Domeincompetenties in het HBO als sleutel voor herkenbaarheid en flexibiliteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Domeincompetenties in het HBO als sleutel voor herkenbaarheid en flexibiliteit"

Transcriptie

1 De kracht van het hoger beroepsonderwijs zit in het beroepsgerichte karakter en goede relaties met de werkvelden waar het voor opleidt. In overleg met het afnemend werkveld worden met regelmaat beroepsprofielen geformuleerd, waarop hogescholen opleidingsprofielen baseren. Vervolgens worden deze landelijk vastgelegd en met cycli van een jaar of vijf opnieuw bekeken. Door deze aanpak verschijnt er telkens na zeven tot negen jaar een nieuwe generatie opgeleide studenten op de markt en is er een tendens om steeds nieuwe opleidingen te ontwikkelen. Domeincompetenties in het HBO als sleutel voor herkenbaarheid en flexibiliteit Annemarie Knottnerus HBO-raad Chiel Renique VNO*NCW ALS HET GAAT OM samenspraak over de curricula is de klassieke benadering dat door of in overleg met het afnemend werkveld beroepsprofielen worden geformuleerd, waarop hogescholen opleidingsprofielen baseren. Een en ander wordt vervolgens landelijk vastgelegd en met cycli van een jaar of vijf weer eens opnieuw bekeken. Deze aanpak heeft twee grote nadelen. De ene is simpelweg de factor tijd: immers met onderwijsprogramma s van vier jaar betekent dit een doorlooptijd van zeven à negen jaar voor er een generatie afgestudeerden komt die volgens de nieuwe inzichten is opgeleid. De tweede is dat doordat werving en bekostiging gebaseerd worden op vastgelegde en geregistreerde HBO-opleidingen er een sterke aandrang ontstond om dynamiek te vertalen in steeds weer nieuwe opleidingen, ook als het ging om slechts beperkte afwijkingen van reeds bestaande opleidingen. Zowel het onderwijs als het bedrijfsleven stelt hier in toenemende mate vraagtekens bij. Overigens werkten en werken er in het onderwijs en in het bedrijfsleven in zekere zin tegengestelde krachten op deze discussie. Voor zowel branches als hogescholen is het aantrekkelijk om zich te profileren met specifieke eigen opleidingen. Tegelijk erkennen bedrijven en hogescholen de waarde van mobiliteit op de arbeidsmarkt, wat juist vraagt om brede inzetbaarheid, landelijke herkenbaarheid van kwalificaties en vermogen tot flexibiliteit. Door de komst van de bachelor-masterstructuur en de invoering van accreditatie is er opnieuw grote aandacht voor het begrip opleiding en voor de vraag hoe beroepsgericht onderwijs kan inspelen op de vraag, zowel die van het werkveld en als die van de onderwijsdeelnemer. Daarbij staat ook het concept opleiding centraal: moeten we doorgaan met de klassieke wijze van dialoog met het werkveld en de landelijk beschreven en vastgelegde opleidingen zien als aanhaakpunt voor erkenning en bekostiging, of vragen de huidige ontwikkelingen op de arbeidsmarkt niet om een meer flexibele en dynamische benadering? In dit artikel willen we u informeren over een route die zowel door de HBO-raad als door VNO*NCW als mogelijkheid wordt gezien om tot een nieuwe invulling van het onderwijsconcept te komen. Behoud van transparantie en herkenbaarheid van het opleidingenaanbod worden gecombineerd met meer programmeerruimte voor hogescholen en meer keuze- en invulruimte voor onderwijsdeelnemers en werkveld. De oplossing wordt gevonden in het gaan werken met een 25-tal bredere domeinen, in eerste instantie als cluster van bestaande opleidingen, maar uiteindelijk mogelijk als domein waarbinnen hogescholen enerzijds een aantal kern- 4

2 competenties voor dat domein hebben te realiseren, maar anderzijds programmeerruimte krijgen. Naar één bachelorgraad per domein Tegelijk met de invoering van de bachelor-masterstructuur en accreditatie in het hoger onderwijs, is de vraag ontstaan of er slechts andere naambordjes gehangen zouden worden aan de bestaande HBO-opleidingen, dan wel of vernieuwing zou moeten worden nagestreefd. Een aantal factoren heeft ertoe geleid dat hogescholen de invoering van de bachelor-masterstructuur hebben aangegrepen om voor dit laatste te kiezen, zoals: Juist op de raakvlakken binnen en tussen clusters van opleidingen ontstaan nieuwe ontwikkelingen in de beroepspraktijk. Mechatronica op het grensvlak van werktuigbouw en elektrotechniek is hiervan een voorbeeld. Andere voorbeelden zijn de geestelijkegezondheidszorgagoog op het grensvlak tussen gezondheidszorg en welzijn en vormgevingsmanagement als combinatie van kunst en economie. Hoewel het tempo verschilt per sector en per branche, is in het algemeen de standtijd van beroepen aanzienlijk korter dan de tijd die het kost van eerste (landelijke) initiatieven om te komen tot een nieuwe opleiding, aanvragen voor registratie in het centraal register opleidingen hoger onderwijs (CROHO) tot en met het opleveren van de eerste cohorten geslaagden nieuwe stijl (een periode van algauw zeven tot negen jaar). Dit gegeven vraagt om een meer flexibele opleidingsstructuur. Onverlet landelijke ontwikkelingen, zijn er onmiskenbaar regionale verschillen in de aard van industrie en diensten. Door competentiegericht op te leiden, kan al goed op die verschillen worden ingespeeld, omdat zelfde competenties in verschillende contexten verworven kunnen worden. Dat neemt niet weg dat het wenselijk blijft om recht te doen aan regionale bijzondere kenmerken en vragen. Hogescholen zijn immers regionaal georiënteerde kennisinstituten. Hoewel voorzichtig, starten ook in het hoger beroepsonderwijs geleidelijk aan meer duale opleidingen. Het aantal deeltijdstudenten is in veel sectoren aanzienlijk. Met name de doorstroom MBO-HBO is populair, ook of juist na meerdere jaren werkervaring. Naarmate de opleidingsstructuur flexibeler is, kan beter ingespeeld worden op de vragen van deelnemers (en de achterliggende bedrijven en instellingen). Als het gaat om het toekennen van graden en graadtoevoegingen, is het uit oogpunt van herkenbaarheid wenselijk het aantal toevoegingen aan de graden te beperken. Binnen de HBO-raad heeft dat ertoe geleid dat na beraad binnen de sectoren, waarbij ook gekeken is naar wat in het buitenland gangbaar is, en consultatie van het werkveld, het bestuur een advies (d.d. 21 februari 2003) heeft uitgebracht dat een beperkt aantal bachelorgraadtoevoegingen bevat, overeenkomend met domeinen van beroepen waarvoor wordt opgeleid (zie tabel 1). 1 De beoordelingskaders die horen bij het accreditatiestelsel in het hoger onderwijs hanteren het facet domeinspecifieke eisen. De bijbehorende beoordelingscriteria die beschreven worden, geven aan dat de kwalificaties van de opleiding moeten aansluiten bij de eisen die door (buitenlandse) vakgenoten en de beroepspraktijk gesteld worden aan een opleiding binnen het betreffende domein (vakgebied/discipline en/of beroepspraktijk). Wat dit facet betreft, laten de accreditatiekaders meer ruimte toe dan de visitatiekaders die vóór de invoering van het accreditatiestelsel gehanteerd werden. Als het gaat om veranderingen in de omgeving, is er voor hogescholen dus genoeg aanleiding om de opleidingen te vernieuwen. De richting van de vernieuwing, die ingegeven is door voornoemde factoren, is te typeren als een Meer ruimte voor hogescholen en studenten door 25 bredere domeinen nieuwe balans tussen kaders en herkenbaarheid enerzijds, maar invullingsruimte voor hogescholen, student en werkveld anderzijds. Er wordt ook wel gesproken over brede bachelordomeinen. Daarmee wordt niet bedoeld dat ieder binnen het nieuwe raamwerk te ontwikkelen bacheloropleiding breed van aard is, maar dat curricula en opleidingstrajecten voor studenten binnen een breed domein en met meer vrijheidsgraden dan in de oude situatie tot stand kunnen komen. Om deze vernieuwing te kunnen realiseren, wordt vanuit de HBO-raad de ontwikkeling van domeincompetenties behorende bij bachelorgraadtoevoegingen gestimuleerd. Naar domeincompetenties per bachelorgraadtoevoeging In de situatie tot nu toe worden opleidingskwalificaties per CROHO-geregistreerde HBO-opleiding vastgelegd. Opleidingskwalificaties omvatten minimaal 70% van de opleiding. De overige 30% kan de hogeschool gebruiken om af te stemmen op wensen van deelnemers en werkveld in de regio. In 1997 hebben hogescholen gezamenlijk het stramien opleidingskwalificaties vastgesteld. Door de HBO-raad vastgestelde opleidingskwalificaties worden opgenomen in 5

3 TABEL 1 Bachelorgraadtoevoegingen Sector Hoger Technisch Onderwijs Bachelor of Engineering Bachelor of Built Environment Bachelor of Applied Science Bachelor of Information and Communication Technology Sector Hoger Economisch Onderwijs Bachelor of Business Administration Bachelor of Commerce Bachelor of Economics Bachelor of Communication Bachelor of Laws Sector Hoger Sociaal Agogisch Onderwijs Bachelor of Social Work Bachelor of Theology Bachelor of Business Administration Bachelor of Laws Sector Hoger Pedagogisch Onderwijs Bachelor of Education Sector Hoger Gezondheidszorg Onderwijs Bachelor of Health Bachelor of Nursing Sector Kunst Onderwijs Bachelor of Fine Art Bachelor of Design Bachelor of Fine Art in Education Bachelor of Bachelor of Film and Television Bachelor of Music Bachelor of Music in Education Bachelor of Theatre Bachelor of Theatre in Education Bachelor of Dance Bachelor of Dance in Education B Eng B BE B AS B ICT BBA B Com B Ec B Comn LLB B SW B Theology BBA LLB B Ed Sector Hoger Agrarisch Onderwijs Voor de agrarische sector is geen advies gegeven B Health B Nursing B FA B Des B FA Ed B FT B Mus B Mus Ed B Th B Th Ed B Da B Da Ed een register. Opleidingskwalificaties, later veelal vervangen door competentieprofielen, hebben een belangrijke functie gekregen in de profilering van HBO-opleidingen en de relatie tussen de opleidingen en het beroepenveld. Nu het gros van de hogescholen de weg van vernieuwing van bacheloropleidingen middels brede bachelordomeinen is ingeslagen, blijkt dat het stramien opleidingskwalificaties met de daarbijbehorende 70/30-verdeling niet meer naadloos aansluit bij deze vernieuwingen. Er ontstaan steeds meer flexibele leerroutes, waarbij ingespeeld wordt op individuele leerwegen van studenten; de meeste hogescholen introduceren een major-minormodel waarbij delen van opleidingen door studenten van andere opleidingen kunnen worden gevolgd en/of programma s worden ontwikkeld die voor studenten uit meerdere opleidingen toegankelijk zijn. Daarnaast laten snelle ontwikkelingen in het werkveld en in het verlengde daarvan de noodzaak tot continue vernieuwing van opleidingen zich niet altijd goed vertalen in het strakke karakter van het stramien opleidingskwalificaties. Geruime tijd is er binnen de HBO-raad gediscussieerd over een model dat het stramien opleidingskwalificaties kan vervangen. Er is behoefte aan een nieuw model waarbij transparantie in het opleidingenaanbod van hogescholen wordt behouden, en dat tegelijk meer flexibiliteit mogelijk maakt. In het model moet de kracht van het stramien, die ligt in de transparantie van de in samenspraak met het werkveld vastgestelde inhoudelijke kern van de opleidingen die dezelfde titel dragen, behouden blijven. Binnen de vereniging is besloten het stramien opleidingskwalificaties te vervangen door een digitale informatiebank domeincompetenties, gekoppeld aan de website van de HBO-raad. Sinds de in voering van het bachelor-masterstelsel in het hoger onderwijs, wordt aan afgestudeerden aan een hogeschool de bachelorgraad (B) verleend. Aan deze bachelorgraad mogen hogescholen het vakgebied waarop de graad betrekking heeft toevoegen. Dit is niet verplicht, en de toevoegingen zijn niet wettelijk vastgelegd. Het advies van de HBO-raad met betrekking tot deze graadtoevoegingen d.d. 21 februari 2003, omvat ongeveer 25 graadtoevoegingen, behorende bij opleidingsdomeinen (bijvoorbeeld Bachelor of Business Administration, Bachelor of Education, Bachelor of Engineering). De geadviseerde bachelortoevoegingen vormen de basis voor de informatiebank domeincompetenties. 2 Onder domeincompetenties worden die competenties verstaan die de stam bepalen van de (brede) beroepsgerichte oriëntatie van de bacheloropleiding. Domeincompetenties vormen tezamen met algemene bachelorcompetenties en specialistische competenties de opleiding. Domeinspecifieke competenties vormen de stam voor zowel brede als smalle opleidingen die dezelfde graadtoevoeging hanteren. Bijvoorbeeld de domeincompetenties behorende bij de Bachelor of Engineering, geven aan dat elke opleiding die de B Eng graad afgeeft, deze domeincompetenties in het curriculum heeft opgenomen, en dus elke afgestudeerde B Eng deze domeincompetenties bezit. De graadtoevoeging is hiermee verantwoord, zonder dat exact is vastgelegd welk deel van het curriculum uit deze domeincompetenties bestaat. In de praktijk kunnen namelijk grote verschillen gaan ontstaan in het percentage domeincompetenties van het curriculum. Zo hebben de huidige opleidingen die de brede bachelorgraadtoevoeging Bachelor of Business Administration hanteren, omdat wordt opgeleid voor een breed scala aan beroepen, waarschijnlijk een kleiner deel van het 6

4 curriculum gemeenschappelijk dan de opleidingen die voor zeer specifieke, in de wet vastgelegde beroepen opleiden, zoals bijvoorbeeld de opleidingen die de graadtoevoeging Bachelor of Nursing hanteren. Gelet op de overstap naar domeinen, die in elk geval een bredere reikwijdte hebben dan de huidige opleidingen, is wel als indicatie te geven dat het aandeel in een curriculum of opleidingstraject van de domeincompetenties eerder rond de 50% zal liggen dan rond de oude norm van 70%, en dat er overigens dus een redelijk grote spreiding zal optreden, die afhankelijk is van de aard van het domein en de context van regelgeving rondom de beroepsuitoefening. Landelijke overleggen van opleidingen behorende bij een bachelordomein/-graadtoevoeging, worden vanuit de HBOraad gestimuleerd om gezamenlijk, in samenspraak met het betrokken werkveld, domeincompetenties te ont wikkelen. Voor de graadtoevoegingen Social Work, Economics, Commerce, Business Administration, Communications en NVAO kan domeincompetenties eenmalig beoordelen Laws zijn de eerste versies domeincompetenties gereed. De sector kunstonderwijs had net voordat de informatiebank in het leven werd groepen de domeincompetenties geformuleerd, ook deze zijn inmiddels op de informatiebank geplaatst. De gezamenlijke domeincompetenties per bachelorgraadtoevoeging worden in de digitale informatiebank domeincompetenties opgeslagen en zijn voor ieder via de website van de HBO-raad (www.hbo-raad.nl) te raadplegen. In de informatiebank wordt ook vermeld welke hogescholen deze gezamenlijke standaard hanteren. Door de komst van accreditatie is het namelijk niet langer vanzelfsprekend dat de HBO-raad, ook al is het op vrijwillige basis, interne bindende afspraken maakt en oplegt. Doelstelling en programma van opleidingen worden nu beoordeeld door de NVAO. De geschetste ontwikkeling kan wel door de NVAO en OC&W worden benut voor beperking van de accreditatielasten in die zin dat voorstelbaar is dat de NVAO eenmalig de domeincompetenties beoordeelt op actualiteit en relevantie voor het werkveld, conform de standaarden in het accreditatiekader en dat vervolgens alle aanvragen die deze domeincompetenties hanteren, voor dit aspect positief worden beoordeeld. Een dergelijke aanpak laat de mogelijkheid onverlet dat een hogeschool een eigen set domeincompetenties indient, maar dan zal deze individuele hogeschool uiteraard ook de bewijslast hebben bij de NVAO dat deze door het werkveld worden gesteund. Aangenomen mag worden dat bij grote afwijkingen van de gezamenlijke standaard dit tot problemen gaat leiden. Anders gezegd, het systeem van accreditatie houdt een stimulans in voor hogescholen om op inhoudelijk gebied te blijven samenwerken, maar daarnaast blijft een eigen route open. Uit oogpunt van creativiteit en het volgen van nieuwe ontwikkelingen is dit ook gewenst. Van telkens nieuwe opleidingen naar leerwegen binnen een competentiecataloog Wanneer we de huidige situatie vertalen naar de graadtoevoegingen per bachelordomein, dan komt het erop neer dat een gezamenlijke stam wordt opgespoord en de oude opleidingen te zien zijn als takken op deze stam. De competenties die bij specifieke opleidingen binnen het domein horen, worden ook wel de specifieke domeincompetenties genoemd. Voor de eerste generatie van de informatiebank, kunnen de specifieke domeincompetenties ontleend worden aan de nu bestaande HBO-bacheloropleidingen. Het hanteren van bachelorgraadtoevoegingen biedt evenwel de interessante mogelijkheid om de zaak te kantelen: in plaats van nieuwe ontwikkelingen en specifieke behoeften van branches of regio s te vertalen naar telkens nieuwe opleidingen die voor CROHO-registratie worden ingediend, kan ook gedacht worden aan het samenstellen van flexibele leerwegen, die wel altijd de (algemenere) domeincompetenties moeten omvatten, maar waarvan de specifieke competenties overeengekomen worden met branches, regionaal bedrijfsleven, beroepsverenigingen en dergelijke. Specifieke competentieprofielen die met het georganiseerde bedrijfsleven worden afgesproken, ook al zou het met een beperkt aantal hogescholen zijn, hebben civiel effect en verdienen dan ook opname in de informatiebank domeincompetenties, met vermelding waar deze profielen worden aangeboden. Ten slotte is denkbaar dat met het werkveld een competentiecataloog wordt afgesproken en hogescholen ook studenten een zekere keuzeruimte bieden. In de ICT-sector bijvoorbeeld is het aantal competenties zo groot en gevarieerd, dat er een oneindig aantal beroepsprofielen is op te stellen. Daar komt één bachelorgraadtoevoeging voor (Bachelor of ICT), maar samen met makers en gebruikers van ICT zouden hogescholen gebruik kunnen maken van Frameworks, een competentiecataloog in Nederland voor ICT die beheerd wordt door de stichting EXIN en door zowel onderwijs als bedrijfsleven gewaardeerd wordt. Middels de domeincompetenties behorende bij de graadtoevoeging ICT kan in elk geval vastgelegd worden welke de competenties zijn voordat iemand zich B ICT mag noemen, maar het is evident dat er verder een eindeloos aantal smaken in bestaan. 7

5 Een punt van wezenlijk belang is dat de samenspraak met het betrokken werkveld zelf als proces ook wordt gemoderniseerd. Zo is er binnen het project competent HTNO enerzijds wel een goede slag naar modernisering en competentiegericht maken van de opleidingen gemaakt, maar een poging om er een continu en dynamisch proces van te maken, is nog niet gelukt. Voor zowel de hogescholen als branches/werkveldorganisaties ligt hier voor alle domeinen nog een grote uitdaging. Datzelfde geldt voor mogelijke afspraken over voor het werkveld relevante uitstroomprofielen die op de stam van domeincompetenties kunnen worden geënt. Een belangrijke voorwaarde is in elk geval dat hogescholen, zonder dat dit leidt tot oude situaties van verstarring van opleidingstrajecten, wel collectief aanspreekbaar blijven voor het werkveld om samen tot een meer dynamische procedure te komen van vaststellen van domeincompetenties en profileringen binnen de gebruiksruimte die het nieuwe systeem biedt. Daarvoor is een organisatie van landelijke opleidingsoverleggen die parallel loopt aan de bachelordomeinen essentieel. Voorzover hogescholen en werkveld dat wensen, kunnen daarbinnen vooralsnog ook oude overlegclusters in stand blijven. Naar accreditatie per domein Het sluitstuk van deze ontwikkeling zou kunnen zijn dat er uiteindelijk per domein wordt geaccrediteerd. Het wettelijke CROHO kan in dat geval beperkt worden tot geregistreerde graadtoevoegingen per domein. Specifieke domeincompetenties die horen bij met branches of regionaal bedrijfsleven afgesproken trajecten, worden wel in de informatiebankbank opgenomen, maar leiden niet tot een Hogescholen, overheid en bedrijfsleven moeten oude structuren durven loslaten aparte graadtoevoeging. Wel kan een aanduiding op het diplomasupplement (verplicht per 2005) worden gegeven over het gevolgde uitstroomprofiel. In het diplomasupplement wordt precies aangegeven welk opleidingstraject een afge studeerde heeft gevolgd en over welke competenties een afgestudeerde beschikt. Naast de domeincompetenties worden in het diplomasupplement de competenties opgenomen behorende bij een (of meerdere) specifiek uitstroomprofiel. Uiteraard kunnen branches en bedrijven bij informatie en werving te kennen geven dat men deze uitstroom op prijs stelt. Accreditatie per domein kan op de korte termijn gebaseerd worden op het geaccrediteerd zijn van alle afzonderlijke (bestaande) opleidingen binnen het domein. Op de langere termijn moet het gaan om een met steun van het werkveld ingevoerde competentiecataloog, die ook systematisch wordt onderhouden. De cataloog kan door branches gebruikt worden om samen met hogescholen specifieke trajecten af te spreken en te benoemen. Ook kunnen werkveld en hogescholen afspreken volgens welke keuzeregels studenten ook in staat gesteld kunnen worden om de leerwegen een eigen accent te geven. Veel potentie voor andere vernieuwingen Aan het begin hebben we geschetst welke omgevingsfactoren min of meer vragen om de geschetste ontwikkeling naar het werken met domeincompetenties en een competentiecataloog. Interessant is dat dit niet alleen een antwoord is op de bij aanvang geschetste ontwikkelingen, maar dat als stukjes van een puzzel het werken met domeincompetenties ook goed past bij andere vernieuwingen en ontwikkelingen. Daarvan geven we een aantal voorbeelden, zonder uitputtend te willen zijn: Deze vernieuwing zou goed aansluiten bij de richting waarin de discussie binnen de BVE-sector gaat wat betreft een meer flexibele en dynamische kwalificatiestructuur. Gedacht wordt aan kwalificatieprofielen (breder dan de huidige), daarbinnen uitstroomprofielen (tot 30% van het curriculum) en vrije ruimte (20%). 3 Hoewel de aard van de regelgeving essentieel verschillend is (wettelijk voorgeschreven opleidingsprofielen versus accreditatie van opleidingen), helpt het in elk geval wanneer de richting van denken dezelfde kant opwijst en dat kan nu gaan gebeuren. Regionale inbedding van het hoger beroepsonderwijs: er is een toenemende aandacht voor betere benutting van het hoger beroepsonderwijs voor kenniscirculatie en daarmee ondersteuning van het regionaal bedrijfsleven (profit en non-profit). Het is evident dat bij een grotere flexibiliteit er beter op vragen uit de omgeving kan worden gereageerd. Hogescholen kunnen hun profiel sterker toesnijden op wat in de regio wordt gevraagd. Loopbaangericht opleiden van studenten: in plaats van studenten te laten kiezen uit standaardopleidingen, kan er nu meer ingespeeld worden op ambities en wensen van studenten met betrekking tot hun loopbaan. De kanteling van het model betekent dat een kwalificatiestructuur niet langer een optelsom is van vastgelegde standaardopleidingen, maar een structuur die enerzijds herkenbare domeinen afbakent, maar daarbinnen een aanzienlijke keuzeruimte schept. Hogescholen kunnen, rekening houdend met organiseerbaarheid en het 8

6 in een goed gebruik van de nieuwe mogelijkheden, in het belang van zowel studenten als bedrijven. Er staat voor zowel studenten als bedrijven veel op het spel. De hoofdprijs is het vinden van een goede balans tussen transparantie en herkenbaarheid enerzijds en dynamiek en ruimte voor vraagsturing anderzijds. Zoals geschetst, zouden daarmee vele stukjes uit de huidige onderwijspuzzel mooi op hun plaats vallen. Een overeenstemming op korte termijn tussen OC&W, MKB-Nederland, VNO*NCW, HBO-raad, en NVAO over deze route is daarom van groot belang. & Balans tussen transparantie en herkenbaarheid enerzijds en dynamiek en ruimte voor vraagsturing anderzijds regioaspect, dat vertalen naar loopbaangericht onderwijs, waarbij studenten al tijdens de studie leren om hun weg te vinden en onderwijs en scholing ervaren als steun bij hun Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) en niet als horde (ticket) voor toetreding tot de arbeidsmarkt. 4 De discussie over macrodoelmatigheid kan bij de voorgestelde aanpak zich concentreren op licenties voor domeinen. Zolang opleidingstrajecten zich binnen een domein begeven, hoeft daar niet telkens een aparte accreditatie en registratie voor te worden aangevraagd. Een aandachtspunt daarbij is wel, ook met het oog op de toetreding van private aanbieders, of en onder welke voorwaarden licenties voor een of enkele specifieke opleidingen zonder het gehele domein te bestrijken, ook aan de orde kunnen zijn. Werken met een goed met het werkveld afgestemde competentiecataloog per domein is ook een uitstekend instrument voor de bevordering van een Leven Lang Leren: de cataloog is zowel relevant voor initieel als postinitieel onderwijs. Het postinitieel onderwijs en het privaat onderwijs kunnen daarbij bovendien ook een interessante bron zijn voor updating van de cataloog. EVC (Erkenning van elders Verworven Competenties) wordt uiteraard sterk gediend met een goed ontwikkelde cataloog. Hetzelfde geldt voor toetsontwikkeling. Tot slot: Wij zijn ervan overtuigd dat de geschetste ontwikkeling van gebruik van domeincompetenties zowel een goed antwoord is op veranderingen in beroepen en bedrijven als goed past bij onderwijskundige vernieuwingen. De meest gevoelige snaar is dat niet alleen de overheid, maar ook het georganiseerde bedrijfsleven zekerheid van geheel vaste structuren moet durven los te laten en moet leren werken met ruimere kaders. Als er voldoende eisen worden gesteld aan de kwaliteit en de dynamiek van het overleg tussen hogescholen en werkveld, moet er vertrouwen kunnen zijn Annemarie Knottnerus HBO-raad Chiel Renique VNO*NCW Noten 1 De door de HBO-raad geadviseerde graadtoevoegingen passen binnen de huidige wetgeving. Het heeft overigens de voorkeur van de HBO-raad dat evenals in het wetenschappelijk onderwijs ook de toevoegingen of Science en of Arts gebruikt zouden kunnen worden, waarbij vervolgens middels de domeinaanduiding tot uitdrukking komt dat het een beroepsgerichte opleiding betreft. VNO*NCW vindt de huidige wetgeving op dit punt adequaat en passend bij het binaire karakter van het hoger onderwijs. 2 De informatiebank domeincompetenties wordt gezien als een ontwikkeltraject. Dit houdt in dat procedures en vormvoorschriften gaandeweg verder uitgewerkt zullen worden. Gestart wordt met de graadtoevoegingen zoals geadviseerd door de HBO-raad. Er worden minimale vormafspraken gehanteerd: aangegeven moet worden hoe het werkveld is betrokken bij het totstandkomen van de domeincompetenties en welke geaccrediteerde opleidingen van welke hogescholen de stam ontleend hebben aan de in gezamenlijk overleg opgestelde domeincompetenties. 3 Zie Tijdens verbouwing geopend, COLO, 2004, pag Zeer lezenswaardig in dit verband is de STOAS-publicatie Succesvol innoveren van (beroeps) onderwijs, van Geerligs e.a., juni De auteurs betrekken de stelling dat in de kenniseconomie het onderwijs niet langer op het model van industriële productie gebaseerd kan zijn. Vormen van open leren in interactie met onvoorspelbare contexten dienen volgens de auteurs gecombineerd te worden met meer klassieke vormen van gesloten leren. Het gebruik van een competentiecataloog en vastleggen van domeincompetenties is te zien als een instrument voor combineren van gesloten en open leervormen. 9

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 27438 28 augustus 2015 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 22 augustus 2015, nr. 759965,

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 35337 19 december 2013 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 11 december 2013, nr. 528477,

Nadere informatie

Handreiking aanvraag Toets Nieuwe Opleiding Nederland

Handreiking aanvraag Toets Nieuwe Opleiding Nederland Handreiking aanvraag Toets Nieuwe Opleiding Nederland 17 december 2015 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Wanneer een Toets Nieuwe Opleiding? 4 3 Werkwijze Toets Nieuwe Opleiding 5 4 Aanvraagdossier ten behoeve van

Nadere informatie

Protocol PDG en educatieve minor

Protocol PDG en educatieve minor Protocol PDG en educatieve minor 28 april 2014 Inhoud Protocol voor beoordelingen door de NVAO van de kwaliteit van de afstudeerrichtingen algemeen vormend onderwijs en beroepsgericht onderwijs, het traject

Nadere informatie

Domeincompetenties en Illustraties Law (versie december 2005)

Domeincompetenties en Illustraties Law (versie december 2005) Domeincompetenties en Illustraties Law (versie december 2005) HBO-raad, vereniging van hogescholen (www.hbo-raad.nl) December 2005 Het copyright geldt voor activiteiten met commercieel gebruik. Wanneer

Nadere informatie

Den Haag 28 oktober 2005

Den Haag 28 oktober 2005 Aan de voorzitter en de leden van de Vaste Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Briefnummer 05/13.762/Re/Bo Den Haag

Nadere informatie

DE FLEXIBELE DEELTIJD: MODULAIR MET EXTRA S. NNK 30 mei 2013 Lucie te Lintelo

DE FLEXIBELE DEELTIJD: MODULAIR MET EXTRA S. NNK 30 mei 2013 Lucie te Lintelo DE FLEXIBELE DEELTIJD: MODULAIR MET EXTRA S NNK 30 mei 2013 Lucie te Lintelo 1 INHOUD Een flexibele opleiding: studenten kunnen -binnen bepaalde kaders- eigen keuzes maken in inhoud, tempo en vorm, zodat

Nadere informatie

Onderbouwing Arbeidsmarktrelevantie Ad-opleidingen Een kader voor de uitwerking

Onderbouwing Arbeidsmarktrelevantie Ad-opleidingen Een kader voor de uitwerking Onderbouwing Arbeidsmarktrelevantie Ad-opleidingen Een kader voor de uitwerking Koninklijke vereniging MKB-Nederland Beleid, Onderzoek en Communicatie Delft, 9 januari 2006 Contactpersoon: Ir. G.F.W.C.

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Bladnummer 1 Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Bijlage 4 Preambule 1. Het hbo-kunstvakonderwijs streeft naar een goede afstemming van de opleidingen op de beroepspraktijk

Nadere informatie

Accreditatiekader bestaande opleidingen hoger onderwijs [hbo-bachelor]: uitwerking voor Associate degree-programma s tijdens de pilotfase

Accreditatiekader bestaande opleidingen hoger onderwijs [hbo-bachelor]: uitwerking voor Associate degree-programma s tijdens de pilotfase Accreditatiekader bestaande opleidingen hoger onderwijs [hbo-bachelor]: uitwerking voor Associate degree-programma s tijdens de pilotfase 11 februari 2008 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Accreditatiekader, toegespitst

Nadere informatie

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld

Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Bladnummer 1 Raamconvenant landelijk overleg aansluiting sector kunstonderwijs werkveld Preambule 1. Het hbo-kunstvakonderwijs streeft naar een goede afstemming van de opleidingen op de beroepspraktijk

Nadere informatie

Beoordelingskader en normering onderzoek kwaliteit EVC-procedures in Nederland

Beoordelingskader en normering onderzoek kwaliteit EVC-procedures in Nederland KWALITEITSCODE EVC Beoordelingskader en normering onderzoek kwaliteit EVC-procedures in Nederland CODE 1. DOEL Het doel van EVC is het zichtbaar maken, waarderen en erkennen van individuele competenties.

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

OPSTELLEN EINDKWALIFICATIES OPLEIDING

OPSTELLEN EINDKWALIFICATIES OPLEIDING OPSTELLEN EINDKWALIFICATIES OPLEIDING MARIANNE KOK/HERBERT WOLDBERG/HVA Toelichting bij opt opstelellen van eindkwalificaties van een opleiding bij de HvA 1 Het opleidingsprofiel: De beroepspraktijk draagt

Nadere informatie

BETEKENISVOLLE GRADEN IN HET HOGER ONDERWIJS

BETEKENISVOLLE GRADEN IN HET HOGER ONDERWIJS BETEKENISVOLLE GRADEN IN HET HOGER ONDERWIJS Advies van de Commissie HBO Titulatuur Den Haag 30 maart 2009 1 1. Inleiding In zijn brief van 19 februari 2009 aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal stelde

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

Techniek College Rotterdam

Techniek College Rotterdam Samenwerking Albeda / Zadkine Op weg naar: Techniek College Rotterdam Kwartaallezing 26 november 2015 1 overview: Waarom Techniek College Rotterdam? en de weg tot nu toe. Beleid Focus op Vakmanschap van

Nadere informatie

Focus op Vakmanschap in MBO

Focus op Vakmanschap in MBO Focus op Vakmanschap in MBO Een tussenstand en een vooruitblik Rico Vervoorn beleidsadviseur btg Communicatie en Media MBO Raad Sectoraal overleg onderwijsinstellingen Hoe is het ook alweer begonnen? Februari

Nadere informatie

ERKENNING NIEUWE OPLEIDING VLAANDEREN SJABLOON AANVRAAGDOSSIER AMBTSHALVE GEREGISTREERDE INSTELLINGEN MACRODOELMATIGHEIDSTOETS TOETS NIEUWE OPLEIDING

ERKENNING NIEUWE OPLEIDING VLAANDEREN SJABLOON AANVRAAGDOSSIER AMBTSHALVE GEREGISTREERDE INSTELLINGEN MACRODOELMATIGHEIDSTOETS TOETS NIEUWE OPLEIDING ERKENNING NIEUWE OPLEIDING VLAANDEREN SJABLOON AANVRAAGDOSSIER AMBTSHALVE GEREGISTREERDE INSTELLINGEN MACRODOELMATIGHEIDSTOETS TOETS NIEUWE OPLEIDING Opzet en structuur De sjabloon van het aanvraagdossier

Nadere informatie

HSAO Contourennota Uitstroomprofielen & Onderwijsarrangementen. I. Vooraf

HSAO Contourennota Uitstroomprofielen & Onderwijsarrangementen. I. Vooraf HSAO Contourennota Uitstroomprofielen & Onderwijsarrangementen I. Vooraf In het kader van het Actieplan Professionalisering in de jeugdzorg heeft het HSAO landelijke afspraken gemaakt met het werkveld

Nadere informatie

Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland

Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland Het is aan het beoordelingspanel om te bepalen of deze toelichting relevant is bij de beoordeling van de onderhavige

Nadere informatie

Fontys HR Ambities. Groei door aandacht en uitdaging

Fontys HR Ambities. Groei door aandacht en uitdaging Fontys HR Ambities Groei door aandacht en uitdaging Groei door aandacht en uitdaging Wij staan voor excellent onderwijs en dus het continu verbeteren van het onderwijs. Wij willen dat studenten en medewerkers

Nadere informatie

Van: Werkgroep Beroepsprofiel Bachelor of Engineering. Betreft: Evaluatie Bachelorprofiel Engineering met de techniekhogescholen

Van: Werkgroep Beroepsprofiel Bachelor of Engineering. Betreft: Evaluatie Bachelorprofiel Engineering met de techniekhogescholen Van: Werkgroep Beroepsprofiel Bachelor of Engineering Betreft: Evaluatie Bachelorprofiel Engineering met de techniekhogescholen Den Haag, 24 juni 2011 Beste Collega, Het landelijke beroepsprofiel Bachelor

Nadere informatie

Flexibilisering van het onderwijs aan volwassenen kan alleen door het systeem volledig anders te gaan opzetten en is niet gebaat bij het veranderen

Flexibilisering van het onderwijs aan volwassenen kan alleen door het systeem volledig anders te gaan opzetten en is niet gebaat bij het veranderen 19 JUNI 2014 Flexibilisering van het onderwijs aan volwassenen kan alleen door het systeem volledig anders te gaan opzetten en is niet gebaat bij het veranderen van de bestaande situatie Flexibilisering

Nadere informatie

ICT-onderwijs en -examens

ICT-onderwijs en -examens ICT-onderwijs en -examens 1 Staatssecretaris: voorkeur landelijke IT-examens Opening Efficiency Beurs 25-10-1972 v.d. Velde CEO Bijenkorf Breek, CFO Philips Theo Mulder voorzitter NIVE penningmeester SSI

Nadere informatie

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Naar transparanter hoger onderwijs Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Samenvatting van het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk hoger onderwijs Toegang vanuit [1] Eerste cyclus Tweede

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samenvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur geven aan openbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitend onderstaande samenvatting dan kunt u dat kenbaar maken bij het

Nadere informatie

Standaard masteropleidingen hogescholen (opgesteld door voorzitters sectorale adviescolleges, overgenomen door bestuur HBO-raad 30 maart 2012)

Standaard masteropleidingen hogescholen (opgesteld door voorzitters sectorale adviescolleges, overgenomen door bestuur HBO-raad 30 maart 2012) Bladnummer 1 Standaard masteropleidingen hogescholen (opgesteld door voorzitters sectorale adviescolleges, overgenomen door bestuur HBO-raad 30 maart 2012) 1. Aanleiding: standaard bacheloropleidingen

Nadere informatie

Beoordelingskader Bijzonder (Kwaliteits)Kenmerk Ondernemen

Beoordelingskader Bijzonder (Kwaliteits)Kenmerk Ondernemen Beoordelingskader Bijzonder (Kwaliteits)Kenmerk Ondernemen september 2013 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Beoordeling van het bijzonder kenmerk ondernemen 5 3 Beoordeling standaarden 10 pagina 2 1 Inleiding Vanuit

Nadere informatie

INVOERING BACHELOR-MASTER

INVOERING BACHELOR-MASTER INVOERING BACHELOR-MASTER DE BELANGRIJKSTE FEITEN Expertisegroep BaMa Afdeling Onderwijs Jos Cornelissen Gerard Jeuken Ger Olsder Hans Palings Jan Reinartz Uitgave september 2003 Colofon Titel: Invoering

Nadere informatie

Politieonderwijs & externe kwaliteitszorg op weg naar accreditatie

Politieonderwijs & externe kwaliteitszorg op weg naar accreditatie Politieonderwijs & externe kwaliteitszorg op weg naar accreditatie dr. Steven Van Luchene [VLIR Cel Kwaliteitszorg] op weg naar accreditatie 1. routebeschijving: tno visita e accredita e 2. de meet: generieke

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

LEIDO-ACtief 23 1 2 O K T O B E R 2 0 1 4. Uitgave van de Leido Academy, het thema-netwerk voor Leven Lang Leren. HOGER BEDRIJFSDIPLOMA (HBd)

LEIDO-ACtief 23 1 2 O K T O B E R 2 0 1 4. Uitgave van de Leido Academy, het thema-netwerk voor Leven Lang Leren. HOGER BEDRIJFSDIPLOMA (HBd) LEIDO-ACtief 23 1 2 O K T O B E R 2 0 1 4 Uitgave van de Leido Academy, het thema-netwerk voor Leven Lang Leren HOGER BEDRIJFSDIPLOMA (HBd) DE INVOERING ERVAN PER 1 JANUARI 2015 BIJEENKOMST: Donderdag

Nadere informatie

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan!

Het vmbo van de toekomst. Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Het vmbo van de toekomst Strategische alliantie vmbo-mbo? Succesvol samenwerken kan! Voorstellen Mirjam Bosch, plv. directeur CSV Veenendaal Dennis Heijnens, adviseur bij Actis Advies Programma deelsessie

Nadere informatie

Geachte leden van het College van Bestuur, geachte leden van de Centrale directie,

Geachte leden van het College van Bestuur, geachte leden van de Centrale directie, De Colleges van Bestuur/Centrale directies van de hogescholen Den Haag Ons kenmerk 30 september 2005 PLW/05/76506 Onderwerp Experimenten met korte programma's Bijlage(n) Brief aan Tweede Kamer d.d. 20

Nadere informatie

Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor

Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor Jan des Bouvrie Academie, interior design & styling - hbo bachelor De opleiding interior design & Styling - hbo bachelor Mensen zien hun omgeving steeds meer als een verlengstuk van hun persoonlijkheid.

Nadere informatie

REGELING EN BEOORDELINGSKADER ACCREDITATIE BIJSCHOLINGSPROGRAMMA S GGZ AGOOG

REGELING EN BEOORDELINGSKADER ACCREDITATIE BIJSCHOLINGSPROGRAMMA S GGZ AGOOG REGELING EN BEOORDELINGSKADER ACCREDITATIE BIJSCHOLINGSPROGRAMMA S GGZ AGOOG Lange Voorhout 14 2514 ED Den Haag T (070) 30 66 800 F (070) 30 66 870 I www.hobeon.nl E info@hobeon.nl REGELING EN BEOORDELINGSKADER

Nadere informatie

Arbeidsmarktagenda 21

Arbeidsmarktagenda 21 Arbeidsmarktagenda 21 Topsectoren en de HCA Voor de twee agrarische topsectoren is een Human Capital Agenda opgesteld met als doel, de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt te verbeteren, zowel

Nadere informatie

Concept. Algemene toelichting bij de Accreditatiekaders NOVA

Concept. Algemene toelichting bij de Accreditatiekaders NOVA Versie juli 2013 Concept Algemene toelichting bij de Accreditatiekaders NOVA Algemene toelichting bij de Accreditatiekaders April 2012 0 Inhoud Gebruikte begrippen en afkortingen... 2 Inleiding... 5 Opbouw

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 14 april 2014 Betreft Beroep en opleiding verpleegkundige

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 14 april 2014 Betreft Beroep en opleiding verpleegkundige > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Regeling experimenten herontwerp kwalificatiestructuur mbo 2005-2006

Regeling experimenten herontwerp kwalificatiestructuur mbo 2005-2006 OCenW-Regelingen Bestemd voor: een insteling als bedoeld in artikel 1.1.1, onderdeel b en artikel 1.4.1 van de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB); een instituut als bedoeld in artikel 12.3.8. van de

Nadere informatie

Nieuw accreditatiestelsel: de opleidingsbeoordeling

Nieuw accreditatiestelsel: de opleidingsbeoordeling Wie zijn wij? Patrick van den Bosch Expert Kwaliteitszorg Patrick.vandenbosch@vluhr.be Nieuw accreditatiestelsel: de opleidingsbeoordeling Wouter Teerlinck Expert Kwaliteitszorg Wouter.teerlinck@vluhr.be

Nadere informatie

INHOUD WHITEPAPER KEUZEDELEN

INHOUD WHITEPAPER KEUZEDELEN WHITEPAPER Met ingang van schooljaar 2016-2017 krijgt een mbo-opleiding in het kader van de herziene kwalificatiestructuur niet alleen te maken met basisdelen en profieldelen, maar ook met keuzedelen.

Nadere informatie

Quickscan ICT 2012 samenvatting

Quickscan ICT 2012 samenvatting Quickscan ICT 2012 samenvatting Vraag & aanbod personeel in de ICT sector KBB 2012.25 Curaçao, november 2013 Kenniscentrum Beroepsonderwijs Bedrijfsleven Curaçao kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven

Nadere informatie

Toelatings- en vrijstellingsbeleid Hbo Bachelor Verpleegkunde

Toelatings- en vrijstellingsbeleid Hbo Bachelor Verpleegkunde Toelatings- en vrijstellingsbeleid Hbo Bachelor Verpleegkunde Toelating Hbo-ba Verpleegkunde vs.29.10.2015 Pagina 1 1. Toelatingsbeleid 1.1 Officiële toelatingseisen Als voorwaarde voor toelating tot de

Nadere informatie

Toelatingsvoorwaarden nieuwe profielen

Toelatingsvoorwaarden nieuwe profielen ECONOMIE (ECONOMICS) Accountancy ec of (ec of ) + Accountancy (Associate degree) ec of (ec of ) + Bedrijfs ec of (ec of ) + Bedrijfskunde MER ec of ec of ec of maw of Commerciële Economie (CE) ec of ec

Nadere informatie

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010

Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Drempelloze doorstroommogelijkheden in 3TU-verband in 2010 Toelichting: In het onderstaande overzicht is per technische masteropleiding aangegeven welke bacheloropleidingen drempelloos worden toegelaten.

Nadere informatie

HOGER BEDRIJFSDIPLOMA

HOGER BEDRIJFSDIPLOMA HOGER BEDRIJFSDIPLOMA 7 APRIL 2016 HANS DAALE LEIDO WAT VOORBIJ KAN GAAN KOMEN Doelstellingen van deze bijeenkomst Kaders HBd (wat is een HBd) Recente, relevante ontwikkelingen (nationaal en internationaal)

Nadere informatie

Nederlands Kwalificatieraamwerk Hoger Onderwijs compatibel met het overkoepelende Europese Kwalificatieraamwerk voor de Europese Hogeronderwijsruimte

Nederlands Kwalificatieraamwerk Hoger Onderwijs compatibel met het overkoepelende Europese Kwalificatieraamwerk voor de Europese Hogeronderwijsruimte Nederlands Kwalificatieraamwerk Hoger Onderwijs compatibel met het overkoepelende Europese Kwalificatieraamwerk voor de Europese Hogeronderwijsruimte Zelfcertificeringsdocument Definitieve versie 15 december

Nadere informatie

EVC, vrijstellingen en toelatingsonderzoek. Overeenkomsten en verschillen

EVC, vrijstellingen en toelatingsonderzoek. Overeenkomsten en verschillen EVC, vrijstellingen en toelatingsonderzoek Overeenkomsten en verschillen Colofon Titel: EVC, vrijstellingen en toelatingsonderzoek. Overeenkomsten en verschillen Auteur : Kenniscentrum EVC Versie: 1.1

Nadere informatie

arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo het beeld van het hbo als werkgever onder hoogopgeleide professionals Samenvatting imago-onderzoek

arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo het beeld van het hbo als werkgever onder hoogopgeleide professionals Samenvatting imago-onderzoek arbeidsmarkt- en opleidingsfonds hbo het beeld van het hbo als werkgever onder hoogopgeleide professionals Samenvatting imago-onderzoek Zestor is opgericht door sociale partners in het hbo: onderzoeksvraag

Nadere informatie

Plenair Debat. 34184 Profielen Vmbo

Plenair Debat. 34184 Profielen Vmbo Kamerlid: Straus Fractiecommissie: OCW 34184 Profielen Vmbo Plenair Debat Het vmbo voldoet niet meer aan de eisen van deze tijd. Het sluit niet aan bij het vervolg onderwijs en al helemaal niet bij de

Nadere informatie

Onderwerp: Erkenning HSL afd kunstzinnige therapie door de FVB/NVBT

Onderwerp: Erkenning HSL afd kunstzinnige therapie door de FVB/NVBT Onderwerp: Erkenning HSL afd kunstzinnige therapie door de FVB/NVBT 19 juni 2015 Beste leden van de NVBT, Al sinds 2010 wordt er binnen het bestuur van de FVB en NVBT gesproken over de erkenning van de

Nadere informatie

Stichting Empowerment centre EVC

Stichting Empowerment centre EVC I N V E N T A R I S A T I E 1. Inleiding Een inventarisatie van EVC trajecten voor hoog opgeleide buitenlanders in Nederland 1.1. Aanleiding De Nuffic heeft de erkenning van verworven competenties (EVC)

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2002 2003 28 681 Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek in verband met versnelde invoering toets nieuwe opleiding Nr.

Nadere informatie

Aandacht voor jouw ambitie!

Aandacht voor jouw ambitie! Aandacht voor jouw ambitie! ROC Rivor is hét opleidingscentrum van regio Rivierenland. Wij bieden een breed scala aan opleidingen, cursussen en trainingen voor jongeren en volwassenen. Toch zijn we een

Nadere informatie

COMMISSIE HOGER ONDERWIJS VLAANDEREN

COMMISSIE HOGER ONDERWIJS VLAANDEREN COMMISSIE HOGER ONDERWIJS VLAANDEREN SJABLOON AANVRAAGDOSSIER AMBTSHALVE GEREGISTREERDE INSTELLINGEN MACRODOELMATIGHEIDSTOETS M.H.O. OP TOETS NIEUWE OPLEIDING Opzet en structuur Dit sjabloon met richtlijnen

Nadere informatie

Besluit. College van Bestuur van de Hanzehogeschool Groningen Postbus 30030 9700 RM GRONINGEN

Besluit. College van Bestuur van de Hanzehogeschool Groningen Postbus 30030 9700 RM GRONINGEN College van Bestuur van de Hanzehogeschool Groningen Postbus 30030 9700 RM GRONINGEN Besluit datum 19 januari 2005 onderwerp Definitief besluit accreditatie hbo-bachelor Bouwkunde ons kenmerk NVAO/20050113/CT

Nadere informatie

logoocw De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 20 juni 2005 HO/BL/2005/22876

logoocw De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 20 juni 2005 HO/BL/2005/22876 logoocw De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk 20 juni 2005 HO/BL/2005/22876 Onderwerp Beleidsreactie op het rapport Kort en goed? Verkenning

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Bijlage, Bachelor Opleiding Docent Muziek

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Bijlage, Bachelor Opleiding Docent Muziek ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Bijlage, Bachelor Opleiding Docent Muziek Studiejaar 2013-2014 Algemeen 1. Deze bijlage bij het algemene gedeelte van de Onderwijs- en examenregeling van Codarts is van toepassing

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

DAG VAN DE BEROEPSKOLOM 9 O K TO B E R 20 1 5

DAG VAN DE BEROEPSKOLOM 9 O K TO B E R 20 1 5 DAG VAN DE BEROEPSKOLOM MBO-HBO 9 O K TO B E R 20 1 5 Doelen Kijken wat al goed werkt Nagaan of iets bijdraagt aan de kwaliteit van de aansluiting en doorstroom Aangeven wat kan verder worden uitgewerkt

Nadere informatie

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN

ONTWERP VAN DECREET. betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zitting 2008-2009 25 maart 2009 ONTWERP VAN DECREET betreffende de kwalificatiestructuur AMENDEMENTEN Zie: 2158 (2008-2009) Nr. 1: Ontwerp van decreet 5571 OND 2 AMENDEMENT Nr. 1 Artikel 7 In a), tweede

Nadere informatie

Uw brief van Ons kenmerk Contactpersoon Zoetermeer. HBO/AS/2002/22534 25 juni 2002

Uw brief van Ons kenmerk Contactpersoon Zoetermeer. HBO/AS/2002/22534 25 juni 2002 OC enw Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen Europaweg 4 Postbus 25000 2700 LZ Zoetermeer Telefoon

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag

Samenvatting aanvraag Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing Nieuwe opleiding is): Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing bestaande opleiding Nevenvestiging

Nadere informatie

Actieplan Professionalisering Jeugdzorg: de resultaten

Actieplan Professionalisering Jeugdzorg: de resultaten Actieplan Professionalisering : de resultaten Professionele jeugdzorg met uitstekend opgeleide hulpverleners, een overzichtelijke beroepenstructuur, versterking van de beroepsregistratie, doordachte beroepsethiek

Nadere informatie

www.hbo-engineering.nl Verslag Landelijk overleg Elektrotechniek - Domein HBO-Engineering Datum: 2 november 2012

www.hbo-engineering.nl Verslag Landelijk overleg Elektrotechniek - Domein HBO-Engineering Datum: 2 november 2012 Verslag Landelijk overleg Elektrotechniek - Domein HBO-Engineering Datum: 2 november 2012 Aanwezig: Jeen Postma (Hanzehogeschool Groningen - j.postma@pl.hanze.nl) Jorien Schreuder (Hogeschool van Amsterdam

Nadere informatie

Verslag werkveld bijeenkomst TBK bij FME

Verslag werkveld bijeenkomst TBK bij FME Verslag werkveld bijeenkomst TBK bij FME 23-januari 2014 Aanwezigen: Ronde 1 W. Jouwsma I. Kaufman P.J. van der Klift M.J.A. van Loenhout A.S. Bos H. van Ommeren P. Grootenboer D.J. Verheijden Ronde 2

Nadere informatie

Beoordelingskader Pilot Bijzonder Kenmerk Ondernemen

Beoordelingskader Pilot Bijzonder Kenmerk Ondernemen Beoordelingskader Pilot Bijzonder Kenmerk Ondernemen 22 november 2011 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Beoordeling van het bijzonder kenmerk ondernemen 5 2.1 Uitgangspunten voor de beoordeling van het bijzonder

Nadere informatie

De onderwijs- en examenregeling

De onderwijs- en examenregeling De onderwijs- en examenregeling Algemeen In de onderwijs- en examenregeling (OER) wordt informatie gegeven over het onderwijs van een opleiding of een groep van opleidingen. Heeft de OER betrekking op

Nadere informatie

A. Nadere facultaire invulling van onderstaande artikelen uit de HU-OER 2015-2016

A. Nadere facultaire invulling van onderstaande artikelen uit de HU-OER 2015-2016 10 FACULTAIRE OER: FACULTEIT COMMUNICATIE EN JOURNALISTIEK Vastgesteld door de faculteitsdirecteur op 2 maart 2015 Met nstemming van de facultaire medezeggenschapsraad A. Nadere facultaire invulling van

Nadere informatie

Geachte leden van het College van Bestuur, geachte leden van de Centrale directie,

Geachte leden van het College van Bestuur, geachte leden van de Centrale directie, Den Haag Ons kenmerk 1 juni 2006 PLW/2006/46867 Onderwerp Tweede ronde pilots met Associate-degreeprogramma s Geachte leden van het College van Bestuur, geachte leden van de Centrale directie, Hierbij

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 29 410 Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan 2004 Nr. 32 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 19 september 2005 Binnen de vaste commissie

Nadere informatie

Praktijkervaring een plaats geven in het onderwijs. Karin Kleine

Praktijkervaring een plaats geven in het onderwijs. Karin Kleine Praktijkervaring een plaats geven in het onderwijs Karin Kleine Professionaliseren Opleiding Werkervaring Persoonlijke kenmerken Motivatie/ondernemerschap teamintervisie Leren van en met elkaar Individueel

Nadere informatie

Kwaliteitsborging regionaal ontwikkelde beroepsgerichte keuzevakken vmbo

Kwaliteitsborging regionaal ontwikkelde beroepsgerichte keuzevakken vmbo Kwaliteitsborging regionaal ontwikkelde keuzevakken vmbo Profielen in het vmbo; een nieuw perspectief Vanaf schooljaar 2016-2017 is er een nieuw systeem van profielen in het vmbo. Doel van het nieuwe systeem

Nadere informatie

Toelating en vrijstelling 2011-2012 Toelating tot een van de masteropleidingen

Toelating en vrijstelling 2011-2012 Toelating tot een van de masteropleidingen Commissie voor de examens Toelating en vrijstelling 2011-2012 Toelating tot een van de masteropleidingen Met een afgeronde volledige (CROHO 1 -geregistreerde) hbo- of wo-opleiding 2 bent u toelaatbaar

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Formuleren van de onderwijsdoelen van de bacheloropleidingen aan de UA

Formuleren van de onderwijsdoelen van de bacheloropleidingen aan de UA Formuleren van de onderwijsdoelen van de bacheloropleidingen aan de UA Inleiding Tijdens de eerste studiedag van de BAMA-werkgroep op 10 oktober l.l. werd aan de BAMAcoördinatoren de opdracht gegeven om

Nadere informatie

Medical Imaging/ Radiation Oncology Masteropleiding Haarlem

Medical Imaging/ Radiation Oncology Masteropleiding Haarlem Medical Imaging/ Radiation Oncology Masteropleiding Haarlem Gezondheid, Sport en Welzijn Masteropleiding Medical Imaging/ Radiation Oncology Verschillende studies laten zien dat de druk op de gezondheidszorg

Nadere informatie

1. Interpersoonlijk competent

1. Interpersoonlijk competent 1. Interpersoonlijk competent De docent BVE schept een vriendelijke en coöperatieve sfeer in het contact met deelnemers en tussen deelnemers, en brengt een open communicatie tot stand. De docent BVE geeft

Nadere informatie

NIDAP biedt hogescholen ondersteuning bij het analyseren van de marktkansen voor de verschillende deeltijd en duale bachelor- en masteropleidingen.

NIDAP biedt hogescholen ondersteuning bij het analyseren van de marktkansen voor de verschillende deeltijd en duale bachelor- en masteropleidingen. Audits NIDAP biedt hogescholen ondersteuning bij het analyseren van de marktkansen voor de verschillende deeltijd en duale bachelor- en masteropleidingen. 2 De NIDAP Audit richt zich op deeltijd/duale

Nadere informatie

Samen kiezen voor verrijking

Samen kiezen voor verrijking Samen kiezen voor verrijking Hans Timmerman Senior Beleidsmedewerker VGN Gusta van der Zanden Sectordirecteur Deltion College Marjan Emck Onderwijskundige Summa College Wat gaat er veranderen Uitgangspunten

Nadere informatie

Juristnet opleidingen MBO NICEMOVE Maliebaan 45 3581 CD Utrecht www.mbo-nicemove.nl nicemoveopleidingen.nl

Juristnet opleidingen MBO NICEMOVE Maliebaan 45 3581 CD Utrecht www.mbo-nicemove.nl nicemoveopleidingen.nl Betreft OPLEIDING MBO4 FINANCIEEL JURIDISCH HULPVERLENER OPLEIDING naar de kwalificaties van MBO4 JURIDISCH ADMINISTRATIEF DIENSTVERLENER TOEGEKEND OPLEIDINGSDOMEIN ECONOMIE EN ADMINISTRATIE CREBONUMMER

Nadere informatie

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

HBO en HBO-niveau in het CAM veld

HBO en HBO-niveau in het CAM veld HBO en HBO-niveau in het CAM veld Voorzitter SNRO: Drs. Johan Boogaars 3 oktober 2013. Inleiding Op dit moment worden er door verzekeraars maar ook beroepsverenigingen en koepels stellingen geponeerd en

Nadere informatie

Personeelsbeleidsplan 2003/2004 2007/2008

Personeelsbeleidsplan 2003/2004 2007/2008 Personeelsbeleidsplan 2003/2004 2007/2008 Eisenhowerlaan 59 3844 AS Harderwijk wdu per 004 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 1. Bestuurlijke uitgangspunten 4 2. Integraal personeelsbeleid 5 3. De basis voor

Nadere informatie

2. Opleidingskader voor de opleiding Teamleider Preparatie nafase

2. Opleidingskader voor de opleiding Teamleider Preparatie nafase 2. Opleidingskader voor de opleiding Teamleider Preparatie nafase In het project GROOTER worden onder andere opleidingskaders ontwikkeld voor drie functiegerichte opleidingen voor Bevolkingszorg. In dit

Nadere informatie

Duurzaam leren, werken en innoveren

Duurzaam leren, werken en innoveren Duurzaam leren, werken en innoveren 23 april 2015 Faculteit Bèta Sciences and Technology i.s.m. Metaalunie & FME Agenda Organisatie Faculteit Bèta Sciences & Technology en Onderwijsvisie Kennisdeling Werken,

Nadere informatie

HBO Informatiebijeenkomst

HBO Informatiebijeenkomst Handout HBO Informatiebijeenkomst Colofon Auteurs Rogier de Beijer Stefanie Straeter Eindredactie Ine van Amstel Uitgave juni 2011 Contactinformatie Stichting KTNO Gedempte Gracht 45 5611 DL Eindhoven

Nadere informatie

Als expert aan de slag met loopbaanvelden

Als expert aan de slag met loopbaanvelden P E O P L E I M P R O V E P E R F O R M A N C E Als expert aan de slag met loopbaanvelden www.picompany.biz Als expert aan de slag met loopbaanvelden In de Career Scan wordt het onderdeel over loopbaanvelden

Nadere informatie

Stimulans kwaliteit BPV kinderopvang Amsterdam

Stimulans kwaliteit BPV kinderopvang Amsterdam Stimulans kwaliteit BPV kinderopvang Amsterdam Stimulans kwaliteit BPV kinderopvang Amsterdam Calibris richt zich vanuit haar wettelijke taken en maat schappelijke verantwoordelijkheid op de erkenning

Nadere informatie

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 S AMENVATTI NG Ok t ober2015 Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma

Nadere informatie

Het domeinspecifieke referentiekader professioneel gerichte bacheloropleiding Biomedische laboratoriumtechnologie

Het domeinspecifieke referentiekader professioneel gerichte bacheloropleiding Biomedische laboratoriumtechnologie Uittreksel uit het visitatierapport biomedische laboratoriumtechnologie voedings- en dieetkunde, 15 december 2008 Het domeinspecifieke referentiekader professioneel gerichte bacheloropleiding Biomedische

Nadere informatie

Opleidingsstatuut Bacheloropleiding Automotive Studiejaar 2015 2016. Regeling Externe toezichthouders bij examens

Opleidingsstatuut Bacheloropleiding Automotive Studiejaar 2015 2016. Regeling Externe toezichthouders bij examens Opleidingsstatuut Bacheloropleiding Automotive Studiejaar 2015 2016 Regeling Externe toezichthouders bij examens Inhoudsopgave 1. Positie en benoeming externe toezichthouders... 3 2. Taak externe toezichthouder

Nadere informatie

TOETSINGSKADER INNOVATIEPLANNEN LERARENOPLEIDINGEN HB0 1999-2004

TOETSINGSKADER INNOVATIEPLANNEN LERARENOPLEIDINGEN HB0 1999-2004 TOETSINGSKADER INNOVATIEPLANNEN LERARENOPLEIDINGEN HB0 1999-2004 De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, ingesteld bij wet van 15 mei 1997 (de Wet op de Onderwijsraad). De Raad adviseert,

Nadere informatie

3. Opleidingskader voor de opleiding Informatiecoördinator

3. Opleidingskader voor de opleiding Informatiecoördinator 3. Opleidingskader voor de opleiding Informatiecoördinator In het project GROOTER worden onder andere opleidingskaders ontwikkeld voor drie functiegerichte opleidingen voor Bevolkingszorg. In dit hoofdstuk

Nadere informatie

(versie d.d. 28 september 2005) Protocol toetsing kort programma in de hbo-bacheloropleiding door de NVAO 13 september 2005

(versie d.d. 28 september 2005) Protocol toetsing kort programma in de hbo-bacheloropleiding door de NVAO 13 september 2005 (versie d.d. 28 september 2005) Protocol toetsing kort programma in de hbo-bacheloropleiding door de NVAO 13 september 2005 Parkstraat 28 Postbus 85498 2508 CD Den Haag P.O. Box 85498 2501 CD The Hague

Nadere informatie