Hergebruik van software artefacten bij de kennisorganisatie TNO Defensie en Veiligheid. Tim Hartog

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hergebruik van software artefacten bij de kennisorganisatie TNO Defensie en Veiligheid. Tim Hartog"

Transcriptie

1 Hergebruik van software artefacten bij de kennisorganisatie TNO Defensie en Veiligheid Tim Hartog In opdracht van TNO Defensie en Veiligheid, Afdeling Modelling & Simulation

2 2 Hergebruik van software artefacten bij de kennisorganisatie TNO Defensie en Veiligheid Tim Hartog Afstudeercommissie: dr. mr. ir. Th.J.G. Thiadens dr. ir. K.G. van den Berg ir. D. Keus ir. H.J. Borgers Den Haag, juni 2005 Technische Universiteit Twente Faculteit Informatica, BedrijfsInformatieTechnologie Bedrijf Bestuur en Technologie Elektrotechniek Wiskunde & Informatica TNO Defensie en veiligheid TNO Defensie en veiligheid De inhoud van dit rapport kwam tot stand in het kader van een stage. TNO Defensie en veiligheid stelt zich niet verantwoordelijk voor de inhoud, eventuele conclusies en aanbevelingen van deze rapportage.

3

4 4 Management samenvatting Aanleiding Deze scriptie bespreekt de toepassing van hergebruik van software binnen TNO- D&V, afdeling Modelling & Simulation. Bij een deel van de software engineers staat hergebruik van software hoog in het vaandel. Zij veronderstellen dat hergebruik van software een aanzienlijke kostenbesparing en verlaging van de doorlooptijd kan veroorzaken. De angst bestaat namelijk dat, indien er niets verandert, de softwareontwikkeling binnen TNO-D&V, en daarmee belangrijke kennisaspecten voor TNO-D&V, op den duur zal verdwijnen. Er bestaan echter enkele knelpunten waardoor de toepassing van hergebruik van software wordt belemmerd. Het doel van deze scriptie is om advies te geven ten einde de toepassing van hergebruik van software te bevorderen. Dit wordt gerealiseerd door de knelpunten die bestaan bij de toepassing van hergebruik van software te identificeren. Voor deze knelpunten worden oplossingen geformuleerd en aanbevelingen gedaan op het gebied van de herbruikbare software artefacten, het softwareontwikkelproces en de organisatie daar omheen. Deze zijn nodig om een systematische toepassing van hergebruik van software te ondersteunen en te bevorderen. Aanbevelingen - Richt een groep op waar de kennis van de herbruikbare artefacten wordt geconcentreerd. Deze groep dient verantwoordelijk te zijn voor de projectoverschrijdende hergebruikprocessen zoals sturing, certificatie, ondersteuning en onderhoud en beheer. - De groep moet de bevoegdheid hebben om tijdens offertetrajecten te beoordelen welke software artefacten er hergebruikt kunnen worden. Tevens moet de groep projecten de opdracht kunnen geven bepaalde delen van de software zo te ontwikkelen dat deze hergebruikt kan worden. - Inventariseer de huidige verzameling herbruikbare software artefacten en houd de verzameling beperkt tot hoogwaardige herbruikbare artefacten, zoals componenten en frameworks. - Geef de groep de bevoegdheid om software engineers verantwoordelijk te maken voor het onderhoud, beheer en verdere ontwikkeling van de herbruikbare artefacten. - Om de kosten voor hergebruik te financieren moet elk project een bepaald percentage van zijn budget afstaan. Conclusie en motivatie De aanbevelingen zijn tot stand gekomen op basis van een literatuurstudie en een analyse van de huidige situatie met betrekking tot hergebruik van software. Voor de analyse van de huidige situatie zijn diverse interviews en gesprekken gehouden

5 binnen de afdeling Modelling & Simulation. Tevens zijn er drie concrete case studies onderzocht. De conclusie van deze scriptie is dat hergebruik al zeker plaatsvindt, al is dit wel op een adhoc niveau. Als gevolg hiervan bestaan er diverse knelpunten die de toepassing van hergebruik door software engineers en projectleiders belemmeren. Deze knelpunten zorgen ervoor dat kansen voor hergebruik worden gemist. De knelpunten voor hergebruik ontstaan doordat er geen opvang van de herbruikbare artefacten buiten de projecten is. Hierdoor is er vaak geen beheer, onderhoud en ondersteuning aanwezig. Tevens is er geen sturing op de ontwikkeling van herbruikbare artefacten waardoor het proces sterk van toeval afhankelijk is en voortkomt uit de toewijding van software engineers. Onder projectleiders bestaat er weerstand omdat het ontwikkelen van herbruikbare software extra moeite kost. Tevens is er geen sturing op de ontwikkeling van software met de herbruikbare artefacten. Hierdoor wordt er om diverse redenen, van gebrek aan vertrouwen, geen kennis van het bestaan tot de onwil om te hergebruiken aan toe, niet hergebruikt. Indien deze knelpunten worden opgelost zal hergebruik toenemen en het resultaat door hergebruik verbeteren. De opbrengsten door hergebruik worden gevormd door besparingen op ontwikkel- en onderhoudsuren. De kosten worden gevormd door de sturing van de projecten, het onderhoud & beheer, certificatie en de ondersteuning aan de projecten. Schattingen van de resultaten door hergebruik, bestaande uit productiviteitsverbeteringen en kostenbesparingen, liggen in de orde van grote van enkele mensjaren. Consequenties TNO-D&V zal een keuze moeten maken over het systematisch toepassen van hergebruik van software. Het systematisch hergebruiken van software gebeurt niet vanzelf en er zijn diverse aanpassingen en investeringen nodig. TNO-D&V heeft een vliegende start doordat er al een aanzienlijke hoeveelheid herbruikbare artefacten beschikbaar is. Er zal echter wel een aantal uren geïnvesteerd moeten worden om deze software artefacten te testen en te voorzien van documentatie. Verder vormt hergebruik een beperking op de vrijheid van de projectteams doordat de nieuwe groep inspraak krijgt met betrekking tot de ontwikkeling van software binnen een project. De groep kan immers opdracht geven bepaalde delen van de software zo te ontwikkelen dat deze hergebruikt kan worden en de groep heeft inspraak op het gebruik van herbruikbare software artefacten binnen dat project.

6 6 Voorwoord Deze scriptie is het resultaat van een zeven maanden durende opdracht bij het kennisinstituut TNO Defensie en Veiligheid. De scriptie die voor u ligt vormt de laatste opdracht binnen mijn doctoraal voor de studie BedrijfsInformatie- Technologie aan de Universiteit Twente, te Enschede. Het onderwerp van deze scriptie is de toepassing van hergebruik van software bij de softwareontwikkeling van een kennisinstituut. Ik wil hierbij iedereen bedanken die mij op enige manier heeft geholpen gedurende deze periode. Speciale aandacht gaat hierbij uit naar, Theo Thiadens Klaas van den Berg Daniëlle Keus Erik Borgers Medewerkers van Modelling & Simulation Susanne Buijtenhek Den Haag, 16 juni 2005

7 7 Versiebeheer De tabel hieronder geeft aan welke wijzigingen zijn gemaakt in dit document. Versie Datum Auteur Wijziging Tim Hartog Eerste versie document Tim Hartog Verwerking PVA versie Tim Hartog Invoeging theorie Tim Hartog Feedback bespreking UT verwerkt Tim Hartog Invoeging theorie Tim Hartog 3.6 Best Practice Sodalia toegevoegd Tim Hartog Verwerking feedback dhr. Van den Berg Interviewopzet + toevoeging 3.6 Eliop Tim Hartog Feedback n.a.v. bijeenkomst verwerkt Tim Hartog 3.7 toegevoegd, 1 ste Concept Versie Theorie Tim Hartog 3.8 Theoretisch raamwerk toegevoegd Tim Hartog Eerste opzet Huidige Situatie Tim Hartog Feedback n.a.v. bijeenkomst verwerkt Tim Hartog Algemene verbeteringen & correcties Tim Hartog Gewenste Situatie toegevoegd Tim Hartog 1 ste Concept versie verslag Tim Hartog Scriptie Hergebruik van Software Artefacten

8 8 Inhoud 1. Inleiding TNO Defensie en Veiligheid Hergebruik van software Onderzoeksontwerp Doelstelling Onderzoeksvragen Onderzoeksmodel Aanpak Afbakening Theoretische Analyse Hergebruik Kritieke succes- en faalfactoren Herbruikbare artefacten Hergebruik processen Hergebruik organisatie Kwantificeren van hergebruik Theoretisch raamwerk Best practices Conclusie Huidige Situatie bij TNO Aanpak Algemene analyse Case studies Conclusie Gewenste Situatie voor TNO Keuze voor hergebruik Herbruikbare software artefacten Gewenste hergebruikorganisatie en processen Financiering van hergebruik Stappenplan voor hergebruik Hergebruik als business case Advies aan TNO-D&V Conclusie Aanbevelingen Reflectie...149

9 9 8. Referenties Bijlage A Kosten en opbrengsten van hergebruik...1 Bijlage B Reuse Maturity Framework...1 Bijlage C Toelichting op de AMI methode...1 Bijlage D Best practices Sodalia and Eliop...1 Bijlage E Interviewopzet...1 Bijlage F Codes of Practice binnen TNO-D&V...1 Bijlage G Componenten uit het Kibowi MP Framework...1 Bijlage H Stroomschema voor gebruik Electronic Battlespace Facility...1 Bijlage I Uitkomsten Group Facility Room Sessie...1 Bijlage J Financiële scenario s hergebruik voor M&S...1

10 10 Lijst van gebruikte afkortingen ALSP AMI ASF BOAI BU CBD CCS CDE CMM CORBA COP COTS DIS D&V EBF ELSTAR GQM HLA IT/QA ITEMS J-Roads KL KLU KM LOC M&S MDA MOSES MP NIH ORB PLF RCM RSO RTG RTI RCI SALMS SDD SE SEI SF SPC SRS Aggregate Level Simulation Protocol Application of Metrics in Industry Advanced Simulation Framework Beleidstudies, Operationele Analyse en Informatievoorziening Business Unit Component-Based Software Development Command Control & Simulatie Collaborative Development Environment Capability Maturity Model Common Object Request Broker Archicture Code of Practice Commercial-Off-the-Shelf Distributed Interactive Simulation Defensie en Veiligheid Electronic Battlespace Facility European Low-cost Simulators for Training of Armed Forces Goal-Question-Metric High Level Architecture IT Quality Assurance Interactive Tactical Environment Management System Joint Research on Air Defence Simulation Koninklijke Landmacht Koninklijke Luchtmacht Koninklijke Marine Lines of Code Modelling & Simulation Model Driven Architectures Maritime Operations Simulation and Evaluation System Multi Platform Not Invented Here Operationele Research en Bedrijfsvoering Platform Framework Reuse Capability Model Reuse Support Organization Reuse Task Group Runtime Infrastructure Runtime Communication Infrastructure Sodalia s Asset Library Management System Software Design Description Software Engineering Software Engineering Institute SourceForge Software Productivity Consortium Software Requirements Specification

11 11 SSDD SSS TBM TNO TNO-D&V TNO-FEL TSA TOPICS UML VVA System Subsystem Design Description System Subsystem Specification Terrein Bewerking Module Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek TNO Defensie en Veiligheid TNO Fysisch en Elektronisch Laboratorium TNO Simulation Architecture Tactical Operations in Confined and Shallow waters Unified Modeling Language Verificatie Validatie en Accreditatie

12 12 Lijst van figuren en tabellen Figuren Figuur 1 - Organisatiestructuur TNO Figuur 2 - Onderzoeksmodel hergebruik van software artefacten bij TNO-D&V.18 Figuur 3 - Compositie van een herbruikbaar asset [EZR02] Figuur 4 - Mogelijke wildgroei aan versies van één herbruikbaar artefact Figuur 5 - Compositiescenario's tussen herbruikbare artefacten [MIL02] Figuur 6 - Het Model - View - Controller (MVC) Framework [MIL02] Figuur 7 - Processen voor systematisch hergebruik [JAC97] Figuur 8 - Gewenste levenscyclus van een herbruikbaar artefact Figuur 9 - Relatie tussen CMM-niveau en Reuse Management niveau [VAD98]. 47 Figuur 10 - Onderdelen binnen een organisatiestructuur voor hergebruik Figuur 11 - Lone Producer structuur [FAF94][MIL02] Figuur 12 - Nested Producer structuur [FAF94][MIL02] Figuur 13 - Pool Producer structuur [FAF94][MIL02] Figuur 14 - Team Producer structuur [FAF94][MIL02] Figuur 15 - Verschillende fasen volgens de AMI methode [PUL96] Figuur 16 - Goaltree voor de intensiteit van hergebruik Figuur 17 - Goaltree voor de netto kosten van hergebruik binnen een project Figuur 18 - Stakeholders bij hergebruik van software artefacten Figuur 19 - Algemene Projectstructuur binnen BU Figuur 20 - Overzicht hergebruik-activiteiten binnen voormalig divisie ORB Figuur 21 - Productie van herbruikbare artefacten binnen BU2 van TNO-D&V.. 87 Figuur 22 - Typische architectuur van een simulatie-model [WIT02] Figuur 23 - Hergebruikte componenten uit KIBOWI MP Figuur 24 - Generieke EBF simulator architectuur [HUI98][JEN97] Figuur 25 - Structuur van het Advanced Simulation Framework [JEN97] Figuur 26 - Platform Architectuur [JEN97] Figuur 27 - Organisatiestructuur EBF Figuur 28 - Indicatie van de resultaten per case studie Figuur 29 - Organisatiestructuur voor hergebruik binnen M&S Figuur 30 - Productieproces voor een herbruikbaar artefact Figuur 31 - Fasen in het softwareontwikkelproces en keuzes voor hergebruik Figuur 32 - Hergebruikdilemma: mogelijke voordelen vs. inzicht Figuur 33 - Betekenis van hergebruik binnen M&S Figuur 34 - Proces voor Change Requests bij een herbruikbaar artefact Figuur 35 - Kosten en Opbrengsten van hergebruik [FIC01]... 1 Figuur 36 - Globaal overzicht hergebruikorganisatie Sodalia... 4 Figuur 37 - Globaal overzicht hergebruikorganisatie Eliop Figuur 38 - COP s t.o.v. de fasen waarin een softwareproject kan verkeren Figuur 39 - Stroomschema voor het gebruik van het EBF.... 1

13 13 Tabellen Tabel 1 - Definities uit de literatuur van Software Reuse'...21 Tabel 2 - Te hanteren definitie m.b.t. hergebruik van software artefacten...22 Tabel 3 - Documentatie Template herbruikbare artefacten [KAL01][MIL02] Tabel 4 - Keuzes bij productie van herbruikbare artefacten [FIC01]...40 Tabel 5 - Dimensies van volwassenheid van het Reuse Maturity Framework...47 Tabel 6 - Verschillende manieren van sturing [THI02] Tabel 7 - Niveaus van sturing [NOL00]...51 Tabel 8 - Afwegingen bij de Lone Producer structuur Tabel 9 - Afwegingen bij de Nested Producer structuur Tabel 10 - Afwegingen bij de Pool Producer structuur...56 Tabel 11 - Afwegingen bij de Team Producer structuur Tabel 12 - Template voor de definitie van doelen [FEN97][EZR02] Tabel 13 - Metric template voor Development Cost Avoidance [POU97]...66 Tabel 14 - Interpretatie van de metingen bij doel Tabel 15 - Dataset van metingen van metriek B Tabel 16 - Theoretisch raamwerk voor het analyseren van hergebruik...73 Tabel 17 - Hergebruik bij Sodalia en Eliop [EZR02][DOU97][MOR00][VIL95]. 75 Tabel 18 - Overzicht type systemen, klanten en benodigde kwaliteit [TNO03] Tabel 19 - Voorbeelden van ontwikkelde software producten van TNO-D&V...81 Tabel 20 - Beschikbare (grotere) herbruikbare artefacten binnen BU Tabel 21 - Hergebruik binnen BU2 volgens het Reuse Maturity Framework...92 Tabel 22 - Analyse van de Case Studies Cases a.d.h.v. het theoretische model Tabel 23 - Onderverdeling naar type simulators [SLU04] Tabel 24 - Benodigde documentatie en informatie bij een herbruikbaar artefact. 115 Tabel 25 - Kostenposten door hergebruik voor M&S Tabel 26 - Overzicht van de kostenposten en de financiering hiervan Tabel 27 - DCA en SCA bij stijging hergebruikpercentage Tabel 28 - DCA en SCA bij variatie ratios blackbox & whitebox hergebruik Tabel 29 - RCA bij verschillende hergebruikpercentages Tabel 30 - Totale kosten hergebruik bij variërende investeringen Tabel 31 - Nettoresultaat van hergebruik Tabel 32 - Reuse Maturity Framework [KOL91]...1 Tabel 33 - De 12 stappen van de AMI methode [PUL96][DOB96]....1 Tabel 34 - Metric template [PUL96]....3 Tabel 35 - Eigenschappen en hergebruikfactoren bij Sodalia....3 Tabel 36 - Eigenschappen en hergebruikfactoren bij Eliop....8 Tabel 37 - Overzicht van het aantal interviews per stakeholdergroep...2 Tabel 38 - Relatie interviewvragen ontwikkelaars en theorie....2 Tabel 39 - Relatie interviewvragen Projectleiders en theorie...5 Tabel 40 - Overzicht van Code of Practices (COPS) binnen TNO-D&V....2 Tabel 41 - Toelichting bij de componenten uit het Kibowi MP Framework...2 Tabel 42 - Gehanteerde (harde) kengetallen in de 'hergebruik business case'...1 Tabel 43 - Gehanteerde schattingen in de 'hergebruik business case'....1

14 14 1. Inleiding 1.1 TNO Defensie en Veiligheid TNO Defensie en Veiligheid, een mix van voormalig TNO Fysisch en Elektronisch Laboratorium (Den Haag) en TNO Human Factors (Soesterberg), is onderdeel van de Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek. TNO is een onafhankelijke kennisorganisatie die een brug slaat tussen fundamentele kennis en de praktijk van overheden en bedrijfsleven. TNO Defensie en Veiligheid is één van de vijf kerngebieden van TNO, zoals Figuur 1 weergeeft, en heeft circa 1000 werknemers. Het kerngebied Defensie en Veiligheid bestaat op haar beurt uit vijf Business Units. De Business Unit Beleidsstudies, Operationele Analyse en Informatievoorziening (BOAI) bestaat op haar beurt uit vier afdelingen. Eén van deze afdelingen vormt het kader waarin deze afstudeerscriptie plaatsvindt, namelijk de afdeling Modelling en Simulation (M&S). TNO Kwaliteit van het leven Defensie en Veiligheid Industrie en Techniek Bouw en Ondergrond Informatie- en communicatietechnologie Waarnemingssystemen Beleidsstudies Operationele Analyse en Informatievoorziening Bescherming, Munitie en Wapens Biologische en Chemische Bescherming Gedrag, Training en Prestatie Operationele Analyse Command Control en Informatievoorziening Modelling & Simulation Beleid en Strategie Figuur 1 - Organisatiestructuur TNO. De afdeling Modelling & Simulation van TNO-D&V, onderdeel van Business Unit BOAI, voert opdrachten uit voor de militaire en civiele wereld. De ondersteuning van de Krijgsmacht en het Ministerie van Defensie vindt plaats op de volgende gebieden: - ondersteuning van besluitvormingsprocessen gericht op operationele behoeftestelling, materieelverwerving en tactische inzet van middelen van de Krijgsmachtdelen en het Ministerie van Defensie, - operationele effectiviteit van (wapen- en sensor)systemen, - algemene ondersteuning van bedrijfsvoering op de gebieden logistiek, onderhoud, resultaatverantwoordelijkheid en planning, onder andere met behulp van decision support-systemen, - tactische training en opleiding.

15 15 De taak van M&S is hoofdzakelijk het ontwikkelen van tools en simulators om deze opdrachten te vervullen. Deze softwareontwikkeling vindt zowel plaats naar aanleiding van opdrachten van klanten als vanuit interne kennisbehoeftes van TNO-D&V zelf. 1.2 Hergebruik van software Hergebruik is geen nieuw fenomeen, ook niet binnen software engineering. Maar waar het in andere disciplines al veelvuldig met succes wordt toegepast lijkt het binnen de software engineering discipline maar moeilijk door te breken. Hergebruik van software bestaat al tientallen jaren, bijna sinds het ontwikkelen van software zelf. In de loop der jaren heeft het zich ontwikkeld van hergebruik van subroutines en stukken code naar het hergebruiken van complete frameworks, componenten en architecturen. De voordelen van hergebruik kunnen zeer overtuigend zijn: flinke kostenbesparingen, productiviteitsverbeteringen en verbeterde kwaliteit. Maar toch is hergebruik nog geen gemeengoed in de software industrie. Een veelgemaakte fout is om hergebruik alleen als een technische uitdaging te beschouwen. Hergebruik heeft immers ook een flinke impact op niet-technische aspecten zoals organisatorische, economische, administratieve en psychologische factoren. Het behalen van goede resultaten met hergebruik is onder andere afhankelijk van de manier waarop een organisatie invulling weet te geven aan deze factoren. Op individueel niveau kan een software engineer redelijke resultaten behalen met het adhoc hergebruiken van bestaande stukken code. Deze resultaten vallen echter in het niet bij de mogelijke resultaten van een systematische toepassing van hergebruik. De impact van een dergelijke toepassing op het softwareontwikkelproces, de taken en verantwoordelijkheden en de organisatie is echter ook groter. Binnen M&S staat bij een deel van de software engineers hergebruik van software hoog in het vaandel. Er bestaat een sterke behoefte om hergebruik te definiëren en verder te stimuleren. Anno 2003 is hiervoor een zogenaamde hergebruikgroep opgericht, die aan de hand van een aantal workshops het onderwerp op de kaart heeft gezet. Een van de resultaten is de aanschaf van de tool SourceForge. SourceForge wordt gebruikt als projectmanagementtool en kan ook gebruikt worden als repository voor de herbruikbare artefacten. Binnen de afdeling M&S bestaan er weerstanden en knelpunten die een brede toepassing van hergebruik belemmeren. Tevens is bestaat er onduidelijkheid of hergebruik van software wel geschikt is voor een organisatie als TNO waar elk softwareproduct uniek is.

16 16 Deze scriptie sluit zich aan bij het initiatief van de hergebruikgroep en definieert hergebruik doormiddel van een literatuuronderzoek. Hierbij ligt de nadruk op de herbruikbare software artefacten, de processen en de organisatie die nodig zijn voor de toepassing van hergebruik van software. Tevens worden enkele best practices geanalyseerd om een beeld te krijgen van de succesfactoren binnen die organisaties. Binnen TNO-D&V wordt op basis van interviews de huidige situatie onderzocht en getoetst aan de theorie. Hierbij worden voor de afdeling M&S knelpunten en verbeterpunten geïdentificeerd. Op basis van deze analyse wordt in de gewenste situatie beschreven hoe hier voor M&S het beste invulling aan gegeven kan worden. Het geheel resulteert in een serie aanbevelingen en een conclusie met betrekking tot de systematische toepassing van hergebruik van software binnen de afdeling Modelling & Simulation.

17 17 2. Onderzoeksontwerp Dit hoofdstuk definieert de doelstelling en onderzoeksvragen van dit project. Tevens worden de aanpak en afbakening van dit onderzoek besproken. 2.1 Doelstelling De doelstelling voor dit onderzoek is als volgt gedefinieerd: Het doen van aanbevelingen op het gebied van het softwareontwikkelproces en de inrichting van de organisatie daar omheen, met betrekking tot de invoering en bevordering van hergebruik van software artefacten binnen de afdeling Modelling & Simulation. 2.2 Onderzoeksvragen De onderzoeksvragen zijn opgedeeld naar de theorie, de huidige situatie en de gewenste situatie binnen de afdeling M&S. 1. Hoe wordt hergebruik van software artefacten in de theorie beschreven? a. Welke software artefacten kunnen er hergebruikt worden? b. Welke processen zijn er nodig voor hergebruik? c. Hoe dient hergebruik georganiseerd te worden? d. Wat zijn kritieke succesfactoren voor hergebruik? e. Hoe vindt hergebruik van software artefacten plaats bij de Best Practices? f. Hoe kan de mate van hergebruik worden gekwantificeerd? 2. Hoe wordt hergebruik in de huidige situatie toegepast? a. Welke software artefacten worden er hergebruikt? b. Hoe zijn de processen ingericht voor hergebruik? c. Hoe is de hergebruik-organisatie ingericht? d. In welke mate wordt hergebruik toegepast? e. Welke weerstanden en knelpunten bestaan er? 3. Wat is het gewenste niveau van hergebruik in de afdeling Modelling & Simulation en hoe kan daar gekomen worden? a. Welke software artefacten kunnen er nog meer hergebruikt worden? b. Welke veranderingen in de huidige processen zijn er nodig? c. Welke veranderingen in de hergebruik-organisatie zijn er nodig? d. Welke weerstanden kunnen zich voordoen en hoe kunnen deze opgelost worden?

18 Onderzoeksmodel Het onderzoeksmodel in Figuur 2 toont aan hoe het project is vormgegeven en hoe het eindresultaat tot stand gekomen is [VER04]. Figuur 2 dient van links naar rechts gelezen te worden. Huidige Situatie M&S Artefacten Theorie Hergebruik Processen Artefacten Organisatie Gewenste Situatie M&S Processen Artefacten Organisatie Metrics Theoretisch Model voor Hergebruik Processen Organisatie Aanbevelingen en conclusies Best Practices a b c d Figuur 2 - Onderzoeksmodel hergebruik van software artefacten bij TNO-D&V. Het onderzoeksmodel in Figuur 2 wordt als volgt verwoord: (a) Op basis van een theoretische verkenning van hergebruik gespitst op de software artefacten, de processen, de organisatie, de metrics en de best practices (b) is een theoretisch model ontworpen waarmee de huidige situatie qua hergebruik binnen de afdeling Modelling & Simulation geanalyseerd is. (c) Op basis van de uitkomsten van deze analyse en het theoretische model is er een gewenste situatie geschetst. (d) De aanbevelingen en conclusies zijn gebaseerd op deze gewenste situatie. 2.4 Aanpak Om tot de beantwoording van de onderzoeksvragen en daarmee de vervulling van de doelstelling te kunnen komen, is het noodzakelijk een duidelijke aanpak te hanteren. Voor deze scriptie wordt er een onderscheid gemaakt naar een theoretisch en empirisch gedeelte. Het theoretische gedeelte vormt de basis voor de rest van het verslag.

19 Theoretisch onderzoek Het theoretische onderzoek richt zich op drie hoofdaspecten. - De herbruikbare software artefacten De herbruikbare software artefacten zijn de entiteiten die daadwerkelijk hergebruikt worden. Denk hierbij aan broncode, losse componenten of architecturen. - De processen De processen beschrijven de opeenvolging van handelingen die nodig zijn in het kader van hergebruik. - De organisatie De organisatie beschrijft onder andere de stakeholders, verantwoordelijkheden, functies van de betrokkenen en de inrichting van de organisatie voor hergebruik. Het theoretische onderzoek heeft als doel een model te schetsen waarmee hergebruik van software artefacten in een organisatie geanalyseerd kan worden. De drie behandelde onderwerpen vormen samen een gedegen beeld van wat er hergebruikt kan worden, hoe dit gedaan kan worden en hoe het georganiseerd kan worden. Tevens wordt er aandacht besteed aan praktijkervaringen doormiddel van bestudering van twee organisaties die worden gekenmerkt als best practices. Bij de analyse van deze organisaties wordt het theoretische model toegepast. Voor deze literatuurstudie is kennis vergaard uit boeken, wetenschappelijke artikelen, relevante vakbladen, internet en, voor zover mogelijk, van specialisten Empirisch onderzoek Aan de hand van de bestudeerde theorie wordt de huidige situatie binnen de afdeling M&S geanalyseerd. Bij de beschrijving van de huidige situatie wordt een onderscheid gemaakt naar de algemene situatie met haar projectoverschrijdende kenmerken en naar drie case studies met hun specifieke kenmerken. Voor de bestudering van de case studies wordt ook het theoretische raamwerk gehanteerd. Op deze manier wordt inzicht verkregen in de knelpunten en weerstanden die voorkomen bij de toepassing van hergebruik. De benodigde informatie voor het empirische onderzoek wordt verkregen uit interviews, presentaties, informele gesprekken en de aanwezige documentatie. Op basis van de analyse van de huidige situatie, de bestudeerde theorie en de visie van verschillende stakeholders binnen TNO-D&V wordt er een beeld geschetst van de gewenste situatie. De gewenste situatie bevat verscheidene aanbevelingen voor de toepassing en specifieke invullingen voor hergebruik.

20 Afbakening De aspecten die hieronder worden vermeld vormen de afbakening voor deze scriptie. - Deze scriptie richt zich op de software engineering kernen binnen de divisie Operationele Research en Bedrijfsvoering en Command Control en Simulatie. Als gevolg van de reorganisatie vallen deze twee divisies onder de business unit Beleidstudies, operationele analyse en informatievoorziening, afdeling Modelling & Simulations - In deze scriptie wordt er gekeken welke categorieën van software artefacten geschikt zijn voor hergebruik. De auteur van deze scriptie houdt zich niet bezig met het beoordelen van de specifieke artefacten zelf. - De opbrengsten van hergebruik voor TNO-D&V zijn in beginsel geen onderwerp van onderzoek binnen deze scriptie. Dat wil zeggen dat er voor M&S niet berekend wordt wat de kostenbesparingen, kwaliteitsverbeteringen en vermindering in ontwikkeltijd als gevolg van hergebruik zijn geweest. Er wordt wel aandacht besteed aan hoe TNO- D&V zelf kan onderzoeken.

21 21 3. Theoretische Analyse reuse is neither a silver bullet nor a magic weight loss pill. It is a diet and exercise program [BAS97] In dit hoofdstuk worden verschillende theoretisch aspecten met betrekking tot hergebruik van software artefacten behandeld. Gezien de grote hoeveelheid informatie binnen dit onderwerp worden er een aantal aspecten uitgelicht te weten: herbruikbare software artefacten, processen, organisatie, kritieke succesfactoren en best practices. Tot slot wordt er nog aandacht besteed aan het kwantificeren van belangrijke aspecten van hergebruik in het softwareontwikkelproces. 3.1 Hergebruik In deze paragraaf wordt een definitie voor hergebruik van software artefacten opgesteld en wordt bekeken wat de voor- en nadelen van hergebruik zijn Definities Binnen de literatuur worden verschillende definities van hergebruik gehanteerd. In Tabel 1 staan enkele definities opgesomd. Op basis van deze definities wordt een eigen definitie geformuleerd die in deze scriptie gehanteerd wordt. Definities vanuit de literatuur Reuse is the process of adapting a generalized component to various contexts of use Software reuse is the process whereby an organization defines a set of systematic operating procedures to specify, produce, classify, retrieve and adapt software artifacts for the purpose of using them in its development activities Futher use or repeated use of an artifact, typically software artifacts are designed for use outside of their original context to create new systems Reuse is the systematic application of existing software artifacts during the process of building a new software system, or the physical incorporation of existing software artifacts in a new software system. Software reuse, the use of existing software artifacts or knowledge to create new software Software reuse is the systematic practice of developing software from a stock of building blocks, so that similarities in requirements and/or architecture between applications can be exploited to achieve substantial benefits in productivity, quality and business performance Auteur [BAS97] [MIL02] [JAC97] [DUS95] [FRA96] [MOR02] Tabel 1 - Definities uit de literatuur van Software Reuse'

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren Maart 2015 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 2 December 2014 Yannick Verschueren

Nadere informatie

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Evo Evolutionary Project Management. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Evo Evolutionary Project Management Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. EVO... 4 3. FASERING...

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010)

Plan van Aanpak. Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser. Versie 4 (26-06-2010) Plan van Aanpak Christophe Deloo, Roy Straver & Machiel Visser Versie 4 (26-06-2010) Inhoudsopgave Voorwoord... 2 1 Inleiding... 3 1.1 Aanleiding... 3 1.2 Accordering en bijstelling... 3 1.3 Toelichting

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers

Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak. Eric Burgers Systems Engineering en de Modelgebaseerde aanpak Eric Burgers 2 Context: Toepassing MBSE in tunnelprojecten Modelprecisie / formaliteit LST 1.2 LST 1.1 Nijverdal (2011) SysML Statisch model Dynamisch model

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Software Test Documentation

Software Test Documentation FACULTEIT INGENIEURSWETENSCHAPPEN & WE- TENSCHAPPEN DEPARTMENT OF COMPUTER SCIENCE AND APPLIED COMPUTER SCIENCE Software Test Documentation Software Engineering Nicolas Carraggi, Youri Coppens, Christophe

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

PROJECT INITIATION DOCUMENT

PROJECT INITIATION DOCUMENT PROJECT INITIATION DOCUMENT Versie: Datum: x.x dd-mm-jj DOCUMENTATIE Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum:. INHOUDSOPGAVE 1. Managementsamenvatting

Nadere informatie

Software Quality Assurance Plan

Software Quality Assurance Plan FACULTEIT WETENSCHAPPEN Software Quality Assurance Plan Software Engineering groep 3 Jeroen Van den haute Versie Datum Auteur Commentaar 0.1 09/11/2010 Jeroen Van den haute Eerste versie 0.2 12/11/2010

Nadere informatie

Software Test Plan. PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015

Software Test Plan. PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Software Test Plan PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie 1 Versie

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Software Quality Assurance Plan

Software Quality Assurance Plan Software Quality Assurance Plan GameTrac Versie Datum Auteur(s) Opmerking 1.0 10-12-2010 Bram Bruyninckx Eerste iteratie 1 Door hieronder te tekenen verklaart u akkoord te zijn met dit document en zijn

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management P3M3 DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. P3M3 -DIAGNOSTIEK (PROJECT PROGRAMMA PORTFOLIO MANAGEMENT MATURITY

Nadere informatie

Clean code improves test quality

Clean code improves test quality Clean code improves test quality Michel Kroon, Senior Consultant, SIG TestNet Voorjaarsevenement 30 juni 2008 Arent Janszoon Ernststraat 595-H NL-1082 LD Amsterdam info@sig.nl www.sig.nl De Software Improvement

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter

GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter 2 Opdrachtgever : Opdrachtnemers : Ing. P. van den Berg Michel van Reenen Thijs Mommen GAMP Toegepast op de DeskTopXorter Besturing DeskTopXorter

Nadere informatie

ARE methodiek Het ontwikkelen van Informatie Elementen

ARE methodiek Het ontwikkelen van Informatie Elementen ARE methodiek Het ontwikkelen van Informatie Elementen WI1: Het opstarten van het project Milestone 1 WI2: Ontwikkel een Vison WI3: Modelleer het Business Domain WI4: Creëer een Glossary WI7: Beheer wijzigingen

Nadere informatie

IT Service CMM. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

IT Service CMM. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. IT Service CMM Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 2 GESCHIEDENIS EN ACHTERGROND...

Nadere informatie

Test rapportage Waarom eigenlijk?

Test rapportage Waarom eigenlijk? Testrapportage Boodschappers van de koning? Test rapportage Waarom eigenlijk? TestNet voorjaarsevenement 2015 Jurian van de Laar Jurian van de Laar @JurianvdL 30 april 2015 @JurianvdL Jurian van de Laar

Nadere informatie

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd

Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Doen of laten? Een dag zonder risico s is een dag niet geleefd Wie, wat en hoe Eric Lopes Cardozo & Rik Jan van Hulst sturen naar succes Doel Delen van inzichten voor praktisch operationeel risico management

Nadere informatie

Subwerkgroep Methoden. Toelichting inhoud en voortgang tot nu toe

Subwerkgroep Methoden. Toelichting inhoud en voortgang tot nu toe SPIDER werkgroep Requirements Management Subwerkgroep Methoden Toelichting inhoud en voortgang tot nu toe donderdag 17 januari 2008 Frans van Veen Bert Dubbelman Robert van Lieshout Erwin Bolwidt Jan-Willem

Nadere informatie

Richtlijnen voor het ontwerpen een Intranetportal Door Bas Fockens

Richtlijnen voor het ontwerpen een Intranetportal Door Bas Fockens Richtlijnen voor het ontwerpen een Intranetportal Door Bas Fockens Copyright Datacon www.datacon.nl Wat is een intranetportal? Een intranet is een online gepersonaliseerde en geïntegreerde toegang tot

Nadere informatie

Software Test Document

Software Test Document Software Test Document PEN: Paper Exchange Network Software Engineering groep 1 (se1-1415) Academiejaar 2014-2015 Jens Nevens - Sander Lenaerts - Nassim Versbraegen Jo De Neve - Jasper Bevernage Versie

Nadere informatie

Archimate risico extensies modelleren

Archimate risico extensies modelleren Archimate risico extensies modelleren Notatiewijzen van risico analyses op basis van checklists versie 0.2 Bert Dingemans 1 Inleiding Risico s zijn een extra dimensie bij het uitwerken van een architectuur.

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum agileagileagileagileagileagileagileagil

Scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum agileagileagileagileagileagileagileagil Scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum scrumscrumscrumscrumscrumscrum agileagileagileagileagileagileagileagil eagileagileagileagileagileagileagileagi leagileagileagileagileagileagileagileag

Nadere informatie

Business Process Management

Business Process Management Business Process Management Prof. dr. Manu De Backer Universiteit Antwerpen Katholieke Universiteit Leuven Hogeschool Gent Wat is een bedrijfsproces? Een verzameling van (logisch) gerelateerde taken die

Nadere informatie

PRINCE2 Symposium: Zin en Onzin van een Methode. PRINCE 2 versus CMMI; raakvlakken, overlap en aanvullingen SYSQA B.V.

PRINCE2 Symposium: Zin en Onzin van een Methode. PRINCE 2 versus CMMI; raakvlakken, overlap en aanvullingen SYSQA B.V. PRINCE2 Symposium: PRINCE 2 versus CMMI; raakvlakken, overlap en aanvullingen Jan Jaap Cannegieter SYSQA B.V. SYSQA B.V. Operationeel Tactisch Strategisch Testen Requirements Quality assurance Auditing

Nadere informatie

Portfoliomanagement. Management in Motion 7 maart 2016

Portfoliomanagement. Management in Motion 7 maart 2016 Portfoliomanagement Management in Motion 7 maart 2016 PMO Institute Julianalaan 55 3761 DC Soest I: www.pmoinstitute.com I: www.thinkingportfolio.nl E: info@pmoinstitute.com Tjalling Klaucke E: tj.klaucke@pmoinstitute.com

Nadere informatie

Data Governance van visie naar implementatie

Data Governance van visie naar implementatie make connections share ideas be inspired Data Governance van visie naar implementatie Frank Dietvorst (PW Consulting) deelprogrammamanager Caesar - Vernieuwing Applicatie Landschap Leendert Paape (SAS

Nadere informatie

Digikoppeling adapter

Digikoppeling adapter Digikoppeling adapter Versie 1.0 Datum 02/06/2014 Status Definitief Van toepassing op Digikoppeling versies: 1.0, 1.1, 2.0, 3.0 Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Software Project Management Plan

Software Project Management Plan Software Project Management Plan GameTrac Versie Datum Auteur(s) Opmerking 0.1 3/11/2010 Brecht Van Laethem 1 Door hieronder te tekenen verklaart u akkoord te zijn met dit document en zijn inhoud. Het

Nadere informatie

CMM 3: levert het wat op?

CMM 3: levert het wat op? CMM 3: levert het wat op? Philips Analytical De noodzaak en voordelen van Software Process Improvement Wie is Philips Analytical? Waarom is voor ons software proces verbetering zo essentieel? Hoe hebben

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Het PMO van PostNL IT

Het PMO van PostNL IT Het PMO van PostNL IT WIN PMO Congres Blik op een kleurrijk PMO Alex Palma, manager IT Projecten 13-03-2014 Wat willen we jullie vertellen? Positionering van projectenorganisatie Waarom een PSO? Implementatiestrategie

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

Introductie ArchiMate

Introductie ArchiMate Introductie ArchiMate NAF Insight De Meern, 8 maart 2012 Egon Willemsz, enterprise architect UWV Programma Waarom ArchiMate? Praktijkvoorbeelden Samenvatting concepten Van start met ArchiMate Tot besluit

Nadere informatie

Implementatie Landelijke Standaard Tunnels

Implementatie Landelijke Standaard Tunnels Implementatie Landelijke Standaard Tunnels Bezien vanuit de aannemer Gert Jan Braas Vialis 4 september 2012 1 Agenda 1. Historie en doel project 2. Nieuwe Scope 3. Ambitie 4. Procesgang VTTI 5. Kwaliteitsborging

Nadere informatie

ISO 20000 @ CTG Europe

ISO 20000 @ CTG Europe ISO 20000 @ CTG Europe 31/10/2007 mieke.roelens@ctg.com +32 496266725 1 Agenda 31 oktober 2007 Voorstelling Project Business Case: Doel & Scope Projectorganisatie Resultaten assessments en conclusies De

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

BI appliance op maat. Ruud Geerlings

BI appliance op maat. Ruud Geerlings BI appliance op maat Ruud Geerlings Programma Factoren binnen BI BI Appliances BIbox Toepassing BIbox Samenvatting Faalfactoren BI-projecten Business Betrokkenheid Veranderingen Technieken Faalfactoren

Nadere informatie

Stakeholder behoeften beschrijven binnen Togaf 9

Stakeholder behoeften beschrijven binnen Togaf 9 Stakeholder behoeften beschrijven binnen Togaf 9 Inventarisatie van concerns, requirements, principes en patronen Bert Dingemans Togaf 9 kent verschillende entiteiten om de behoeften van stakeholders te

Nadere informatie

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE EEN ONDERZOEK NAAR DE IMPLEMENTATIE VAN BEST VALUE BINNEN EEN SYSTEMS ENGINEERING OMGEVING STEPHANIE SAMSON BEST VALUE KENNIS SESSIE WESTRAVEN 17 JUNI 09.00 12.00

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

WELKE PARTIJEN IN DE BOUW ZIJN BIM READY? BIM MATURITY SECTORANALYSE 2014

WELKE PARTIJEN IN DE BOUW ZIJN BIM READY? BIM MATURITY SECTORANALYSE 2014 WELKE PARTIJEN IN DE BOUW ZIJN BIM READY? BIM MATURITY SECTORANALYSE 2014 30 APRIL 2015 HANS VOORDIJK BIM MATURITY SECTORANALYSE 2014 BIM volwassenheid op zeven criteria Best practices in zeven deelsectoren

Nadere informatie

Succes = Noodzaak x Visie x Draagvlak 2. Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International

Succes = Noodzaak x Visie x Draagvlak 2. Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International Succes = x Visie x Draagvlak 2 Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International dinsdag 3 oktober 2006 Spider Congres Agenda Inventarisatie SPI-knelpunten Implementatie

Nadere informatie

Continuous Delivery. Sander Aernouts

Continuous Delivery. Sander Aernouts Continuous Delivery Sander Aernouts Info Support in een notendop Maatwerk softwareontwikkeling van bedrijfskritische kantoorapplicaties Business Intelligence oplossingen Managed IT Services Eigen Kenniscentrum

Nadere informatie

ISO 9001 certificatie in de praktijk

ISO 9001 certificatie in de praktijk 1 1 ISO 9001 certificatie in de praktijk Ruud H.J. de Jong Atos Origin Technical Automation 16 april 2003 2 Even voorstellen 2 Ruud H.J. de Jong Hilversum 46 jaar, getrouwd, een dochter van 10 jaar Theoretische

Nadere informatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Auteur: Remy Stibbe Website: http://www.stibbe.org Datum: 01 mei 2010 Versie: 1.0 Whitepaper implementatie workflow in een organisatie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Kwaliteitskosten onderzoek Aanpak Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 KWALITEITSKOSTEN...

Nadere informatie

Op de computer kan naar eigen inzicht software op worden geïnstalleerd, een andere besturingssysteem is mogelijk.

Op de computer kan naar eigen inzicht software op worden geïnstalleerd, een andere besturingssysteem is mogelijk. Planningsfase 1. Afspraken maken over doelstelling en randvoorwaarden De doelstelling van het project: De doelstelling van het project: het maken van het gewenste product. De doelstelling van de student:

Nadere informatie

Software Engineering Groep 3

Software Engineering Groep 3 Software Engineering Groep 3 Post Mortem Review 1 Kristof Van Moffaert (QA Manager) 3 e Bachelor Computerwetenschappen Kristof.Van.Moffaert@vub.ac.be se3@tinf.vub.ac.be 22 februari 2009 Document geschiedenis

Nadere informatie

6-4-2015. Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info. Docent: Marcel Gelsing. Les 1

6-4-2015. Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info. Docent: Marcel Gelsing. Les 1 Les 1 Docent: Marcel Gelsing Je kunt de presentaties downloaden op: www.gelsing.info 1 Maak een (verbeter)voorstel voor Enterprise Architectuur, waarbij u zowel de mogelijkheden als de beperkingen van

Nadere informatie

PROJECT PLAN VOOR DE IMPLEMENTATIE VAN EEN STANDAARD SITE VOOR DE VERENIGING O3D

PROJECT PLAN VOOR DE IMPLEMENTATIE VAN EEN STANDAARD SITE VOOR DE VERENIGING O3D PROJECT PLAN VOOR DE IMPLEMENTATIE VAN EEN STANDAARD SITE VOOR DE VERENIGING O3D Auteur : P. van der Meer, Ritense B.V. Datum : 17 juli 2008 Versie : 1.3 2008 Ritense B.V. INHOUD 1 VERSIEBEHEER...1 2 PROJECT

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20225 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20225 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20225 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Heijstek, Werner Title: Architecture design in global and model-centric software

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Releasen met een druk op de knop: Met behulp van Continuous Delivery sneller uw doel bereiken

Releasen met een druk op de knop: Met behulp van Continuous Delivery sneller uw doel bereiken Releasen met een druk op de knop: Met behulp van Continuous Delivery sneller uw doel bereiken De business organisatie heeft altijd stijgende verwachtingen van uw IT organisatie. Meer dan ooit is het van

Nadere informatie

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007

Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties. Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Het regelen van ondersteuning op open source software voor overheidsorganisaties Afstudeerpresentatie Daniël Vijge 12 november 2007 Inhoud van de presentatie Waarom dit onderzoek? Opzet van het onderzoek

Nadere informatie

Informatica 2 Studiehandleiding

Informatica 2 Studiehandleiding Informatica 2 Studiehandleiding Embedded Systems Engineering Groep: ES1D ir drs E.J Boks 25-02-2010 Inhoud 1 Inleiding... 2 2 Doelstelling... 3 3 Beoordeling... 4 4 Eisen aan het verslag... 6 Voorbeeld

Nadere informatie

IT Service CMM. White paper. Frank Niessink. Versie 1.0.2, 30 november 2001. Copyright 2001 Software Engineering Research Centre All rights reserved.

IT Service CMM. White paper. Frank Niessink. Versie 1.0.2, 30 november 2001. Copyright 2001 Software Engineering Research Centre All rights reserved. White paper Frank Niessink Versie 1.0.2, 30 november 2001 Copyright 2001 Software Engineering Research Centre All rights reserved. Software Engineering Research Centre Stichting SERC Postbus 424, 3500

Nadere informatie

IDEAL. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

IDEAL. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. IDEAL Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 HET IDEAL-MODEL...

Nadere informatie

Sturen met inzicht op basis van managementinformatie. InfoTopics. Agenda. Conferentie bedrijfsvoering VOSABB

Sturen met inzicht op basis van managementinformatie. InfoTopics. Agenda. Conferentie bedrijfsvoering VOSABB Sturen met inzicht op basis van managementinformatie Conferentie bedrijfsvoering VOSABB Eemnes 16 april 2008 InfoTopics Jong bedrijf met veel ervaring Focus op onderwijs Focus op managementinformatievoorziening

Nadere informatie

Software Project Management Plan

Software Project Management Plan Software Project Management Plan GameTrac Versie Datum Auteur(s) Opmerking 0.1 3/11/2010 Brecht Van Laethem Eerste versie voor klant 1.0 27/11/2010 Brecht Van Laethem Aanbrengen verduidelijkingen + toevoegen

Nadere informatie

TestNet Voorjaarsevenement 2010 Jurian van de Laar 12 mei 2010 info@improveqs.nl

TestNet Voorjaarsevenement 2010 Jurian van de Laar 12 mei 2010 info@improveqs.nl Testers helpen ontwikkelaars of andersom? TestNet Voorjaarsevenement 2010 Jurian van de Laar 12 mei 2010 info@improveqs.nl Improve Quality Services B.V. 2 Agenda Hoe veilig is een muur? Past Scrum ook

Nadere informatie

Programma 14 november middag. Risicomanagement Modellen. Strategisch risicomanagement

Programma 14 november middag. Risicomanagement Modellen. Strategisch risicomanagement Programma 14 november middag Risicomanagement Modellen Strategisch risicomanagement Kaplan 1www.risicomanagementacademie.nl 2www.risicomanagementacademie.nl Risicomanagement modellen Verscheidenheid normen

Nadere informatie

ROAD MAP VOOR HET CONCRETISEREN EN HET IMPLEMENTEREN VAN DE STRATEGIE Strategisch performance management

ROAD MAP VOOR HET CONCRETISEREN EN HET IMPLEMENTEREN VAN DE STRATEGIE Strategisch performance management De road map is erop gericht om het beoogde succes van een organisatie (de strategische ambitie) te helpen maken. De road map gaat in op hoe de weg naar het succes expliciet en concreet te maken Jan Scheffer

Nadere informatie

De juiste requirements juist

De juiste requirements juist De juiste requirements juist Een voorwaarde voor succesvolle applicatie ontwikkeling Arno van Herk Managing partner Synergio B.V. a.van.herk@synergio.nl 2011 Een brug naar onze presentatie Uniface is Compuware's

Nadere informatie

Handout. Pagina 1. SYSQA B.V. Almere. Capability Maturity Model Integration (CMMI) Technische Universiteit Eindhoven SYSQA SYSQA.

Handout. Pagina 1. SYSQA B.V. Almere. Capability Maturity Model Integration (CMMI) Technische Universiteit Eindhoven SYSQA SYSQA. Capability Maturity Model Integration (CMMI) Technische Universiteit Eindhoven Johan Zandhuis SYSQA Start: 1999 Onafhankelijk Quality Assurance in IT 150 medewerkers (en groeiend) 2 SYSQA Operationeel

Nadere informatie

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The Road to Working Capital Excellence Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The road to Working Capital Excellence Vraag Aanpak Toepassing Resultaat Quick

Nadere informatie

Bijlage 9. UNI 120621.9 REB GD. Releasebeleid

Bijlage 9. UNI 120621.9 REB GD. Releasebeleid Releasebeleid Ondanks alle aan de samenstelling van de tekst bestede zorg, kan Newway Retail Solutions bv (Newway) géén enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele directe en/of indirecte schade,

Nadere informatie

HET GAAT OM INFORMATIE

HET GAAT OM INFORMATIE Aan leiding C OB IT HET GAAT OM INFORMATIE Informatie is belangrijk voor het functioneren van een organisatie Informatie wordt gegenereerd, gebruikt, bewaard, ontsloten, verwijderd Informatietechnologie

Nadere informatie

VAN USE CASE NAAR TEST CASE ORDINA SMART COMPETENCE CENTER

VAN USE CASE NAAR TEST CASE ORDINA SMART COMPETENCE CENTER VAN USE CASE NAAR TEST CASE ORDINA SMART COMPETENCE CENTER Sander Hoogendoorn Versie 1.0 15 april 2002 Documentbeheer Versie Datum Auteur Omschrijving 0.1 15 April 2002 Sander Hoogendoorn 0.2 15 april

Nadere informatie

Project Fasering Documentatie Applicatie Ontwikkelaar

Project Fasering Documentatie Applicatie Ontwikkelaar Project Fasering Documentatie Applicatie Ontwikkelaar Auteurs: Erik Seldenthuis Aminah Balfaqih Datum: 31 Januari 2011 Kerntaak 1 Ontwerpen van applicaties De volgordelijke plaats van de documenten binnen

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

Software Engineering (I00094) College 3:

Software Engineering (I00094) College 3: Software Engineering (I00094) College 3: Kwaliteit, organisatie en documentatie Marko van Eekelen marko@cs.ru.nl kamer HG02.074 1 Huidige planning 1. 6 feb: Het systeemontwikkelproces 2. 13 feb: Requirements-analyse

Nadere informatie

Cyberpesten: social media platform mining tools

Cyberpesten: social media platform mining tools Cyberpesten: social media platform mining tools ABI team 27: Pascal Pieters, Stephaan Declerck Begeleider: dr. Rik Bos Opdrachtgever: prof. dr. ir. Remko Helms Inhoud Achtergrond Opdracht Projectaanpak

Nadere informatie

1. Context en doel. 1.1 Voorbeelden belemmeringen per deelgebied 1.1.1 Governance en juridische belemmering

1. Context en doel. 1.1 Voorbeelden belemmeringen per deelgebied 1.1.1 Governance en juridische belemmering 1. Context en doel Het NLIP heeft tot doel om de elektronische informatie-uitwisseling in de Logistieke Sector in Nederland te verbeteren. En dan niet alleen de informatie-uitwisseling tussen specifieke

Nadere informatie

Bedrijfsprocessen theoretisch kader

Bedrijfsprocessen theoretisch kader Bedrijfsprocessen theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. Bedrijfsprocessen Het procesbegrip speelt een belangrijke rol in organisaties. Dutta en Manzoni (1999) veronderstellen

Nadere informatie

Bekend zijn met de visie en inzet van procesmanagement in de eigen organisatie.

Bekend zijn met de visie en inzet van procesmanagement in de eigen organisatie. en werkwijze BPM awareness Inzicht in de toepassing van BPM op strategisch niveau in het algemeen en binnen de eigen organisatie. Kennismaken met BPM vanuit een strategisch perspectief Nut en toegevoegde

Nadere informatie

Capability Maturity Model. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Capability Maturity Model. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Capability Maturity Model Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...FOUT!

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Agile Consortium International Agile Master Assessment

Agile Consortium International Agile Master Assessment Agile Consortium International Agile Master Assessment Agile Master Assessment Info & Criteria Page 1 of 5 Version 1.0 Wat is het Agile Master Certificaat Het Agile Master Certificaat is een bewijs van

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol SAMENVATTING ITIL ITIL is nog steeds dé standaard voor het inrichten van beheerspocessen binnen een IT-organisatie. En dekt zowel applicatie- als infrastructuur beheer af. Indien gewenst kan ITIL worden

Nadere informatie

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle 1 Hoofdstuk 1 1.1 Dirigeren en coördineren p43 1.1.1 Dirigeren Dirigeren is een synoniem voor delegeren. Dirigeren houdt in dat bepaalde bevoegdheden overgedragen worden naar een persoon met een lagere

Nadere informatie

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1

Socio-technisch systemen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Socio-technisch systemen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 2 Slide 1 Systeem categoriën Technische op computer gesteunde systemen Systemen die HW en SW bevatten, maar waar

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg De Verpleegkundig Specialist: De invloed op zorgpraktijken, kwaliteit en kosten van zorg in Nederland Iris Wallenburg, Antoinette de Bont,

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties Hoe zorgen we ervoor dat we nieuwe diensten en producten soepel in onze bedrijfsvoering op kunnen nemen? Hoe geven we betere invulling

Nadere informatie

Unified Process. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

Unified Process. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Unified Process Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 10 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Unified Process... 4 3. Fasering... 5 3.1.

Nadere informatie

NAF Insight ArchiMate. 8 maart 2012

NAF Insight ArchiMate. 8 maart 2012 NAF Insight ArchiMate 8 maart 2012 Programma 14:00 14:30 Opening en introductie Marc Lankhorst, Novay en NAF-bestuur 14:30 16:45 Parallelsessies 1 & 2 16:45 18:00 Netwerken en eten 18:00 19:10 Open Space

Nadere informatie

Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016. Financial Control Framework Van data naar rapportage

Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016. Financial Control Framework Van data naar rapportage Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016 Financial Control Framework Van data naar rapportage Inhoudsopgave Even voorstellen Doel van de workshop Positie van Finance & Control Inrichting van management

Nadere informatie