanvrager Name und der antragstellenden Person Kinderbijslagnr. F K Kindergeld-Nr. KG 51R Bijlage Buitenland bij de aanvraag voor Duitse kinderbijslag van.. voor personen die een

Nadere informatie

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen GRAMMATICA OEFENINGEN DUITS Vertaal mbv woordenboek!!!! 1. Ik hoor het vrij vaak = Ich höre es oft 2. Op de eerste plaats = 3. Ik weet niet, of hij kan komen = 4. Hij wil zelfmoord plegen = 5. Kunt u mij

Nadere informatie

Schriftelijk proefexamen ZAKELIJK DUITS

Schriftelijk proefexamen ZAKELIJK DUITS Schriftelijk proefexamen ZAKELIJK DUITS Beschikbare tijd: 90 MINUTEN 50803 Proefexamen HET PROEFEXAMEN BESTAAT UIT 0 GENUMMERDE PAGINA'S. 4 OPDRACHTEN GRAMMATICA OPDRACHT IDIOOM BRIEFOPDRACHT BENODIGDE

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Duits

Woordenlijst Nederlands Duits Taaltalent deel 1 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Duits Hoofdstuk 1 De cursus Henny Taks Katja Verbruggen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

Venrayseweg 108 5928 RH Venlo

Venrayseweg 108 5928 RH Venlo Venrayseweg 108 5928 RH Venlo Sumarbox is gespecialiseerd in het produceren en distribueren van opzettrays van zowel golf- als massief karton. Sumarbox richtet Steigen für Obst, Gemüse, Backwaren aus Well-

Nadere informatie

Alltag: Lesen KGT 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52601

Alltag: Lesen KGT 2. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52601 Alltag: Lesen KGT 2 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 15 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52601 Dit lesmateriaal is gemaakt met

Nadere informatie

Voltooid tegenwoordige tijd (D = Perfekt)

Voltooid tegenwoordige tijd (D = Perfekt) Voltooid tegenwoordige tijd (D = Perfekt) De voltooid tegenwoordige tijd wordt in het Duits meestal in de spreektaal gebruikt. Ik heb huiswerk gemaakt. Ik maak -> ik maakte Ich habe Hausaufgaben gemacht.

Nadere informatie

DNL Konferenz Sprache - Beratung - Arbeit NLD Conferentie Taal Advies Werk 13.03.2015

DNL Konferenz Sprache - Beratung - Arbeit NLD Conferentie Taal Advies Werk 13.03.2015 DNL Konferenz Sprache - Beratung - Arbeit NLD Conferentie Taal Advies Werk 13.03.2015 Willkommen/ Welkom Hans Alberse Bürgermeister der Gemeinde Oude IJsselstreek Burgemeester van de gemeente Oude IJsselstreek

Nadere informatie

Bestellen van reserve onderdelen: Ordening for spare parts: Ersatzteit bestellung: Commander piece de rechange:

Bestellen van reserve onderdelen: Ordening for spare parts: Ersatzteit bestellung: Commander piece de rechange: 100020 2 schommelzitje swingseat Schaukelsitz siege 2 grote hoeksteun cornerconnector Eckverbinder assemblages d angle 1 kleine hoeksteun cornerconnector small Eckverbinder klein assemblages d angle petit

Nadere informatie

Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten zondag 1 juni 2014 -ontmoeting partnergemeenten -0-100 dienst thema Wie waagt, die wint

Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten zondag 1 juni 2014 -ontmoeting partnergemeenten -0-100 dienst thema Wie waagt, die wint Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten zondag 1 juni 2014 -ontmoeting partnergemeenten -0-100 dienst thema Wie waagt, die wint voorganger: Dik Mook organist: Erik Visser lezingen: Jet van Koppen Kinderkerk:

Nadere informatie

Neue Kontakte Kapitel 3 3de klas Redemittel

Neue Kontakte Kapitel 3 3de klas Redemittel 1 Neue Kontakte Kapitel 3 3de klas Redemittel Wie war dein Urlaub? Einfach toll! Wo wart ihr? Wir waren zuerst in Frankreich und dann in Spanien. Mit wem warst du in Urlaub? Mit meinen Eltern und mit einer

Nadere informatie

Wijzigingen SEPA. Inhoud. Algemeen. Wijzigingen in < Parameters - Boeking >

Wijzigingen SEPA. Inhoud. Algemeen. Wijzigingen in < Parameters - Boeking > Wijzigingen SEPA Inhoud Deze handleiding is helaas nog niet volledig vertaald naar het Nederlands. Wij doen ons uiterste best om dit zo spoedig mogelijk te realiseren. Mocht u een tekst niet begrijpen

Nadere informatie

13 Ik zit net te denken...

13 Ik zit net te denken... 13 Ik zit net te denken... i2 i1 Wij geven een feestje! Bringen Sie die Aktivitäten in die richtige (= typische) Reihenfolge. boodschappen doen eten koken feesten! de woning opruimen, schoonmaken naar

Nadere informatie

Roemenië Romania - Rumänien

Roemenië Romania - Rumänien Roemenië Romania - Rumänien Van 6 augustus 2015 tot en met 18 augustus 2015 zijn wij wederom, op eigen gelegenheid, afgereisd naar Bacău, Brașov en Moreni om daar onze (toekomstige) projecten te bekijken

Nadere informatie

Hervormde gemeente te Haaksbergen-Buurse Gereformeerde kerk van Haaksbergen

Hervormde gemeente te Haaksbergen-Buurse Gereformeerde kerk van Haaksbergen Hervormde gemeente te Haaksbergen-Buurse Gereformeerde kerk van Haaksbergen 4 e zondag van de herfst 12 oktober 2014 Gezamenlijke dienst met partnergemeente uit Bad Düben voorgangers: ds. Jörg Uhle-Wettler

Nadere informatie

Vwo 3 Kapitel 1 Fette Ferien

Vwo 3 Kapitel 1 Fette Ferien Vwo 3 Kapitel 1 Fette Ferien Redemittel E Mit wem bist du in Spanien gewesen? Ich war da mit meinem Bruder. Wo liegt Lübeck? Moment, ich hole eine Landkarte. Wann warst du wieder da? Am Wochenende. Du

Nadere informatie

Noordwijk in vogelvlucht

Noordwijk in vogelvlucht Noordwijk in vogelvlucht Digitale foto s van Leo Hooijmans 2005 Welkom bij het Leesmij-bestand behorend bij de CD-Rom : Noordwijk in vogelvlucht. Onderstaand vindt u informatie over : - Systeemvereisten

Nadere informatie

KNIPSELKRANT APRIL 2003 TER INFORMATIE

KNIPSELKRANT APRIL 2003 TER INFORMATIE KNIPSELKRANT APRIL 2003 TER INFORMATIE BRON: ÄRZTE ZEITUNG NOVEMBER 2002 Medica aktuell, 21.11.2002 Wird UMTS Patienten das Leben erleichtern? Vitalfunktionen könnten in Zukunft zu Hause überwacht werden

Nadere informatie

AQUA-STATE VAKANTIE WONINGEN FERIEN WOHNUNGEN

AQUA-STATE VAKANTIE WONINGEN FERIEN WOHNUNGEN AQUA-STATE VAKANTIE WONINGEN FERIEN WOHNUNGEN & IJSSELMEER De Friese meren en het IJsselmeer binnen handbereik. Een waar paradijs voor watersporters. U kunt er naar hartelust varen met een sloep of de

Nadere informatie

9Sommige stukken van beken en rivieren bieden nog extra charme, Prachtige oorspronkelijke stukken van beken

9Sommige stukken van beken en rivieren bieden nog extra charme, Prachtige oorspronkelijke stukken van beken Prachtige oorspronkelijke stukken van beken 9Sommige stukken van beken en rivieren bieden nog extra charme, doordat daar de werking van de elementen goed zichtbaar is, of omdat de sfeer er gewoonweg sprookjesachtig

Nadere informatie

Één van de mooiste vakantieparken in Noord-Holland

Één van de mooiste vakantieparken in Noord-Holland Één van de mooiste vakantieparken in Noord-Holland Recreatie en bungalowpark de Watersnip is ruim, sportief en actief. In een gezonde, frisse omgeving vindt u hier de ontspanning en rust die u nodig heeft.

Nadere informatie

Opzet van de zinnetjes in dit ebook

Opzet van de zinnetjes in dit ebook Waarom dit ebook? Hoe zeg je "uit de straat" in het Duits? Kun je deze vraag snel beantwoorden? En dan bedoel ik écht snel? Vloeiend? Het goede antwoord is "aus der Straße". Of duurde dit nét te lang?

Nadere informatie

Residencia Montebello La Nucía (Alicante)

Residencia Montebello La Nucía (Alicante) Residencia Montebello La Nucía (Alicante) Montebello: Wo das Leben die schönste Aussicht bietet. Residencia Montebello: Waar het leven het mooiste uitzicht biedt. Wohnen in der Residenz Montebello Wonen

Nadere informatie

Für die ganze Familie!

Für die ganze Familie! Bestes Preis-Leistungsverhältnis in der Region! BESTE PRIJS-KWALITEITVERHOUDING in de regio Für die ganze Familie! Action Wellness Spaß VOOR HET HELE GEZIN! ACTIE WELLNESS PLEZIER AQUANA-Sauna Erholung

Nadere informatie

TANDHEELKUNDIGE IMPLANTATEN VAN CAMLOG

TANDHEELKUNDIGE IMPLANTATEN VAN CAMLOG IMPLANTAAT PASPOORT TANDHEELKUNDIGE IMPLANTATEN VAN CAMLOG VOOR UW welzijn EN EEN natuurlijke UITSTRALING. PersoOnLIJKE GEGEVENS Naam Voornaam Adres Postcode Geboortedatum Zorgverzekeraar Beste patient,

Nadere informatie

Woordenlijst Communicatie/Argumentatie

Woordenlijst Communicatie/Argumentatie Westfälische Wilhelms-Universität Münster Workshop: Mediagebruik in de taalklas Frauke König M.A. Woordenlijst Communicatie/Argumentatie mijns inziens, naar mijn oordeel naar mijn (bescheiden) mening volgens

Nadere informatie

WELKOM! WILLKOMMEN! Opening en openheid van zaken

WELKOM! WILLKOMMEN! Opening en openheid van zaken WELKOM! WILLKOMMEN! Opening en openheid van zaken #NDIX #NDIXrelatiedag NDIX Relatiedag, 12 juni 2013, Grolsch Veste Enschede Doel van NDIX NDIX Ziele Semi-publieke organisatie sinds 2001, met als doelen:

Nadere informatie

Juridische aspecten van het zakendoen in Duitsland

Juridische aspecten van het zakendoen in Duitsland Welkom Road2Germany Juridische aspecten van het zakendoen in Duitsland Uw juridisch-fiscale wegwijzer in Duitsland 24-06-2014 Zakendoen in Duitsland Geschäftsklima Wirtschaft so euphorisch wie seit 1991

Nadere informatie

Wat we gaan doen vandaag... Geef complimenten

Wat we gaan doen vandaag... Geef complimenten Wat we gaan doen vandaag... Interview: sprankelend moment Paradigma verandering: van problemen oplossen naar bouwen aan oplossingen Attitude verandering: cheerleading Wat neem je mee? Vier pijlers positieve

Nadere informatie

b) Gibt es noch weitere Fußgänger bei der Ampel als die beiden Sprecher? A Ja B Nein 'Beweis' für diese Antwort:......

b) Gibt es noch weitere Fußgänger bei der Ampel als die beiden Sprecher? A Ja B Nein 'Beweis' für diese Antwort:...... EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH Kapitel 7: Auf der Straße A) Bij rood... 1. Luister naar de volgende dialoog. Beantwoord na het luisteren de vragen. a) Welche Personen sprechen? A 2 Männer, etwa 40 oder

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Saxion Open Deventer Vrijdag 15 januari

Saxion Open Deventer Vrijdag 15 januari Life Science, Design & Technology ROOD Economie, Management & Organisatie BLAUW - Archeologie - Biologie en Medisch Laboratoriumonderzoek - Bouwkunde - Bouwtechnische Bedrijfskunde (studierichting) - Chemie

Nadere informatie

KOSTENLOS GRATIS. MeineLebensArt. www.meine-lebens-art.de www.mijn-leef-stijl.nl. MijnLeefStijl KREIS VIERSEN & LIMBURG

KOSTENLOS GRATIS. MeineLebensArt. www.meine-lebens-art.de www.mijn-leef-stijl.nl. MijnLeefStijl KREIS VIERSEN & LIMBURG KOSTENLOS GRATIS MeineLebensArt www.meine-lebens-art.de www.mijn-leef-stijl.nl MijnLeefStijl KREIS VIERSEN & LIMBURG DIE NÄCHSTE AUSGABE ERSCHEINT IM JUNI 2015 DE VOLGENDE EDITIE ZAL JUNI 2015 VERSCHIJNEN

Nadere informatie

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH

EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH EUREGIO WERKBUCH NIEDERLÄNDISCH Kapitel 27-28: Arbeit in einer Arnheimer Großbuchhandlung A) Die Firma Iedereen in Arnhem kent wel de naam Gelderse Boekhandel. En de meeste Arnhemmers weten ook waar je

Nadere informatie

Gefeliciteerd! Zet de zinnen in de juiste volgorde. Dat vinden wij allen zo prettig ja ja. In de gloria. Lang zal hij leven. Hij leve lang hoera hoera

Gefeliciteerd! Zet de zinnen in de juiste volgorde. Dat vinden wij allen zo prettig ja ja. In de gloria. Lang zal hij leven. Hij leve lang hoera hoera Gefeliciteerd! 1 Zet de zinnen in de juiste volgorde. Dat vinden wij allen zo prettig ja ja In de gloria Lang zal hij leven Hij leve lang hoera hoera Hij leve lang hoera hoera Lang zal hij leven In de

Nadere informatie

Roemenië Romania - Rumänien

Roemenië Romania - Rumänien Roemenië Romania - Rumänien Van 28 maart 2015 tot en met 31 maart 2015 zijn wij opnieuw afgereisd naar Roemenië om het project Happy Dogs Moreni in Moreni te bezoeken. From March 28 until March 31, 2015

Nadere informatie

Bustourismus Marketing / Bustoerisme. Bustourismus Marketing / Bustoerisme. Beschreibung Arbeitsgruppe / Omschrijving werkpakket

Bustourismus Marketing / Bustoerisme. Bustourismus Marketing / Bustoerisme. Beschreibung Arbeitsgruppe / Omschrijving werkpakket Bustourismus Marketing / Bustoerisme Bustourismus Marketing / Bustoerisme Beschreibung Arbeitsgruppe / Omschrijving werkpakket Das Teilprojekt Bustourismus verfolgt einen innovativen, grenzübergreifenden

Nadere informatie

Onderzoek verplaatsingsgedrag Groesbeek - Kranenburg

Onderzoek verplaatsingsgedrag Groesbeek - Kranenburg Onderzoek verplaatsingsgedrag Groesbeek - Kranenburg Colofon Opdrachtgever: Gemeente Groesbeek. Verkeer en Vervoer: bureau Openbare Werken. Postbus 20, 6560 AA Groesbeek. Contactpersoon: ing. H.G. Beumer.

Nadere informatie

één van de mooiste vakantieparken in Noord-Holland

één van de mooiste vakantieparken in Noord-Holland één van de mooiste vakantieparken in Noord-Holland Recreatie en bungalowpark de Watersnip is ruim, sportief en actief. In een gezonde, frisse omgeving vindt u hier de ontspanning en rust die u nodig heeft.

Nadere informatie

Resultaten van het onderzoek Migratiebewegingen in de EUREGIO Ergebnisse der Untersuchung Wanderungsbewegungen in der EUREGIO

Resultaten van het onderzoek Migratiebewegingen in de EUREGIO Ergebnisse der Untersuchung Wanderungsbewegungen in der EUREGIO Resultaten van het onderzoek Migratiebewegingen in de EUREGIO Ergebnisse der Untersuchung Wanderungsbewegungen in der EUREGIO Bronckhorst, 16 maart 2012 Bronckhorst, 16. März 2012 Frank Osterhage ILS Institut

Nadere informatie