Verkenning: taxonomie van milieurelevante maatschappelijke initiatieven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verkenning: taxonomie van milieurelevante maatschappelijke initiatieven"

Transcriptie

1 Verkenning: taxonomie van milieurelevante maatschappelijke initiatieven Rapenburg EV Leiden

2 Datum: 20 februari 2013 Auteurs: mmv: Opdrachtgever: Mattijs Taanman, Rense Bos Janjoost Jullens, Guido Enthoven Ministerie van IenM, Directoraat-Generaal Milieu en Internationaal 2

3 Inhoudsopgave 1: Inleiding 2 Waarom deze taxonomie? 2 Vraagstelling 3 Werkwijze 3 Begeleiding 3 2: Noties vooraf 4 Wat is een maatschappelijk initiatief? 4 Overwegingen bij het opstellen van de taxonomie 5 Inzichten uit de interviews en sessies 6 3: Taxonomie van milieu-relevante maatschappelijke initiatieven 8 4: Nadere duiding van de taxonomie 12 Onderscheidende kenmerken 12 Samenhang en tijdelijkheid in de taxonomie 13 De taxonomie en denken in transities en innovatiesystemen 14 Andere initiatieven, andere beleidsondersteuning? 14 5: Mogelijke vervolgstappen 17 Bijlagen 18 Trends in maatschappelijke initiatieven 18 Geïnterviewden en deelnemers expertmeeting 20 Lijst met initiatieven 20 1

4 1: Inleiding Waarom deze taxonomie? Steeds vaker nemen burgers en bedrijven initiatieven die een bijdrage leveren aan het behalen van publieke doelen. Het Planbureau voor de Leefomgeving spreekt van de energieke samenleving. Het Planbureau signaleert ook dat het milieubeleid de afgelopen decennia op verschillende thema s grote successen heeft gehad. Voorbeelden zijn de aanpak van zure regen, het tegengaan van aantasting van de ozonlaag en het verminderen van het storten van afval 1. Rond andere thema s zoals het klimaatbeleid is het lastiger gebleken om de doelen te bereiken. Het planbureau stelt: de duurzaamheidsopgave is te groot voor overheden alleen. Thema s in het milieubeleid: Klimaatverandering Aantasting ozonlaag Aantasting biodiversiteit / ecosysteemdiensten Luchtverontreiniging Waterverontreiniging Bodemverontreiniging Geluidhinder Geurhinder Lichthinder Het aantal maatschappelijke initiatieven neemt toe (zie verschillende recente rapporten van PBL, WRR, Rob en RMO 2 ; zie voorts de trends in de bijlage van deze verkenning). Er wordt in dit kader gesproken van een doe-democratie, waarin burgers, bedrijven en non-profit organisaties zelf initiatieven initiëren en uitvoeren. Een deel van deze initiatieven heeft rechtstreeks of indirect effect op het milieu. Deze initiatieven kunnen op verschillende manieren relevant zijn voor het milieubeleid. Zij kunnen: 1. Meters maken: direct en significant bijdragen aan het behalen van milieudoelen:; 2. Innovaties ontwikkelen: potentieel op termijn bijdragen aan milieudoelen; 3. Vergroten milieubesef en betrokkenheid: breder oppakken van verantwoordelijkheid door burgers, bedrijven en ngo s. Het begrip maatschappelijk initiatief is een abstract containerbegrip dat vaak ingevuld wordt door te verwijzen naar één of enkele initiatieven. Tussen het abstracte begrip en deze voorbeelden blijft hierdoor een conceptueel gat bestaan. Een taxonomie van maatschappelijke initiatieven kan helpen om dit gat te vullen en door de vele bomen het bos te gaan zien. Een taxonomie biedt een hiërarchische ordening (of classificatie) van maatschappelijke initiatieven in verschillende families en soorten initiatief. In dit verkennende onderzoek wordt een dergelijke taxonomie ontwikkeld. Het ontwikkelde 1 PBL, 2011, de energieke samenleving 2 PBL, 2011, de energieke samenleving; WRR, 2012, vertrouwen in burgers; Rob, 2012, loslaten in vertrouwen; RMO, 2012, mind the trap, reflectie op het Rob advies loslaten in vertrouwen. 2

5 begrippenkader biedt mogelijk handelingsperspectieven voor beleid. Het ministerie van IenM heeft het IMI gevraagd deze verkenning uit te voeren. In dit verkennende onderzoek staat de volgende vraag centraal: Wat is een indeling die inzicht biedt op de omvang en diversiteit van milieurelevante maatschappelijke initiatieven en die aangrijpingspunten biedt voor beleid? Vraagstelling Initiatieven verschillen op vele vlakken van elkaar. Er zijn dus vele indelingen mogelijk, ondermeer afhankelijk van het doel en theoretisch kader. Wat dit rapport beoogt is een indeling te maken die volledig is (waarin alle maatschappelijke initiatieven een plaats hebben), waarbij de categorieën zoveel mogelijk wederzijds uitsluitend zijn en die uit een beperkt aantal categorieën bestaat. Om het onderzoek in te perken is er is gekozen voor een focus op milieurelevante initiatieven. Daar ligt de primaire focus van het Directoraat Generaal Milieu en Internationaal van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu. Werkwijze De indeling is gemaakt op basis van een expertonderzoek. Voor de taxonomie zijn negen ambtenaren, wetenschappers en initiatiefnemers geïnterviewd met de vraag welke indelingen van maatschappelijk initiatief zij maken en op welke soorten het meeste energie zit. Mede op basis van deze resultaten is op 18 december 2012 een workshop gehouden waar een zestal mogelijke indelingen uit naar voren kwam. De indelingen zijn iteratief aangescherpt en getoetst aan een lijst met op diversiteit geselecteerde initiatieven. Deze initiatieven, de geïnterviewden en workshopdeelnemers zijn in de bijlagen terug te vinden. Op basis van de indelingen en voorbeelden is vervolgens in twee slagen en in nauw overleg met de opdrachtgever naar één taxonomie toegewerkt, die naar mening van de auteurscruciale inzichten van de experts en verzamelde indelingen integreert. Ter illustratie is vervolgens een aantal mogelijke toepassingen van deze taxonomie beschreven. Het onderzoek is begeleid door Tiny van der Werff (Unit Strategie van het Directoraat Generaal Milieu en Internationaal) en Harm van der Wal (Directie Communicatie). Begeleiding 3

6 2: Noties vooraf Wat is een maatschappelijk initiatief? In dit rapport richten wij ons alleen op die maatschappelijke initiatieven die een positieve bijdrage leveren aan het milieu. Maatschappelijk initiatief wordt op verschillende manieren gedefinieerd. Het woord initiatief impliceert een vernieuwing. Een initiatief is een eerste stap (van Dale) of het ter hand nemen van iets nieuws (wiktionary). Met maatschappelijk initiatief bedoelen we in dit rapport 3 : een initiatief van en door burgers, bedrijven en/of maatschappelijke organisaties dat een maatschappelijk doel dient. Bovenstaande definitie bevat twee elementen die nadere toelichting behoeven: wat is een initiatief en wanneer dient het een maatschappelijk doel? Een initiatief moet op een bepaalde manier nieuw zijn, dus nog geen mainstream en/of een wezenlijke verandering voor de initiatiefnemers en andere betrokkenen. Sommige maatschappelijke initiatieven zijn absoluut uniek in Nederland door hun schaal of innovativiteit. Denk bijvoorbeeld aan het Urgenda-initiatief wij willen zon. Nog nooit bundelden in Nederland op zo n grote schaal en zonder subsidies burgers hun collectieve inkoopkracht voor zonnecellen. Het opzetten van een buurt energie coöperatie is ook een initiatief. Ondanks dat er al verschillende lokale energiecoöperaties bestaan, betekent dit voor hen immers een grote verandering en zijn lokale energie coöperaties verre van mainstream. Bovendien is het feit dat dit op steeds grotere schaal gebeurt nieuw in Nederland. Een initiatief wordt een maatschappelijk initiatief als er een maatschappelijk doel mee gediend wordt en er dus niet alleen sprake is van eigenbelang. Het verbeteren van het milieu hoeft niet de belangrijkste motivatie achter het initiatief te zijn en is soms niet meer dan een bijeffect. Andere maatschappelijke doelen kunnen een grotere rol spelen in het initiatief, bijvoorbeeld samenhorigheid. Naast maatschappelijke doelen zal ook eigenbelang een rol spelen, zoals financieel rendement of PR. Bij verschillende duurzame ondernemers zijn eigenbelang en maatschappelijk belang volledig vervlochten: geld verdienen én maatschappelijke meerwaarde leveren. Bovenstaande uitleg maakt duidelijk dat er altijd een grijs gebied zal bestaan waarbij het onduidelijk is of er sprake is van vernieuwing en of het maatschappelijk belang wel een wezenlijke motivatie is. De vraag of je dan te maken hebt met een maatschappelijk initiatief vereist in zulke gevallen een individuele afweging die in de praktijk context gebonden en in zekere mate subjectief is. 3 WRR definieert een maatschappelijk initiatief als een burgerinitiatief. In lijn met oa PBL en Rob nemen wij ook bedrijven en maatschappelijke organisaties mee als initiatiefnemers, mits het -zoals het Rob verwoordt- bij bedrijfsinitiatieven ook gaat om het grotere belang en niet alleen het voortbestaan van de onderneming. Dit onderscheidt een maatschappelijk initiatief van een marktinitiatief. 4

7 Om een beeld te schetsen van acties die we als een maatschappelijk initiatief beschouwen: Een groep burgers die samen een buurtenergiemaatschappij opricht (nieuwe eigendomsverhoudingen, deels ideëel gedreven); Een producent van vloerbedekking die zijn producten niet langer verkoopt, maar least en zelf terugneemt om op die manier cradle-to-cradle te werken (vernieuwing, verandering van de core business); Een internationale voedselproducent die alleen nog maar grondstoffen koopt die op duurzaamheid gecertificeerd zijn (nieuwe marktstandaarden, brede impact, deels uit maatschappelijke overwegingen). Acties die in dit onderzoek niet onder de definitie vallen: Een enkele milieubewuste burger die zijn gevel isoleert (een mainstream activiteit); Een producent die betaalt voor de inzameling van verpakkingen die hij op de markt brengt (met de overheid afgesproken verplichting); Een bank die een duurzame beleggingsportefeuille aanbiedt (business-asusual/ geen vernieuwing en geen maatschappelijk doel). Overwegingen bij het opstellen van de taxonomie De taxonomie is opgesteld om de relevantie van initiatieven te helpen bepalen voor het milieubeleid. In de inleiding noemden wij hier al drie typen bijdragen: meters maken, innovaties ontwikkelen en het vergroten van milieubesef en betrokkenheid. Niet alle initiatieven leveren een vergelijkbare bijdrage. Sommige energie-initiatieven zijn bijvoorbeeld uiterst innovatief, maar hebben nog geen directe impact op nationale CO 2 - emissies. Andere vormen van maatschappelijk initiatief tonen dat grote groepen burgers en bedrijven milieubewuster gaan handelen, zonder dat de initiatieven erg innovatief hoeven te zijn. Het is van belang dat een taxonomie recht doet aan deze verschillen. De taxonomie moet toepasbaar zijn voor beleidsmakers. Beleidsmakers werken vaak aan specifieke milieuthema s en de taxonomie moet voor ieder thema te gebruiken zijn. Wanneer je als beleidsmaker staat voor een nieuwe opgave, moet de taxonomie helpen om snel inzichtelijk te maken wat voor initiatieven spelen en de juiste invalshoek te kiezen. Op wat voor soort initiatieven zit veel energie? Hoe relevant zijn zij voor de beleidsopgave? Hebben wij een goed overzicht van de maatschappelijke initiatieven of zien we misschien een belangrijke groep initiatieven over het hoofd? Allemaal vragen die aan de orde komen voordat je kan besluiten of een beleidsinterventie wenselijk is en zo ja, wat voor interventie. Dit vraagt om een taxonomie die herkenbaar is. Die niet te abstract is, maar dicht op de praktijk zit en met duidelijk traceerbare initiatieven per soort. Uiteraard zal een taxonomie ook recht moeten doen aan de algemene beschouwingen die momenteel gegeven worden over maatschappelijk initiatief. 5

8 Inzichten uit de interviews en sessies Een aantal inzichten uit de interviews en sessies was leidend voor de ontwikkeling van de taxonomie. Achter een initiatief zitten meerdere motieven Een initiatief is zelden een one-issue initiatief en is daardoor slecht onder te verdelen naar motief. Bovendien kan elk van de deelnemers aan een initiatief andere motieven hebben. In een survey van duurzame buurtenergie-initiatieven in Engeland gaven respondenten aan welke doelen zij wilden realiseren, waarbij ze konden kiezen uit een lijst met sociale, economische en milieudoelen 4. Gemiddeld selecteerden zij acht (!) verschillende doelen, waarbij het terugdringen van de energierekening het meest genoemd werd, net boven het tegengaan van klimaatverandering. Ook achter ronde tafels rond verschillende grondstoffen (palm olie, hout, suiker, etc.) schuilt een heel palet aan doelen: van lokale arbeidsomstandigheden tot controle over mondiale productketens en het tegengaan van klimaatverandering. Belangrijk om wisselwerking tussen initiatieven in het oog te houden Maatschappelijke initiatieven hebben niet allemaal evenveel milieu-impact. Dat is een belangrijk onderscheid tussen verschillende initiatieven vanuit het milieubeleid gezien, maar niet de enige maatstaf. Het is verleidelijk om je puur af te vragen of bijvoorbeeld alle lokale energie-initiatieven samen qua impact opwegen tegen een groot windpark op zee. De geïnterviewde experts benadrukten echter dat milieu-impact juist een gevolg is van de wisselwerking van verschillende initiatieven: Het is onzeker of buurtenergie-initiatieven een enorme CO 2 -impact krijgen. Op zijn minst stimuleert het innovatie vanuit het bedrijfsleven, wordt een nieuwe manier van denken over het klimaat gemeengoed en worden burgers belanghebbenden bij stevig klimaatbeleid waarmee draagvlak ontstaat voor dure en moeilijke politieke keuzes. En: om de duurzaamheidstransitie naar een versnellingsfase te brengen, moet je innovatieve niches verbinden en goed doorhebben wat de condities zijn waaronder zij zichzelf gaan verspreiden. Tegelijkertijd moet je ook de beweging van het regime belonen en faciliteren. Verschillende initiatieven, verschillende soorten vernieuwing Binnen dit samenspel beïnvloeden initiatieven ieder op hun eigen manier de samenleving. Sommige initiatieven hebben een rechtstreekse invloed op een groot aantal bedrijven en consumenten, zoals het Unilever Sustainable Living Plan, waarin deze marktleider aankondigt in 10 jaar zijn omzet te willen verdubbelen en zijn milieu-impact te halveren. Dit is wereldwijd van grote invloed op toeleveranciers en concurrenten. Er een verschil tussen initiatieven vanuit het bedrijfsleven en vanuit burgers. Burgerinitiatieven zijn vaak meer ideëel en leiden eerder tot organisatorische innovaties (bijvoorbeeld de opkomst van de prosument) dan tot technische innovatie. Zoals een expert het uitlegde: Burgerinitiatieven zijn vaak veel meer ideëel gedreven dan initiatieven vanuit het bedrijfsleven. Zij bieden 4 Grassroots innovation, The UK Community Energy Sector Findings from the 2011 UK survey, research briefing 16, nov

9 burgers handelingsperspectief in mondiale milieuvraagstukken. Bedrijven zijn meer economisch georiënteerd en voor hen is technologische innovatie belangrijker. Ondersteuning als vorm van maatschappelijk initiatief Een maatschappelijk initiatief vindt nooit plaats in een vacuüm. Veel initiatieven krijgen ondersteuning als het gaat om kennis, financiering, lobby, etc. Deze ondersteuning is vaak zelf ook weer een uiting van maatschappelijk initiatief 5. Een voorbeeld is crowdfunding waarmee in 2011 zo n 2,5 miljoen euro is opgehaald in Nederland. Grotendeels rond maatschappelijk georiënteerde projecten en dan met name rond lokaal opgewekte duurzame energie. Dit bedrag groeit snel nu banken en overheid een stapje terug doen 6. In veel gevallen is de overheid ook een belangrijke ondersteuner van initiatieven. Denk aan innovatiesubsidies, ondersteunende wet- en regelgeving en andere maatregelen. In dit rapport laten we de overheid als ondersteuner verder buiten beschouwing, aangezien het hier om initiatieven van burgers, bedrijven en/of maatschappelijke organisaties gaat. Op basis van de voorgaande inzichten over interactie en typen vernieuwing zijn we gaan redeneren in termen van initiatiefnemers en hun rollen in het systeem in plaats van verschillen zoals het type milieuprobleem of de sector waarop initiatieven betrekking hebben. Deze rollen hebben wij zo gedefinieerd dat de drie typen bijdragen aan het milieubeleid genoemd in de inleiding ieder tot hun recht komen. Daarbij hebben wij ook het denken uit transitie- en innovatietheorie benut. 5 Voor een overzicht van initiatieven rond sociale economie en financiering, zie: Avelino, De sociale economie & alternatieve vormen van financiering, Essay , Drift, EUR, FD, Populariteit crowdfunding neemt maar toe, 9 januari

10 3: Taxonomie van milieu-relevante maatschappelijke initiatieven Hieronder staat de taxonomie die wij op grond van ons onderzoek voorstellen. Maatschappelijke initiatieven vallen daarin uiteen in vier families: spelbepalers, pioniers, de brede beweging en ondersteuners. In ieder van deze families vindt men verschillende soorten initiatief. Spelbepalers Grote spelbepalers Nieuwe spelbepalers Innovatieve ondernemers Pioniers Mengvormen Maatschappelijke initiatieven Burgerpioniers Communities De brede beweging Bedrijfsinitiatieven Mengvormen Ondersteuners De spelbepalers: zeer invloedrijke initiatieven. Het gaat hier om initiatieven die zich onderscheiden door hun grote, directe invloed op andere actoren en markten. Ze zijn afkomstig van (inter-)nationale bedrijven, NGO s en samenwerkingsverbanden die een groot 8

11 deel van de markt of achterban vertegenwoordigen. Als zij iets veranderen, brengt dat een hele keten of branche in beweging. Met hun macht en invloed bepalen deze initiatiefnemers het spel. Ze hebben vaak een directe impact op het behalen van milieudoelen (meters maken). Ook dragen ze bij aan milieubesef en een grotere betrokkenheid bij het milieu bij ander bedrijven en burgers, omdat ze de norm stellen. Bijvoorbeeld toen AH inzette op duurzaamheid met het Utz keurmerk, werd (een bepaalde mate van) duurzaamheid voor consumenten de regel (de norm) in plaats van de uitzondering. Er zijn twee soorten spelbepalers: De grote spelbepalers: Initiatieven van de echte marktleiders, zoals de Coca-Cola s AH s, DSM s en Van Gansewinkel s van deze wereld. Marktleiders hebben per definitie grote belangen in de huidige productie- en consumptieketens. Dit betekent dat zij niet altijd de spannendste stappen maken, maar wel enorme impact hebben. Toch zijn er in deze categorie ook initiatieven die zeer ambitieus zijn. Het sustainable living plan van Unilever om de omzet te verdubbelen en gelijktijdig de milieu impact te halveren, maar ook Coca-Cola die een 100% bio-based en recyclebare fles aan het ontwikkelen is en daarmee wereldwijd de markt voor verpakkingsmaterialen grondig gaat veranderen. Marktleiders zullen deze stappen maken wanneer zij beseffen dat verandering op de lange termijn kansrijk en/of noodzakelijk is en bovendien beseffen dat zij de macht hebben als spelbepaler stevige stappen te zetten en daarmee de concurrentie op een achterstand te zetten. De nieuwe spelbepalers: Initiatiefnemers die het spel bepalen binnen kleinere markten (niches) en die initiatieven nemen die grote milieuvoordelen hebben ten opzichte van de mainstream markt. Zij vormen een reëel alternatief en hebben ook de middelen om invloed uit te oefenen op de mainstream markt. Denk aan Greenwheels, Greenchoice, Ecoplaza, Avantium en de OV-fiets. De pioniers: beloftevolle, innovatieve en nog kleine initiatieven. Het gaat hier om het echte pionieren, dus het betreden van nieuwe paden, waarmee zij een belofte voor de toekomst inhouden. Pionieren betekent ook dat het nog onduidelijk is of zij hun belofte echt waar kunnen maken. Of technische innovaties ook economisch en technisch haalbaar zijn. En of sociale innovaties ook een realistisch alternatief vormen voor bestaande dienstverlening en business modellen. Pioniers dragen daarmee nog weinig bij aan kortetermijn milieu-impact en aan een groeiend milieubesef en een grotere betrokkenheid. Het gaat om innovaties die de voorwaarde vormen voor milieu-impact en draagvlak op de langere termijn. Er zijn drie soorten pioniers: Innovatieve ondernemers: business start-ups, innovatieve MKB ers, incubators binnen grote bedrijven en consortia uit het bedrijfsleven die nieuwe producten en diensten ontwikkelen. Het gaat om technisch geavanceerde oplossingen en nieuwe diensten die nog in het R&D stadium, proof of concept of de pilot-fase zitten. Denk aan nieuwe fora voor het delen van je eigen auto, cradle-to-cradle producten, geavanceerde zonnecellen, etc. Het gaat om innovaties die nog niet volledig bewezen en marktrijp zijn. Regelmatig zal daardoor langdurige ondersteuning van bedrijven, private investeerders, overheden of anderen nodig zijn. High tech innovatie in de (chemische) procesindustrie en pharma vereist bijvoorbeeld flinke investeringen die 9

12 niet alleen gedragen kunnen worden door kleine spelers. Innovatieve ondernemingen kunnen uitgroeien tot de nieuwe spelbepalers. Burgerpioniers: burgers die een initiatief nemen dat nog niet eerder is gezien in Nederland. Onder deze categorie burgerpioniers valt bijvoorbeeld Texel Energie, één van de eerste, meest vooruitstrevende en meest succesvolle buurtenergiemaatschappijen. Behalve op energiegebied, zijn er ook veel burgerpioniers rond de zorg, groen en voedsel. Burgerpioniers zijn zelden gericht op technische innovatie, maar pionieren met sociale innovatie. Lokale en vrijwillige initiatieven zullen misschien niet opschalen tot de nieuwe spelbepalers, maar wel een beweging van vele soortgelijke initiatieven inspireren binnen communities. Grootschalig kleinschalig dus 7. Mengvormen: verschillende pioniersinitiatieven zijn niet in te delen in innovatieve ondernemers en burgerpioniers. Denk aan pioniers waarbij de grens vrijwillig/professioneel vervaagt of initiatieven waarbij bedrijven, burgers en maatschappelijke organisaties samen als initiatiefnemer optreden. Een voorbeeld is BoerenBuur waarbij burgers zonnepanelen financieren op boerenbedrijven, of de Markerwadden, waarin Natuurmonumenten een grote rol speelt en dat niet winst gedreven is maar ook niet vrijwillig. De brede beweging: de vele burgers en bedrijven die een steentje willen bijdragen aan een beter milieu. Niet zo vernieuwend als de pioniers en niet zo machtig als de spelbepalers, maar door hun grote aantal hebben initiatieven in de brede beweging een enorm effect op het milieu. Het gaat echt om het volume, om meters te maken, en het breder trekken van milieubesef en betrokkenheid bij het milieu. Initiatieven binnen de brede beweging nemen vaak diensten en producten van pioniers over. Er zijn drie soorten initiatieven in de brede beweging. Communities: milieurelevante burgerinitiatieven. Deze zijn vaak geïnspireerd door de burgerpioniers en zijn er in vele vormen. Er is veel aandacht voor deze groep van initiatieven. Zij drijven vooral op ideële, vrijwillige en lokale inzet van groepen burgers. Het gaat zowel om ad hoc, spontane initiatieven als om initiatieven die een georganiseerde structuur zoals een stichting hebben. Denk aan postzegeltuinen en snippergroen dat door burgers wordt beheerd en aan lokale zon- wind- en duurzame nutsbedrijven, maar ook aan social media groepen rond milieuthema s. Bedrijfsinitiatieven: maatschappelijk betrokken bedrijven die een steentje bijdragen door bijvoorbeeld lokale producten af te nemen, recycling te stimuleren en hun energie te verduurzamen. Denk aan het aanleggen van een binnenvaart terminal in Veghel om CO 2 uitstoot te verminderen, groente abonnementen, energiebesparingstips van energiebedrijven en bedrijven die intensief fietsen en openbaar vervoer gaan stimuleren bij hun werknemers. 7 Rotmans, in het oog van de orkaan,

13 Mengvormen: ook in deze familie van initiatieven vallen weer mengvormen te ontdekken. Zoals initiatieven van zowel bedrijven als burgers en initiatieven van organisaties die niet onder burger of bedrijf vallen. Bijvoorbeeld de Groene gevangenis Veenhuizen waar de gevangenis samenwerkt met publiek-private organisaties en (milieu-)verenigingen. De ondersteuners. Nederland is rijk aan maatschappelijke initiatieven die andere initiatieven ondersteunen. Ondersteuning kan op verschillende vlakken plaatsvinden. Wij onderscheiden de volgende functies: lobby en agendering, regels ontwikkelen, financiering, kennis en competenties, en ondersteuning rond het leggen van verbindingen. De ondersteuners beïnvloeden daarmee indirect de milieu-impact, innovatie en/of vergroten het milieubesef en de betrokkenheid bij het milieu. Vaak (maar niet altijd) ondersteunen deze initiatieven specifiek één van de andere families 8. Vandaar de volgende indeling: Ondersteuning van spelbepalers: deze ondersteunen de machtige initiatieven. Gezien de aard van spelbepalers zitten hierbij meer ondersteuners op vrijwillige standaarden dan bij de andere families. Denk aan convenanten, duurzaamheidsstandaarden, technische standaarden (bijvoorbeeld welke stekkers elektrische voertuigen gebruiken), etc. Voorbeelden van ondersteuners zijn Fairtrade (regels ontwikkelen), SAM, koploper en activistisch aandeelhouder rond duurzame beleggingen en dochter van Robeco (financiering) en De Groene Zaak (Lobby). Ondersteuning van de pioniers: deze ondersteuners richten zich vaak specifiek op burgers of innovatieve ondernemers. Bij veel, vooral technisch innovatieve, pioniers is financiering een lastig punt. Denk aan Stichting Doen, sommige crowdfunding initiatieven en maatschappelijk betrokken business angels (financiering), Urgenda (vaak in de rol van lobby), The Hub (verbinding) en Yes! Delft (verbinding en kennis). Ondersteuning van de brede beweging: ondersteuners die brede groepen burgers en bedrijven benaderen en hen helpen om initiatieven van de grond te krijgen. Voorbeelden zijn: Nederland krijgt nieuwe energie (agendering, regels ontwikkelen), sommige crowd funding initiatieven en initiatieven rond gezamenlijk duurzaam inkopen ( financiering), Youth food movement (agendering), de keurmerkenwijzer van Wakker Dier (kennis, agendering) en Nudge (verbinding). 8 Sommige ondersteunende initiatieven zijn zo belangrijk dat de term ondersteuning hier nauwelijks nog recht aan doet. Een voorbeeld is de Round Table on Sustainable Palm Oil. Inmiddels bestaat RSPO uit meer dan 600 aangesloten bedrijven en NGO s en stelt het normen voor duurzaamheid op internationaal niveau. Zij vullen daarmee een governance gap die overheden tot dusver niet hebben kunnen vullen. De RSPO kan daarom met evenveel recht tot de grote spelbepalers worden gerekend. 11

14 4: Nadere duiding van de taxonomie Zowel om de taxonomie te duiden als om te laten zien hoe zij werkt gaan we hier in op: De kenmerken waarop de taxonomie initiatieven onderverdeelt, inclusief een eerste test; de samenhang tussen de verschillende families en soorten en; hoe je de taxonomie interpreteert vanuit transitie- en innovatiesysteemdenken en; het type beleidsondersteuning bij verschillende soorten initiatief. Onderscheidende kenmerken De taxonomie onderscheidt families van initiatieven op basis van macht en de mate van vernieuwing. Initiatieven met veel macht horen bij de spelbepalers. Door hun macht hebben zij directe milieu-impact en beïnvloeden zij veel burgers, bedrijven en organisaties waardoor het milieubesef en de betrokkenheid bij het milieu toeneemt. Van de overige initiatieven behoren de meest vernieuwende, innovatieve en unieke initiatieven tot de pioniers. De meer wijdverbreide initiatieven dragen bij aan een groeiend milieubesef en een groeiende betrokkenheid bij het milieu en kunnen door hun aantal grote milieu-impact hebben. Deze initiatieven vormen de brede beweging. Daarnaast maakt de taxonomie een onderscheid tussen initiatieven die direct het milieu beïnvloeden door productie en consumptie te veranderen en initiatieven die dit soort veranderingen ondersteunen door bijvoorbeeld financiering te verschaffen of verbindingen te leggen. Met een lijst van maatschappelijke initiatieven 9 is de taxonomie getest. In de bijlage zijn deze initiatieven verder toegelicht. De tabel op de volgende pagina laat zien dat alle initiatieven in de taxonomie passen en er geen lege categorieën overblijven. Dat sommige categorieën beter gevuld zijn kan goed liggen aan de steekproef. De onderscheidende criteria in de taxonomie en de definitie van maatschappelijk initiatief zijn niet altijd hard en vragen soms om een subjectieve inschatting. Daardoor ontstond bij het indelen discussie over de initiatieven met een * in de tabel. Voorbeelden zijn RSPO en Urgenda, waarbij het de vraag is het hier om spelbepalers of slechts ondersteunende initiatieven gaat. Wij denken dat dit eigen is aan de diverse en soms ambigue aard van maatschappelijke initiatieven en dat elke betekenisvolle taxonomie daarom dit soort afwegingen vraagt. 9 De initiatieven zijn geselecteerd op basis van hun diversiteit en voordat de taxonomie werd ontworpen 12

15 Spelbepalers Grote Unilever Sustainable Living Plan RSPO* spelbepalers Green deal Textielservice industrie Nieuwe Urgenda* OV fiets Spelbepalers Pioniers Innovatieve Uit je eigen stad Plantlab BV ondernemers Aquaplenty Bluerise Innofisk New Dutch Roofing Tile De Q box van Qurrent Mengvormen BoerenBuur Markerwadden Landgoed Lekker Leven Burgerpioniers EVA Lanxmeer Crowdfeeding Stichting Duurzaam Texel Brede beweging Communities Organisatie Creatief beheer en de Postzegelpark tuinvrouw van buitenplaats Stadstuin Spangen Energie Coöperatie in Amsterdam West Transition Towns Bedrijfsinitiatieven Nespresso Recycling Mengvormen Green deal gevangenis Veenhuizen Ondersteuners.. van de RSPO* spelbepalers.. van de pioniers Urgenda* The HUB Stichting DOEN! Van de brede SAM Ecoteams beweging DHV Duurzaamheidsstrategie Groene Sint Dream Support Stichting Samenhang en tijdelijkheid in de taxonomie Initiatieven van de spelbepalers beïnvloeden sterk de verwachtingen en het gedrag van de beweging en pioniers. De pioniers vormen een inspiratiebron voor de brede beweging en de spelbepalers. De brede beweging geeft signalen af aan de pioniers en spelbepalers welke vernieuwing gewenst en acceptabel is. In tegenstelling tot een taxonomie uit de biologie, kunnen maatschappelijke initiatieven in de loop van de tijd van soort veranderen. Zo kunnen innovatieve ondernemers uitgroeien tot de nieuwe spelbepalers en kunnen burgerpioniers de voorlopers zijn van een hele beweging van burgerinitiatieven. Bovendien kan een initiatief van nu over een jaar niet meer vernieuwend zijn en dus uit de taxonomie vallen. 13

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014

Kinderopvang in transitie. Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Kinderopvang in transitie Derk Loorbach, Zeist, 27-11-2014 Conclusies Ingrijpende maatschappelijke verandering vraagt aanpassing Transities leiden tot onzekerheid, spanning en afbraak Omgaan met transities

Nadere informatie

Bedrijven in transitie. Dr. Derk Loorbach 13-06-2013

Bedrijven in transitie. Dr. Derk Loorbach 13-06-2013 Bedrijven in transitie Dr. Derk Loorbach 13-06-2013 Kernboodschappen 1. De wereld is in transitie en dat vraagt om radicale koerswijziging 2. Bedrijven zijn in toenemende mate leidend in transities 3.

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Naar een lokaal klimaatbeleid 2.0

Naar een lokaal klimaatbeleid 2.0 Naar een lokaal klimaatbeleid 2.0 Notitie voor noodzaak Donald van den Akker September 2011 Deze notitie is geschreven als onderdeel van een opdracht van AgentschapNL, i.h.k.v. het Innovatieprogramma Klimaatneutrale

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Toelichting onderdelen VANG-programma NVRD themadag 27 november Marc Pruijn Directie Duurzaamheid Van regeerakkoord naar ketens Rutte 2: groene groei, circulaire economie Circulaire

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013

De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 De Energietransitie & Zelforganisatie De rol van burgers & sociaal ondernemers Flor Avelino Workshop@ Energiecafé RMC The Hub 1 juni 2013 www.drift.eur.nl www.transitiepraktijk.nl www.transitionsnetwork.org

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

De Energietransitie van Onderaf

De Energietransitie van Onderaf De Energietransitie van Onderaf Rapportage WP3 - Handelingsperspectieven DEEL 0 Inleiding 1 Auteurs Roelien Attema & Geerte Paradies Uitgegeven voor Titel Versie 1.0 STEM programma Rapportage WP3 Handelingsperspectieven

Nadere informatie

Diensteninnovatie: wat is dat?

Diensteninnovatie: wat is dat? Over de AWT De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) adviseert regering en parlement over beleid voor wetenschap, technologie en innovatie De AWT adviseert gevraagd en ongevraagd.

Nadere informatie

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Winst met Waarde In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Erwin Meijboom Je hebt de stap genomen om deze e-paper te downloaden! Ben je startend ondernemer, wil je je startup gaan ontwikkelen,

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort

GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI 2015 & de werkgemeenschappen in het kort GLOEI = sociale duurzaamheid, van A naar anders. Anders denken, nieuwe wegen bewandelen en nieuwe, niet voor de hand liggende samenwerking tot stand brengen

Nadere informatie

Green Deal Elektrisch vervoer

Green Deal Elektrisch vervoer Green Deal Elektrisch vervoer Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende in haar of zijn hoedanigheid

Nadere informatie

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014

Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 (verschenen in nr. 3, september 2014 Magazine Energie+) Versnelling van de energietransitie met de lokale energiecoöperatie Jurgen van der Heijden, april 2014 Alle gemeenten zien in meer of mindere mate

Nadere informatie

CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015

CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015 CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015 Projectgegevens Opsteller TAJ van Deijzen Versie 2015-1 Status Definitief Datum CO2 verantwoordelijke TAJ van Deijzen 6-8-2015 Directievertegenwoordiger

Nadere informatie

Energie van ons allemaal

Energie van ons allemaal VNO-NCW Themabijeenkomst Energietransitie Michael Fraats Trianel Energie B.V. 28 November 2011 1 Energie van ons allemaal 30-11-2011 2 Energie van ons allemaal is de essentie van Trianel Energie: Gericht

Nadere informatie

Gevestigde belangen in energie en transport innovaties. Prof. dr. Marko Hekkert

Gevestigde belangen in energie en transport innovaties. Prof. dr. Marko Hekkert Copernicus Institute of Sustainable Development Gevestigde belangen in energie en transport innovaties Prof. dr. Marko Hekkert Transitie = institutionele strijd Nieuwe paradigma s Nieuwe wet en regelgeving

Nadere informatie

Vlaams afval- en materialencongres 6 april

Vlaams afval- en materialencongres 6 april Vlaams afval- en materialencongres 6 april Erik de Baedts Directeur NVRD President MWE Board member ISWA Strategisch omgaan met grondstoffen Nederlandse vereniging van gemeenten ogv afvalbeheer & reiniging

Nadere informatie

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren

Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Fiches van Private financieringsbronnen IPO-project Slim financieren Private equity/investeringsfonds Ampere Equity Fonds Aandeelhouders zijn APG, PGGM, Delta Lloyd and Rabobank. Focus op productie duurzame

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015

Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015 Workshop 2 Duurzame landbouw en infrastructuur 5 juni 2015 Organisatie : Stichting Duurzame Ontwikkeling Nederland Suriname Inleider : Trusty Green, Loes Trustfull, directeur Trusty Green Begeleider :

Nadere informatie

Any color so long as it is green

Any color so long as it is green Any color so long as it is green Duurzame mobiliteit op lokaal niveau Richard Smokers Attero Minisymposium, Duurzame mobiliteit, Wijster, 2 Any color so long as it is green Inhoud Uitdagingen Wat valt

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Partnerships. iets over mijn ervaringen toegelicht aan de Roundtable on Sustainable Palm Oil. Reinier de Man. den Haag, 20 januari 2005 Partnerships 1

Partnerships. iets over mijn ervaringen toegelicht aan de Roundtable on Sustainable Palm Oil. Reinier de Man. den Haag, 20 januari 2005 Partnerships 1 Partnerships iets over mijn ervaringen toegelicht aan de Roundtable on Sustainable Palm Oil Reinier de Man den Haag, 20 januari 2005 Partnerships 1 Mijn ervaring met partnerships Sinds 1994 werk ik voor

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Ins en outs Betrokkenheid gemeenten Gemeentelijk Afvalcongres Marc Pruijn, Directie Duurzaamheid, IenM Circulaire economie? 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu 3 Ministerie

Nadere informatie

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers

Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Wat kunnen we in Pijnacker-Nootdorp doen tegen klimaatverandering? Richard Smokers Hoeveel CO 2 -reductie is nodig? doel nieuwe kabinet: in 2020 30% minder CO 2 -uitstoot dan in 1990 UN-IPCC: stabilisatie

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Green Deal Concreet 1.0

Green Deal Concreet 1.0 Green Deal Concreet 1.0 Een groep vooraanstaande bedrijven en brancheorganisaties in de betonketen hebben in 2011 samen met MVO Nederland het MVO Netwerk Beton opgericht. Op 4 oktober 2011 heeft het MVO

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

onderzoek in transitie?

onderzoek in transitie? Transitieonderzoek: onderzoek in transitie? Erik Paredis (UGent) Yves De Weerdt (VITO) Frank Nevens (VITO) Opstartworkshop INTRAP 31 mei 2012, Leuven www.steunpunttrado.be Opbouw 1. De uitdagingen waarvoor

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Nieuwsbrief Energie april 2013

Nieuwsbrief Energie april 2013 b6agina 1 van 6 Nieuwsbrief Energie april 2013 Inhoud Nieuws Duurzame energieveiling van start Nieuwe visie ontwikkeling biogas Algen en zeewier: hoe duurzaam is de productie? Kwaliteitsborging helpt bij

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Van Afval Af transitie-agenda naar een circulaire economie NVRD themadag Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Aanleiding en doel van Van Afval Af Verpakkingenakkoord Circulaire Economie Schuivende

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid

Duurzaamheidsdialoog. Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheidsdialoog Strategisch richten en inrichten van duurzaamheid Duurzaamheid U kunt waarschijnlijk bijna alle woorden relateren aan uw organisatie. Maar welke zijn echt relevant en significant?

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

Duurzaam ondernemen Musea

Duurzaam ondernemen Musea Duurzaam ondernemen Musea Kunst voor bedrijfsvoering Rob van Tilburg Mei 2012 DHV 2012 All rights reserved Alleen voor intern gebruik Welkom en agenda Definitie en duiding duurzaam ondernemen Omgang bedrijven

Nadere informatie

Energie Transitie: traagheid en versnelling

Energie Transitie: traagheid en versnelling twitter.com/janrotmans Energie Transitie: traagheid en versnelling Den Haag, 26 Juni 2014 In welke fase zit energietransitie? Transitie naar Duurzame Energie Pre-development stage Through development stage

Nadere informatie

Circulaire Economie. Jacqueline Cramer Member Amsterdam Economic Board, oud minister van VROM en hoogleraar duurzaamheid

Circulaire Economie. Jacqueline Cramer Member Amsterdam Economic Board, oud minister van VROM en hoogleraar duurzaamheid Circulaire Economie Jacqueline Cramer Member Amsterdam Economic Board, oud minister van VROM en hoogleraar duurzaamheid John Nederstigt Inleider Hoe maken we de MRA Circulair? Jacqueline Cramer Ambassadeur

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Heeft u zicht op de toekomst?!

Heeft u zicht op de toekomst?! 1 Heeft u zicht op de toekomst?! Hoe zit het met de toekomst van uw markt? Wanneer heeft u voor het laatst kritisch gekeken naar uw aannames over de toekomst van uw markten, klanten, toeleveranciers en

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren

Nieuwe retail business modellen. Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Nieuwe retail business modellen Partnervoorstel: ondersteunen en participeren Achtergrond Retail business modellen voor MKB ondernemers in de mode- en woonbranche Is het noodzakelijk? De combinatie voldoende

Nadere informatie

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor

Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor Schoonschip is de meest duurzame drijvende woonwijk van Europa, bestaande uit 46 drijvende huishoudens die een nieuwe standaard definieert voor duurzame stedelijke ontwikkeling in Amsterdam. HET PROJECT

Nadere informatie

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 Circulaire gebiedsontwikkeling Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 Circulaire werkmilieus

Nadere informatie

De Trend van Zelforganisatie de rol van burgers & sociaal ondernemers in transities Dr. Flor Avelino Bouwcampus Duurzaamheid, 27 juni 2012,

De Trend van Zelforganisatie de rol van burgers & sociaal ondernemers in transities Dr. Flor Avelino Bouwcampus Duurzaamheid, 27 juni 2012, De Trend van Zelforganisatie de rol van burgers & sociaal ondernemers in transities Dr. Flor Avelino Bouwcampus Duurzaamheid, 27 juni 2012, Amersfoort www.drift.eur.nl www.transitiepraktijk.nl www.transitionsnetwork.org

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

VERKENNING van de BioBased Economy

VERKENNING van de BioBased Economy VERKENNING van de BioBased Economy Biobased of Biowaste? Vereniging van Ver(s)kenners Martijn Wagener 28-nov-2013 Indeling Introductie Virida! Wat is de Biobased Economy?! Principes: cascadering en raffinage!

Nadere informatie

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht stap 1 Interne & externe analyse Onderzoeksvragen Eindproducten STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP

Nadere informatie

Brancheverduurzamingsplannen: Circulaire economie in de praktijk. Hester Klein Lankhorst

Brancheverduurzamingsplannen: Circulaire economie in de praktijk. Hester Klein Lankhorst Brancheverduurzamingsplannen: Circulaire economie in de praktijk Hester Klein Lankhorst 2 Copyright 2015 KIDV KIDV Opgericht op 1 januari 2013: Raamovereenkomst Verpakkingen 2013 2022. Vermindering milieudruk

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Energie Prestatie Keuring (EPK)

Energie Prestatie Keuring (EPK) Energie Prestatie Keuring (EPK) Energie besparen wordt leuker, makkelijker en eenvoudiger! Stef Strik Barend van Engelenburg 14 januari 2016 ENERGIEBESPARING Waarom werkt(e) het nog niet zo lekker? Geen

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

Energie coöperaties: Hoe en waarom?

Energie coöperaties: Hoe en waarom? Energie coöperaties: Hoe en waarom? Bob Duindam, Woerden Donald van den Akker Wethoudersconferentie, 26-11-2014 Programma Klimaatverbond Nederland Veranderende wereld Transitie Circulaire economie Bestuurlijke

Nadere informatie

Brancheverduurzamingsplannen: Circulaire economie in de praktijk. Karen van de Stadt

Brancheverduurzamingsplannen: Circulaire economie in de praktijk. Karen van de Stadt Brancheverduurzamingsplannen: Circulaire economie in de praktijk Karen van de Stadt KIDV Opgericht op 1 januari 2013: Raamovereenkomst Verpakkingen 2013 2022. Vermindering milieudruk verpakkingsketen.

Nadere informatie

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken DutchSpirit vervaardigt duurzame maatpakken en richt zich op de doorontwikkeling van circulaire stoffen voor werkkleding. Met een vernieuwend businessconcept

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzaam ondernemen 1 Even voorstellen Gijs Duivenvoorde ir, Delft Berenschot Maakindustrie Duurzaamheid Innovatie Normcommissie ISO26000

Nadere informatie

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst:

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: 1 De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: Ondernemingen nemen maatregelen zoals reorganisaties, kostenreducties,

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP

STARTDOCUMENT. 1. De kracht van samenwerking. 2. Waarom een NWP STARTDOCUMENT 1. De kracht van samenwerking Deltalinqs Energy Forum, Havenbedrijf Rotterdam, Havenbedrijf Amsterdam, Havenbedrijf Eemsmond, Energy Valley, Stichting Zero Emissie Busvervoer, RAI Platform

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

AMBITIES HOLLAND FINTECH

AMBITIES HOLLAND FINTECH AMBITIES HOLLAND FINTECH 1 infrastructuur Holland FinTech streeft naar het creëren van transparantere, toegankelijke (digitale) financiële diensten en financiële van het allerbeste niveau door middel van

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

B-088 Green Deal Haalbaarheidsstudie Nationaal Fonds Energiebesparing

B-088 Green Deal Haalbaarheidsstudie Nationaal Fonds Energiebesparing B-088 Green Deal Haalbaarheidsstudie Nationaal Fonds Energiebesparing Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Minister van Binnenlandse

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Duurzame Dialogen. over people, planet, profit

Duurzame Dialogen. over people, planet, profit Duurzame Dialogen over people, planet, profit Sinds 2013 organiseert Delta Lloyd een serie dialogen over duurzaamheid. We willen daarmee inzicht krijgen in actuele ontwikkelingen en trends en tegelijkertijd

Nadere informatie

Sterker, Slimmer, Schoner

Sterker, Slimmer, Schoner Sterker, Slimmer, Schoner D66 visie op duurzaamheid en groei C100 01-11-2014 Stientje van Veldhoven Groene genen Van Mierlo Terlouw Club van Rome Richtingwijzer: streef naar een duurzame en harmonieuze

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Stand: september 2015 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI NORD (hierna: ALDI).

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Inkoop in Verbinding. Duurzaam verbinden van business en mensen

Inkoop in Verbinding. Duurzaam verbinden van business en mensen Inkoop in Verbinding Duurzaam verbinden van business en mensen Bijdrage van Prof.dr. Annemieke Roobeek Hoogleraar Strategie en Transformatiemanagement, Business Universiteit Nyenrode, Oprichter/directeur

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Verpakking en voedselverspilling

Verpakking en voedselverspilling Verpakking en voedselverspilling Presentatie NVVL Hester Klein Lankhorst, directeur In deze presentatie Een korte introductie: Kennisinstituut Duurzaam Verpakken (KIDV). Welke kennis vraagt optimaliseren

Nadere informatie