Grensoverschrijdend perspectief Zuid-Limburg. 25 september 2014

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Grensoverschrijdend perspectief Zuid-Limburg. 25 september 2014"

Transcriptie

1

2 Colofon Uitgave Provincie Limburg bezoekadres: Limburglaan 10 te Maastricht postadres: Postbus 5700, 6202 MA Maastricht tel.: +31 (0) Naamloos-5

3 Vooraf Voorliggend rapport is opgesteld in opdracht van de provincie Limburg, naar aanleiding van afspraken in het Bestuurlijk Overleg MIRT. De vraagstelling voor het rapport is afgestemd met vertegenwoordigers het Rijk en van de gemeenten Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen. Zuid-Limburg bivakkeert al eeuwenlang op het kruispunt van culturen en talen, waarbij de Belgen en Duitsers onze goede buren zijn en dichterbij wonen dan onze landgenoten. In die "aparte" samenleving leer je krachten te bundelen, verbindingen te leggen en verantwoordelijkheden in samenspraak op te pakken. Het is dan ook van belang om de kracht van Zuid-Limburg in beeld te brengen in relatie tot het aangrenzende buitenland en aanknopingspunten te vinden om die krachten nog beter te kunnen benutten. Dit rapport laat in antwoord daarop zien dat de Euregio al een aaneengesloten grensoverschrijdende agglomeratie vormt, in feite de enige van betekenis langs de Nederlandse grens. In deze Euregio wordt fors geïnvesteerd in kennis en innovatie. Grensoverschrijdende uitwisseling is er volop, vooral op het gebied van winkelen, cultuur, recreatie en leisure. Voor de meer dagelijkse zaken als wonen, werken en leren is er door grensweerstanden echter nog geen sprake van een daily urban system. Daardoor worden nog schaal- en interactievoordelen niet benut. Het wegwerken van grensweerstanden is daarom van groot belang, niet alleen voor Zuid-Limburg en de Euregio, maar ook voor de BV Nederland. Dit rapport heeft vooral betekenis als achtergrondmateriaal. De aanbevelingen in het rapport (hoofdstuk 4) sluiten grotendeels aan bij de vele initiatieven en lobby-activiteiten die vanuit Limburg al worden ondernomen (hoofdstuk 5.1). In lijn met bevindingen in andere documenten vormt het rapport in onze ogen een goede basis voor de onderbouwing van Limburgse wensen, die ook in de nationale agenda passen. Gedeputeerde Staten van Limburg 30 september 2014

4 Grensoverschrijdend perspectief Zuid-Limburg 25 september 2014

5

6 Grensoverschrijdend perspectief Zuid-Limburg 25 september 2014

7 Colofon Grensoverschrijdend perspectief Zuid-Limburg is opgesteld in opdracht van Provincie Limburg door Enno Zuidema Stedebouw in samenwerking met Bureau Buiten Enno Zuidema Stedebouw Simon Dona, Ivo Dieleman Bureau Buiten Joost Hagens, Janine Caalders, Maarten Kruger Enno Zuidema Stedebouw Schiedamsevest 91D 3012 BG Rotterdam tel fax Contactpersoon Simon Dona tel Rotterdam, september 2014 Enno Zuidema Stedebouw Alles uit deze uitgave mag vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt mits de bron wordt vermeld. 4 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

8 Inhoud 1.0 Inleiding Inleiding Aanleiding Vraagstelling Doel Opbouw van het onderzoek en leeswijzer Conclusies uit de analyse Inleiding Euregio als woon-, werk- en leefgebied Gedeelde belangen, maar gedifferentieerd Kansen over de grens Naar een perspectief Kansen voor Zuid-Limburg in grensoverschrijdend perspectief Inleiding Een landschap om te koesteren Onderwijs en onderzoek verbinden Topsectoren verankeren en combineren Knooppuntontwikkeling als ruimtelijk principe voor agglomeratiekracht Achtergrond: krimp Wonen Andere aandachtspunten Samenvatting en maatregelen Samenvatting Maatregelen Bijlagen 105 INHOUD 5

9 bron: 6 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

10 1.0 Inleiding 1.1 Inleiding De provincie Limburg werkt samen met haar gemeentelijke partners en het Rijk aan het versterken van haar vestigingsklimaat voor bewoners en bedrijven. Het doel is om daarmee bij te dragen aan het vergroten van de internationale concurrentiekracht van de regio en het land. In de Structuur Visie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) is Limburg als onderdeel van Brainport Zuid-Oost Nederland aangemerkt, één van de drie kerngebieden voor economische groei in Nederland. Het versterken van de internationale concurrentiepositie is een hoofddoel van de SVIR. Buiten de economisch bijzonder waardevolle clustering in onder meer chemie en health en unieke kansen voor versterking van de regio spelen er, door de geografische ligging van Limburg, specifieke opgaven. Voor de regio Zuid-Limburg, die uiterst excentrisch ligt binnen Nederland (ruim 200 km grenslengte en op het smalste deel met 6 km verbonden aan de rest van Nederland), geldt dat in bijzondere mate. In het kader van het MIRT wordt er thans door de regio, in overleg met het Rijk, samengewerkt aan een bestendig toekomstperspectief voor de regio. Middels het tienjarig strategische programma dat is vastgelegd in Kennis-As Limburg wordt in Limburg uitvoering gegeven aan de agenda van Brainport In 2012 zijn er afspraken gemaakt in het BO-MIRT om in afstemming met de grote Zuid- Limburgse gemeenten Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen door de Provincie een verdiepend onderzoek te laten uitvoeren naar de grensoverschrijdende kansen en belemmeringen van de regio Zuid-Limburg en daaruit voortvloeiende opgaven en maatregelen voor deze regio. Dit rapport is dat verdiepend onderzoek. Het ruimtelijk beleid van de provincie is uitgewerkt in het POL2014: het Provinciaal Omgevingsplan Limburg. In het POL staat wat er nodig is om de fysieke omgeving van de provincie te verbeteren. Het omgevingsplan onderscheidt drie regio s: Noord-, Midden-, en Zuid-Limburg. Dit onderzoek naar een grensoverschrijdend perspectief voor Zuid-Limburg is aanvullend op het POL. Centraal staat de vraag naar realistische kansen en belemmeringen in het grensoverschrijdend ruimtelijk en economisch functioneren van deze regio. Waarin ligt de kracht van Zuid-Limburg in relatie tot het aangrenzende buitenland en wat zijn de knoppen waaraan gedraaid kan worden om deze kracht nog beter te benutten? Vanzelfsprekend is hier sprake van een gedeeld eigenbelang: een sterke Euregio biedt ook kansen voor grensoverschrijdende partners. Voor Noord-Limburg is al eerder een Mirt-onderzoek Greenport Venlo uitgevoerd, samen met het Rijk en de regio. De resultaten daarvan zijn al besproken in het BO en verwerkt in de 1.0 inleiding 7

11 bron: 8 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

12 Gebiedsagenda (actualisatie 2012), die december 2013 is aangeboden aan de Tweede Kamer. Voor de grensoverschrijdende kansen van Noord-Limburg wordt verder gewezen op het rapport Van achterland naar kloppend hart opgesteld in opdracht van de gemeenten in Noord-Limburg samen met Land van Cuyk en de Duitse gemeenten Weeze en Goch, bedoeld als agenda voor grensoverschrijdende samenwerking. 1.2 Aanleiding Kenmerkend voor de regio Zuid-Limburg is het paradoxale karakter in ruimtelijke economisch perspectief. De gebiedsagenda Limburg zet dit scherp uiteen. De regio heeft onmiskenbaar grote landschappelijke kwaliteiten en heeft een uitstekende internationale ligging die kansen biedt voor een excellent vestigingsklimaat voor bedrijven. Met de stad Maastricht als uithangbord, pittoreske dorpen, het landschap en de nabijheid van steden als Luik en Aken, biedt de regio in potentie een woonklimaat dat een goede kwaliteit van leven mogelijk maakt. Toch zien we in weerwil van deze kwaliteiten en kansen een regio met te weinig economische dynamiek. Daarnaast is sprake van een (nog toenemende) krimp van de bevolking. Naast de krimp van de bevolkingsomvang ontstaat er ook een mismatch tussen het woningaanbod (huur en koop) en de huidige en toekomstige vraag. De veelal eenduidige woningtypologie in de suburbane wijken, waarvan een groot deel particulier bezit, sluit niet meer aan bij woonwensen van deze tijd. De economische en demografische krimp zorgen er voor dat er geen natuurlijk herstel plaatsvindt. Dit vraagt om geografische opschaling en sectorale integratie van dit thema tot een ruimtelijk economisch perspectief. De gebiedsagenda Limburg definieert de volgende kwalitatieve opgaven: Verbetering van de woon- leefomgeving en waterkwaliteit Verbetering economische structuur Verbetering bereikbaarheid Versterking menselijk kapitaal Waterveiligheid. Reeds decennia wordt er gestudeerd op en gewerkt aan het benutten van de potenties van de Euregio. Er worden successen geboekt en er zijn vele initiatieven maar tot een stuwende kracht achter de opgaven uit de gebiedsagenda leidt dat vooralsnog maar beperkt. Een nieuw inzicht, dat als directe aanleiding voor dit onderzoek kan worden beschouwd, is de studie Atlas van kansen voor Zuid-Limburg, Tongeren, Luik en Aken (Atlas voor Gemeenten, Roderik Ponds, Clemens van Woerkens, Gerard Marlet, 2014). Hierin wordt gesteld dat door het verminderen van grensbarrières het aantal banen binnen een acceptabele reisafstand voor Zuid-Limburg toeneemt met maar liefst Dat grotere aantal banen dat binnen het bereik ligt als het redelijkerwijs bereisbare omliggende buitenland wordt meegeteld, geeft de regio een grote potentiële impuls in woonaantrekkelijkheid. Ook als afzetgebied is dat omliggende buitenland interessant. De genoemde banen zijn overigens geen vacatures en het is ook niet zo dat een opwaartse economische ontwikkeling automatisch in gang wordt gezet wanneer de blik over de grens wordt verruimd. De studie geeft echter wel aan dat er een enorme potentie is voor een toename van de economische dynamiek wanneer er geen of zeer lage grensweerstand zou 1.0 inleiding 9

13 bron: 10 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

14 gelden. Concluderend wordt gesteld: Op zowel de korte als de lange termijn zal het integreren van de arbeidsmarkten eveneens leiden tot een grotere aantrekkingskracht van alle vier de grensregio s. Als grensbarrières op de arbeidsmarkt volledig zouden kunnen worden geslecht, zouden de regio s door de toename van carrièrekansen zelfs een bovengemiddelde aantrekkingskracht op verhuizende huishoudens krijgen. Op die manier zou een duurzaam economisch vitale, internationale regio ontstaan. De studie stelt dat het realiseren van een gemeenschappelijke arbeidsmarkt en een gemeenschappelijk verzorgingsgebied (denk daarbij aan het beter zichtbaar en bereikbaar maken van het culturele, culinaire en natuuraanbod) grote voordelen biedt voor inwoners en bedrijven van de regio. In vergelijking tot andere grensregio s in Nederland zijn de kansen in Zuid-Limburg zelfs bijzonder groot en onderscheidend. Dat komt door het stedelijke karakter van de regio, zowel aan de Nederlandse zijde als in de omringende regio s, waardoor het aanbod banen en voorzieningen dat de regio s elkaar te bieden hebben, relatief groot is. Overigens wordt er in bestaand beleid al veel inspanning geleverd om de grensweerstand te verlagen. In bijlage 5.03 is daarvan een samenvatting gegeven. 1.3 Vraagstelling De vraagstelling achter deze rapportage richt zich op boven beschreven opgaven en kansen. Middels een relatief snelle scan en analyse van bestaande onderzoeken en beleidsdocumenten, zowel vanuit de Nederlands Limburgse invalshoek als de aangrenzende buitenlanden, wordt er inzicht gegeven in overeenkomsten en tegenstellingen met betrekking tot grensoverschrijdende perspectieven. Vervolgens is de vraag welke kansen benut kunnen worden om met behulp van grensoverschrijdende initiatieven de kracht van de regio beter te benutten. Achterliggende vragen zijn daarbij: Hoe kan de agglomeratiekracht van de Euregio beter worden benut? En is er, en zo ja op welk schaalniveau, een mogelijkheid om een Daily Urban System te ontwikkelen? Welke maatregelen moeten worden genomen om diezelfde agglomeratiekracht te doen versterken, ervan uitgaande dat de huidige grensweerstand (mede) oorzaak is van het niet functioneren van de regio als Daily Urban System? 1.4 Doel Het doel van deze rapportage is om aanknopingspunten te genereren voor het versterken van de Zuid-Limburgse regio in grensoverschrijdend perspectief. Dit document is uitdrukkelijk geen uitvoeringsprogramma maar signaleert kansen en doet aanbevelingen die kunnen leiden tot behoud en versterking van het vestigingsklimaat voor bewoners en bedrijven vanuit een grensoverschrijdend perspectief en die kunnen bijdragen aan de ambitie om de regio te laten uitgroeien tot een internationale topregio op het vlak van kenniseconomie. In eerste instantie biedt dit rapport inzicht in het krachtenveld met betrekking tot grensoverschrijdend beleid en kansen. In tweede instantie geeft deze rapportage aanbevelingen. Deze zijn niet alleen gericht op de provinciale overheid. Ook andere overheidslagen, onderwijsinstituten en het bedrijfsleven worden aangesproken op mogelijke kansen. Vanzelfsprekend geldt dat de aanbevelingen primair gericht zijn op Nederlandse 1.0 inleiding 11

15 partijen maar ook de Belgische (Vlaamse en Waalse) en Duitse actoren in de regio worden hierbij uitgedaagd. Het vergt nadere uitwerking om van deze kansen naar een uitvoeringsagenda te gaan. 1.5 Opbouw van het onderzoek en leeswijzer Ten grondslag aan dit onderzoek ligt een beleidsinventarisatie. Zowel aan Nederlandse, Duitse als aan Belgische (Vlaams en Waals) zijde is het beleid geïnventariseerd met het oog op grensoverschrijdende aspecten (kansen, bedreigingen en ambities). Daarnaast is er middels een interviewronde aanvullende informatie verkregen. De belangrijkste conclusies staan in hoofdstuk twee. Cruciaal in een mogelijk toekomstige samenwerking in de grensregio is de aanwezigheid van een gedeeld belang. Wanneer partijen over eenzelfde urgentie spreken is er een voedingsrijke bodem om structurele veranderingen te implementeren. Daarnaast zijn er zaken die grensoverschrijdende samenwerking of uitwisseling in de weg staan. Deze problemen (vaak van administratieve en juridische aard) moeten zoveel mogelijk worden opgelost. Het onderscheid tussen het verzilveren van kansen die de regio biedt en het oplossen van knelpunten vormt de basisstructuur van hoofdstuk drie: Kansen voor Zuid-Limburg in grensoverschrijdend perspectief. In hoofdstuk vier volgen tot slot de samenvatting en aanbevelingen. 12 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

16 1.0 inleiding 13

17 De geschiedenis van samenwerken kent een sterke traditie in de regio. Niet dat er sprake is van eeuwenoude structuren waarop vanzelfsprekend teruggevallen kan worden, het is eerder een herhalende grensoverschrijdende oriëntatie die heeft gezorgd voor welvaart en voorspoed in de regio. Vandaag nauwelijks herkenbaar: de regio is een van de oudste en meest beduidende centra van voorindustriële nijverheid en van vroege industrialisering in Europa. Kolenmijnen, ertswinning, productie van ijzer- en messingwaren, lakennijverheid, pottenbakkerij; al deze ambachten hadden hier reeds bijna globale dimensies aangenomen vooraleer de industrialisering haar overwinningstocht begonnen had. Kenmerkend was een handel en ontwikkeling die grensoverschrijdend plaatsvond. Uiteraard waren steden als Luik, Aken en Maastricht belangrijke centra maar ook kleinere steden als Vaals, Eupen en Wurm waren in wisselende tijdsbeelden belangrijke centra voor nijverheid en handel. (bron: Na de sluiting van de mijnen kwam nieuw elan in de onderlinge samenwerking. De oprichting van de Euregio Maas-Rijn wordt meestal teruggevoerd op een bezoek van Koningin Beatrix in 1974 aan de grensregio; zij zou hebben voorgesteld de gedeelde problemen van de mijngebieden grensoverschrijdend aan te pakken. De EUforische sfeer van de jaren 90 was doorslaggevend voor de verdere ontwikkeling van de samenwerking in de Euregio. In 1994 werd het Ruimtelijk Ontwikkelingsperspectief opgesteld met de ambitie het stedelijke kerngebied van de Euregio (het MHAL-gebied, zie kaart) beter te positioneren in Noordwest-Europa. Voor de verwezenlijking van die visie rekende men op de Europese subsidieregeling INTERREG, die in 1991 werd ingevoerd ter bevordering van onder andere grensoverschrijdende regionale ontwikkeling. Maar in de loop der jaren is de euforie langzaam weggeëbd. De miljoenen INTERREG-gelden, geïnvesteerd in diverse projecten op het gebied van economie, toerisme, gezondheidszorg en natuur, hebben maar in beperkte mate geleid tot (veel) meer regionale samenhang. De komst van hogesnelheidstreinstations in Luik en Aken heeft het gebrek aan onderlinge ruimtelijke verbindingen juist meer duidelijk gemaakt. De uiteenlopende nationale weten regelgeving in Duitsland, België en Nederland staat een meer geïntegreerde regionale arbeidsmarkt en intensievere handelsrelaties in de weg. Ook de teruglopende taalvaardigheid bemoeilijkt bestuurlijke contacten. Zelfs de Stichting van de Euregio Maas-Rijn is 10% van zijn budget, een flinke euro, aan tolken kwijt. In beleidskringen wordt de Euregio vanwege zijn gebrek aan zelfstandige bevoegdheden vaak enkel als subsidieloket gezien. Gewone burgers weten meestal niet eens van het bestaan, ook al steken zij de grens vaker over, vooral sinds de invoering van de euro in De gezamenlijke munt heeft de buurregio s wel dichter bij elkaar gebracht, maar dan alleen voor het beleven van winkel- en recreatieplezier, waarbij het anders zijn van de buurregio s een bepaalde aantrekkingskracht heeft. Gaat het om werken en studeren, dan is dat juist een struikelblok en blijken Randstad, Eindhoven en Nijmegen meer vertrouwd en minder ver weg te zijn. De perceptie van geografische afstand is niet alleen relatief, hij verandert ook met de tijd. Toen het nationale herverdelingsbeleid gericht was op het verminderen van regionale verschillen binnen het land, voelden beleidmakers in Maastricht zich dichter bij Den Haag en Groningen dan bij hun collega s in Aken en Luik. Het centraal geregelde beleid ging ervan uit dat regio s binnen een land solidair moesten zijn met elkaar. Nu de verantwoordelijkheid voor economische ontwikkeling steeds meer bij de regio s zelf komt te liggen, is er weer meer belangstelling voor de regio s aan weerszijden van de grens. Sinds 2005 is er een groeiend besef dat de Nederlandse, Duitse en Belgische grensregio elkaar nodig hebben om op Europese schaal te kunnen opereren als één concurrerende Euregio. Ook blijkt de Euregionale schaal het meest geschikt om problemen zoals krimp in Zuid-Limburg aan te pakken. (Uit: Geografie, maart 2013) 14 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

18 2.0 Conclusies uit de analyse 2.1 Inleiding Als basis voor een grensoverschrijdend perspectief is een analyse gemaakt van de relevante beschikbare onderzoeken en beleidsdocumenten met betrekking tot grensoverschrijdende kansen voor (grofweg het gebied van) de Euregio Maas-Rijn, waar Zuid-Limburg deel van uitmaakt. Daarbij is de focus gelegd op het versterken en verbinden van de (inter)regionale economie, het openstellen van de grensoverschrijdende arbeidsmarkt, de cultuur van samenleven en de structuurkenmerken van de grensoverschrijdende regio. Het POL is daarbij als vertrekpunt genomen. Het onderzoeksgebied kent geen afgebakend plangebied. Als referentiegebied kan de MHAL regio worden gehanteerd, een gebied van km2 met 3,9 miljoen inwoners. 2.2 Euregio als woon-, werk- en leefgebied In lang vervlogen tijden voor de vorming van de natiestaten was de grens in een gebied als Zuid-Limburg nauwelijks van betekenis. In theorie zou dat nu ook zo kunnen zijn, er is immers vrij verkeer van mensen, goederen, kapitaal en arbeid binnen de EU en tussen de Schengenlanden zijn er geen grenscontroles meer. Voor een deel functioneert de regio dan ook als een stedelijke agglomeratie die toevallig grensoverschrijdend is. Bijvoorbeeld voor zaken als (recreatief) winkelen, recreatie en cultuur is er sprake van een veelvuldig en wederzijds gebruik van voorzieningen over de grenzen heen. Voor dergelijke thema s kan worden gesproken van een Euregionaal leefgebied. Dat ligt genuanceerder voor andere onderwerpen, zoals bijvoorbeeld wonen, werken, onderwijs volgen en export. En tussen die onderwerpen zijn er verschillen in omvang en zijn er verschillen tussen de landen. 2.0 conclusies uit de analyse 15

19 wonen over de grens NL-B bron: compendium voor deleefomgeving wonen over de grens NL-B bron: compendium voor deleefomgeving 16 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

20 Wonen Er wonen substantiële aantallen Nederlanders net over de grens en vooral in Vlaanderen. Er wonen minder Nederlanders in Duitsland en slechts een beperkt aantal woont in Wallonië. De omgekeerde situatie Vlamingen of Duitsers en Walen in Nederland - komt veel minder voor. De belangrijkste reden waarom meer Nederlanders over de grens wonen dan dat er inwoners uit de buurlanden in Nederland wonen lijkt te liggen in de relatieve huizenprijzen. De huizenprijzen liggen voor vergelijkbare woningen in Vlaanderen en Duitsland lager dan in Nederland, terwijl mensen met een baan in Nederland wel gebruik kunnen maken van de Nederlandse hypotheekrenteaftrek. De verschillen (in aantallen Nederlanders) tussen Vlaanderen, Duitsland en Wallonië zijn met name toe te schrijven aan taal en cultuur. Soms spelen ook andere overwegingen een rol: de Nederlanders die uitwijken naar Brasschaat doen dat naar verluid vaak om fiscale motieven, waarbij met name het verschil in vermogensbelasting een rol speelt. En tenslotte is er een groep die bijvoorbeeld omwille van cultuur en omgangvormen (netter en hiërarchischer in onze buurlanden) voor verhuizing over de grens kiest. 2.0 conclusies uit de analyse 17

21 vergelijking pendel tussen Brabantstad en Euregio 18 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

22 Werken Grensarbeid wonen in land 1 en werken in land 2 komt in verhouding tot het over de grens wonen minder voor. Alleen het aantal Vlaamse inwoners dat in Nederland werkt is substantieel (ongeveer 4% van het aantal banen in Zuid-Limburg). Dat contingent bestaat naar schatting voor ongeveer de helft uit zogeheten Nederbelgen. Ook zijn er specifieke beroepen verpleegkundigen bijvoorbeeld waarin een (relatief) groot aantal Vlaamse inwoners in Nederland werkzaam zijn. Voor het overige is de grensoverschrijdende werking van de arbeidsmarkt relatief bescheiden. De belangrijkste redenen hiervoor zijn factoren als taal en cultuur, naast fiscaal-administratieve redenen (o.a. sociale zekerheid, pensioen, zorgverzekeringen, diploma-erkenning, etc.). Dat het in het voorbeeld van de verpleegkundigen wel lukt, heeft te maken met een combinatie van factoren: betere honorering aan Nederlandse kant, vakbekwaamheid aan Vlaamse zijde, wederzijdse diploma-erkenning en actief wervende grote werkgevers (o.a. het azm) die bekend zijn met de administratieve complicaties van grensarbeid. Voor een gemiddelde werkgever in het MKB en een doorsnee werknemer met een Mbo-opleiding is de perceptie van administratieve barrières al snel te veel, ondanks dat er inmiddels goede informatievoorziening is (zie en zelfs als die barrières er feitelijk nauwelijks zijn. Opvallend is verder dat grensarbeid met name tussen Nederland en Duitsland en vice versa eerder lijkt afgenomen dan toegenomen. De relatief gunstige economische ontwikkeling in Duitsland in de afgelopen 10 jaar wordt als verklarende factor gezien voor de afname van het aantal in Nederland werkende Duitsers. Andersom heeft de crisis nog niet merkbaar geleid tot een toename van het werken in Duitsland vanuit Zuid-Limburg. Ook op een andere manier kan worden geïllustreerd dat de interactie van de stedelijke agglomeratie op Euregionaal niveau suboptimaal is. Daartoe is de pendel tussen Zuid-Limburg en de gebieden over de grens, vergeleken met de pendel naar en vanuit Zuidoost-Brabant en de steden Tilburg en Den Bosch. Zuidoost-Brabant telt ongeveer hetzelfde aantal inwoners als Zuid-Limburg en de afstanden en omvang van de steden zijn in de twee situaties eveneens vergelijkbaar. De inkomende pendel blijkt een factor 2 kleiner te zijn in Zuid-Limburg en de uitgaande pendel maar liefst een factor 7. Dus in een qua omvang en afstanden vergelijkbare maar binnenlandse - stedelijke agglomeratie is er veel meer sprake van uitwisseling en interactie dan dat het geval is in Zuid-Limburg met de nabije steden. Dat leidt tot een suboptimale allocatie van arbeid en het missen van economies of interaction, schaalvoordelen in het uitwisselen van mensen en ideeën. De bijdrage van Zuid-Limburg aan de Nederlandse economie wordt hierdoor geremd. 2.0 conclusies uit de analyse 19

23 vergelijking pendel tussen Euregio en Brabantstad De pendel van Zuid Limburg naar België en Duitsland is een factor 7,2 lager dan de pendel in Brabantstad en omgekeerd de pendel van België en Duitsland naar Zuid Limburg is een factor 2,3 lager dan Brabantstad. 20 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

24 Nederlandse Kabinet, Advies Wegnemen praktische belemmeringen bij grensoverschrijdende arbeid, wordt geconstateerd dat er verschillen zijn in de sociale zekerheidsstelsels tussen de landen en dat harmonisering daarvan om diverse redenen niet aannemelijk is en dus ook niet moet worden verwacht. Daarom adviseert de commissie om: 1) de informatievoorziening over grensarbeid nog verder te verbeteren; 2) verder te gaan met wederzijdse diploma- en vaardigheidserkenning en 3) samenwerking tussen onder meer arbeidsbemiddelingsorganisaties te versterken. Grensarbeiders verrichten werkzaamheden in een lidstaat maar wonen in een andere lidstaat waar ze ten minste eenmaal per week naar terugkeren1. Omdat grensarbeiders niet in het woonland werken, gelden voor hen diverse wettelijke regelingen van het werkland, in het bijzonder met betrekking tot het sociale zekerheidstelsel en het belastingstelsel. Voor grensarbeiders kan dit voor- en nadelen hebben, al naargelang de in het werkland geldende bepalingen van het sociale zekerheids- en belastingstelsel vergeleken met de in het woonland geldende bepalingen; sommige onderdelen van deze stelsels vallen in vergelijking met die van het woonland positief uit, andere negatief. Voor Zuid-Limburg en het MHAL-gebied is een toename van grensarbeid weliswaar geen doel op zich, maar een goed werkende grensoverschrijdende arbeidsmarkt impliceert wel een vergroting van de kansen op een baan, meer keuzemogelijkheden (ook voor een eventuele partner) en een potentieel betere allocatie van arbeid en dus een sterkere (Eu)regionale economie. Dat is van belang voor (Zuid-)Limburg, voor de Euregio, voor de BV Nederland en de andere landen. In de Atlas van kansen voor Zuid-Limburg is het belang van die grotere arbeidsmarkt kwantitatief onderbouwd. Naast het toegankelijker maken van de arbeidsmarkten aan de andere kant van de grens door betere informatievoorziening, zijn er ook andere factoren die kunnen worden beïnvloed en die een positieve invloed hebben op de kans op een baan over de grens. Betere verbindingen bijvoorbeeld (met name OV) of een helpdesk voor grensarbeid. 2.0 conclusies uit de analyse 21

25 Aandelen Belgische studenten Duitse studenten Nederlandse studenten België X <1% 10,0% Duitsland 0,4% X 0,6% Nederland 5,0% 46,0% X aandeel Belgische, Duitse en Nederlandse studenten van totaal aantal buitenlandse studenten, per land bron: Atlas van Kansen Zuid-Limburg, 2013 Vanuit Nederland % totaal Gewicht* vervoer naar land Naar Nederland % totaal Gewicht* vervoer naar land Limburg (BE) % % Liège (BE) 821 6% % België geheel % % Köln (DE, Regierungsbezirk) % % Duitsland geheel % % Nederlands beroepsgoederenvervoer over de weg naar en vanuit Duitsland en België (2011) 22 GRENSoverschrijdend perspectief zuid-limburg - september 2014

26 Onderwijs Het hoger onderwijs is sinds enkele decennia bezig aan een internationaliseringsslag. Met name op universitair niveau sluit die aan op wat met enige overdrijving wel de global battle for talent wordt genoemd. De Universiteit Maastricht heeft een aanzienlijke populatie studenten uit het buitenland, waarbij met name Duitse studenten sterk zijn vertegenwoordigd (veel meer dan Vlaamse studenten). Ook de RWTH in Aken, een technische topuniversiteit, telt aanzienlijke aantallen buitenlandse studenten onder de ca studenten, maar nog geen tweehonderd daarvan komen uit Nederland. Dat is des te meer opvallend (weinig), omdat de RWTH goed aangeschreven staat in richtingen die goed aansluiten op onder meer de sterke clusters in de Zuid-Limburgse economie. Ook in het HBO is er sprake van relatief veel Duitse studenten in Limburg, maar minder dan aan de UM. In het basis- en middelbaar onderwijs is er sprake van een stijgende deelname van Nederlandse leerlingen in Vlaanderen. Export Consumenten uit de Euregio weten Zuid-Limburg (maar bijvoorbeeld ook het outlet-centrum bij Roermond) te vinden voor recreatief winkelen, of voor het doen van aankopen op bijvoorbeeld de grote meubelboulevard van Heerlen/Parkstad. Zuid-Limburgse inwoners kopen veelvuldig (alcoholische) drank, tabaksproducten en autobrandstof over de grens, omdat die producten door verschillen in accijnzen daar aanzienlijk goedkoper zijn. Maar betekent de grensligging nu ook dat er meer business-to-business relaties zijn over de grens en dat er meer wordt geëxporteerd? Over het eerste ontbreken goede gegevens, maar er zijn geen aanwijzingen dat het Limburgse MKB meer samenwerkt met buitenlandse partners dan bedrijven elders in het land. In de exportpositie neemt Limburg naar Duitsland wel een vooraanstaande positie in. Agrarische en chemische producten hebben hierin een belangrijk aandeel. Het lijkt erop maar harde data ontbreken dat het (Zuid-) Limburgse MKB niet of maar beperkt sterker profiteert van de nabijheid van de buurlanden. Conclusie Voor niet-dagelijkse activiteiten als (recreatief) winkelen, specifieke gerichte aankopen, cultuur (musea, podiumkunsten, festivals, etc.) en recreatie (wandelen, fietsen, stedenbezoek, leisureactiviteiten) functioneert de Euregio in de praktijk al als een stedelijke, grensoverschrijdende, agglomeratie. Voor wonen, leren, werken, en gewone recreatie de activiteiten die tot het Daily Urban System (DUS) worden gerekend - is dat nog veel minder het geval. Ten opzichte van een stedelijke agglomeratie van vergelijkbare schaal binnen Nederland (of binnen Duitsland, etc.) worden daarmee schaalvoordelen en interactievoordelen misgelopen. Het is dus relevant om te bezien op welke manieren het DUS kan worden versterkt. 2.0 conclusies uit de analyse 23

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

Economie Roermond trends en toekomst

Economie Roermond trends en toekomst Economie Roermond trends en toekomst Pieter Tordoir GPIO, Universiteit van Amsterdam Telos, Tilburg University Ruimtelijk Economisch Atelier Tordoir Outline Ontwikkelingen in (inter-)nationaal kader Positie

Nadere informatie

Eijsden. Economische activiteit

Eijsden. Economische activiteit Eijsden Eijsden Eijsden is met ruim 8000 inwoners de grootste kern van de Limburgse gemeente Eijsden-Margraten. Deze fusiegemeente, die in 2011 ontstond, bestaat verder uit 14 andere kernen, en 25 gehuchten

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Analyse integrale aanpak arbeidsmarktbeleid Zuidoost-Nederland Samenvatting

Analyse integrale aanpak arbeidsmarktbeleid Zuidoost-Nederland Samenvatting Analyse integrale aanpak arbeidsmarktbeleid Zuidoost-Nederland Samenvatting Versie 28 november 2012 In opdracht van de Brainport 2020-commissie Samenvatting Brainport 2020 heeft de ambitie om Zuidoost-Nederland

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Zakendoen met België Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Overzicht 1. Kamer van Koophandel 2. KvK: afdeling Internationale Zaken 3. België: kansen en ontwikkelingen

Nadere informatie

DUURZAME INFRASTRUCTUUR

DUURZAME INFRASTRUCTUUR DUURZAME INFRASTRUCTUUR wisselwerking van stad, spoor, snelweg en fietspad TON VENHOEVEN VENHOEVENCS architecture+urbanism Krimp werkgelegenheid Percentage 65+ Woon-werkverkeer Grondprijzen 2007, Toegevoegde

Nadere informatie

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Jan Dirk Gardenier 17 april 2015 Lokale verschillen in leefbaarheid veel gesloten platteland Economie is afhankelijk van ruimtelijke gebiedsontwikkeling en de

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

De Brabantse woningmarkt

De Brabantse woningmarkt De Brabantse woningmarkt Futura 31 oktober 2011 Frits Oevering De Brabantse woningmarkt Agenda Vraag naar woningen Regionale variatie in Nederland Omvang vraag Koopkracht Macro Verstrekkingsvoorwaarden

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze.

Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Kansen voor Noord-Drenthe Triple P-monitor: onderzoek naar de duurzaamheid in Tynaarlo en Aa en Hunze. Rabobank Noord-Drenthe. Een bank met ideeen. www.rabobank.nl/noord-drenthe Triple P-onderzoek Rabobank

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

NOTITIE REGIONALE SPEERPUNTEN GROENE HART AGENDA NIEUWKOOP

NOTITIE REGIONALE SPEERPUNTEN GROENE HART AGENDA NIEUWKOOP NOTITIE REGIONALE SPEERPUNTEN GROENE HART AGENDA NIEUWKOOP A. Inleiding en doelstelling In de regiocommissie van 24 oktober jl. is toegezegd dat het college de raad een voorstel doet ten aanzien van de

Nadere informatie

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom:

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom: Verzoek VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District De A16 is voor de Metropoolregio en de Randstad een belangrijke verbinding met Antwerpen,

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Rikkert de Kort Senior adviseur goederenvervoer 13 juni 2012 Buck Consultants International Postbus 1456 6501 BL Nijmegen Telnr : 024 379

Nadere informatie

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics Nota Ruimte budget Klavertje 25,9 miljoen euro (waarvan 3 miljoen euro voor glastuinbouwgebied Deurne) Planoppervlak 908 hectare (waarvan 150 hectare voor glastuinbouwgebied Deurne) (Greenport Trekker

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden.

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden. Limburg heeft een uniek en veelzijdig cultuuraanbod. Dit komt tot uitdrukking in een enorme verscheidenheid met talloze monumenten, cultureel erfgoed, musea, culturele organisaties, evenementen en een

Nadere informatie

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk

Samenvatting. Achtergrond en adviesvraag. Wie is de kenniswerker? Innovatieve vaardigheden zijn hèt onderscheidende kenmerk Samenvatting Achtergrond en adviesvraag De vraag naar kenniswerkers groeit wereldwijd sterker dan ooit. Kenniswerkers zijn de hoeksteen van de samenleving geworden, en zijn in toenemende mate bepalend

Nadere informatie

CONVENANT GOLD - LOGISTIEKE ACHTERLANDREGIO S

CONVENANT GOLD - LOGISTIEKE ACHTERLANDREGIO S + CONVENANT GOLD - LOGISTIEKE ACHTERLANDREGIO S Samenwerken aan de versterking van de logistieke achterlandregio s in Gelderland, Overijssel, Limburg en Drenthe CONVENANT GOLD - LOGISTIEKE ACHTERLANDREGIO

Nadere informatie

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015

Migratie en pendel Twente. Special bij de Twente Index 2015 Migratie en pendel Twente Special bij de Twente Index 2015 Inhoudsopgave Theorieën over wonen, verhuizen 3 Kenmerken Twente: Urbanisatiegraad en aantal inwoners 4 Bevolkingsgroei grensregio s, een vergelijking

Nadere informatie

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto 1 Rabobank Groep Duits-Nederlandse grensstreek Inhoudsopgave Demografie Dynamiek, groen-grijs, beroepsbevolking, inkomen, migratie Werkgelegenheid

Nadere informatie

Noord-Nederland en OP EFRO

Noord-Nederland en OP EFRO N o o r d - N e d e r l a n d Noord-Nederland en OP EFRO versterking van de noordelijke economie O P E F R O De afgelopen jaren heeft Noord-Nederland hard gewerkt aan de versterking van haar sociaal economische

Nadere informatie

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant Van harte welkom! Programma 19:00 Ontvangst 19:30 Opening door Paul Rüpp 19:35 Presentatie resultaten Willem-Peter Kriek 20:00 Uit de praktijk: Bart van Nuland, Lansto BV 20:15 Uit de praktijk: Jeroen

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

Samenstelling bestuur

Samenstelling bestuur Presentatie KvO 2.0 Samenstelling bestuur Krachtteam Peter Beckers : voorzitter Jan van Loon : initiatiefnemer Theo Vinken : initiatiefnemer Paul Jansen : aanvoerder werkorganisatie 2a Karel Jan van Kesteren

Nadere informatie

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht

Brainport Monitor 2010 Samenvatting. Van crisis naar kracht Brainport Monitor 2010 Samenvatting Van crisis naar kracht People De effecten van de crisis laten zien dat de arbeidsmarkt in Brainport conjunctuurgevoelig is. Technology Brainport blijft goed presteren

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Agribusiness Economie & Logistiek Recreatie & Toerisme maandag 15 juni 2015, bijeenkomst voor raadsleden Naar een nieuw Programma Jaar 2011-2014 2015 2015 2015

Nadere informatie

Bedrijven willen elkaar opzoeken, overheden faciliteren

Bedrijven willen elkaar opzoeken, overheden faciliteren Bedrijven willen elkaar opzoeken, overheden faciliteren Kempen broedplaats voor grensoverschrijdende samenwerking Meer dan 250 ondernemers, bestuurders en intermediairs uit Nederland en België waren aanwezig

Nadere informatie

Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad

Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad De stad als bevolkingsmagneet Koos van Dijken functie 29 januari 2013 1 Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad Wat maakt de stad aantrekkelijk

Nadere informatie

Trendbreuk? Netto kwantitatieve opgave 2023. Wonen 1.800 7.100. Bedrijventerreinen 18 (+30) ha 156 ha. (gemeentelijk + privaat) 248.000-323.

Trendbreuk? Netto kwantitatieve opgave 2023. Wonen 1.800 7.100. Bedrijventerreinen 18 (+30) ha 156 ha. (gemeentelijk + privaat) 248.000-323. Maastricht Maastricht 120.000 inwoners, stabilisatie Centrum van de regio (600.000-550.000) Universiteit Meer dan 20 miljoen bezoekers waarvan 2/3 uit Nederland, winkelen belangrijkste bezoekmotief Compacte

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Platform31 De concurrentiepositie van Nederlandse steden. Nieuwe inzichten voor de Utrechtse economie en voor intergemeentelijke samenwerking Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

De (on)zichtbare kracht van het landelijk gebied in Zuid-Holland - samenvatting onderzoeksresultaten

De (on)zichtbare kracht van het landelijk gebied in Zuid-Holland - samenvatting onderzoeksresultaten De (on)zichtbare kracht van het landelijk gebied in Zuid-Holland - samenvatting onderzoeksresultaten 1 Voor wat betreft de relatie economie-wonen in de landelijke gebieden in Zuid-Holland spelen op dit

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

ARBEIDSMARKT. in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040. Van knelpunt naar slimme kracht. Dick van der Wouw Joris Meijaard

ARBEIDSMARKT. in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040. Van knelpunt naar slimme kracht. Dick van der Wouw Joris Meijaard ARBEIDSMARKT in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040 Van knelpunt naar slimme kracht Dick van der Wouw Joris Meijaard Typisch VN Delta Doorvoerhavens en (petro)chemische industrie Goede universiteiten

Nadere informatie

Valkenburg 63% 63% 50% Valkenburg: 16.614 inw. Zuid-Limburg: 604.154 inw. factsheet: Participatie. Valkenburg. Oprichting LED

Valkenburg 63% 63% 50% Valkenburg: 16.614 inw. Zuid-Limburg: 604.154 inw. factsheet: Participatie. Valkenburg. Oprichting LED factsheet: Valkenburg Valkenburg: 16.614 inw. Zuid-Limburg: 604.154 inw. Participatie Valkenburg Oprichting LED 2012 2014 2020 63% 63% 50% beroepsbevolking werkend buiten eigen gemeente alledaagse voorzieningen

Nadere informatie

Limburg 7. Hoofdopgaven. Visie

Limburg 7. Hoofdopgaven. Visie Limburg 7 Visie Hoofdopgaven Gebieden met concentratie van opgaven van nationaal belang Overige gebiedsopgaven MIRT Onderzoeken Kaarten Project- en programmabladen Visie Het MIRT-gebied Limburg omvat de

Nadere informatie

Lokaal economisch beleid

Lokaal economisch beleid Lokaal economisch beleid Op weg naar een dynamische agenda voor de toekomst Tweede ondernemersavond 13 oktober 2014 Programma Opening 19:30 Doel van de avond 19:35 Terugblik 1 e ondernemersavond 19:40

Nadere informatie

EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT?

EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT? EN WIE NODIGT NU DE GASTEN UIT? Onderzoek naar Toerisme & Recreatie in Bedum AANLEIDING VAN HET ONDERZOEK Onderwerp dat door burgers is aangedragen Veel beleidsvrijheid van de gemeente, passend in regionale

Nadere informatie

Krimp Prognose 2010-2025

Krimp Prognose 2010-2025 Provincie: (Stads)regio gemeenten: Limburg Profiel gemeente: Maastricht Zuid-Limburg: Maastricht, Sittard-Geleen en Heerlen Regio: 35 Aanbod van leegstand Leegstand per stad: Huidige leegstand: aantal

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Werk > flexibelere arbeidsmarkt > verminderen bureaucratie > betere kansen voor startende (jonge) ondernemers Werk Algemeen Op dit moment hebben mensen die langs de kant staan te weinig kans

Nadere informatie

Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven. De economische route voor de regio Stedendriehoek

Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven. De economische route voor de regio Stedendriehoek Onszelf vernieuwen om onszelf te blijven De economische route voor de regio Stedendriehoek 1In de regio Stedendriehoek is het prima wonen, recreëren en werken. De regionale economie is veelzijdig van aard.

Nadere informatie

Gulpen-Wittem 66% 66% 38% Gulpen-Wittem: 14.496 inw. Zuid-Limburg: 604.154 inw. factsheet: Participatie. Gulpen-Wittem.

Gulpen-Wittem 66% 66% 38% Gulpen-Wittem: 14.496 inw. Zuid-Limburg: 604.154 inw. factsheet: Participatie. Gulpen-Wittem. factsheet: Gulpen-Wittem Gulpen-Wittem: 14.496 inw. Zuid-Limburg: 604.154 inw. Participatie Gulpen-Wittem Oprichting LED 2012 2014 2020 66% 66% 38% beroepsbevolking werkend buiten eigen gemeente alledaagse

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

De waarde van winkels

De waarde van winkels De waarde van winkels Gerard Marlet Nederlandse Raad Winkelcentra 20 januari 2015 Smart people, strong cities (Cpb) aandeel hoogopgeleiden 50,9% tot 79,2% 46,5% tot 50,9% 39,8% tot 46,5% 37,7% tot 39,8%

Nadere informatie

Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Marion Stein secretaris/algemeen directeur Stadsgewest Haaglanden m.stein@haaglanden.nl

Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Marion Stein secretaris/algemeen directeur Stadsgewest Haaglanden m.stein@haaglanden.nl Metropoolregio Rotterdam Den Haag Marion Stein secretaris/algemeen directeur Stadsgewest Haaglanden m.stein@haaglanden.nl 2 3 Metropoolregio by night feb 2012 4 Aanleiding voor Metropoolregio RDH [1] Randstad

Nadere informatie

Arbeidsmarkt zonder grenzen. Beleidsstudie

Arbeidsmarkt zonder grenzen. Beleidsstudie Arbeidsmarkt zonder grenzen Beleidsstudie Arbeidsmarkt zonder grenzen Anet Weterings (PBL) Gusta van Gessel-Dabekaussen (CBS) Arbeidsmarkt zonder grenzen PBL (Planbureau voor de Leefomgeving) Den Haag,

Nadere informatie

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland

M201218. Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland M201218 Meer snelgroeiende bedrijven en meer krimpende bedrijven in Nederland drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, november 2012 Relatief veel snelgroeiende bedrijven in Nederland In deze rapportage

Nadere informatie

Gebiedsfinanciering op andere leest. Vera van Vuuren, programma manager plattelandsontwikkeling en duurzame energie

Gebiedsfinanciering op andere leest. Vera van Vuuren, programma manager plattelandsontwikkeling en duurzame energie Gebiedsfinanciering op andere leest Vera van Vuuren, programma manager plattelandsontwikkeling en duurzame energie Ontwikkelingsbedrijf NHN Doel: Ontwikkelen van economisch potentieel NHN Aandeelhouders

Nadere informatie

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN!

PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! PARTICIPATIE: ÓÓK IN OOST-GRONINGEN! DOELEN VAN PARTICIPATIEWET ALLEEN TE HALEN ALS RIJK, PROVINCIE, GEMEENTEN, ONDERWIJS EN SOCIALE PARTNERS GEZAMENLIJK AAN DE SLAG GAAN! DE PARTICIPATIEWET IN OOST-GRONINGEN:

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Hengelo, Hart van Zuid

Hengelo, Hart van Zuid Hengelo, Hart van Zuid Nota Ruimte budget 14,5 miljoen euro Planoppervlak 50 hectare Trekker Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer ROC van Twente Internationale potentie

Nadere informatie

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Afdeling Onderwijs, Jeugd en Educatie Team Onderwijs VO Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Betrokken partijen: De instellingen voor Beroepsonderwijs

Nadere informatie

weer thuis in de stad

weer thuis in de stad weer thuis in de stad Wonen boven winkels Een levendige binnenstad is aantrekkelijk voor bezoekers, levert woongenot voor specieke groepen mensen, is een broedplaats voor kenniseconomie en cultuur en vormt

Nadere informatie

Subsidieprofiel vestigingsregeling. 1. Probleemanalyse. Welk probleem moet worden opgelost?

Subsidieprofiel vestigingsregeling. 1. Probleemanalyse. Welk probleem moet worden opgelost? Subsidieprofiel vestigingsregeling 1. Probleemanalyse Welk probleem moet worden opgelost? De Friese economie heeft de laatste jaren last gehad van de economische crisis. Ondanks een voorzichtig herstel

Nadere informatie

Onderwerp Concentratie Rijksvastgoed MIRT-onderzoek (Rijks)vastgoedstrategie Lelystad

Onderwerp Concentratie Rijksvastgoed MIRT-onderzoek (Rijks)vastgoedstrategie Lelystad ** Aan Provinciale Staten Onderwerp Concentratie Rijksvastgoed MIRT-onderzoek (Rijks)vastgoedstrategie Lelystad Provinciale Staten 2 juli 2014 Agendapunt 1. Beslispunten 1. Kennis te nemen van de ontwikkelingen

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Zuid-Holland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Ambitiedocument ter voorbereiding van de Economische visie gemeente Berg en Dal

Ambitiedocument ter voorbereiding van de Economische visie gemeente Berg en Dal Ambitiedocument ter voorbereiding van de Economische visie gemeente Berg en Dal Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Berg en Dal Buck Consultants International Nijmegen, 25 maart 2016 1 Economisch DNA

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Natuur- en recreatieplan Westfriesland

Natuur- en recreatieplan Westfriesland Natuur- en recreatieplan Westfriesland Ondertitel Regionale Projectgroep 10 september 2015 Waar staan we in het proces? 2 Vijf werkblokken Blok 1: Het leggen van de basis Blok 2: Evaluatie Blok 3: Actualisatie

Nadere informatie

Toekomst Europese programma s. Ivka Orbon Commissie Europa 13 oktober 2006

Toekomst Europese programma s. Ivka Orbon Commissie Europa 13 oktober 2006 Toekomst Europese programma s Ivka Orbon Commissie Europa 13 oktober 2006 Inhoud - Operationeel Programma Zuid (doelstelling 2, EFRO) - Stand van zaken andere Europese programma s: - Doelstelling 3, grensoverschrijdende

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Friesland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

Nuth. Nuth: 15.478 inw. Zuid-Limburg: 604.154 inw. factsheet: Participatie. Nuth. Oprichting LED. beroepsbevolking werkend buiten eigen gemeente

Nuth. Nuth: 15.478 inw. Zuid-Limburg: 604.154 inw. factsheet: Participatie. Nuth. Oprichting LED. beroepsbevolking werkend buiten eigen gemeente factsheet: Nuth Nuth: 15.478 inw. Zuid-Limburg: 604.154 inw. Participatie Nuth Oprichting LED 2012 2014 2020 67% 65% 73% beroepsbevolking werkend buiten eigen gemeente alledaagse voorzieningen gedragen

Nadere informatie

Geen woorden maar daden

Geen woorden maar daden Hans van Rossum Geen woorden maar daden 12-11- 2014 Rotterdam doet het goed Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: hippe architectuurstad Stadsvisie 2030

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief

De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief De arbeidsmarkt in Holland- Rijnland vanuit economisch pespectief Op basis van het arbeidsmarktonderzoek van Research voor Beleid en EIM Douwe Grijpstra Datum: 7 november 2007 Opbouw presentatie -Inrichting

Nadere informatie

Brabant 6. Visie Hoofdopgaven Gebieden met concentratie van opgaven van nationaal belang Overige gebiedsopgaven Kaarten Project- en programmabladen

Brabant 6. Visie Hoofdopgaven Gebieden met concentratie van opgaven van nationaal belang Overige gebiedsopgaven Kaarten Project- en programmabladen Brabant 6 Visie Hoofdopgaven Gebieden met concentratie van opgaven van nationaal belang Overige gebiedsopgaven Kaarten Project- en programmabladen Visie Het MIRT-gebied Brabant omvat de provincie Noord-Brabant.

Nadere informatie

SER magazine. Gerard Marlet historicus en directeur Atlas voor gemeenten Het geheim van succesvolle steden. Kirsten Rohde.

SER magazine. Gerard Marlet historicus en directeur Atlas voor gemeenten Het geheim van succesvolle steden. Kirsten Rohde. APRIL 2015 55 e JAARGANG - NR.4 Kirsten Rohde Mensenkennis leidt tot beter beleid Medezeggenschap Brede alliantie zet zich in voor nieuwe initiatieven SER magazine Energieakkoord Verduurzaming vraagt ruimte

Nadere informatie

De economische toestand in de (Limburgse) wereld: er zijn lichtpunten, maar als ondernemer moet je het wel zelf doen

De economische toestand in de (Limburgse) wereld: er zijn lichtpunten, maar als ondernemer moet je het wel zelf doen De economische toestand in de (Limburgse) wereld: er zijn lichtpunten, maar als ondernemer moet je het wel zelf doen Prof dr Hans Kasper 7 februari 2014 Agenda voor vandaag Onderwerpen 1. Recente studie

Nadere informatie

Apeldoorn. Ede Arnhem

Apeldoorn. Ede Arnhem Lelyst ad Harderw ijk Devent er Apeldoorn Zut phen Wint ersw ijk Ede Arnhem Doet inchem Tiel Nijmegen 1 Kans op krimp Vo geen kans op krimp weing kans op krimp enige kans op krimp kans op krimp onbekend

Nadere informatie

Europese Territoriale Samenwerking: INTERREG-programma s 2014-2020

Europese Territoriale Samenwerking: INTERREG-programma s 2014-2020 Europese Territoriale Samenwerking: INTERREG-programma s 2014-2020 1 INTERREG Wat is INTERREG? INTERREG-programma s zijn subsidieprogramma s die sinds 1990 de samenwerking stimuleren tussen regio s uit

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Presentatie Actieplan FoodValley

Presentatie Actieplan FoodValley Presentatie Actieplan FoodValley Doorontwikkeling FoodValley Ambitie 26 oktober 2012 FoodValley: kristallisatiepunt voor innovaties in agrofoodsector (1) Sense of urgency: wereldvoedselproblematiek en

Nadere informatie

NAGELE. programmaboekje

NAGELE. programmaboekje NAGELE programmaboekje Januari 2013 GROEN Uit het ontwerp van Nagele en de beplantingsplannen valt af te leiden dat de groenstructuur van Nagele is opgebouwd uit verschillende typen beplantingen die elk

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast Tekst 4 Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Postbodes gezocht. Standplaats: Reykjavik. Vereist: een goede conditie. Kennis van de IJslandse taal niet nodig. Zomaar

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland 2 Europees stimuleringsprogramma versterkt positie Oost-Nederland Let s GO Gelderland en Overijssel toonaangevend in innovatie Oost-Nederland is een

Nadere informatie

De Stimuleringsregeling goedkope koopwoningen stand van zaken per 1 november 2009. 1. Inleiding. 2. Doel van de goedkope koop-regeling

De Stimuleringsregeling goedkope koopwoningen stand van zaken per 1 november 2009. 1. Inleiding. 2. Doel van de goedkope koop-regeling Provincie Noord-Brabant De Stimuleringsregeling goedkope koopwoningen stand van zaken per 1 november 2009 1. Inleiding Voor de voortgang en continuïteit in de woningbouwproductie is het van belang dat

Nadere informatie