Het ontstaan van de plaatsnaam Vlissingen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het ontstaan van de plaatsnaam Vlissingen"

Transcriptie

1

2 Het ontstaan van de plaatsnaam Vlissingen

3 Het ontstaan van de plaatsnaam Vlissingen Frank Puylaert & Joep Bremmers Bibliotheek Vlissingen

4 Tekst Frank Puylaert en Joep Bremmers Omslagontwerp Renate Zegelink Binnenwerk Knip Een uitgave van de Bibliotheek Vlissingen. Copyright Verklaring van de plaatsnaam Vlissingen door de eeuwen heen Joep Bremmers Copyright Nieuwe inzichten in het ontstaan van de plaatsnaam Vlissingen en naar de betekenis van de uitgang -inge en -ingen in enkele andere plaatsnamen, bijlage I en II Frank Puylaert Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Inleiding

5 Nog niet eerder is er een gedegen wetenschappelijk onderzoek gedaan naar de betekenis van de plaatsnaam VLISSINGEN. Des te meer fantasierijker verhalen zijn er in de loop der tijden opgedoken: veelal mythen en legenden, tot aan volksetymologie toe. Joep Bremmers geeft u in de proloog hiervan een duidelijk overzicht. Wij zullen trachten hierna de echte waarheid te achterhalen van de oorsprong van de plaatsnaam VLISSINGEN, een samenstelling van VLISS en -INGEN. Een eertijds ingeslopen denkfout heeft tot vele vergissingen geleid. Juist het duiden van de uitgang -INGEN bij Vlissingen, maar ook bij vele andere plaatsnamen in Nederland zal de echte betekenis aan die plaatsnamen teruggeven. Dit ouderwets aandoende toponymisch onderzoek, zal actueler blijken, dan voorzien. Dit is een samenvatting van een eerder gemaakte studie door Frank Puylaert. Grote dank ben ik verschuldigd aan Dick Broers, medewerker van de Bibliotheek Vlissingen, die met zijn engelengeduld een onmisbare redactionele steun en toeverlaat is geweest. Frank Puylaert 5

6 I Verklaring van de plaatsnaam Vlissingen door de eeuwen heen Joep Bremmers 6

7 Flessingen Vlessingen Vlissingen De legende van de heilige Willibrord De Schelde overstekend, bereikten Willibrord en zijn gezellen het eiland Walcheren. Niet ver van de kust moet het geweest zijn, dat de Heilige een groep bedelaars ontmoette, die hem staande hielden en om een aalmoes vroegen. Het medelijdend hart des Heiligen werd op het gezicht dier armen, in wien hij zijn Jezus erkende, bewogen. Hij liet hun dan van de spijzen geven, die zijn dienaren met zich voerden. Hiermede echter niet tevreden beval hij: Geeft aan die armen te drinken uit mijn eigen drinkflesch. Gretig nam de eerste bedelaar de flesch aan, dronk eruit en bevond, dat zij vol heerlijken wijn was. Dan reikte hij de flesch aan een tweede. Zoo dronken er achtereenvolgens twaalf mannen uit, doch door Gods almacht verminderde de wijn niet. Want toen de bedelaars zich dankbaar verwijderd hadden, bevonden de dienaren, dat de flesch nog even vol was als te voren. Waarlijk, zoo spraken zij, nu zien wij het woord van Christus vervuld: Geeft en u zal gegeven worden. Aan dit wonder zou Flessingen, thans Vlissingen, zijn naam danken. Fr. Willibrord Lampen in: Sint Willibrord (1916), p. [124]. Sinds jaar en dag wordt in Vlissingen verteld dat de stad haar naam heeft te danken aan de fles die hier zou zijn achtergelaten door de Engelse evangelist Clemens Willibrord (ca ). Als bewijs van de authenticiteit van deze volksmare wordt een-voudig verwezen naar de fles in het gemeentewapen waarmee de zaak beklonken lijkt. Maar is er enig historisch bewijs voor de legende? Feit is dat Willibrord in ieder geval het eiland Walcheren heeft bezocht tijdens één van zijn evangelisatietochten door de lage landen. Clemens Willibrord werd omstreeks 658 geboren in het Engelse 7

8 Northumbria en is vanaf zijn zevende levensjaar opgevoed in het klooster van Ripon nabij het Engelse York. Op twintigjarige leeftijd vertrok Willibrord naar Ierland waar hij tien jaar later tot priester werd gewijd. Na zijn wijding tot priester was Willibrord vastberaden, in navolging van Jezus Christus, de wijde wereld in te trekken om het geloof te verkondigen. Met elf of twaalf gezellen stak hij in 690 de Noordzee over en landde nabij het huidige Katwijk. Vanuit deze plaats begon hij, niet zonder succes, met de kerstening van de nog heidense Friezen. Het leven van Willibrord werd nog niet zo heel lang na zijn overlijden voor het eerst beschreven door de Angelsaksische geleerde en schrijver Alcuin (ca ). Zijn Vita sancti Willibordi Traiectensis episcope is zo n vijftig jaar na het overlijden van Willibrord geschreven en beschrijft voornamelijk de wonderen die Willibrord tijdens zijn missiereizen verrichtte. Zo vertelt Alcuin ook hoe Willibrord tijdens een van zijn bekeringstochten door het latere Nederland het eiland Walcheren bezocht. Toen dus de eerbiedwaardige man eens zoals gewoonlijk op een missiereis was, kwam hij bij een zekere plaats die Walichrum heette, waar nog een afgodsbeeld van het oude bijgeloof stond. 1 Lange tijd is gedacht dat met Walichrum het huidige West-kapelle is bedoeld, maar sinds de archeologische vondsten van offerplaatsen voor de godin Nehalennia nabij Domburg en de sporen dat deze plaats reeds in de achtste eeuw een belangrijke handelsnederzetting was wordt algemeen aangenomen dat Walichrum nabij het huidige Domburg moet worden gesitueerd. Enkele hoofdstukjes verder in zijn Vita sancti Willibrordi beschrijft Alcuin als eerste het wonder van de fles van Willibrord dat vaak met Vlissingen in verband wordt gebracht. Helaas vermeldt hij er niet bij in welke plaats het wonder geschiedde. Ook zag de heilige priester van God op een van zijn reizen twaalf arme bedelaars, die aan de 1 Alcuin, Vita sancti Willibrordi (vertaling dr. P. Bange), p

9 voorbijgangers om een aalmoes vroegen. Hij bezag hen welwillend, omdat hij zeer zachtmoedig was, en droeg een van de zijnen op zijn eigen speciale flesje te pakken en de armen van Christus te drinken te geven. Daaruit dronken alle twaalf tot ze genoeg hadden, en het wonderlijke was dat de fles waaruit zovelen hadden gedronken, toen ze op weg waren gegaan, nog even vol was als tevoren met de beste wijn. Toen ze dit ontdekten, prezen allen onze Heer, en zeiden: Waarlijk is voor ons vervuld wat onze Heer Christus in het evangelie heeft gezegd: Geeft, en u zal gegeven worden. 2 Zo n driehonderd jaar na de eerste verschijning van Alcuins biografie over Willibrord maakt abt Theofried van Echternach (?-1110) een nieuwe levensbeschrijving over de inmiddels heilig verklaarde apostel der Friezen. Theofried was abt van het door Willibrord gestichte klooster in het Duitse Echternach waar hij mogelijk de beschikking had over oorspronkelijke bronnen over het leven van Willibrord. Hoewel Theofried waardevolle informatie over het eiland Walcheren optekent in zijn rond 1105 verschenen Vita sancti Willibrordi, hij blijkt er zelfs geweest te zijn, vertelt hij niet over het wonder dat Willibrord in Vlissingen verricht zou hebben. Uit het feit dat Theofried de legende van de fles van Willibrord als naamgever van Vlissingen niet noemt, kan voorzichtig de conclusie worden getrokken dat de volksmare toen nog niet werd verkondigd. De Vita sancti Willibrordi van abt Theofried volgt grotendeels de Vita Willibrordi van Alcuin maar voegt enkele hoofdstukjes toe die van bijzondere waarde zijn voor de middeleeuwse geschiedenis van Walcheren. Theofried voegt wel een nieuw wonder toe aan de biografie van Willbrord, waar hij waarschijnlijk op Walcheren van heeft gehoord. Zo zou het eiland Walcheren door tussenkomst van Willibrord zijn voorzien van een rij duinen om de bewoners tegen de zee te beschermen. 2 Alcuin, Vita sancti Willibrordi (vertaling dr. P. Bange), p

10 Daarom trok de Man Gods, volgens het algemeen getuigenis der geheele provincie, met zijn wandelstaf een lijn over het land, en wees in den naam van Jezus, die over de wateren ging, en met een enkel woord stormen en winden bedaarde, die lijn tot grens aan de zee. Onder zijne schreden verrezen kleine aaneengesloten zandheuvels, vast als onwrikbare muren. Dit noemen de bewoners de duinen, waartegen tot op den huidigen dag de vreeselijkste golven zich verbrijzelen, terwijl zij als van woede schuimen om de hun opgeworpen hinderpalen. 3 Een wonder dat zelfs voor de best gelovigen aanmerkelijk moeilijker te verteren is dan het mirakel van de fles en de twaalf dorstige Vlissingers. De eerste katholieke geestelijke die de omzwervingen van Willibrord rechtstreeks in verband brengt met de naamsoor-sprong van Vlissingen is Antonius Hovaeus (?-1568). Hovaeus was de laatste vijf jaar van zijn leven abt van het door Willibrord gestichte klooster in Echternach. Opvallend is dat Hovaeus de 3 Zie: J.A.F. Kronenburg, Neerlands Heiligen in vroeger eeuwen (1898), p

11 naamsoorsprong van Vlissingen niet koppelt aan de vaak genoemde, door Alcuin beschreven, legende van de twaalf bedelaars en het wonder van de fles, maar met een geheel nieuwe verklaring komt. Dat als de Man Gods het goddelijk Woord aldaar verkundigde; en zijn flesje, het welke hy vol wijn op zijne reis plagt mede te draagen, ergens aan een kant had gezet; het zelve door iemand uytgezopen wierd. De H. Man zulks na zijne predikaatzie vernomen hebbende, en zich over die guitery verwonderende, had daar op gezeit: Met recht zullen deze luiden in het toekomende Vlessingers heeten, dewelke mijne fles zoo onbeleefdelijk uitgedronken hebben. 4 Sindsdien wordt de legende van Willibrord met name door Roomskatholieke chroniqueurs veelvuldig in verband gebracht met de naamgeving van Vlissingen. Zelfs in 1916 werd de legende nog zonder enige kritiek als waarheid aangenomen, zoals blijkt uit het citaat van frater Willibrord Lampen ( ) aan het begin van deze paragraaf. Lampen stond nog maar aan het begin van zijn loopbaan en zou later op Willibrord terugkomen. Hij studeerde filologie en theologie en publiceerde in 1939 nogmaals een boek over Willibrord; in deze nieuwe studie komt de plaatsnaam Vlissingen in het geheel niet meer voor. 5 Er is dus geen enkel historisch bewijs voor de legende van Willibrord, die dan ook terecht beschouwd dient te worden als volksetymologie. Wel lijkt het erop dat de fles, die sinds jaar en dag in het gemeentewapen van Vlissingen wordt gevoerd, toch in ieder geval een directe verwijzing is naar de legende van Willibrord. 4 De in het Latijn gestelde brontekst van Hovaeus is helaas niet teruggevonden. Het hier aangehaalde vertaalde citaat is afkomstig uit H.F. van Heussen, Oudheden en Gestichten van Zeeland (1722), p Zie: Willibrord Lampen, Willibrord en Bonifatius, (1939). In 1948 herdrukt als Willibrord en zijn tijd. 11

12 12

13 Flessingen Vlessingen Vlissingen drankzucht Een zeer markante verklaring van de naam Vlissingen is in 1559 aan het papier toevertrouwd door de vooraanstaande geneesheer Levinus Lemnius ( ). Lemnius werd als Lieven Lemse geboren in Zierikzee en studeerde geneeskunde aan de universiteit van Leuven. Na zijn studie vestigde hij zich in zijn geboorteplaats als geneesheer en verkreeg in 1559 internationale faam met de publicatie van zijn Miraculis Occultis Naturæ (Geheime wonderen der natuur). Het vierdelige boek verscheen in het Latijn en is onder meer vertaald in het Frans, Duits en Engels. In het vierde deel van zijn boek der wonderen geeft Lemnius een beschrijving van de provincie Zeeland, waarbij ook Vlissingen aan bod komt. Lemnius stelt onomwonden dat de naam Vlissingen (Flessingen) een rechtstreekse verwijzing is naar de fles vanwege het drankgebruik van de inwoners van de stad. Maar omdat de inwoners van deze stad het liefst drinken, en de vrouwen hetzelfde doen, en soms zelfs bedrevener dan mannen zijn in deze tak van sport, vanwege het omarmen van de fles waar ze zoveel plezier aan beleven, en zo graag leegdrinken, kregen ze deze naam, of kozen ze die naam zelf, uit hun gewoonte om te drinken; en dit is een oud gebruik van hen, niet alleen om dronken te worden, maar om alle donkere wolken uit hun gedachten te krijgen, en om vrolijk te worden. Want er zijn in dit land [Zeeland] veel gevoelige, droevige, prikkelbare, melancholische mensen, die anders zijn dan de gemoedstoestand van Brabanders, en Vlamingen, die niet geleid worden door de droevige planeten Saturnus of Mars, maar door de joviale en vrolijke planeten Jupiter en Mercurius, vandaar dat de Zeeuwen dit trotseren door hun piekerende gedachten te verdrijven, hun best doen joviaal te zijn, en met drank in overvloed om deze zorgen en geesteskwellingen te verdrinken. 13

14 Lemnius boude bewering is vaak afgedaan als een grapje. Gezien de ernst van zijn vierdelige magnus opus is het echter maar zeer de vraag of de Zierikzeese geleerde zich hier inderdaad heeft bediend van humor of scherts 14

15 Ulyssingen Vlyssingen Vlissingen Odysseus als naamgever Al bijna even hardnekkig als de legende van Willibrord, is de theorie dat Vlissingen haar naam heeft te danken aan de door Homerus beschreven omzwermingen van Odysseus. Immers, in de Romeinse spelling Vlix (Ulysses) is het, mede gezien de overeenkomst van de V en de U in het Latijn, maar een kleine stap om tot Vlissingen te komen Odysseus, die we voor het gemak maar Ulysses zullen noemen, zou de plaats van het huidige Vlissingen hebben aangedaan onderweg naar Circe die woonde op het eiland Aeaea (Schouwen). Het idee dat Ulysses tijdens zijn omzwervingen dit deel van de wereld heeft aangedaan is bepaald niet nieuw. De Romeinse geschiedschrijver Tacitus (ca ) schreef al in het jaar 98 dat sommigen van zijn tijdgenoten van mening waren dat Ulysses zich in deze streken heeft opgehouden. Verder is volgens sommigen ook Odysseus tijdens zijn lange legendarische tocht hier op de Oceaan verzeild geraakt. Hij zou de Germaanse contreien hebben bezocht en de stichter en naamgever zijn geweest van Asciburgium, een stad op de linker Rijnoever, die nog altijd bewoond is. Ja, er zou ooit zelfs een aan Odysseus gewijd altaar zijn gevonden, met ook de naam van zijn vader Laertes erop, en in het grensgebied tussen Germanië en Raëtie zouden nog altijd gedenktekens en graven met Griekse inscripties bestaan. Of dat zo is, wil ik bevestigen nog ontkennen; ieder moet het maar naar believen geloven of niet. 6 Het omvangrijke oeuvre van Tacitus verscheen voor het eerst in druk in de 16de eeuw dankzij de noeste arbeid van vooraanstaand Zuid- Nederlands filoloog en humanist Justus Lipsius ( ). Het was Lipsius die als eerste wetenschapper suggereert dat Ulysses zijn naam 6 Vertaling volgens: Tacitus, Het leven van Agricola / De Germanen, vertaald door Vincent Hunnink, Athenaeum Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2000, p en noten op p

16 wel eens gegeven zou kunnen hebben aan Vlissingen, en Circe aan Zierikzee. In zijn in 1590 voor het eerst verschenen commentaar bij het door hem bezorgde verzameld werk van Tacitus maakt hij een aantekening bij het hierboven aangehaalde citaat uit De Germanen. Lipsius merkt op dat de vermaarde pionierend geograaf Strabo (ca. 64 v. Chr. -19 na Chr.) al schreef dat de Portugese stad Lissabon (Ulyssiponem) vernoemd zou zijn naar Ulysses. Lipsius kwalificeerde de door Strabo gesuggereerde naamsverklaring van Lissabon als te kort door de bocht en te mooi om waar te zijn. Openlijk vraagt hij zich af hoe dan om te gaan met ons Vlissinga Zeelandia, op dezelfde wijze? En waarom Zierikzee (Circzea) dan niet uitleggen als een verwijzing naar de mythologische tovenares Circe? 7 Het mag duidelijk zijn dat Lipsius zelf weinig vertrouwen had in deze methode van het zoeken naar verklaringen voor plaatsnamen. Lipsius terloopse suggestie dat Vlissingen wel eens vernoemd zou kunnen zijn naar Ulysses is niet zonder gevolgen gebleven. Veel geleerden na hem leggen zijn opmerking uit als scherts. De vooraanstaande Vlaamse geschiedkundige Olivier de Wree (Olivarius Vredius), die leefde van 1596 tot 1652, nam de suggestie van Lipsius wel serieus. Hij bedacht zich er zelfs bij dat het Vlaamse Lissewege (Ulyssewege) en het plaatsje Vlissegem (Ulyssegem) ook wel eens verwijzingen naar Ulysses aanwezigheid in de lage landen konden zijn. 8 Later zou hij tot inzicht komen en zijn bewering nadrukkelijk herroepen. De opmerking van Lipsius werd jaren later ook gelezen door Charles- Joseph de Grave uit Gent. De Grave werd geboren in 1731, studeerde letteren, wijsbegeerte en rechten aan de universiteit van Leuven en werd in 1773 schepen van Gent en twee jaar later raadsheer in de Raad van Vlaanderen. Het idee dat Ulysses in de lage landen vertoeft zou hebben, heeft De Grave nooit meer losgelaten en hij werkte zijn verdere leven aan een omvangrijk boek dat niet alleen moest aantonen dat het meesterwerk van Homerus zich in Vlaanderen heeft afgespeeld maar dat zelfs het Atlantis van Plato in deze contreien gesitueerd moet worden. De Grave heeft de publicatie van zijn uit drie delen bestaande République des Champs Elysées, ou Monde ancient niet meer mogen 7 Zie: Iusti Lipsi [Justus Lipsius], Ad Annales Cor. Taciti, liber commentarius (1590). 8 Zie: O. Vredius, Historiae comitum Flandriae libri prodromi duo; quid comes? quid Flandria, Brugge, 1650, p. XLVII. 16

17 meemaken. Hij overleed in 1805 en een jaar later zag zijn boek alsnog het licht en kon de wereld kennis nemen van De Grave s wonderlijke theorieën. Hoewel Homerus in de Odysseus geen nadere beschrijving geeft van de route die Ulysses en zijn gevolg afleggen vanaf het moment dat zij aan land komen tot ze bij Circe arriveren, heeft De Grave slechts aan een blik op de kaart van Vlaanderen en Zeeland genoeg om de marsroute van de helden te kunnen reconstrueren. Ulysses kwam volgens de Gentse schepen aan land in Blankenberge en rustte er twee dagen uit in een nabijgelegen plaatsje dat prompt Vlissegem (Ulyssegem: het heem of verblijfsplaats van Ulysses) wordt gedoopt. Na omzwervingen door het Zwin belanden ze in een plaatsje dat spoedig Lissewege (Ulyssewege) zal heten. Ze trekken verder en Ulysses en kornuiten stichten de reeds door Tacitus genoemde stad Asciburgium, volgens De Grave het latere Assebroek, nu een voorstad van Brugge. Toen de stad blijkbaar af was trokken de Griekse helden verder naar het noorden, staken de Wester- 17

18 schelde over en kwamen aan in een plaats die vanaf dat moment Ulyssingen (Vlissingen) zal heten. Odysseus by the Sea De Grave heeft het allemaal prachtig verzonnen. Zijn levenswerk is door de officiële wetenschap uiteraard niet au serieux genomen. Wel viel hem lof ten deel vanwege zijn uiterst creatieve en onuitputtelijke bewijsvoering. Door een speling van het lot is overigens vrijwel de gehele oplage van De Graves République des Champs Elysées in de Noordzee gedumpt waarmee de trilogie een zeldzaamheid is geworden. 9 De theorieën van De Grave vormen in de twintigste eeuw voedingsbodem voor nieuwe publicaties die passages uit de Odysseus in de Zeeuwse Delta plaatsen. Allereerst Ernst Gideon die in 1973 Homerus, zanger der Kelten: Odysseus op Schouwen-Duiveland 9 Zie hierover: Hubert Lampo, Terug naar Stonehenge, p

19 publiceert. Bij het grote publiek wordt de hypothese vooral bekend door het boek Waar eens Troje lag van Iman Wilkens, dat in 1992 voor het eerst werd gedrukt. Overigens valt vooral bij Wilkens op dat hij opmerkelijk weinig woorden besteedt aan De Grave als brein achter de theorie dat Odysseus in de Lage Landen geweest zou zijn. Maar toch, succes kent vele vaders 19

20 Vlessingen Vlissingen vles: eb en vloed De Leidse hoogleraar Marcus Zueris van Boxhorn ( ) voegde in 1644 een nieuw element toe aan de toponymie van Vlissingen. In zijn Chroniick van Zeelandt verwijst hij zowel de theorie van de fles van Willibrord als Ulysses, van welcken sommighe ghedroomt hebben, naar het rijk der fabelen. Volgens Van Boxhorn zou de naam Vlissingen ontstaan zijn uit het oud Deense woord vles, hetgeen de verandering van het wassende en afnemende water zou betekenen. 10 Zo zou het aanvankelijke Vlessingen zijn verbasterd tot Vlissingen. Hoewel Van Boxhorns theorie al een stuk aannemelijker mag klinken, blijkt dat ook hiervoor sluitend taalkundig bewijs ontbreekt. Een zoektocht door zowel Oud Deense als Oud Noorse lexicons levert geen woord vles op. Woorden die beginnen met vl blijken zelfs in genoemde talen helemaal niet voor te komen. Ook spellingsvarianten die beginnen met de letter f of w zijn niet aangetroffen. Flossingen/Flessingen Vlessingen Vlissingen plaats van vissers Historicus Mattheus Smallegange ( ) bracht in 1696 een nieuwe geschiedkundige beschrijving van Zeeland uit. In deze Cronyk van Zeeland acht hij het aannemelijker dat de naam Vlissingen zijn oorsprong kent in een nog oudere taal, de taal van de Scythen. De naem van deze Stad Vlissingen kan men met veel beter grond uit seer hooge oudheit dusdanig afhalen; om dat de Scythen, tegenwoordig de Tarters, die met ons van een en het selfde bloed zijn, noch huidensdaegs een Visscher, Flossing of Flessing noemen, welk woord ons hier van noch alleen in Zeeland overig is, door den naem van de Stad Flessingen, t welk geseit word, als Flessingou, dat is, een plaets van Visschers, die d eerste beginselen aen dese Stad hebben gegeven Van Boxhorn, Chroniick van Zeelandt, Middelburg, 1644, p Mattheus Smallegange, Cronyk van Zeeland, eerste deel, (1696), p

21 Voor de theorie van Smallegange is geen enkel bewijs te vinden. De door hem gesuggereerde verwantschap van de Vlissingers met de Tataren is volledig uit de lucht gegrepen. Het is dan ook volstrekt onlogisch om de naam Vlissingen te verklaren aan de hand van een taal die enige duizenden kilometers oostwaarts werd gesproken. Flussingen Flissingen Vlissingen stromen, vlieten of vloeden Schrijver en burgemeester van Groningen Menso Alting ( ) was van mening dat we een taal dichter bij huis moeten zoeken waaruit de plaatsnaam Vlissingen is te verklaren. In zijn in 1701 gepubliceerde boek Descriptio Frisiae Inter Scaldis portum veterem et Amisiam, seu inter sine et emese zoekt hij het in het Hoogduitsch, bij het woord Flussen, hetgeen stromen, vlieten of vloeden betekent en zou verwijzen naar de ligging aan zee Menso Alting, Descriptio Frisiae Inter Scaldis portum veterem et Amisiam, seu inter sine et emese (1701), p

22 Vlessingen Vlissingen Veer aan de Vlesse Een zeer interessante theorie over de herkomst van het toponiem Vlissingen is in 1706 gepubliceerd in de Spiegel van de Staat des Vereenigde Nederlands, geschreven door advocaat, schrijver en etser Romeyn de Hooghe ( ). De komst van Willebrord, en t laten van zyn Vles heeft gene reden noch grond; deze Stad lange tyden, niet[s] zynde als een Visschers Hieken, had maar een gering Veer om van Walcheren, op Vlaanderen over te zetten [ ] De oudste geschrevene geheugschriften, als den Monnik Jacob van Dreysscher, noemd de plaats het Veer aan de Vlesse. Waar uyt eerder schynt dat men zodanige teken of uythangbord aan dat Veer gehad heeft, en daar van de rondom gezetene Visschers de Vlessingers zyn genaamd: of wyl men Vlietsing Haven vind in de oude bescheyden van Sluys, kan die Duynsleuf, de naam van Vliet, Vlieting of Vlietsing gehad hebben. 13 Over de herkomst van het geschrift van de monnik Jacob van Dreysscher waarin expliciet als plaatsnaam Veer aan de Vlesse voorkomt, vermeldt De Hooghe helaas niets. Interessant zou zijn het geschrift van deze monnik nader te bestuderen, maar het stuk blijkt onvindbaar in de archieven. 14 Het ontbreken van de bron maakt het vooralsnog lastig om conclusies te verbinden aan de opmerking van De Hooghe. Het is echter wel denkbaar dat de door hem aangehaalde bron daadwerkelijk heeft bestaan maar in de loop van de tijd verloren is gegaan. De ijverige stadsarchivaris P.K. Dommisse ( ) heeft het bovenstaande fragment ook gelezen en brengt er in 1910 enige 13 Romeyn de Hooghe, Spiegel van de Staat des Vereenigde Nederlands, deel 1 (1706), p Ook emeritus hoogleraar Nederzettingsgeschiedenis van de Nederlanden in de Middeleeuwen Peter Henderikx, bij uitstek een kenner van Middeleeuwse Zeeuwse bronnen, is gevraagd naar het geschrift van Jacob van Dreysscher (Dreischor). Ook Henderikx is deze bron niet bekend. 22

23 nuancering op aan. Hij acht het vermoeden van De Hooghe dat Vlesse zou verwijzen naar een mogelijk uithangbord (met daarop een fles) op de plaats waar het veer naar Vlaanderen voer onjuist. Aan de Vlessche kan niet bedoeld zijn, als aan een herberg de Flessche, ofschoon sommige dit meenden. 15 Men spreekt toch eerder van een herberg aan het veer, dan van het veer aan een herberg. 16 Dommisse acht het waarschijnlijker dat er een mogelijk veerhuis stond aan een water dat niet de naam Vliet, Vlieting of Vlietsing droeg, maar de Vlessche werd genoemd mogelijk de oerstroom waaraan Vlissingen is ontstaan. En zo zou het plaatsje aan de Vlesse aanvankelijk Vlessingen en uiteindelijk Vlissingen zijn gaan heten. 15 Zie o.a.: H.P. Winkelman, Geschiedkundige plaatsbeschrijving van Vlissingen, 1873, p P.K. Dommisse, De ambachtsheerlijkheid van Oud Vlissingen en de wording van Nieuw Vlissingen, in: Archief: vroegere en latere mededeelingen voornamelijk in betrekking tot Zeeland, uitgegeven door het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, Middelburg, 1910, p

24 Vlissingen Flexingas Pechelingues Pechelingue: zeerover Een noemenswaardig zijpad is in 1715 ingeslagen door Mattheus Gargon ( ). In zijn kostelijk geschreven tweedelige Walchersche Arkadia uit 1715 en 1717 vertelt hij dat de naam Vlissingen een verbastering is van het door de Spanjaarden en Portugezen gebruikte woord Pechelingue of Pichelingo. Sommigen, als Boxhorn, halen den naam van Vlissingen niet van Willebrords Fles, maar van een Deens woord Vles, dat ebb en vloed betekent: maar of die naam zo oud zy en van der Deenen inval af gebruikt, zou te bewijzen staan: want voor t jaar 1315 had de Stad nog geene haven, en heeft tsedert op Portugal en Spanjen beginnen te handelen, en van die moogelijk den naam van Pitchilingo, en door kleine verandering Vlissinge gehaalt. 17 Hoewel Gargon geen gelijk heeft, is zijn veronderstelling nu ook weer niet helemaal uit de lucht gegrepen. In werkelijkheid is het andersom. Het Spaanse Pechelingue en het Portugese Pichelingo is een verbastering van de plaatsnaam Vlissingen of Vlissinger. De woorden werden vooral gebruikt door zeevarenden en hadden de veelzeggende betekenis van kaper of piraat. De kaapvaart was in de 16de, 17de en 18de eeuw bij tijd en wijle een lucratieve bron van inkomsten voor Vlissingse reders en kapiteins. In oorlogstijd was het geoorloofd om vijandelijke schepen aan te vallen en leeg te roven. Bij thuiskomst wachtte de kapers een aanlokkelijk percentage van de prijs. De kapers uit Vlissingen werden zo gevreesd door vijandelijke Spaanse en Portugese schepen, dat de bemanning hun aanduiding voor Vlissingers in de betekenis van kapers in hun vocabulaire 17 Mattheus Gargon, Walchersche Arkadia, tweede deel (1717), p. 99. Zie ook: Mattheus Gargon, Walchersche Arkadia, eerste deel (1715), p

25 hebben opgenomen, of de kapers nu uit Vlissingen kwamen of niet. Wanneer Spaanse en Portugese schepen dus een kaapvaarder op zich af zagen komen dacht men dus eigenlijk daar komt een Vlissinger. Het woord pechelingue in de betekenis van kaapvaarder is uitputtend onderzocht door de Amerikaanse historicus Engel Sluiter ( ). 25

26 In 1944 publiceerde Sluiter een uitvoerig essay The word pechelingue: its derivation and meaning. 18 Sluiter geeft een omvangrijke opsomming van, voornamelijk Spaanse documenten waarin hij het woord Pechelingue in de betekenis van kaper is tegengekomen. Tegelijk constateert Sluiter dat het woord echter niet is opgenomen in de gangbare Spaanse woordenboeken. Portugese woordenboeken vermelden het woord daarentegen wel en geven er inderdaad de betekenis van kaper aan. 19 En passant hebben de Vlissingse kapers hun stad van een vlag voorzien. Kaapvaarders voerden gewoonlijk een rode vlag, de zogenaamde bloedvlag. De Vlissingse kapers voorzagen hun bloedvlag van een zilverkleurige fles, vrijwel identiek aan de vlag die de gemeente Vlissingen nog altijd voert. 18 Zie: Engel Sluiter: The word pechelingue: its derivation and meaning, in: The Historical Hispanic American Review, XXIV, 1944, p. [683] Zie: Novo Michaelis dicionário ilustrado: amplo vocabulário moderno, frases idiomáticas, chave de pronúncia, grande número de pranchas com mais de referência, São Paulo etc., Ed. Melhoramentos, [ca.1975], deel 2, p. 964: Pichelingue s. m. (obs.) 1. pilferer. 2. corsair, pirate. 26

27 Filincsingen Filinsingen Flinsingen Filissingen Vlissingen zoon van Filinc Toenmalig Rijksarchivaris in Zeeland Adriaan Meerkamp van Emden bracht in 1928 zijn visie op het vraagstuk rondom de naamgeving van Vlissingen op een ongebruikelijke manier naar buiten. Hij onthulde zijn veronderstelling tijdens de algemene vergadering van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, waarvan hij secretaris was. Volgens Meerkamp van Emden werd Vlissingen aanvankelijk geschreven als Vlinsingen. De rijksarchivaris baseert zich hierbij echter op slechts één historische bron, een charter van 12 november 1356, waarin Vlinsingen wordt genoemd. Het ligt voor de hand dat deze spellingsvariant een eenvoudige verschrijving is. Meerkamp van Emden meent echter dat uit dit Vlins een persoonsnaam te herleiden is en bedenkt er zelf een mogelijke naam bij: Filinc; een naam die overigens in geen enkele bron met betrekking tot Vlissingen voorkomt. Volgens de rijksarchivaris zou de zoon van Filinc dan Filincsing zijn en de stad Filincsingen (Vlissingen) is natuurlijk naar hem vernoemd. 20 De theorie van Meerkamp van Emden lijkt wel erg ver gezocht en bovendien is het historisch bewijs, indien überhaupt geleverd, flinterdun. Het komt hem dan ook op kritiek te staan van onder meer Germanist P.L. Tack. 20 Zie voor de theorie van Meerkamp van Emden: Vlissingse Courant, 19 april 1928, p. 6 en Algemeen Handelsblad, (avond), p

28 Fliossinghen Flioessinghen Fluessinghen Flissinghen Vlissingen vliesland Petrus Ludovicus Tack ( ) was van 1925 tot 1935 docent Nederlandse Taal en Correspondentie aan de Handelsschool in Middelburg en heeft zich in zijn vrije tijd zeer verdienstelijk gemaakt met een diepgravend onderzoek naar Walcherse veldnamen. 21 Naar aanleiding van eerdere berichtgeving in de Nieuwe Rotterdamsche Courant schrijft Tack een kritisch stuk voor de editie van 24 april Als eerste noemt hij dat de achillespees van Meerkamp van Embdens betoog wordt gevormd door het feit dat hij zich baseert op de variante Vlinsingen die slechts één keer in de bronnen voorkomt. Jammer van de overige kritiek van Tack is dat bij zijn eigen veronderstellingen eveneens een deugdelijke onderbouwing ontbreekt. Volgens Tack zou de naam Vlissingen zijn afgeleid van Fliossinghen, hetgeen hij in verband brengt met het woord vlissing, hetgeen vliesland betekent grasland dat onder water heeft gestaan. Meerkamp van Embden is niet onder de indruk van Tacks kritische schrijven en reageert in de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 27 april Volgens de getergde rijksarchivaris staat het juist onomstotelijk vast dat het bij Vlinsingen allerminst om een verschrijving kan gaan. Hij oppert dat het onmogelijk is dat in de zorgzaam gecaligrapheerde 14de eeuwsche aktenboeken der Hollandsche grafelijke kanselarij eenvoudigweg geen sprake van een verschrijving kan zijn. Wie daar in 1356 in afwijking van de gewone spelling Vlinsingen schreef, deed dit klaarblijkelijk welbewust. Als extra argument voert Meerkamp van Emden aan dat hem het bestaan van een resolutie uit Veere dd. 12 maart 1607 de naam Celie Vlijns wordt genoemd. 23 Die Vlijns wordt, ten faveure van de eerder verzonnen Filinc, in het hoofd van de rijksarchivaris natuurlijk de oorspronkelijke naamgever van Vlissingen. 21 Zie over het veldnamenonderzoek van Tack o.a.: Leo Hollestelle, De veldnamen van Walcheren: relicten van een historisch landschap, in: De Wete, jrg. 35 (2006), nr. 3 (juli), p P.L. Tack, De afleiding van den plaatsnaam Vlissingen, in: Nieuwe Rotterdamsche Courant, 24 april 1928, p A. Meerkamp van Embden, De afleiding van den plaatsnaam Vlissingen, in: Nieuwe Rotterdamsche Courant, 27 april 1928, p. 10. Zie over de discussie rondom de theorie van Meerkamp van Embden ook: J.D.C. de Vries, Vlinsingen = Vlissingen, in: Vlissingse Courant, 11 mei 1928, p. 1, 2. 28

29 Flidsigi-ingen Flidsi-ingen Flidse-ingen Flisse-ingen Flissingen Vlissingen Persoonsnaam Flidsige Enkele jaren later heeft P.L. Tack zich inmiddels ontwikkeld tot een gewaardeerd toponymist en is hij vaste medewerker van het tijdschrift van het Koninklijk Nederlandsch Aardrijkskundig Genootschap, de Nomina Geographica Neerlandica. Tack schrijft in de jaren 30 van de vorige eeuw een aantal artikelen over de herkomst van plaatsnamen op Walcheren. In 1934 komt Tack nogmaals terug op de kwestie Vlissingen. 24 Sinds het begin van de 19de eeuw is er vanuit wetenschappelijke hoek meer belangstelling gekomen voor de Nederlandse naamkunde. Een belangrijk gegeven in het denken over plaatsnamen die eindigen op -inge of -ingen is de publicatie van het Altdeutsche namenbuch van prof. dr. Ernst Förstemann uit Tack stelt aan de hand van voornoemde publicatie dat Vlissingen afgeleid moet zijn van het antroponiem Flisse, als Flidse, hetgeen een vleinaam voor Flidsige zou zijn. De ontwikkeling zou dan zijn: Flidsigi > Flidsige > Flidsig > Flidsi > Flidse > Flisse. Voorts merkt hij op dat Förstemann Vlissingen dan ook terecht heeft ondergebracht bij de persoonsnaam Flins (ook Flisso of Flinso). 25 Helaas is er zowel uit de historische bronnen als de mondelinge overlevering geen enkel bewijs voor het bestaan van een Flidsige of Flins in relatie tot Vlissingen. Ook de vernieuwde theorie van Tack is dus flinterdun en het lijkt erop dat de germanist andere motieven had om de oud-duitse namenlijst van Förstemann zo n prominente plaats te geven in de verklaring van de plaatsnaam Vlissingen en andere Zeeuwse plaatsnamen die eindigen op inge(n). De politieke kleur van Tack lijkt hierin een rol te spelen. In de Eerste Wereldoorlog collaboreerde de Vlaming Tack met de Duitsers hetgeen hem in 1919 op de doodstraf komt te staan. Om zijn straf te ontlopen week hij uit naar Nederland. Aan zijn politieke oriëntatie heeft Tacks veroordeling blijkbaar niets verandert. Toen Tack in P.L. Tack, Walchersche plaatsnamen, in: Nomina Geographica Neerlandica, vol. IX (1934), p E. Förstemann, Altdeutsches namenbuch (1871), p

30 overleed was er op zijn begrafenis een stevige delegatie van het Duitsgezinde Vlaamsch Nationaal Verbond aanwezig. 30

31 II Nieuwe inzichten in het ontstaan van de plaatsnaam Vlissingen en naar de betekenis van de uitgang -inge en -ingen in enkele andere plaatsnamen Frank Puylaert 31

32 Sinds de onderzoekingen van P.L. Tack in de jaren 30 lijkt het denken over de naamsoorsprong van Vlissingen te zijn gestopt. De verklaring van de plaatsnamen op -ing, -inge(n) en -egem (-ingaheim), behoort tot de meest ingewikkelde problemen der plaatsnaamkunde, verzucht Tack in Wanneer ik voor het begin van mijn onderzoek deze tekst onder ogen gekregen had zou de moed mij in de schoenen gezonken zijn om dit onderwerp tot studieobject te kiezen. Dr. Rob Rentenaar, die geldt als autoriteit op het gebied van toponymie in onze tijd, schreef in 1991 en 1992 twee lijvige artikelen voor het jaarboek van het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen over de herkomst van Zeeuwse plaatsnamen en in het bijzonder plaatsnamen eindigend op -inge(n). In het eerste artikel komt Rentenaar niet aan Vlissingen toe, maar blikt hij wel hoopvol vooruit naar het vervolg van zijn uiteenzetting: Dit type toponiemen biedt etymologisch en onomastisch echter zoveel problemen dat ik het liever tot een volgend artikel bewaar. 27 Wat Vlissingen betreft volgt er echter niets in het volgend artikel. Rentenaar maakt er zich in het tweede artikel in het jaarboek van 1992 met een paar regels vanaf. 28 Onder verwijzing naar, nota bene, het Plaatsnamenboek van Van Berkel en Samplonius uit 1989, schrijft Rentenaar dan: Algemeen wordt aangenomen dat deze naam is afgeleid van een persoonsnaam Flisso < Filliso. De betekenis zou dan zijn collectiviteit van de lieden van Flisso. Waarmee we feitelijk terug zijn bij de lijst van Förstemann uit 1871 en de dwaling van Tack in de jaren 30. Tussen de zesde en de negende eeuw, in de tijd van de volksverhuizingen ontstonden in ons taalgebied en in Engeland vele plaatsnamen, die afgeleid waren van (voor-)namen, gevolgd door het collectiefsuffix -inga, -ingaheim of -egem in de betekenis van bezit van of behorende bij de clan van, c.q. huis, dorp van. 26 P.L. Tack, Walcherse plaatsnamen, in: Nomina Geographica Neerlandica, vol. 8 (1932), p Zie: Rob Rentenaar, Samenstellingen met persoonsnamen in de middeleeuwse Zeeuwse toponymie, in: Archief van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap, 1991, p Zie: Rob Rentenaar, De plaatsnamen op -inge(n) in Zuidwest-Nederland, in: Archief van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap, 1992, p

33 De historische geografie van Vlissingen De huidige stad Vlissingen is voorafgegaan door een kleine nederzetting, die later Oud-Vlissingen is gaan heten, en ongeveer heeft gelegen in het gebied waar nu de watertoren, het Stadhuisplein en vooral de Spuikom gelegen zijn. Vanaf de derde eeuw, maar zeker vanaf de Boomstortvloed van 828 beginnen de oude duinen door te breken en de aan-vankelijk door die oude duinen beschermde kuststrook van het huidige Nederland en Vlaanderen verandert drastisch in een reusachtig schorren- en krekenlandschap. Na de stormvloeden rondom het jaar 1000 is zeer bepalend de stormvloed van 1134 geweest, waarbij de rivierbedding van de Honte (de huidige Westerschelde) aanzienlijk werd verbreed door de woeste Dullaert en het zuidwesten van Nederland een ware archipel werd. Het huidige eiland Walcheren is hierbij zwaar getroffen waarna Vlaamse abdijen zijn begonnen met de inpoldering van grote delen van Zeeland. Beveland ontleent zo zijn naam aan de Sint Baafsabdij. Aangenomen wordt dat de kreek waaraan het aanvankelijke Vlissingen is ontstaan, is gevormd door zo een stormvloed als die van 1134; door een duindoorbraak ten noordwesten van het huidige Vlissingen ontstond vermoedelijk een binnenmeer, dat na verloop van tijd een zoetwatermeer is geworden. Dit zoetwatermeer maakte bewoning mogelijk, die hier dan ook ontstond en later Oud-Vlissingen werd genoemd. De afwatering vanuit deze kreek naar de Westerschelde verliep onder meer via een kronkelige zuid-westwaarts gerichte uitwatering, later de oude haven genoemd. 33

34 Vliss- Fles(s)chingen Vla(a)ssingen Vlessingen Vlissingen flesch/vla(a)s Zoals uit het eerste deel van deze studie blijkt is er in het verleden flink gegist naar de betekenis van het eerste deel van de plaatsnaam Vlissingen. Met de ontstaansgeschiedenis van Vlissingen voor ogen is het echter logischer om tot een nieuwe betekenis van vlis te komen. We vergeten de uytgezopen fles van Willibrord of de hartversterkende fles van Lemnius, evenzo het Deense vles en het Duitse Flussing. De verklaring van vlis moet men eerder zoeken bij het in Frankrijk voorkomende hydroniem flache (poel), dat in Nederlandse plaats- en veldnamen voorkomt als fles(s)ch(e) of vla(a)s. Hoewel Nederlandse naamkundigen en toponymisten reeds in de eerste helft van de vorige eeuw nadachten over de betekenis van flesch of vlaas in plaats- of veldnamen, is het opmerkelijk dat deze kennis nooit eerder op het toponiem Vlissingen is toegepast. Het woord flesch is in 1930 voor het eerst als hydroniem beschouwd en beschreven door toponymist H.J. Moerman. In twee verkennende 34

35 stukken schrijft Moerman over de flesch waarna hij opmerkt: De verspreiding van dezen plaatsnaam, ofschoon nog steeds onvoldoende onderzocht, blijkt ongeacht groot te zijn. 29 Een terechte constatering die merkbaar nog altijd actueel is. Volgens de gelauwerde filoloog Moritz Schönfeld ( ) komt fles als hydroniem vooral voor op de Veluwe (Gerritsfles, Kempesfles, Zandfles) en in Noord-Brabant in de variant flaas of vlaas (Klottervlaas, Rondevlaas). 30 Taalkundige Jean-Jacques Salverda de Grave ( ) heeft het hydroniem flesch het meest uitvoerig beschreven en noemt als betekenis ook water-plas en waterplas bedekt met moerasvegetatie. 31 De Brabantse toponymist C.A. Kuysten leidt het woord vlaas rechtstreeks af van het Duitse hydroniem fladder, flatt, flad (vergelijkbaar met het Franse flache ), hetgeen stromend water, dat de bodem moerassig maakt betekent. 32 Met deze kennis van het woord flesch of vla(a)s voor ogen wordt het vanaf nu een stuk eenvoudiger het woord in verband te brengen met Vlissingen en vooral met de veronderstelde geografische situatie ten tijde van het ontstaan van de oor-spronkelijke nederzetting. Oud- Vlissingen is immers ontstaan aan een kreek die uitmondde in zee via de z.g. oude haven, die geleidelijk aan is verzand. Zelfs de in 1706 door Romeyn de Hooghe geciteerde, en verloren gewaande middeleeuwse bron, waarin wordt gesproken over het Veer aan de Vlesse wint aan waarde (zie p. 21). Conclusie: het eerste deel Vlis in de plaatsnaam Vlissingen is logischerwijs te herleiden op het in de toponymie voorkomende hydroniem flesch of vla(a)s, hetgeen verwijst naar, de al dan niet met vegetatie bedekte, kreek waaraan het oorspronkelijke Vlissingen is ont-staan. 29 Zie: H.J. Moerman, Oostnederlandsche plaatsnamen, in: Nomina Geographica Neerlandica, vol. VII (1930), p. 23 en H.J. Moerman, Flesch, in: Nomina Geographica Neerlandica, vol. VIII (1932), p Zie: M. Schönfeld, Nederlandse waternamen, 1955, p Zie: J.J. Salverda de Grave, Flesch, in: Nomina Geographica Neerlandica, vol. X (1936), p. [24] Zie: C.A. Kuysten, Eindhovensche plaatsnamen, in: Nomina Geographica Neerlandica, vol. IX (1934), p Het Duitse hydroniem fladder is beschreven in: Hermann Jellinghaus, Die westfälischen Ortsnamen nach ihren Grundwörtern, derde vermeerderde druk, 1923, p

36 36

37 -inge(n) De toponymische verklaring van de plaatsnaam Vlissingen leek mij aanvankelijk gemakkelijk te vinden. Maurits Gysselings Toponymisch Woordenboek zou zeker uitkomst bieden. 33 De eerste verrassing was, dat Vlissingen niet is opgenomen in dit lijvige werk, waarin alle plaatsnamen voorkomen die zijn geattesteerd voor Wel noemt Gysseling het Vlaamse Vlissegem, waarvan men zou vermoeden dat de naam op eenzelfde of vergelijkbare manier tot stand is gekomen dan ons Vlissingen. Het suffix -egem < -ingaheim in Vlissegem maakt duidelijk dat het hier inderdaad om een antroponiem gaat, het betreft hier dan ook een nederzetting die in de vroege middeleeuwen is ontstaan. 34 Gysseling noemt als persoonsnaam Fleski en dus betekent Vlissegem: behorende aan de lieden van Fleski. In Vlissingen is echter iets anders aan de hand. Hier ontbreekt het suffix -egem en is door de eeuwen heen vooral de uitgang -inge(n) gehanteerd. 35 Het onderzoeken van de plaatsnaam Vlissegem biedt dus weinig soelaas bij het ontrafelen van Vlissingen. 36 Nog belangrijker is dat Vlissingen in een andere periode is ontstaan dan de Vlaamse (pseudo)-parallel. Vlissingen ontstaat in de late middeleeuwen, en is bovendien gelegen aan water Terecht merkt Rentenaar dan ook op dat we ons bij de verklaring van plaatsnamen ook moeten afvragen hoe zij zijn gevormd, wanneer zij zijn ontstaan en wat de betekenis was van deze plaats-namen op het moment van de naamvorming? Zie: Maurits Gysseling, Toponymisch woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226), Gysseling noemt de volgende data en schrijfwijzen van Vlissegem: Fleskengem (988, kopie 13de eeuw), Flessingehem (1072, kopie 15de eeuw), Flisingem (1201?), Flissengem (1201?), Flissengem (1201), Ulissenghem (1218), Vlissenghem (1220). 35 Vlissingen komt in de bronnen voor als: Vlissinghe (1235, kopie 1247), Vlissinghe (1247, kopie 1321), Vlyssinghe (1264), Vlisseghem (1268), Vlissigghen (1279), Vlinsingen (1356), Vlissinghem (1485), Vlissieghen (1488), Vlysinghen (1489). 36 Zie over de verwarring die kan ontstaan bij vermeende parallel-plaatsnamen Bijlage I: Greveninge en (2x) Grevelingen. 37 Zie: Rob Rentenaar, De plaatsnamen op -inge(n) in Zuidwest-Nederland, in: Archief van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap, 1992, p

38 Bij een nadere bestudering van plaatsnamen eindigend op -inge(n) blijkt dat deze toponiemen grofweg in twee groepen zijn in te delen. Plaatsnamen eindigend op -inge(n) die zijn ontstaan in de vroege middeleeuwen, en dus wèl in de inventarisatie van Gysseling voorkomen, en een tweede groep die grofweg zo n vijfhonderd jaar later is ontstaan, in de late middeleeuwen. De meeste van de hier besproken plaatsnamen, niet alleen Vlissingen maar ook Kloetinge, Kruiningen, Groningen en Harlingen behoren tot deze tweede groep. Ze komen ook niet voor bij Gysseling en zijn dus geattesteerd na Drie perioden De Vroegmiddeleeuwse -inge(n) en -ingaheim In de vroege middeleeuwen zien we nederzettingsnamen, die afgeleid zijn van een persoonsnaam, gevolgd door het collectiefsuffix -inga, in de betekenis van bezit van, of gevolgd door -ingaheim, boerderij, buurt of dorp van. Hoewel de naamgevende persoonsnaam lang niet altijd uit historische bronnen of overlevering bekend is, maar alleen kan worden beredeneerd, zijn er ook schoolvoorbeelden van deze antroponiemen. Zoals Lotharingen: het middenrijk, dat bij het Verdrag van Verdun (843) wordt toebedeeld aan Lothar, krijgt zo de naam Lotharingen: woonplaats van de lieden van Lothar. Saeftinge is te herleiden op de persoonsnaam Chavet: Chavet-inga > Saeftinge. In het toponiem Gorinchem is de -ingaheim uitgang mooi bewaard gebleven en betekent woonplaats van de lieden van Gor. Evenzo is Woudrichem: woonplaats van de lieden van Wouter of Walter. Het eerder genoemde Altdeutsches Namenbuch van Förstemann, waar zowel Tack als Rentenaar zich in ruime mate op verlaten, is slechts van belang geweest bij het verklaren van de vroegmiddeleeuwse -inge en - ingaheim-namen, maar zoals zal blijken, is de publicatie van Förstemanns namenlijst ook een grote rem geweest op het denken over andere betekenissen van de uitgang -ingen. 500 jaar relatieve Rust aan de Kust De 500 jaar tussen de vroege en de late middeleeuwen veranderen de kusten van Frisia en Flandria geheel in grote schorrengebieden met nieuwe duinvorming. Na vele eeuwen zullen de zoute graaslanden, de 38

39 pré salé zo hoog komen te liggen, dat de zee ze niet meer overspoeld: de schorren zijn rijp voor inpoldering geworden, exit de schapen. De Laatmiddeleeuwse -ingen-namen De moderne -inge-namen blijken allemaal samenstellingen te zijn, zoals Verhulst en Gysseling in 1955 al publiceerden en in samenstellingen hebben alle woorddelen een betekenis. Het is zinvol om hier naar te zoeken. Zoals bij de antroponiemen zijn wij bij laat middeleeuwse namen als Wielingen, Wieringen, Kruiningen, Kloetinge, Pekelinge en Wemeldinge, niet zo snel geneigd om aan een persoon(snaam) te denken. Denkend aan de mogelijkheid van water voor -ingen, zouden deze eerste woorddelen goed passen bij -ingen, neen; ze horen niet alleen bij elkaar, ze bevestigen elkaar in hun water element. Ter onderbouwing van de hypothese, dat -ingen in Vlissingen geen collectief suffix is zoals bij schoolvoorbeeld Lotharingen het geval is, leek het ons raadzaam om ook de andere Laatmiddeleeuwse -inge(n)- namen aan een nader onderzoek te onderwerpen. Het blijkt dat juist deze Laatmiddeleeuwse -ingen-namen, zoals uit de volgende 39

40 voorbeelden zal blijken, opvallend vaak verwijzen naar water. 38 Soms zijn het namen voor wateren die hun verbinding met zee behielden en waaraan havens zijn ontstaan zoals bij Harlingen, dan weer betreft het wateren die van zee zijn afgesloten als gevolg van duinvorming (Scheveningen) en aanslibbing van schorren, en daardoor binnenwateren, meren of kreekresten zijn geworden. De verlanding heeft er toe bijgedragen dat door de inpoldering die daar op volgt de haven soms een eind van zee komt te liggen, zoals bijvoorbeeld in het geval van Groningen. Bij nagenoeg alle laat-middeleeuwse toponiemen, eindigend met - ingen, verwijst dit woorddeel naar de nabijheid van water. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld Rentenaar die meer classificaties onderscheidt; niet alleen waternamen maar ook natuur- en veldnamen. De Britse onderzoekster Margaret Gelling con-stateert bij -inge(n) plaatsnamen in het Engelse graafschap Berkshire. 39 Bewijs voor deze stelling verdient nader onderzoek waar vooralsnog een voorzichtige aanzet wordt gegeven in bijlage II. Er is echter ook een taalkundig argument dat de gedachte versterkt dat we bij -inge(n) wel degelijk moeten denken aan water. In de Geïntegreerde Taalbank (gtb.inl.nl) wordt bij het zoeken naar ing verwezen naar het zelfstandig naamwoord ingte in het Woordenboek der Friese taal. Als betekenis wordt gegeven: Engte, inz. land- of zeeëngte. Conclusie: plaatsnamen die eindigen op met het suffix -inge(n), of een afgeleide vorm daarvan, zijn in te delen in twee soorten plaatsnamen die ontstaan zijn in twee verschillende periodes. In de vroege middeleeuwen wordt -inge(n) gebruikt als een suffix dat aanhorigheid 38 De gedachte om -inge(n) in verband te brengen met water en het dus als hydroniem te beschouwen is zeker niet nieuw. Uitgerekend mr. Jacob Hendrik Hoeufft ( ), een van de grondleggers van de Nederlandse naamkunde, schrijft al in 1816 over - inge(n) in relatie tot water. Het is Hoeufft opgevallen dat veel plaatsnamen met het suffix -inge(n) aan het water gelegen zijn en trekt hieruit de voorzichtige conclusie dat de betekenis van -inge(n) gezien moet worden als eene engte, een nauwte, of eene waadbaare plaats in eene Rivier. Zie: J.H. Hoeufft, Taalkundige bijdragen tot de naams-uitgangen van eenige, meest Nederlandsche, plaatsen, 1816, p Zie: Margaret Gelling, Signposts to the Past: place-names and the history of Engeland, J.M. Dent & Sons, London, 1978, p

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Thors eik, die naam kennen we hier in de omgeving. Thors eik, dat werd zo n 1400 jaar geleden iets anders geschreven. Thornspiic oftewel Doornspijk

Thors eik, die naam kennen we hier in de omgeving. Thors eik, dat werd zo n 1400 jaar geleden iets anders geschreven. Thornspiic oftewel Doornspijk Na de grote volksverhuizing woonden hier andere stammen dan ervoor. Nu wonen de Franken, Friezen en Saksen hier. Andere stammen dus, maar één ding hebben ze gemeen: het heidendom heerst. Ze geloven in

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Dames en heren, Een nieuwe stad komt pas tot leven

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

De doop in de Heilige Geest

De doop in de Heilige Geest Door het geloof in Jezus Christus uit te spreken leeft de gelovige, als ziel, via het lichaam (de mond) in relatie met God de Vader. Dit wordt uitgelegd in de studie Bekering. 1 Door Jezus de autoriteit

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Afgelopen maandag hebben we met de deelnemers van de kring Eigentijds Bijbellezen Paasverhalen gelezen. Vier verhalen van de opstanding, verteld door

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 42 (26-10)

De Bijbel open 2013 42 (26-10) 1 De Bijbel open 2013 42 (26-10) Hoe kunnen wij concreet Jezus volgen? Die vraag kwam bij enkele luisteraars boven toen zij een preek gehoord hadden over de roeping van Mattheus tot discipel. Ik vind dit

Nadere informatie

Inleiding op het Evangelie Jezus openbaart zijn heerlijkheid

Inleiding op het Evangelie Jezus openbaart zijn heerlijkheid Het Evangelie naar Johannes Inleiding op het Evangelie Jezus openbaart zijn heerlijkheid Age Romkes Stichting Artios, kopiëren niet toegestaan Bijbelteksten zijn met toestemming overgenomen uit de Herziene

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

Vikingen in Domburg. opgraving van de vroeg-middeleeuwse ringwalburg, de Duinburg

Vikingen in Domburg. opgraving van de vroeg-middeleeuwse ringwalburg, de Duinburg Vikingen in Domburg Walcherse Archeologische Dienst opgraving van de vroeg-middeleeuwse ringwalburg, de Duinburg Impressie van een ringwalburg Bloemers 1998 I nleiding In het centrum van Domburg ontwikkelt

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Wetenschap hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61310 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Charles Robert Darwin 1809-1882

Charles Robert Darwin 1809-1882 charles robert darwin, 1809-1882 LEO HERTOG Charles Robert Darwin 1809-1882 Een korte levensschets met Een kleine excursie buiten Darwin 2015 Leo Hertog / Uitgeverij U2pi Titel: Charles Robert Darwin,

Nadere informatie

De Bijbel open (07-12)

De Bijbel open (07-12) 1 De Bijbel open 2013 48 (07-12) Stel je voor, bovenop een kerktoren zie je een zwaard, geen haan of een kruis, maar een zwaard. Dat zouden we wel vreemd vinden. Want wat heeft de kerk en het christelijk

Nadere informatie

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26

1. Samuël de profeet. Lezen: Handelingen 3:11-26 1. Samuël de profeet Lezen: Handelingen 3:11-26 En ook al de profeten, van Samuël aan en die daarna gevolgd zijn, zovelen als er hebben gesproken, die hebben ook deze dagen tevoren verkondigd. Handelingen

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Schrijver Trent Stewart

Schrijver Trent Stewart Schrijver Trent Stewart Door : Thomas Pereira School : het Baken Klas : 7A Datum : 2010-02-15 Pagina: 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 1. Inleiding... 3 2. Biografie... 4 3. Boeken die geschreven staan....

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Madonna met breiwerk, 1400-1410. Geschilderd door Bertram von Minden (1340-1414), detail uit het Buxtehude Altaar Onderzoek

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

De Rivier - Opwekking 459

De Rivier - Opwekking 459 Hartelijk welkom De Rivier - Opwekking 459 Levend water, verfrissend, vrij; het stroomt de berg af tot in de vallei. 't Is Gods rivier die je vreugde geeft. Hij brengt vernieuwing aan alles wat leeft.

Nadere informatie

Koptische, Gotische, Armeense, Ethiopische en Syrische vertaling

Koptische, Gotische, Armeense, Ethiopische en Syrische vertaling Koptische, Gotische, Armeense, Ethiopische en Syrische vertaling 1 In de tijd dat de mensen het Grieks van de Septuaginta (Griekse vertaling van het Oude Testament) steeds slechter begonnen te verstaan,

Nadere informatie

Breda en Nyeuwervaert

Breda en Nyeuwervaert Ad Maas Breda en Nyeuwervaert Een mirakel, een mirakelspel en een wonderlijke devotie De katholieke Nassaus en de sacramentsdevotie aspekt 5 Breda en Nyeuwervaert Ad Maas 2015 Uitgeverij ASPEKT Amersfoortsestraat

Nadere informatie

Wie is er nou blind? Het evangelie naar Johannes 9:1-41 22-9-2015

Wie is er nou blind? Het evangelie naar Johannes 9:1-41 22-9-2015 Wie is er nou blind? Het evangelie naar Johannes 9:1-41 1 Inleiding (1) Schrijver: Johannes, discipel en apostel (noemt zichzelf: de discipel van wie Jezus hield) Doel (Joh 20:31): dat je gelooft dat Jezus

Nadere informatie

Rondrit naar Groede 94.99 km

Rondrit naar Groede 94.99 km Rondrit naar Groede 94.99 0 2.04 0 Lissewege Het zeer landelijke Lissewege hoort sinds de gemeentefusies bij Brugge. De naam van het dorp duikt op in de 11de eeuw en zou afkomstig kunnen zijn van 'liswega',

Nadere informatie

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2016 tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur Grieks Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis / De Omwisseling Vergeving Verlossing / Reiniging Genezing Bevrijding Verzoening Nieuw leven Getsemane Diezelfde avond ging

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Openluchtdienst! speelruimte om te leven!

Openluchtdienst! speelruimte om te leven! Openluchtdienst speelruimte om te leven liturgie bij de openluchtdienst op zondag 15 juni 2014 in de tuin van het Wooldhuis uitgaande van de Protestantse Gemeente Heino-Laag Zuthem voorganger: ds. Hans

Nadere informatie

Vijf redenen waarom dit waar is

Vijf redenen waarom dit waar is Les 14 Eeuwige zekerheid Vijf redenen waarom dit waar is In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Is de echte (ware) gelovige voor eeuwig veilig en geborgen in Christus? Voor

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje

weetje weetje weetje weetje weetje weetje weetje Een processie is een godsdienstige plechtigheid in de vorm van een optocht van geestelijken en gelovigen. Een processie zorgt voor een gevoel van samen horen omdat ze mensen verenigt. 1 4 Rond Sint-Macharius

Nadere informatie

Orde van dienst zondagavond 8 maart 2015 Vragen rond de Doop

Orde van dienst zondagavond 8 maart 2015 Vragen rond de Doop Orde van dienst zondagavond 8 maart 2015 Vragen rond de Doop Voorganger : Ds. Jaap Hansum Organist : Dhr. Rein van Leeuwen Welkom en mededelingen Zingen: Zingende gezegend 228:1,2,3 Geloofd zij God, Hij

Nadere informatie

Jaar A - Jezus! Samen op weg

Jaar A - Jezus! Samen op weg B I J L A G E B I J J A A R A Gebeden en liederen GEBEDEN GEKEND IN HEEL DE WERELD INHOUDSTAFEL Onze Vader Onze Vader, die in de Hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde

Nadere informatie

Het kerkgebouw Huis van God

Het kerkgebouw Huis van God Het kerkgebouw Huis van God Tekenwaarde TTemidden van vele andere gebouwen die worden gebruikt voor bewoning en bedrijvigheid is een kerk de ruimte voor de ontmoeting met God. Kerken staan meestal op een

Nadere informatie

De brieven van Van Gogh

De brieven van Van Gogh De brieven van Van Gogh Tijdens een rondwandeling door het dorp, vertelt ieder gids wel iets over de vele brieven die Vincent schreef in zijn leven. Hoe belangrijk waren de brieven voor Vincent, aan wie

Nadere informatie

DE KETTER EN DE KERKVORST. moraalfilosoof Etienne Vermeersch in gesprek met aartsbisschop André-Joseph Léonard. zondag 21 en 28 december op Canvas

DE KETTER EN DE KERKVORST. moraalfilosoof Etienne Vermeersch in gesprek met aartsbisschop André-Joseph Léonard. zondag 21 en 28 december op Canvas DE KETTER EN DE KERKVORST moraalfilosoof Etienne Vermeersch in gesprek met aartsbisschop André-Joseph Léonard zondag 21 en 28 december op Canvas DE KETTER EN DE KERKVORST Etienne Vermeersch ontmoet André-Joseph

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. De grote foto op de grond is gemaakt in 1930. Toen was Schokland nog een eiland. Waarom

Nadere informatie

Jezus volgen! Echt? Het evangelie naar Johannes 6:22-71. dinsdag 2 juni 2015

Jezus volgen! Echt? Het evangelie naar Johannes 6:22-71. dinsdag 2 juni 2015 Jezus volgen! Echt? Het evangelie naar Johannes 6:22-71 dinsdag 2 juni 2015 1 ev. Johannes tot nu toe 1:1-18 Jezus is het Woord: bij God en zelf God 1:19-52 Jezus is het Lam van God discipelen volgen Hem

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa.

Tijd van monniken en ridders (500 100 n. Chr.) 3.3 Christendom in Europa. De verspreiding van het christendom in geheel Europa. 391 n Chr Onder keizer Theodosius wordt het christendom de staatsgodsdienst in Romeinse Rijk 496 n Chr De Frankische koning Clovis en vele andere Franken bekeren zich tot het christendom Wat waren de belangrijkste

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

Les 7 Drie Hollandse denkers

Les 7 Drie Hollandse denkers Les 7 Drie Hollandse denkers gatentekst versie 1 In de Nederlandse varen al eeuwenlang handelsschepen af en. Door de eeuwen heen werden niet goederen aangevoerd, maar zetten ook vreemdelingen aan wal.

Nadere informatie

SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER

SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER SEED & BREAD FOR THE SOWER JES.55:10 FOR THE EATER korte Bijbelse boodschappen van THE WORD OF TRUTH MINISTRY Otis Q. Sellers, Bijbelleraar Vertaling Stichting Lachai Roï, Lelystad, Nederland Nr. 5 Wat

Nadere informatie

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht?

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Wees wijs met licht Leo Cheizoo We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Plato ISBN: 90-76564-63-9 NUR-code: 720 NUR-omschrijving: Esoterie algemeen

Nadere informatie

Altaar en lezenaar. Ontmoeting met de Heer

Altaar en lezenaar. Ontmoeting met de Heer Altaar en lezenaar Ontmoeting met de Heer Eucharistie en Woord EHet altaar is het hart van een kerkgebouw. Het woord altaar komt van het Latijnse woord altare. Dat betekent hoogte. Op deze goed zichtbare

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. Deze luchtfoto is gemaakt rond 1930. Toen was Schokland nog echt een eiland. Waarom

Nadere informatie

Archeologiebeleid op Walcheren

Archeologiebeleid op Walcheren Archeologiebeleid op Walcheren Netwerkbijeenkomst Erfgoed en Ruimte RCE 12 december 2012 Walcherse Archeologische Dienst, december 2012 Archeologie op Walcheren Verdrag van Malta 1992: bescherming archeologie

Nadere informatie

www.nexttalent.nl > Inkijkexemplaar

www.nexttalent.nl > Inkijkexemplaar > Inkijkexemplaar Inhoudsopgave: 1. Inleiding 2. De rol van werk in een leven 3. Wat ben je, wat kun je, wat wil je? 4. Waar vind je die baan? 5. Talentontwikkeling & Flow Copyright 2011, Martijn Leonard,

Nadere informatie

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1

2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1 2.2. Het Nieuwe Testament, of het verhaal van Jezus en de eerste kerk 1! " #$% & #& '$' '& + ()" *% $, $ -% 1 H. Jagersma en M. Vervenne, Inleiding in het Oude Testament, Kampen, 1992. J. Bowker, Het verhaal

Nadere informatie

Wandeling n 2 : Montaigu : Rendeux Bewegwijzering :

Wandeling n 2 : Montaigu : Rendeux Bewegwijzering : Wandeling n 2 : Montaigu : Rendeux Bewegwijzering : De kapel en de kluizenaarswoniing van Saint-Thibaut. Deze grandioze plek die reeds vanaf de prehistorie in gebruik is, laat je van op haar rotsachtige

Nadere informatie

als wij b.v. boodschappen doen of winkelen. Met Christus opgewekt Kolossenzen 3:1 t/m 12

als wij b.v. boodschappen doen of winkelen. Met Christus opgewekt Kolossenzen 3:1 t/m 12 - 1 - Met Christus opgewekt Kolossenzen 3:1 t/m 12 1 Indien gij dan met Christus opgewekt zijt, zoekt de dingen, die boven zijn, waar Christus is, gezeten aan de rechterhand Gods. Het mede opgewekt zijn

Nadere informatie

Robinson Crusoe. Daniel Defoe

Robinson Crusoe. Daniel Defoe Robinson Crusoe Robinson Crusoe maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus

Nadere informatie

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015

Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Wad een Workshop Onderzoekstochten 2015 Datum laag water Lauwersoog Naam Locatie/hulpmiddel Locatie(detail) Begeleiders 19-4-2015 18:06 Heffezand Wad/Schip Op het wad tussen Simonszand en de kust 2-5-2015

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Een overweldigende vijand, rationeel, natuurlijk gezien.

Een overweldigende vijand, rationeel, natuurlijk gezien. REFERENTIES IN OT NT NAAR GIDEON Dit document is uit mijn OliveTree notities die ik zelf maak. Daar zijn geen opmaak opties. Vandaar dus geen titels etc. Isa 9:2 midiansdag Hebrews 11:32-34 AANLEIDING

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

DE REIS VAN SINT BRANDAAN

DE REIS VAN SINT BRANDAAN DE REIS VAN SINT BRANDAAN 16 mei Inleiding Op 16 mei wordt de feestdag van Sint Brandaan gevierd, de beschermer van alle zeevaarders. Brandaan was een onverschrokken Ierse monnik die in de zesde eeuw volgens

Nadere informatie

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen

DOPEN. Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t. Geloven = dopen Th ema s N i e u w L e v e n M a as tri ch t DOPEN Geloven = dopen Op veel plekken in de bijbel wordt gesproken over dopen. Maar als je onbekend bent met dopen, waar moet je dan beginnen? We hopen dat

Nadere informatie

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent.

Gemeente. Zijspoortje. De Bijbelse Encyclopedie leert ons dat het woord kerk afgeleid is van het Griekse woord [kuriakè], dat des Heren betekent. Gemeente Wanneer je aan iemand vraagt Weet jij wat een kerk is?, zal het antwoord niet zo lang op zich laten wachten. Dat is een gebouw waar gelovige mensen samenkomen! Het kan ook voorkomen, dat men aan

Nadere informatie

Luisteren en spreken

Luisteren en spreken Bijbelstudie - 17 Luisteren en spreken Jakobus 1 vers 18-26 19 Geliefde broeders en zusters, onthoud dit goed: ieder mens moet zich haasten om te luisteren, maar traag zijn om te spreken, traag ook in

Nadere informatie

MISJPATIEM (Bepalingen) Sjemot 21:1-24:18

MISJPATIEM (Bepalingen) Sjemot 21:1-24:18 MISJPATIEM (Bepalingen) Sjemot 21:1-24:18 De Parasja begrijpen Sjemot (Exodus) 21:1-20:18 We zullen leren hoe we 1) Het hoofdthema (onderwerp) van een Parasja (wekelijkse Torah-lezing) kunnen begrijpen.

Nadere informatie

Het Concilie van Jeruzalem en de herbouw van het huis van David Een kritische blik op Handelingen 14:24-15:21

Het Concilie van Jeruzalem en de herbouw van het huis van David Een kritische blik op Handelingen 14:24-15:21 Het Concilie van Jeruzalem en de herbouw van het huis van David Een kritische blik op Handelingen 14:24-15:21 Jos M. Strengholt, 14 februari 2010, Cairo Toen Paulus van zijn eerste zendingsreis terugkeerde

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

DE WONDEREN VAN JEZUS

DE WONDEREN VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE WONDEREN VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief 1 Tessalonicenzen 1 Begin van de brief Paulus groet de christenen in Tessalonica 1 Dit is een brief van Paulus, Silvanus en Timoteüs, aan de christenen in de stad Tessalonica. Jullie horen bij God, de

Nadere informatie

De leerlingen van Jezus zijn in afwachting. Ze voelen het.. er staat iets volkomen nieuws te gebeuren. Het is immers Jezus die spreekt over zijn vertrek bij hen. Voorgoed of is er nog wel een toekomst

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

Protestantse wijkgemeente 'Open Hof' te Kampen Morgengebed op nieuwjaarsdag, zondag 1 januari 2017 om uur. Orgelspel - Woord van welkom - Stilte

Protestantse wijkgemeente 'Open Hof' te Kampen Morgengebed op nieuwjaarsdag, zondag 1 januari 2017 om uur. Orgelspel - Woord van welkom - Stilte Protestantse wijkgemeente 'Open Hof' te Kampen Morgengebed op nieuwjaarsdag, zondag 1 januari 2017 om 10.30 uur Orgelspel - Woord van welkom - Stilte Openingsvers O HEER, open mijn lippen. Mijn mond zal

Nadere informatie

In den naam Gods amen.

In den naam Gods amen. In den naam Gods amen. Albrecht, bij de gratie Gods, paltsgraaf op den Ryn, graaf van Henegouwen, Holland, Zeeland en heer van Friesland, allen die deze brief nu of in de toekomst zullen lezen saluut en

Nadere informatie

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 De verzamelaar en samensteller Hartman Sannes... 2 Schoolmeesters in Friesland; het materiaal... 3 Bronnen... 4 Aard van het materiaal... 5 Verantwoording... 6 De

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS Met kop en schouder Vwo+ en Gymnasium OP WINKLER PRINS Grieks en Latijn geven je diploma een gouden randje! Is vwo+ of het gymnasium wat voor jou? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moet je jezelf de

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Welkom in de Hoeksteen

Welkom in de Hoeksteen Welkom in de Hoeksteen In deze dienst wordt Sophie Boersma gedoopt & Vieren we het Heilig Avondmaal Voorganger: ds. Sieds de Jong Opwekking 672 Kinderopwekking 185 Gezang 125 : 1, 3, 4 en 5 Gezang 167

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten.

8.2 Fort Elmina. De leerkracht bespreekt de vragen met de leerlingen die op hun plaats zitten. Thema/ onderwerp: Werkblad 8.2 Fort Elmina Korte samenvatting van de leeractiviteit: De geschiedenis van Fort Elmina wordt verteld a.d.h.v. afbeeldingen en een videofragment. Hierna gaan de leerlingen

Nadere informatie

!""# $ $ %!#% & $ !"# $ - ()*+ $! ' - 33##&# $ # 56$$% ;! <!!"()=# !" &>11. Jesaja 9:1-6 Jeremia 31:31-37 Hebr. 8:1-13

!# $ $ %!#% & $ !# $ - ()*+ $! ' - 33##&# $ # 56$$% ;! <!!()=# ! &>11. Jesaja 9:1-6 Jeremia 31:31-37 Hebr. 8:1-13 Jesaja 9:1-6 Jeremia 31:31-37 Hebr. 8:1-13 1 Het volk dat in donkerheid wandelt, ziet een groot licht; over hen die wonen in een land van diepe duisternis, straalt een licht. 2 Gij hebt het volk vermenigvuldigd,

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Niveau 3 - Les 8: Het juiste gebruik van Gods wet Don Krow

Niveau 3 - Les 8: Het juiste gebruik van Gods wet Don Krow Niveau 3 - Les 8: Het juiste gebruik van Gods wet Don Krow Op een dag spraken Joe en ik met Bill en Steve bij het meer. De vraag werd gesteld: Hoe kunnen mensen bij God ter verantwoording worden geroepen

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2)

Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Zondag 29 Zondag 29 gaat over het Heilig Avondmaal (2) Lees de tekst van Zondag 29 Vraag 78 : Wordt dan uit brood en wijn het wezenlijk lichaam en bloed van Christus? Antw : Nee; maar gelijk het water

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

De dood is dood, leve het leven!

De dood is dood, leve het leven! De dood is dood, leve het leven! blok A - nivo 3 - avond 5 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Bijbelstudie Romeinen 6:1-13 19.30 De opstanding als historisch feit 19.45 Zondag 17 HC 20.00

Nadere informatie

Op basis van een aantal teksten uit de brief kunnen we ontdekken wat Paulus bedoeling 2 is.

Op basis van een aantal teksten uit de brief kunnen we ontdekken wat Paulus bedoeling 2 is. Waar gaat de brief aan de Galaten over? Deze brief van Paulus is vaak aanleiding tot (soms heftige) discussies onder gelovigen. Het is dan ook een uiterst belangrijke brief, waarin Paulus uiteenzet wat

Nadere informatie