Cannabis als geneesmiddel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cannabis als geneesmiddel"

Transcriptie

1 Cannabis als geneesmiddel Cannabis als geneesmiddel door dr. Lilian Vermeer, wetenschapsjournalist Deze Chemische Feitelijkheid is geschreven in samenwerking met dr. Jos Lange, Pharmacochemical Project Leader, Solvay Pharmaceuticals, C. J. van Houtenlaan 36, 1381 CP Weesp, tel , 1. Inleiding De plant Cannabis sativa Marihuana en hasj Effecten van het gebruik van cannabis Samenstelling Invloed teeltcondities De cannabinoïde receptoren Agonisten en antagonisten Cannabis als medicijn Multiple sclerose Misselijkheid en braken bij chemotherapie en radiotherapie Misselijkheid en braken bij combinatietherapie HIV/AIDS Chronische (neurogene) pijn Neurologische bewegingsstoornissen (o.a. Gilles de la Tourette) Anorexie en cachexie ten gevolge van kanker en AIDS Toedieningsvormen Wetgeving: cannabis als medicijn Wetswijziging Indicaties met redelijke kans op effect Literatuur en websites Chemische Feitelijkheden is een uitgave van ten Hagen & Stam bv in samenwerking met de Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging.

2

3 Cannabis als geneesmiddel Inleiding Het gebruik van cannabis als genotmiddel is wijdverbreid. Echter een van de oudste toepassingen van cannabis, namelijk als geneesmiddel, is veel minder bekend. Cannabis sativa (Hennep) is een van de oudste gecultiveerde planten, die zo n 5000 jaar geleden al bekend was in China. De Chinezen kweekten de plant voor de vezels en de olie in de zaden. De eerste vermelding van medisch gebruik komt van de Chinese keizer Shen- Nung in 2723 v.c. In de middeleeuwen was hennep in Europa economisch gezien van onschatbare waarde. Hennepvezel werd onder meer gebruikt voor kleding, touwen en zeilen in de scheepvaart en visnetten. Hennep was echter ook een veelgebruikt medicijn. Van recreatief gebruik van cannabis in West-Europa is pas sprake in de 19 e eeuw met een sterke toename in de jaren zestig van de vorige eeuw. Tot ca waren verdovende middelen niet gereguleerd. In 1925 kwam er onder druk van diverse landen een verbod op cannabis via de Geneefse conventie. In Nederland kwam cannabis in 1928 op lijst II (softdrugs) van de Opiumwet. Het bleef echter tot en met 1958 een officieel geneesmiddel, onder de naam Extractum Cannabis indicae. Cannabis sativa kwam tot 1937 op de Amerikaanse lijst van geneesmiddelen voor. Echter, aangezien in de loop der jaren steeds betere alternatieven als geneesmiddel ontwikkeld werden, daalde het gebruik aanzienlijk. Sinds enkele jaren staat het gebruik van cannabis als geneesmiddel opnieuw in de belangstelling, aangezien er veel positieve resultaten mee worden geboekt bij o.a. multiple sclerose (MS), eetlustproblemen, bijwerkingen van chemotherapie, pijnbestrijding en reumatische aandoeningen. Deze Chemische Feitelijkheid geeft een toelichting op de samenstelling en werking van de actieve bestanddelen uit cannabis. Vervolgens een overzicht van ziekten waarbij het gebruik van cannabis lijkt te leiden tot verlichting en vermindering van de symptomen. Tot slot een samenvatting van de stand van zaken met betrekking tot wetgeving over legalisering van medicinaal gebruik van cannabis.

4 209 4 Cannabis als geneesmiddel CH 3 OH O CH 3 delta-9-thc Figuur 1. Tetrahydrocannabinol (THC) is het belangrijkste werkzame bestanddeel uit de cannabisplant. 2. De plant Cannabis sativa Cannabis sativa L. is een eenjarige tweehuizige plant. In de vrouwelijke bloemtoppen bevindt zich de hoogste concentratie cannabinoïden, waaronder delta-9-tetrahydrocannabinol (THC) (zie Figuur 1). In afnemende concentratie komt THC voor in de bladeren, de stengels en de zaden. Het THC-gehalte is een maat voor de psycho-actieve sterkte van cannabis. 2.1 Marihuana en hasj Door de toppen van de vrouwelijke bloemen te drogen en vervolgens te verkruimelen wordt marihuana verkregen, ook wel weed of wiet genoemd. Hasj wordt verkregen door de hars die de bladeren en bloemen afscheiden tot blokken of plakjes te persen. Met name het gedroogde kruid de marihuana is geschikt om geneesmiddelen van te maken. Marihuana is na alcohol en tabak het meest gebruikte genotmiddel ter wereld. Van alle illegale drugs is het de meest gebruikte. Het wordt vrijwel altijd gerookt als stickie, ook wel joint genoemd. Gebruikers draaien meestal stickies van een mengsel van tabak en kruimels hasj of wiet. 45 Chemische Feitelijkheden augustus 2004

5 Cannabis als geneesmiddel Effecten van het gebruik van cannabis Psychisch De belangrijkste psychische effecten zijn: versterking van de emotionele toestand waarin de gebruiker op dat moment verkeert; gevoel van euforie; ontspannenheid; hongerigheid; grotere gevoeligheid voor gewaarwordingen als kleuren en muziek. Negatieve effecten kunnen zijn: verminderd presteren bij ingewikkelde mentale taken die aandacht, geheugen en beheersing van motoriek vereisen; versterking negatieve stemming; slapeloosheid, rusteloosheid; psychotische reacties zoals hallucinaties en wanen; bij mensen met aanleg voor schizofrenie: uitlokking eerste episode van deze ziekte. Lichamelijk De belangrijkste lichamelijke effecten zijn: versnelling van de hartslag (tachycardie), meestal verdwijnt dit effect snel; daling van de oogboldruk; verandering in de bloeddruk; verslapping van de spieren; een droge mond; lichte afname darmperistaltiek, leidt niet tot ernstige constipatie; verwijding van de luchtwegen, waarbij cannabis de ademhaling niet onderdrukt, zoals alcohol en opiaten dat wel doen; gevoelens van warmte en koude in handen en voeten. Deze effecten zijn allemaal tijdelijk van aard en zijn enkele uren na gebruik weer verdwenen.

6 209 6 Cannabis als geneesmiddel CH 3 CH OH OH H 2 C HO CH 3 a O CH 3 b Figuur 2. Structuurformules van cannabidiol (a) en cannabinol (b). 3. Samenstelling In de jaren zestig van de 20 e eeuw lukte het om de stof THC uit de hennepplant te isoleren. Snel hierna volgde de isolatie en karakterisering van vele andere stoffen uit de hennepplant. Er zijn nu ongeveer 420 verbindingen bekend. Ongeveer 66 hiervan zijn unieke cannabinoïden. Naast THC zijn delta-8-thc (minder werkzaam dan delta-9- THC en in kleinere hoeveelheden aanwezig), cannabidiol (CBD: een niet-psycho-actieve verbinding) en cannabinol (CBN) belangrijke verbindingen (zie Figuur 2). In de plant komen de cannabinoïden vooral in hun zure, inactieve vorm voor. De decarboxylering naar de actieve fenolische vorm, gebeurt door verhitting of onder alkalische omstandigheden (zie Figuur 3) OH OH COOH O CH 3 O CH 3 THC-zuur (A) THC-zuur (B) COOH CH 3 T T OH O CH 3 THC Figuur 3. Inactieve vormen, THC-zuur (A) en THC-zuur (B), worden bij verhitting gedecarboxyleerd waarbij ze overgaan in de actieve, fenolische vorm: THC. 45 Chemische Feitelijkheden augustus 2004

7 Cannabis als geneesmiddel Invloed teeltcondities De samenstelling van cannabis is afhankelijk van teeltcondities en plantvariëteiten In de loop van de afgelopen eeuw is een enorme verscheidenheid ontstaan aan variëteiten van de cannabisplant. Daardoor is ook de concentratie van allerlei stoffen in de plant veranderd. Zo is de concentratie THC de laatste jaren toegenomen. Nederlandse wiet bevat tegenwoordig zo n 15% THC (2001/2002) tegen 9% twee jaar daarvoor. Nederhasj bevat zo n 33% THC (2001/2002) tegen 21% twee jaar geleden. Buitenlandse hasj en wiet bevatten minder THC. De sterkte van cannabis hangt verder af van het type product, het seizoen, de kwaliteit van de zaden, genetische factoren, de kweekmethode en -omstandigheden. Tijdens het bewaren wordt een deel van de THC omgezet in een minder actieve stof, cannabinol. 4. De cannabinoïde receptoren Omstreeks 1990 werden in het menselijk lichaam twee natuurlijke receptoren (cannabinoïde receptoren, CB1 en CB2) ontdekt en gekloneerd, waarop de cannabinoïden uit de cannabisplant aangrijpen. Deze receptoren behoren tot de grote familie van de zogenaamde G-eiwit gekoppelde receptoren (GPCR s), waartoe ook andere belangrijke receptoren, zoals de serotonine (5-HT) en dopamine (D) receptoren, behoren. Dit zijn receptoreiwitten die wanneer er een specifieke stof aan bindt een subtiele verandering ondergaan die uiteindelijk een bepaalde farmacologische respons veroorzaken (zie Figuur 4). De aminozuurvolgorde van CB1- en CB2-receptoren is deels verschillend; er is ongeveer 44% homologie. De meeste cannabinoïden binden aan beide receptoren, maar er bestaan ook selectieve stoffen die maar aan één van beide receptoren binden. CB1-receptoren komen vooral in de hersenen (zie Figuur 5) voor; met name in de hippocampus en de basale ganglia, maar ook in perifere organen zoals de testis, het oog en het gastrointestinale systeem.

8 209 8 Cannabis als geneesmiddel Figuur 4. Cannabinoïde receptoren zijn ingebed in de celmembraan, waar zij gekoppeld zijn aan G-eiwitten (G) en het enzym adenylcyclase (AC). Door binding van een agonist (bijvoorbeeld THC) aan de receptor, vermindert de werking van AC. De productie van camp vermindert daardoor evenals de cellulaire activiteiten die afhankelijk zijn van camp: opening van kalium (K + ) kanalen en sluiting van calcium (Ca 2+ ) kanalen, waardoor de afgifte van neurotransmitters vermindert. Hippocampus (ook wel emotionele hersenen genoemd): speelt een rol in het geheugen in het algemeen, en specifiek in het geheugen voor stress-situaties. Cerebellum: belangrijk bij houding, balans en coördinatie van beweging Basale ganglia: structuren in de hersenen die betrokken zijn bij beweging en cognitieve functies (waarneming, taal en denken) Figuur 5. Verschillende hersengebieden waar cannabinoïde receptoren voorkomen. 45 Chemische Feitelijkheden augustus 2004

9 Cannabis als geneesmiddel CB2-receptoren komen met name voor in perifeer weefsel, waaronder cellen van het immuunsysteem in de milt, perifere zenuwuiteinden en beenmerg. Zij spelen waarschijnlijk een rol bij de immuunresponsregulatie. Er zijn farmacologische aanwijzingen dat er wellicht meer cannabinoïde receptor subtypen bestaan. Er is namelijk een aantal stoffen gevonden die niet aangrijpen op CB1- en CB2-receptoren, maar wel cannabinoïde effecten vertonen (zie Tabel 1). 4.1 Agonisten en antagonisten Na de ontdekking van cannabinoïde receptoren, identificeerden onderzoekers ook een aantal endogene cannabinoïde liganden (endocannabinoïden). Dit zijn chemische stoffen die in het menselijk lichaam van nature voorkomen en aangrijpen op cannabinoïde receptoren. Anandamide (zie Figuur 6) was het eerste endogene ligand dat werd ontdekt. De fysiologische rol van anandamide is niet volledig bekend, maar toediening van anandamide geeft dezelfde farmacologische effecten als klassieke cannabinoïden zoals THC. Anandamide is een onverzadigd vetzuuramide, afgeleid van arachidonzuur. Het heeft een affiniteit voor zowel de CB1-receptor als de CB2-receptor. Het desactiverende enzym FAAH (fatty acid amide hydrolase) breekt anandamide af tot arachidonzuur en ethanolamine, zodat het stimulerende effect van anandamide op de CB-receptoren stopt. De ontdekking van anandamide leidde tot de ontdekking van andere endocannabinoïden en een serie CB-agonisten en -antagonisten. Een agonist is een stof (bijvoorbeeld THC) die een farmacologisch effect induceert na binding aan een specifieke receptor (bijvoorbeeld een O N H OH Figuur 6. Structuurformule van anandamide.

10 Cannabis als geneesmiddel Tabel 1: Cannabinoïde receptor agonisten en antagonisten Klasse Ligand Selectiviteit voor welke receptor? Agonisten endogeen anandamide CB1 en CB2 2-arachidonyl-glycerol (2-AG) CB1 en CB2 noladin ether CB1 virodhamine CB2 klassieke cannabinoïden delta-9-thc (dronabinol) CB1 en CB2 delta-8-thc CB1 en CB2 cannabinol (CBN) CB1 en CB2 cannabidiol (CBD) lage bindingsaffiniteit HU-308 CB2 JWH-133 CB2 dexanabinol (HU-211) geen binding aan CB1/CB2 HU-210 CB1 en CB2 nabilon CB1 en CB2 niet-klassieke cannabinoïden CP CB1 en CB2 aminoalkylindolen R(+)WIN55,212-2 CB1 en CB2 JWH-015 CB2 Antagonisten rimonabant (SR A) CB1 SLV319 CB1 SR CB2 CB-receptor). Een antagonist kan de werking blokkeren van een specifieke receptor (zo blokkeert de synthetische stof rimonabant werking van de CB1-receptor, zie Tabel 1). 5. Cannabis als medicijn Bij een aantal ziekten en symptomen is gebleken dat cannabis voor verlichting en vermindering van de symptomen kan zorgen (=palliatieve behandeling). Dit is onder andere in farmacologisch dieronderzoek aangetoond, maar ook diverse ervaringen van patiënten laten dit zien. Het dieronderzoek is echter niet zomaar te vertalen naar mensen. In dieren is 45 Chemische Feitelijkheden augustus 2004

11 Cannabis als geneesmiddel kortdurend met hoge doses gewerkt, terwijl mensen meestal langdurig lagere doses gebruiken. Er is vaak een geïsoleerd cannabinoïd gebruikt in plaats van het gehele cannabisextract. Daarnaast is de chemische samenstelling van de gebruikte cannabis variabel. De ervaring van sommige patiënten is dat de werking van cannabis effectiever is dan een vergelijkbare hoeveelheid zuivere THC. Er zijn speculaties dat bestanddelen uit cannabis, zoals CBD, een invloed (entourage effect) zouden hebben op bepaalde werkingen van THC. Uitgebreid klinisch onderzoek zal dus noodzakelijk zijn om daadwerkelijk het effect van het gebruik van (gestandaardiseerde vormen van) cannabis aan te tonen. In de hierna behandelde ziektes en symptomen is er een redelijke kans op effect. 5.1 Multiple Sclerose (MS) Multiple Sclerose (MS) is een autoimmuun ontstekingsziekte van het centrale zenuwstelsel. Bij MS is de isolerende laag van bepaalde zenuwen in het centraal zenuwstelsel, de myelineschede, aangetast door ontstekingen. Een goede geleiding van zenuwsignalen is dan niet meer mogelijk. Symptomen zijn onder andere spierstijfheid, spasticiteit, spiertrillingen, vermoeidheid, problemen met houding en balans, pijn en incontinentie. Onderdrukking of vermindering van symptomen zoals spierspasmen en pijn is lastig gebleken. De huidige geneesmiddelen hiervoor hebben veel bijwerkingen, zoals hallucinaties, lage bloeddruk, angst, misselijkheid. Uit dierproeven is voldoende gebleken dat cannabis een gunstige werking heeft op de spasticiteit bij zowel MS als ruggenmergschade (via een CB1- en CB2-receptor gemedieerd mechanisme). Onderzoek in de mens (klinisch onderzoek) heeft nog onvoldoende bewijs geleverd van het effect van cannabis. De uitgevoerde studies waren tot nog toe erg kleinschalig (meestal niet meer dan 13 patiënten) en zijn meestal uitgevoerd met alleen een gezuiverd cannabinoïd, in plaats van een compleet extract van cannabis. Ook de toedieningsvorm kan de werkzaamheid beïnvloeden. Vervolgstudies zouden zich dus moeten richten op grotere aantallen patiënten, verschillende toedieningsvormen en het testen van het verschil tussen cannabis-extract en afzonderlijke cannabinoïden.

12 Cannabis als geneesmiddel 5.2 Misselijkheid en braken bij chemotherapie en radiotherapie Jonge kankerpatiënten rapporteerden dat het roken van marihuana de misselijkheid en het overgeven (emesis) veroorzaakt door chemotherapie verminderde. Kanker wordt, naast een operatieve behandeling, meestal behandeld met chemotherapie en bestraling (radiotherapie). Bijwerkingen van chemo- en radiotherapie zijn vaak misselijkheid en braken. Uit enkele dieronderzoeken bleek dat cannabinoïden in staat zijn om emesis te voorkomen. Emesis zou dus via de CB-receptoren gereguleerd kunnen zijn. Een niet-psychotroop cannabinoïd HU-211 (geen affiniteit voor CB1 of CB2) blijkt echter ook emesis te kunnen tegengaan. Het is tot nu toe nog niet precies duidelijk hoe de endocannabinoïden ingrijpen op emesis. Uit de vele klinische onderzoeken is gebleken dat THC en een aantal synthetische analoga (vooral nabilon) bruikbare anti-emetica zijn om misselijkheid en overgeven te voorkomen bij sommige patiënten die chemotherapie ondergaan. Ze waren effectiever dan de tot dan toe gebruikelijke anti-emesis middelen. Echter, de later geïntroduceerde selectieve 5-HT 3 receptor antagonisten (zoals ondansetron) lijken beter te werken en vertonen niet de cannabis-gerelateerde bijwerkingen. Tot nog toe zijn er geen onderzoeken uitgevoerd die de effectiviteit van ondansetron vergelijken met cannabinoïden bij emesis. 5.3 Misselijkheid en braken bij combinatietherapie bij HIV/AIDS Wat betreft de anti-emetische werking van cannabis heeft het onderzoek zich vooral geconcentreerd op kankerpatiënten. Ook HIV-patiënten blijken baat te hebben bij cannabis tegen misselijkheid zoals bleek uit beperkte klinische onderzoeken en afzonderlijke gevallen. Sinds 1996 is er een verbeterde behandeling beschikbaar voor HIVpatiënten, de zogenaamde combinatietherapie, die de ontwikkeling van HIV remt en de weerstand langer op een hoger niveau houdt. Bij de combinatietherapie worden meerdere middelen, meestal drie tegelijk, toegepast. Ernstige bijwerkingen zijn misselijkheid, braken en pijn. Vooral voor patiënten die geen baat hebben bij de huidige antiemetica is cannabis mogelijk een geschikt alternatief. 45 Chemische Feitelijkheden augustus 2004

13 Cannabis als geneesmiddel Chronische (neurogene) pijn Er wordt vaak onderscheid gemaakt tussen acute pijn (bijvoorbeeld bij een verwonding en de bijkomende ontsteking), chronische pijn (bijvoorbeeld bij reuma) en pijn in de terminale fase. Hoewel er voor de meeste soorten pijn wel een behandeling is, is deze niet altijd even effectief. Bij sommige ziekten is de pijn zo hevig dat zelfs zeer hoge doseringen van pijnstillende middelen de pijn niet kunnen onderdrukken. Voorbeelden zijn chronische pijn bij ziekten als kanker of MS en neuropathische pijn veroorzaakt door een stoornis in de geleiding van signalen in het zenuwstelsel of door beschadigingen ten gevolge van therapie (operatie of chemotherapie). Uit allerlei dierstudies is gebleken dat cannabinoïden een effectieve pijnstillende werking hebben. Bij pijnstimulatie wordt anandamide aangemaakt. De pijnstillende werking van anandamide (in een diermodel) kan teniet gedaan worden door rimonabant, een selectieve CB1-receptor antagonist. De CB1-receptor zou dus een rol kunnen spelen bij pijnonderdrukking. Maar er zijn ook aanwijzingen dat de CB2-receptor een rol speelt, met name bij neuropathische pijn. Uit een aantal klinische studies blijkt dat patiënten met MS en trigeminus neuralgia (neuropathische pijn) baat kunnen hebben bij cannabis. Er is echter verder klinisch onderzoek nodig om de hogere effectiviteit van cannabis te bepalen t.o.v. de gebruikelijke pijnstillende middelen. 5.5 Neurologische bewegingsstoornissen (o.a. Gilles de la Tourette) Het syndroom van Gilles de la Tourette wordt gekenmerkt door het optreden van ongecontroleerde bewegingstics (= motorische tics), bijvoorbeeld schudden met het hoofd of ledematen en geluidstics (= vocale of verbale tics). De kenmerkende tics worden veroorzaakt door onwillekeurige spierbewegingen en zijn moeilijk of niet te onderdrukken. In klinische studies is het gebruik van cannabis bij het Tourette syndroom recent onderzocht. Veel patiënten voelden een bescheiden verbetering en anderen een aanzienlijke verbetering tot een volledige spiercontrole. Het lijkt er dus op dat het endocannabinoïde systeem gerelateerd is

14 Cannabis als geneesmiddel aan de verstoorde functies bij het Tourette syndroom. Het precieze werkingsmechanisme is echter nog onduidelijk. 5.6 Anorexie en cachexie ten gevolge van kanker en AIDS Bij patiënten met kanker en gevorderde AIDS komt de combinatie van verlies van eetlust (anorexie) en sterke vermagering (cachexie) voor. De standaardtherapieën hiervoor zijn weinig succesvol. Cannabis heeft een eetlustbevorderend effect. Zo bevorderde het gebruik van dronabinol (een synthetische vorm van THC in capsulevorm) in een klinisch onderzoek de eetlust. Anandamide blijkt ook de eetlust te bevorderen via een CB1-gerelateerd mechanisme. Rimonabant blokkeert namelijk dit effect van anandamide. In de meeste gevallen treedt er alleen stabilisatie, maar geen toename van het gewicht op. Cachexie en anorexie komen tegenwoordig wel steeds minder voor bij AIDS-patienten aangezien de behandeling van AIDS erg verbeterd is. 6. Toedieningsvormen Er zijn verschillende manieren om cannabis toe te dienen waarvan roken bij het gebruik als genotmiddel gangbaar is. Het werkt dan snel (2-10 minuten), waarbij ca. 15 tot 20 % van de beschikbare THC wordt opgenomen. Een ernstig nadeel is dat roken kankerverwekkend is, cannabisrook bevat zelfs significant meer kankerverwekkende stoffen dan zuivere tabaksrook. Bovendien staat het roken haaks op het huidige antirookbeleid. Een orale toedieningsvorm is bijvoorbeeld thee van cannabis. Verder zijn synthetische cannabinoïden (zoals dronabinol) maar ook cannador (een extract van cannabis) beschikbaar in capsulevorm. Een nadeel van de orale toedieningsvorm is dat het moeilijk is de juiste dosering te bepalen. Het duurt vrij lang voordat de werkzame bestanddelen in de bloedbaan komen (1-2 uur). Verder is de effectiviteit sterk individueel bepaald omdat metabolisme en spijsvertering een belangrijke rol spelen. Slechts 6% van de toegediende THC wordt aldus in het lichaam opgenomen. 45 Chemische Feitelijkheden augustus 2004

15 Cannabis als geneesmiddel Tot nu toe lijkt het toedienen via een verdamper of een inhalator de meest geschikte manier. In een verdamper kunnen gedroogde kruiden worden verwarmd zonder te verbranden, terwijl bij roken wel verbranding plaatsvindt. De gebruiker kan de nuttige bestanddelen, zoals etherische oliën, uit een plant op die manier inhaleren. Verdampen is schoner voor de longen (geen schadelijke verbrandingsproducten), het gebruik is zuiniger en nauwkeuriger doseerbaar, maar wel duurder dan de andere toedieningsvormen. Dit geldt ook voor de inhalator waarbij medicijnen in poeder- of vloeibare vorm door verneveling in de lucht ingeademd worden. 7. Wetgeving: cannabis als medicijn In de meeste landen en ook in Nederland is handel, bezit en productie van verdovende middelen verboden. In Nederland is dit geregeld in de Opiumwet en de daarbij behorende regelingen. In de bijlagen bij de Opiumwet staat om welke stoffen het gaat. De stoffen op de lijst in bijlage 1 worden gerekend tot de harddrugs; de stoffen op de lijst in bijlage 2 (waaronder cannabis) tot de softdrugs. Op overtreding staan zware straffen, met name als het om harddrugs gaat. Bezit van een kleine hoeveelheid cannabis (tot 5 gram) wordt echter gedoogd, evenals het kweken van een kleine hoeveelheid (tot 5 planten) voor eigen gebruik. Halverwege de jaren negentig kwam er steeds meer vraag naar medicinale cannabis. De Opiumwet liet echter niet toe dat cannabis als geneesmiddel werd voorgeschreven. De Gezondheidsraad adviseerde de toenmalige minister Borst dat cannabis nog niet op verantwoorde wijze ingezet kon worden als geneesmiddel, omdat er nog niet voldoende wetenschappelijk bewijs was voor de klinische werkzaamheid van cannabis. Op advies van de raad ging de overheid het onderzoek naar de werkzaamheid van cannabis stimuleren. Men wilde echter niet wachten op de registratie van cannabis als geneesmiddel, gezien de maatschappelijke urgentie.

16 Cannabis als geneesmiddel 7.1 Wetswijziging Op 8 april 2002 ging de Tweede Kamer akkoord met de legalisering van cannabisteelt voor medicinale doeleinden. De Opiumwet is hiertoe gewijzigd. In de Opiumwet is sinds 17 maart 2003 ook vastgelegd dat het monopolie op de handel van deze cannabis bij het Bureau voor Medicinale Cannabis (BMC) komt te liggen, dat deze taak namens de minister van VWS uitvoert. Het bureau is sinds 2001 verantwoordelijk voor de teelt van medicinale cannabis en onderzoekt of cannabis of cannabisproducten medicinale werking hebben. Het BMC zorgt ervoor dat de te leveren cannabis van farmaceutische kwaliteit is en volgens de voorschriften geproduceerd wordt. Het BMC heeft hiertoe met twee kwekers contracten afgesloten. Op 1 september 2003 startte het BMC met de verkoop van medicinale cannabis aan apothekers. Apothekers kunnen nu legaal inkopen om vervolgens de medicinale cannabis op recept aan hun patiënten af te leveren. Voor de aflevering is een speciaal opiumwetrecept noodzakelijk, dat artsen nu legaal kunnen voorschrijven. Hoewel de Commissie Farmaceutische Hulp aan de ziekenfondsen heeft geadviseerd om cannabis niet te vergoeden blijkt dat maar liefst 70% van de zorgverzekeraars dit wel doen onder bepaalde omstandigheden. 7.2 Indicaties met redelijke kans op effect Het BMC geeft aan dat er voor de volgende indicaties een redelijke kans op effect is. Spasticiteit met pijn, bijv. MS Ruggenmergbeschadiging Misselijkheid en braken bij Chemotherapie Radiotherapie Behandeling met anti-hiv-middelen Chronische neurogene pijn Gilles de la Tourette syndroom Palliatieve behandeling van kanker en HIV/AIDS 45 Chemische Feitelijkheden augustus 2004

17 Cannabis als geneesmiddel In de meeste andere gevallen is het bewijs beperkt tot individuele ervaringen. Een arts mag wel cannabis voorschrijven voor andere indicaties dan hierboven genoemd. Voor alle situaties geldt dat het BMC adviseert cannabis slechts te gebruiken als de gebruikelijke behandelingen onvoldoende effect hebben opgeleverd of te veel bijwerkingen geven. 8. Literatuur en websites - Verkenning medicinale cannabis, Uitgave van ZonMW, Den Haag, mei J.L. Croxford, Therapeutic potential of cannabinoids in CNS disease, CNS Drugs 2003, 17(3), p P. Robson, Therapeutic aspects of cannabis and cannabinoids, British Journal of Psychiatry 2001, 178, p P. Consroe, Brain Cannabinoid Systems as targets for the therapy of neurological disorders, Neurobiology of disease 1998, 4, p N.A. Darmani, Delta-9-Tetrahydrocannabinol and synthetic cannabinoids prevent emesis produced by the cannabinoid CB1 receptor antagonist/inverse agonist SR141716A, Neuropsychopharmacology 2001, vol. 24, no.2, p F.K. Jagroep, Veelzijdig middel eist uiterste zorgvuldigheid, Pharm. Weekbl. 2003, 138(6), p Internet

Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten

Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport DGV, Nederlands instituut voor verantwoord medicijngebruik Inleiding Deze brochure is bedoeld voor

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Marihuana en haar ingrediënten: de cannabinoïden Marihuana is het meest gebruikte illegale genotmiddel ter wereld en heeft aanleiding

Nadere informatie

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor patiënten

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor patiënten Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten 3 Wat doet het CIBG? Inhoudsopgave Inleiding 03 Wat is medicinale cannabis? 04 Bijwerkingen 07 Dosering en gebruik 08 Instructies voor gebruik en dosering

Nadere informatie

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor patiënten

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor patiënten Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten Inhoudsopgave Inleiding 03 Wat is medicinale cannabis? 04 Bijwerkingen 07 Dosering en gebruik 08 Instructies voor gebruik en dosering 10 Medicinale

Nadere informatie

Medicinale cannabis 1 CIBG

Medicinale cannabis 1 CIBG Medicinale cannabis 1 CIBG Sinds september 2003 Legale verstrekking van medicinale cannabis aan patiënten in Nederlandse en buitenlandse apotheken op voorschrift van arts / specialist Beschikbaar voor

Nadere informatie

Medicinale cannabis. Polikliniek pijnbestrijding. Beter voor elkaar

Medicinale cannabis. Polikliniek pijnbestrijding. Beter voor elkaar Medicinale cannabis Polikliniek pijnbestrijding Beter voor elkaar 2 Medicinale cannabis De specialist van het pijnteam heeft in overleg met u besloten tot het voorschrijven van medicinale cannabis. Medicinale

Nadere informatie

Afdeling: Bereidingen Opsteldatum: 30-04-2015 Autorisatie: NC Autorisatiedatum: 31-08-2015

Afdeling: Bereidingen Opsteldatum: 30-04-2015 Autorisatie: NC Autorisatiedatum: 31-08-2015 Pagina 1 van 5 Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u medicinale cannabis olie gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem later weer

Nadere informatie

Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers

Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport DGV, Nederlands instituut voor verantwoord medicijngebruik Inleiding Sinds de ministerraad

Nadere informatie

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor artsen en apothekers

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor artsen en apothekers Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers Inhoudsopgave Inleiding 03 Wat is medicinale cannabis? 04 Toepassing van medicinale cannabis 06 Dosering en gebruik 08 Instructies voor

Nadere informatie

Afdeling: Bereidingen Opsteldatum: 30-04-2015 Autorisatie: AR Autorisatiedatum: 24-03-2016

Afdeling: Bereidingen Opsteldatum: 30-04-2015 Autorisatie: AR Autorisatiedatum: 24-03-2016 Pagina 1 van 6 Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u medicinale cannabis olie gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem later weer

Nadere informatie

Bedica THC 2,0% olie, 10 ml

Bedica THC 2,0% olie, 10 ml Pagina 1 van 6 Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u medicinale cannabis olie gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem later weer

Nadere informatie

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor artsen en apothekers

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor artsen en apothekers Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers 3 Wat doet het CIBG? Inhoudsopgave Inleiding 03 Wat is medicinale cannabis? 04 Toepassing van medicinale cannabis 06 Dosering en gebruik

Nadere informatie

Vergoeding van Medicinale Cannabis door Nederlandse Zorgverzekeraars

Vergoeding van Medicinale Cannabis door Nederlandse Zorgverzekeraars Vergoeding van Medicinale Cannabis door Nederlandse Zorgverzekeraars stand per 1 januari 2012 Een rapport van: STICHTING NEDERLANDSE ASSOCIATIE VOOR LEGALE CANNABIS EN HAAR STOFFEN ALS MEDICATIE Inhoudsopgave

Nadere informatie

Cannabis als geneesmiddel. Lisette Wijnkoop

Cannabis als geneesmiddel. Lisette Wijnkoop Cannabis als geneesmiddel Lisette Wijnkoop Lisette Wijnkoop, apotheker Cannabis Apotheek Bedrocan - QA NCSM - Secretaris ICC - Adviseur informatie centrum cannabis Hennep, wiet en cannabis Cannabis als

Nadere informatie

Vragen CDA-fractie. 1 Nee, deze evaluatie moet nog plaatsvinden.

Vragen CDA-fractie. 1 Nee, deze evaluatie moet nog plaatsvinden. Vragen CDA-fractie 1 Bij de invoering van de medicinale cannabis in september 2003 is toegezegd dat na een jaar een evaluatie zou plaatsvinden. Heeft deze evaluatie reeds plaatsgevonden of moet deze nog

Nadere informatie

Cannabis. feitenblad genotmiddelen. QUO fadis

Cannabis. feitenblad genotmiddelen. QUO fadis QUO fadis GGD Fryslân Politie Fryslân Verslavingszorg Noord Nederland Cannabis feitenblad genotmiddelen Nummer 7 november 26 Het Feitenblad genotmiddelen wordt uitgegeven door de leden van Quo Fadis. Quo

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 18 maart 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 18 maart 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Het verlichte brein als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Postdoctoral Research Fellow Institute of Psychiatry King s College London De grootte van het risico hangt samen met de mate van gebruik,

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

Cannabinoïden en het Endocannabinoïde Systeem

Cannabinoïden en het Endocannabinoïde Systeem Cannabinoids 2006;1(1):10-14 [Nederlandse versie] Mini-overzicht Cannabinoïden en het Endocannabinoïde Systeem Franjo Grotenhermen nova-institut, Goldenbergstraße 2, D-50354 Hürth, Duitsland Samenvatting

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, drs. M.J. van Rijn

De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, drs. M.J. van Rijn Besluit houdende wijziging van lijst I, behorende bij de Opiumwet, in verband met plaatsing op deze lijst van hasjiesj en hennep met een gehalte aan tetrahydrocannabinol (THC) van 15 procent of meer. Daartoe

Nadere informatie

Uw brief van Uw kenmerk Datum 2 juni 2003 2 september 2003. Ons kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer FARM/23067586 J.C.F. van Luijn (020) 79 78 654

Uw brief van Uw kenmerk Datum 2 juni 2003 2 september 2003. Ons kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer FARM/23067586 J.C.F. van Luijn (020) 79 78 654 Aan de Directeur Geneesmiddelen en Medische technologie, Ministerie van VWS Mr L.J.S. Wever Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG Uw brief van Uw kenmerk Datum 2 juni 2003 2 september 2003 Ons kenmerk Behandeld

Nadere informatie

Fabels en feiten over morfine

Fabels en feiten over morfine Fabels en feiten over morfine Beter voor elkaar Fabels en feiten over morfine Inleiding In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige

Nadere informatie

Initiatiefnota. Toegankelijker medicinale cannabis

Initiatiefnota. Toegankelijker medicinale cannabis Initiatiefnota Toegankelijker medicinale cannabis Boris van der Ham September 2009 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 1. Ontwikkeling en toepassing medicinale cannabis 4 2. Nederlands beleid 5 3. Huidige en potentiële

Nadere informatie

Verkenning Medicinale Cannab s. Complex Simplex

Verkenning Medicinale Cannab s. Complex Simplex Verkenning Medicinale Cannab s Complex Simplex ZonMw Laan van Nieuw Oost Indië 334 Postbus 93245 2509 AE Den Haag Telefoon: +31-(0)70 349 5111 Fax: +31-(0)70 349 5100 E-mail: info@zonmw.nl Internet : http://www.zonmw.nl

Nadere informatie

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen SAMENVATTING Inleiding Black box? Lange tijd werd het brein beschouwd als een zogenaamde black box waar processen plaatsvinden die we niet kunnen zien of meten. In de loop van de vorige eeuw kwam daar

Nadere informatie

Medicinale Cannabis Informatie voor medische en farmaceutische beroepsbeoefenaren versie maart 2014

Medicinale Cannabis Informatie voor medische en farmaceutische beroepsbeoefenaren versie maart 2014 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Bureau voor Medicinale Cannabis Postbus 16114 2500 BC Den Haag Medicinale Cannabis Informatie voor medische en farmaceutische beroepsbeoefenaren versie

Nadere informatie

Chapter 14. Samenvatting

Chapter 14. Samenvatting Samenvatting Inleiding Schizofrenie is een chronische en ernstige psychiatrische aandoening die wordt gekenmerkt door abnormale gedachten en verstoord gedrag. De eerste beschrijving van schizofrenie dateert

Nadere informatie

Jongeren geraken aan de drugs door slechte vrienden. Feit of fabel?

Jongeren geraken aan de drugs door slechte vrienden. Feit of fabel? Alle jongeren gebruiken cannabis. Feit of fabel? FABEL We krijgen vaak de indruk dat alle jongeren tegenwoordig aan de drugs zitten. Dat is niet zo. De meeste jongeren gebruiken nooit illegale middelen.

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 maart 2016 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 maart 2016 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 25 VX Den Haag T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 32 159 Toegankelijker medicinale cannabis Nr. 2 INITIATIEFNOTA VAN HET LID VAN DER HAM Inhoudsopgave Inleiding 1 1. Ontwikkeling en toepassing

Nadere informatie

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis

To blow or not to. blow? Inhoud. Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose. Inleiding. 1. Een psychose. 2. Cannabis Inhoud To blow or not to Inleiding 1. Een psychose blow? Informatiebrochure over cannabisgebruik bij een psychose 2. Cannabis 3. Risico op een psychose door cannabisgebruik 4. Redenen om cannabis te gebruiken

Nadere informatie

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling

Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Chemisch toxicologische eigenschappen van acrylonitril en medische aspecten van een blootstelling Prof. Dr. Benoit Nemery KU Leuven Prof. Dr. Christophe Stove UGent Acrylonitril: chemische eigenschappen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Gerry Jager Functional MRI studies in human Ecstasy and cannabis users In dit proefschrift worden vier studies beschreven naar de lange termijn effecten van de psychoactieve drugs ecstasy en cannabis op

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015223. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015223. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015223 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Orgaanbescherming in cardiopulmonaire bypass chirurgie 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) 5 jaar

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Het (hoge) THC gehalte in cannabis

Het (hoge) THC gehalte in cannabis Het (hoge) THC gehalte in cannabis Een van de meest vermelde problemen met de huidige Cannabis is het hoge THCniveau. THC (delta-9-tetrahydrocannabinol) is de psychoactieve molecule in Cannabis. Het is

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u Prednison voorgeschreven in verband met een ontstekingsziekte van de darm. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft

Nadere informatie

Tarieven 2014 Antoni van Leeuwenhoek Ingangsdatum: 1 april 2014

Tarieven 2014 Antoni van Leeuwenhoek Ingangsdatum: 1 april 2014 Tarieven 2014 Antoni van Leeuwenhoek Ingangsdatum: 1 april 2014 DBCzorgproductcode 19999007 6 tot maximaal 28 verpleegligdagen bij Een infectieziekte 15B932 11.286,44 10.283,87 1.002,57 20107006 Operatie

Nadere informatie

Oncologie. Morfine: fabels en feiten

Oncologie. Morfine: fabels en feiten Oncologie Morfine: fabels en feiten 1 Wat is morfine? In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine wordt voorgeschreven om pijn te verlichten. Soms wordt morfine gebruikt bij benauwdheid. Morfine

Nadere informatie

Diovan Filmomhulde tabletten 80 mg, 160 mg

Diovan Filmomhulde tabletten 80 mg, 160 mg Novartis Pharma B.V. Arnhem Diovan Filmomhulde tabletten 80 mg, 160 mg Informatie voor de Patiënt Datum van uitgifte: Oktober 2001 Total aantal pagina s: 5 Novartis Pagina 2 Informatie voor de patiënt

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Tranquiritine Sinofarm 0,5 mg, zachte capsules Tranquiritine Sinofarm 3 mg, zachte capsules Tranquiritine Sinofarm 5 mg, zachte capsules Spiriteïne Dit geneesmiddel

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. RHINI-SAN 2 mg/20 mg tabletten. Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. RHINI-SAN 2 mg/20 mg tabletten. Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride BIJSLUITER 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS RHINI-SAN 2 mg/20 mg tabletten Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

De Vergoeding van Medicinale Cannabis door zorgverzekeraars in Nederland

De Vergoeding van Medicinale Cannabis door zorgverzekeraars in Nederland De Vergoeding van Medicinale Cannabis door zorgverzekeraars in Nederland Een rapport van: STICHTING NEDERLANDSE ASSOCIATIE VOOR LEGALE CANNABIS EN HAAR STOFFEN ALS MEDICATIE 1 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1.

Nadere informatie

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE PIJN BIJ KANKER Inhoudsopgave. Inleiding. Pijn bij kanker. Gevolgen van pijn. Slaap en vermoeidheid. Bewegen. Stemming. Behandeling van pijn. Pijnstillers. Doorbraakpijn.

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Succesvolle gentherapiestudie bij de ziekte van Parkinson geeft

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ABILIFY. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

maakt bijzondere revalidatie toegankelijk Patiëntenfolder Behandeling van spasticiteit aan huis

maakt bijzondere revalidatie toegankelijk Patiëntenfolder Behandeling van spasticiteit aan huis >>>> maakt bijzondere revalidatie toegankelijk Patiëntenfolder Behandeling van spasticiteit aan huis 1 2 >>>> Wat is spasticiteit? In deze brochure kunt u lezen wat spasticiteit is en hoe de symptomen

Nadere informatie

BIJSLUITER. OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet

BIJSLUITER. OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet BIJSLUITER OXAZEPAM 5 mg en 25 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Cannabinoid Receptor Function in the Medial Prefrontal Cortex F.S. den Boon

Cannabinoid Receptor Function in the Medial Prefrontal Cortex F.S. den Boon Cannabinoid Receptor Function in the Medial Prefrontal Cortex F.S. den Boon Nederlandse samenvatting Het lichaamseigen cannabis-systeem, oftewel het endocannabinoïde systeem, is vernoemd naar de cannabis

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van Adalimumab (Humira).

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR DE PATIENT OVER THEOLIN RETARD TABLETTEN MET GEREGULEERDE AFGIFTE 200, 300 EN 450 MG

INFORMATIE VOOR DE PATIENT OVER THEOLIN RETARD TABLETTEN MET GEREGULEERDE AFGIFTE 200, 300 EN 450 MG 26 04 2001 Thret743.VIG -1- INFORMATIE VOOR DE PATIENT OVER THEOLIN RETARD TABLETTEN MET GEREGULEERDE AFGIFTE 200, 300 EN 450 MG 4.6082.6PP Lees deze informatie goed door, ook als u Theolin Retard al langer

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Behandeling met APD. Gebruik en bijwerkingen. 1234567890-terTER_

Patiënteninformatie. Behandeling met APD. Gebruik en bijwerkingen. 1234567890-terTER_ Patiënteninformatie Behandeling met APD Gebruik en bijwerkingen 1234567890-terTER_ Behandeling met APD U heeft een afspraak in Tergooi voor een behandeling APD. Onze artsen en medewerkers doen er alles

Nadere informatie

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen

Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Het gebruik van morfine en veel voorkomende vragen Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 0437 Inleiding Uw arts heeft u morfineachtige pijnstillers (zie tabel) voorgeschreven tegen de pijn. Deze

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25850 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Beek, Erik te Title: Neuropharmacology of novel dopamine modulators Issue Date:

Nadere informatie

BIJSLUITER. TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet

BIJSLUITER. TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet BIJSLUITER TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. Internet: www.apotheekzorg.nl Telefoon: 0800-766 74 636 (0800-POMPINFO) E-mail: apogo@apotheekzorg.nl.

Patiëntenbrochure. Internet: www.apotheekzorg.nl Telefoon: 0800-766 74 636 (0800-POMPINFO) E-mail: apogo@apotheekzorg.nl. Patiëntenbrochure Internet: www.apotheekzorg.nl Telefoon: 0800-766 74 636 (0800-POMPINFO) E-mail: apogo@apotheekzorg.nl Versie: Datum: APO112502 25 februari 2011 Aan deze brochure kunnen geen rechten worden

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Nesivine 0,025% Pediatrie sine conservans, neusspray, oplossing. Oxymetazoline hydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Nesivine 0,025% Pediatrie sine conservans, neusspray, oplossing. Oxymetazoline hydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Nesivine 0,025% Pediatrie sine conservans, neusspray, oplossing Oxymetazoline hydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken

Nadere informatie

Zenuwpijn behandelen met medicijnen

Zenuwpijn behandelen met medicijnen Zenuwpijn behandelen met medicijnen Deze folder geeft uitleg over de behandeling van zenuwpijn met medicijnen. Deze medicijnen zijn meestal geen gewone pijnstillers, maar komen uit de groep van de anti-epileptica

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Prednison, prednisolon (corticosteroïden)

Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Uw behandelend arts heeft u prednison voorgeschreven. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen van deze folder nog vragen, dan

Nadere informatie

Cannabis. feitenblad genotmiddelen. QUO fadis

Cannabis. feitenblad genotmiddelen. QUO fadis QUO fadis GGD Fryslân Politie Fryslân Verslavingszorg Noord Nederland Cannabis feitenblad genotmiddelen Nummer 14 juni 2011 Het Feitenblad genotmiddelen wordt uitgegeven door de leden van Quo Fadis. Quo

Nadere informatie

De combinatie van pijnbestrijding, herstel en energiebevordering maakt APS-therapie tot één van de meest succesvolle therapieën.

De combinatie van pijnbestrijding, herstel en energiebevordering maakt APS-therapie tot één van de meest succesvolle therapieën. Wat is APS? APS-therapie is een revolutionaire vorm van pijnbestrijding. APS-therapie is geheel pijnloos, volkomen veilig en positief effect is wetenschappelijk aangetoond. Met APS wordt de pijn niet onderdrukt,

Nadere informatie

Informatie voor de patiënt

Informatie voor de patiënt Lees de bijsluiter regelmatig vóór gebruik, ook als u Leponex al eerder gebruikte. De informatie kan namelijk sinds een vorige verpakking vernieuwd zijn. Informatie voor de patiënt LEPONEX Algemene kenmerken

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Salagen 5 mg filmomhulde tabletten. Pilocarpinehydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. Salagen 5 mg filmomhulde tabletten. Pilocarpinehydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Salagen 5 mg filmomhulde tabletten Pilocarpinehydrochloride Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het innemen van dit geneesmiddel. -

Nadere informatie

Verkorte SKP - MOVICOL Vloeibaar Sinaasappelsmaak - Juni 2013

Verkorte SKP - MOVICOL Vloeibaar Sinaasappelsmaak - Juni 2013 Verkorte SKP - MOVICOL Vloeibaar Sinaasappelsmaak - Juni 2013 Naam van het geneesmiddel: MOVICOL Vloeibaar Sinaasappelsmaak, concentraat voor drank Kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling: Elke 25

Nadere informatie

versie EHbDu09T EHbDu Educare Trimbos 1

versie EHbDu09T EHbDu Educare Trimbos 1 versie EHbDu09T EHbDu Educare Trimbos 1 Programma Inleiding Uitgaansdrugs en drank Gezondheidsrisico's Beïnvloedende risico's Acute situaties Eerste hulp EHbDu Educare Trimbos 2 Uitgaansmiddelen XTC Speed

Nadere informatie

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht

VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht VERANDERING VAN GEDRAG: EEN PROBLEEM OF NIET? Marieke Schuurmans Verpleegkundige & onderzoeker UMC Utrecht/Hogeschool Utrecht GEDRAG: De wijze waarop iemand zich gedraagt, zijn wijze van doen, optreden

Nadere informatie

BIJSLUITER. pl-market-nl-rhini-san-mar16-apprmar16.docx 1/5

BIJSLUITER. pl-market-nl-rhini-san-mar16-apprmar16.docx 1/5 BIJSLUITER pl-market-nl-rhini-san-mar16-apprmar16.docx 1/5 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Rhini-San 2 mg/20 mg tabletten Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride Lees goed de hele

Nadere informatie

1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1

1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1 1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1 Patiëntenbijsluiter PARACETAMOL/VITAMINE C 500/50 MG DRANK BIJ VERKOUDHEID, poeder voor drank Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

Als een pilletje niet meer genoeg is

Als een pilletje niet meer genoeg is Als een pilletje niet meer genoeg is Jeroen van Vugt Medisch Spectrum Twente Iets over Parkinson n Verstoorde motoriek Trillen (tremor) Stijve spieren Trager Starre mimiek Onduidelijker spreken Moeilijker

Nadere informatie

Nederlandse cannabisbeleid

Nederlandse cannabisbeleid Improving Mental Health by Sharing Knowledge Het Nederlandse cannabisbeleid & de volksgezondheid: oorsprong en ontwikkeling Margriet van Laar Hoofd programma Drug Monitoring CIROC Seminar Woensdag 7 maart,

Nadere informatie

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand 6 oktober 2014. Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand Volgens het meest recente epidemiologische onderzoek naar vermoeidheid (door het Ministerie van gezondheid en welzijn in Japan,

Nadere informatie

David - de man met het doorzichtige hoofd

David - de man met het doorzichtige hoofd Psychische ziekte en Cannabis het verhaal van David - de man met het doorzichtige hoofd OUT of YOUR HEAD folders voor mensen die drugs gebruiken en psychische problemen hebben 1 Inleiding Iedereen wordt

Nadere informatie

Bedrocan: Mediwiet van Groningse bodem

Bedrocan: Mediwiet van Groningse bodem Bedrocan: Mediwiet van Groningse bodem In Veendam staat achter een woonhuis een grote onopvallende loods. Als je het niet zou weten dan rijd je de firma Bedrocan zo maar voorbij. En dat vindt Tjalling

Nadere informatie

Emesafene, tabletten

Emesafene, tabletten BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Emesafene, tabletten Meclozine dihcl & Pyridoxine HCl Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruikenwant er staat belangrijke informatie in

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa

Centrumlocatie. Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa Centrumlocatie Normaal netvlies Netvlies bij retinitis pigmentosa Vitamine A therapie bij retinitis pigmentosa U heeft een afspraak op de polikliniek Oogheelkunde voor een Vitamine A therapie bij retinitis

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

Liefde & Behang Wat is Youz? Jongerenmerk van Bouman GGZ Advies en behandeling voor jongeren met problemen op het gebied van alcohol, drugs, gokken of gamen. Youz is er ook voor ouders en de omgeving.

Nadere informatie

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ

Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH. Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Middelengebruik en alcohol in relatie tot NAH Twan van Duijnhoven Verpleegkundig Specialist GGZ Programma Stellingen Geschiedenis van verslaving Wat zijn drugs? Fasen van gebruik Soorten middelen Effecten

Nadere informatie

Wil je meer weten over OPS, hieronder vind je de volgende onderwerpen:

Wil je meer weten over OPS, hieronder vind je de volgende onderwerpen: Wil je meer weten over OPS, hieronder vind je de volgende onderwerpen:. Een OPS patiënt. Wat is OPS en klachtenlijst? Oorzaken van OPS. Waar komt dat gif terecht? Natuurlijke ontgifting. Bioresonantie

Nadere informatie

Presentatie DDu Ketencasus

Presentatie DDu Ketencasus Presentatie DDu Ketencasus Drank en Drugsincidenten in het uitgaanscircuit Reg. Ketencasusbespreking n Jan Krul MSc adviseur en onderzoeker gezondheidswetenschapper (spoed)verpleegkundige n n Mass Gathering

Nadere informatie

PHARMO Rapport. Medicinaal gebruik van cannabis

PHARMO Rapport. Medicinaal gebruik van cannabis PHARMO Rapport Medicinaal gebruik van cannabis Medicinaal gebruik van cannabis Een onderzoek naar de indicaties van voorschrijven en het gebruik. PHARMO Instituut April 2004 Onderzoeksteam: Drs. A.F.C.

Nadere informatie

als u duidelijke tekens van de ziekte van Parkinson of andere bewegingsstoornissen vertoont.

als u duidelijke tekens van de ziekte van Parkinson of andere bewegingsstoornissen vertoont. BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER SIBELIUM 10 mg tabletten flunarizine Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. - Bewaar deze bijsluiter.

Nadere informatie

Patiëntenbrochure. 1dd 1mg bij parkinson

Patiëntenbrochure. 1dd 1mg bij parkinson Patiëntenbrochure 1dd 1mg bij parkinson Inhoud Wat is de ziekte van Parkinson? 3 Wat zijn de klachten bij de ziekte van Parkinson? 4 Waar wordt de ziekte van Parkinson door veroorzaakt en hoe vaak komt

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

FINIMAL, tabletten. Bayer B.V., Energieweg 1, 3641 RT Mijdrecht Bayer Consumer Care, Postbus 80, 3640 AB Mijdrecht

FINIMAL, tabletten. Bayer B.V., Energieweg 1, 3641 RT Mijdrecht Bayer Consumer Care, Postbus 80, 3640 AB Mijdrecht Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u. Dit geneesmiddel is verkrijgbaar zonder doktersvoorschrift (recept), voor de behandeling van een milde aandoening waarbij

Nadere informatie

Prednison, Prednisolon. corticosteroïden

Prednison, Prednisolon. corticosteroïden Prednison, Prednisolon corticosteroïden Inhoudsopgave Werking 3 Gebruik 3 Bijverschijnselen 4 Aanvullende informatie 5 Methylprednison injecties 6 Vaccinaties 6 Sint Maartenskliniek 7 Colofon 8 2 U heeft

Nadere informatie

Kanker VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL

Kanker VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL 400020 Kanker_400020 Kanker 05-10-11 15:32 Pagina 8 Kanker WAT IS KANKER MEDICIJNEN BIJ KANKER WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN ADVIES IN EEN PERSOONLIJK GESPREK INFORMATIE MEDICIJNEN

Nadere informatie