Leeuwarden zonder fossiel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leeuwarden zonder fossiel"

Transcriptie

1 Leeuwarden zonder fossiel Danny Nederhoed, profiel E&M Gysbert van der Wal C&M Aardrijkskunde CSG-Comenius Mariënburg. Klas A6B J. Schurer Januari 2012

2 Contents Inleiding... 2 Hoofdtekst... 3 De missie van Leeuwarden... 3 Het broeikaseffect... 3 Fossiele brandstoffen... 3 Gevolgen van de klimaatverandering... 3 Een stad zonder fossiel... 4 Wat doet Leeuwarden?... 4 Hoe kan het beter?... 5 Bijlagen interview Logboeken werkplan Tijdplan bronnen Voetnoten plaatjes

3 Inleiding Het is ontzettend belangrijk dat de gemeente Leeuwarden iets doet tegen de klimaatverandering en alternatieven zoekt voor fossiele brandstoffen. De gemeente kijkt naar de toekomst en bereid zich voor op een tijd zonder fossiele brandstoffen. Wij zijn benieuwd wat nou precies de plannen van de gemeente zijn. We hebben de site van de gemeente geraadpleegd en een interview met de energiecoördinator van de gemeente Leeuwarden gehad. Wij vroegen ons af in hoeverre het realistisch is, dat Leeuwarden zonder fossiele brandstoffen kan functioneren. Het bijbehorende profielwerkstuk hoort bij het YES-project. Wij willen de gemeente stimuleren extra veel te doen tegen de klimaatverandering. Het is erg belangrijk dat er iets tegen de klimaatverandering wordt gedaan, want zouden we doorgaan met het verbruiken van fossiele brandstoffen op dit tempo, dan hebben onze kinderen later geen wereld meer (zoals wij die nu hebben) om op te leven. De gevolgen van een klimaatverandering zijn catastrofaal. De gemeente Leeuwarden heeft als doelstelling om in 2020 onafhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen. In dit artikel gaan we uitleggen of dit mogelijk is en hoe dit het beste bereikt kan worden. Om de problemen die zich voordoen voor de gemeente te verhelderen, zullen wij eerst uitleggen wat de gevolgen zijn van klimaatverandering. Ook gaan we uitleggen of de gemeente niet beter energie kan besparen in plaats van andere energiebronnen te gebruiken, kortom is besparen niet goedkoper dan zuiniger opwekken. Kan Leeuwarden ook iets leren van andere landen/steden in Europa, zodat ze zelf niet het wiel hoeft uit te vinden.in dit wetenschappelijk artikel beantwoorden we al deze vragen en meer. Hierbij kijken we steeds naar de gevolgen voor de economie en het milieu. 2

4 Hoofdtekst De missie van Leeuwarden Leeuwarden heeft een doel. Dit doel is het geheel onafhankelijk worden van fossiele brandstoffen, oftewel klimaatneutraal. Om te begrijpen waarom de gemeente Leeuwarden klimaatneutraal wil worden, zullen wij een paar zaken toelichten. Het broeikaseffect Het eerste wat wij zullen toelichten is het broeikaseffect. Over het algemeen zijn wetenschappers van mening dat het broeikaseffect een feit is. Het overmatig gebruik van fossiele brandstoffen, zoals olie en steenkool, resulteert in het opwarmen van de atmosfeer. Dit zit namelijk zo: zonnestralen verwarmen onze planeet, de zonne-energie wordt door het aardoppervlak weerkaatst en zo wordt de atmosfeer verwarmt. Een deel van de teruggekaatste hitte wordt tegengehouden door de broeikasgassen die van nature in de atmosfeer zitten, bijvoorbeeld door vulkaanuitbarstingen en zo wordt er een leefbare temperatuur op aarde bereikt. Het probleem waar wij ons 1 Het versterkt broeikaseffect op focussen is het versterkt broeikaseffect. Dit is het extra opwarmende effect van de atmosfeer als gevolg van de enorme verbranding van fossiele brandstoffen, waarbij onder andere koolstofdioxide en methaan vrijkomen. Deze deeltjes blokkeren de zonnestralen en hierdoor kan de warmte van de zon kan niet goed uit de atmosfeer ontsnappen. Het gevolg is dat de atmosfeer opwarmt. Zouden we ons (meer) op schonere energiebronnen richten, zoals windenergie en zonne-energie, dan hadden we dit probleem niet gehad. Fossiele brandstoffen Het doel van Leeuwarden is beter te begrijpen wanneer je weet wat een fossiele brandstof is. Fossiele brandstoffen zijn brandstoffen die zijn ontstaan uit de resten van dieren en planten die lang geleden zijn gestorven. Een paar voorbeelden van fossiele brandstoffen zijn : Aardolie, steen- en bruinkool en aardgas. Fossiele brandstoffen hebben onze maatschappij veel welvaart gebracht. Zonder de fossiele brandstoffen was de industriële revolutie er nooit geweest en hadden we nooit het welvaartspeil bereikt dat wij nu hebben. Maar fossiele brandstoffen hebben twee grote nadelen. Het eerste nadeel is dat er bij de verbranding deeltjes in de atmosfeer komen die de opwarming van de aarde versterken. Fossiele brandstoffen hebben nog een nadeel: er wordt namelijk verondersteld dat ze spoedig zullen opraken. Fossiele brandstoffen zijn beperkt beschikbaar, er zal dus ooit een dag komen dat er niets meer van over is. Vandaar dat het ook erg verstandig is om alternatieven te vinden. Gevolgen van de klimaatverandering Mogelijke gevolgen van de opwarming van de aarde zijn onder andere een stijging van de zeespiegel, een tekort aan schoon drinkwater, verwoestijning en bosbranden. De twee laatstgenoemde gevolgen zorgen ervoor dat de landbouw aangetast wordt, waardoor de globale voedselproductie gevaar loopt. Tevens verandert de omgeving en dus de biodiversiteit, wat een afname van flora- en faunasoorten tot gevolg heeft. Andere dieren kunnen juist beter overleven in een warmer klimaat, zoals de malariamug, die dan weer ziektes verspreid. Over de hele wereld zal het broeikaseffect een ernstige bedreiging vormen voor de welvaart en het welzijn van de mens. Vooral toekomstige generaties zullen geen zonnige toekomst tegemoet gaan, zouden we op deze energieverslindende manier doorgaan. Dit komt bijvoorbeeld omdat de economie, 3

5 energievoorziening en mobiliteit niet duurzaam zijn. Dan hebben we het nog niet eens over het opraken van de fossiele brandstoffen, zelfs klimaatsceptici kunnen er niet onder uit dat deze gebonden zijn aan een (snel naderend) limiet. Het niet terugdringen van het verbruik van fossiele brandstoffen zoals aardgas, aardolie, bruinkool en steenkool zal dan ook uiteindelijk resulteren in het geheel opraken van deze en andere fossiele brandstoffen tussen nu en veertig jaar. Het is dan ook zeer spijtig dat geheel onafhankelijk worden van fossiele brandstoffen niet mogelijk is. Een stad zonder fossiel De wereld is totaal verslaafd aan olie, vandaar dat het ook erg lastig lijkt om een stad, laat staan een land fossiele brandstofloos te krijgen. Maar er zijn allerlei alternatieven voor een stad zonder fossiele brandstoffen. Je zou bijvoorbeeld de auto s op elektriciteit, waterstof, koolzaad kunnen laten rijden. Het grootste probleem is of het wel op een draagvlak van de bevolking kan rekenen. Men vindt het een prima idee om auto s op elektriciteit te laten rijden, die wordt opgewekt met behulp van windturbines. Maar er komt veel CO2 vrij bij de productie van windenergie en de windturbines zijn vaak pas na een zeer lange termijn rendabel. Het rijden op elektriciteit rijdt zorgt ervoor dat je afhankelijk blijft van andere bronnen om die elektriciteit op te wekken en bovendien resulteert de productie van auto s op elektriciteit in veel milieuschade. De producten met de meeste kans van slagen zijn waterstof (wat gemaakt wordt door water te splitsen in waterstof en zuurstof met behulp van elektriciteit) en biogas (dat wordt opgewekt uit landbouwresten en mest, door het te laten vergisten). De complete stad zonder fossiele brandstoffen laten functioneren is naar alle waarschijnlijkheid makkelijker gezegd dan gedaan. De gemeente Leeuwarden beperkt zich dan ook tot de energievoorziening (huizen verwarmen, elektriciteit opwekken, mobiliteit, etc.). Wat doet Leeuwarden? Wat doet een gemeente als Leeuwarden tegen al deze problemen? De gemeente kan niet geheel zonder fossiele brandstoffen functioneren, omdat dit zou betekenen dat er geen import mogelijk is van producten die gemaakt zijn van olie of met behulp van andere fossiele brandstoffen. De missie van Leeuwarden richt zich, zoals eerder vermeld, dus enkel op de energievoorziening. Biogas en zonnepanelen zijn slechts twee voorbeelden van duurzame energie die een uitkomst kunnen bieden voor het vervangen van fossiele brandstoffen. Een stad als Leeuwarden kan hierdoor in haar eigen energie voorzien. Het is wenselijk dat een verbetering voor het milieu gepaard gaat met een verbetering voor de welvaart. Daarom bouwt Leeuwarden veel zonnepanelen die op termijn rendabel zijn en een duurzaam energiepark. Dit is een plaats waar veel technologie en kennis op het gebied van duurzame energie samenkomt. Door het ontplooien van deze activiteiten worden er groene banen gecreëerd, die de economie zullen stimuleren. Ook heeft Leeuwarden veel goede betrekkingen met andere steden in binnen- en buitenland. Op het gebied van duurzame mobiliteit heeft de stad de ambitie het rijden op zonne-energie en op groen gas te stimuleren. Leeuwarden geeft reeds het goede voorbeeld door zelf bussen, taxi s, vuilniswagens en dergelijke op groen gas te laten rijden en bijvoorbeeld door zonneboot races te stimuleren. De macht van de gemeente wordt tot het uiterste gebruikt. Ze heeft ongeveer honderd gebouwen die een voorbeeldfunctie hebben, deze worden dus goed geïsoleerd en de lampen blijven niet onnodig aan staan. Als de gemeente afspraken maakt met bedrijven worden deze verplicht op schone brandstoffen te rijden en consumenten worden gestimuleerd schone auto s te kopen. Ook op het gebied van subsidies en contracten heeft de gemeente het accent gelegd op milieubeleid. De gemeente probeert tevens zoveel mogelijk onderwerpen over duurzaamheid toe te voegen aan het onderwijs. De macht van de gemeente Leeuwarden gaat dus behoorlijk ver. De gemeente heeft als doelstelling om in 2020 geheel onafhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen. De gemeente heeft als doelstelling om in 2020 geheel onafhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen. De gemeente heeft dit plan in vier onderdelen verdeelt om dit voor elkaar te krijgen: schone energie voor de gebouwde omgeving, energie uit reststoffen, zonne- en windenergie en schoon voortbewegen (mobiliteit). 4

6 Een positief extern effect is het creëren van groene banen. Tot slot heeft Leeuwarden de ambitie City of Water Technology te worden, wat nuttige kennis en ontwikkelingen teweegbrengt en tevens de economie bevordert. Bij schone energie voor de gebouwde omgeving moet je denken aan woningen en bedrijven. Energie uit reststoffen is het maken van energie uit bijvoorbeeld mest. Zonne- en windenergie is het opwekken van energie met behulp van windturbines en zonnecollectoren. Schoon voortbewegen is het rijden op bijvoorbeeld waterstof of groen gas. Groene banen zijn beroepen die voortkomen uit de missie van Leeuwarden om zonder fossiele brandstoffen te functioneren. Een belangrijke vraag is of de gemeente iets van Europa kan leren, zodat ze het wiel in niet opnieuw uit hoeven te vinden. Leeuwarden krijgt continu informatie en nieuwe ideeën binnen vanuit de media en vanuit de relaties die ze heeft met andere steden in Europa. Hoe kan het beter? De plannen van Leeuwarden zijn erg ambitieus, maar op sommige punten zijn wij het niet helemaal eens met de gemeente. In plaats van dat de gemeente zich compleet richt op het zoeken naar alternatieve brandstoffen, vroegen wij ons af waarom de gemeente niet de oude huizen en panden goed isoleert, dit bespaart ook ontzettend veel. De gemeente heeft ook plannen om een biogasinstallatie te bouwen en deze te laten draaien op de mest van het vee van de boeren in de buurt. Het rendement van deze biogasinstallatie is nog niet helemaal duidelijk en het plan is daarom erg gewaagd. Het biogas is tevens niet helemaal schoon, aangezien het maken van de pijplein veel uitstoot teweegbrengt, er methaan vrij komt bij de productie van biogas en het met aardgas vermengt moet worden voor een bruikbare kwaliteit. De gemeente kan gemakkelijker door windturbines van elektriciteit worden voorzien, wind is een energiebron die nooit opraakt. Nu is het zo dat biogas een groot deel van het plan/budget vormt, met op de tweede plaats zonne-energie, maar windenergie is een totaal verwaarloosbaar onderdeel. Het zou verstandig zijn van de gemeente om niet al haar geld in de biogasinstallatie te investeren, maar ook te investeren in windenergie en andere (al vergevorderde) schone energiebronnen. Wij adviseren de gemeente dan ook om naast het actief zoeken naar schonere alternatieven door te gaan met de reeds bestaande technieken. Hierbij moet Leeuwarden goed over de grenzen kijken of ze nog iets van andere steden kan leren. Windenergie is een beter alternatief voor fossiel dan zonne-energie. De terugverdientijd is korter, er zijn minder windturbines nodig dan er zonnepanelen nodig zijn, het oppervlak en de kosten zijn tevens lager en er is van minder mensen toestemming nodig om te bouwen. Windenergie wordt tegenwoordig ook al grootschaliger toegepast. Het is beter om hierop voort te borduren. Tot slot is windenergie goedkoper dan energie opgewekt met behulp van fossiele brandstoffen, mits de turbines op het land staan en niet in zee. Het Convenant of Mayors is een overeenkomst tussen 300 steden/gemeenten om de CO2-uitstoot te beperkten. Deelname aan het burgemeestersconvenant zou voor Leeuwarden natuurlijk enorm goed aansluiten op de visie van de stad, maar toch doet ze er niet aan mee. Wij hebben de energiecoördinator hiervan op de hoogte gesteld en hopenlijk doet Leeuwarden hier spoedig wel aan mee. Het doel van Leeuwarden, het geheel onafhankelijk worden van fossiele brandstoffen, kent veel deelonderwerpen. Elke manier om energie te besparen draagt bij aan de overgang van fossiel naar duurzaam. Steden en gebouwen moeten heringericht worden, op zo n manier dat deze zuiniger zijn voor het milieu en de energieverspilling minimaal is. Facetten die van invloed zijn op deze verandering zijn onder andere een bouw die meer is gericht op de toekomst, duurzame grondstoffen en betere woningisolatie. 5

7 Een verandering in energieverbruik kan ook in de kleine dingen zitten. Niemand houdt van energieverspilling, niemand houdt van kantoorpanden die de hele nacht onnodig verlicht zijn. Daarom is een herinrichting van de verlichting essentieel. Manieren waarop verlichting verbeterd kan worden zijn onder andere het vervangen van gloei- door led- en spaarlampen en het uit zijn van lampen wanneer de verlichting niet noodzakelijk is. In het verkeer wordt veel te veel fossiel verbrand en koolstofdioxide uitgestoten en dit versterkt het broeikaseffect enorm. De manier waarop we ons voortbewegen zal minder belastend voor het milieu moeten worden om de leefbaarheid van de wereld nu, maar vooral in de toekomst te behouden. Auto s zullen moeten overstappen van benzine en diesel naar onder andere waterstof, elektriciteit, biogas, aardgas en LPG. In de politiek zullen er over dit onderwerp concrete afspraken moeten komen, zoals de kilometerheffing. Ook kan een betere stand van techniek in de auto-industrie bijdragen aan een duurzame mobiliteit. De individuele bijdragen van de consument dragen voor een zeer groot deel bij aan de aankomende revolutie in de mobiliteit. De keuze om eens vaker met de bus te gaan, te carpoolen en te kiezen voor een schonere auto zijn voorbeelden van deze kleine bijdragen. Het belangrijkste onderdeel van de missie van Leeuwarden is nog wel de energievoorziening. Olie, steenkool en bruinkool bieden onvoldoende brandstof om de huidige economische groei met de huidige manier van energieopwekking te kunnen waarborgen en dus is een overstap naar duurzame bronnen nodig. Een van die bronnen is windenergie. De wind blijft waaien, deze vorm van energie is oneindig. Zo ook zonneenergie, want de zon blijft wel schijnen. Water(kracht)energie biedt een uitkomst als het gaat om het opwekken van energie uit water. Biomassa is ideaal om landbouwresten nuttig te gebruiken. Tot slot kan aardwarmte ervoor zorgen dat onze huizen in de toekomst warm blijven. De gemeente heeft goede plannen en initiatieven voor een duurzame stad. Zo is het een goed plan een dekkend netwerk voor groen gas te maken en het bouwen van een duurzaam energiepark kan ook bijdragen aan een duurzame energievoorziening. Tevens neemt de gemeente haar voorbeeldfunctie serieus door bussen, vuilniswagens en taxi s op groen gas te laten rijden. Er zijn echter nog wat haken en ogen aan het plan van Leeuwarden. Zo is het beleid op het gebied van duurzaam bouwen gericht op nieuwe huizen, terwijl men de focus op oude huizen zou moeten hebben. De biogasleiding is een experimenteel project en er is nauwelijks aandacht voor windenergie terwijl dit goedkopere energie levert dan zonne- en grijze energie. Een stad zonder fossiel is alleen mogelijk met de volledige inzet van de overheid, gemeente, de inwoners, bedrijven, politiek en de onderwijswereld. We moeten niet afwachten, maar hier en nu aan de slag. 6

8 Bijlagen 1 interview Interview met Bouwe de Boer Wat houdt uw functie precies in? Ik ben energiecoördinator van Leeuwarden. Ik speel een belangrijke rol in het proces van de doelstelling behalen van het in 2020 onafhankelijk worden van fossiele brandstoffen. De hele stad, de huizen, de bedrijven moeten in hun eigen energie voorzien. Om dit te bereiken moeten elektriciteit, wind- en zonneenergie door elkaar gebruikt worden. Dat is wel moeilijk. Ja sowieso, maar niet onmogelijk. We zijn hier met z n tienen om te zorgen dat dat gebeurt. We moeten met de provincie Friesland, bedrijven en de overheid zorgen dat we de doelstelling halen in de komende negen jaar. Wat is de macht van de gemeente Leeuwarden op het gebied van klimaat? De gemeente bezit ongeveer honderd gebouwen in Leeuwarden. Al die honderd gebouwen kan de gemeente energiezuinig maken; De gemeente kan subsidies geven; bestemmingsplannen maken; contracten afsluiten. Als iemand een huis wil kopen moet hij een contract hebben. De gemeente Leeuwarden kan er dan voor zorgen dat dit huis energiezuinig moet zijn. De gemeente kan schone auto s (die niet op fossiele brandstoffen rijden) stimuleren door ze gratis te laten parkeren. Wat niet kan is verbieden dat benzineauto s de stad ingaan. Hoe ver gaat de macht? Het gaat om de wil van de politiek. Nog een voorbeeld is de belastingen. Iedereen moet onroerend goed belasting betalen. De gemeente kan dit energiezuinig aanpakken. De macht gaat heel ver: de gemeente Leeuwarden gaat over de taxibedrijven. Zo rijden de taxi s verplicht op zuinige brandstof: Ik rijd op aardgas. Dit is geregeld door de gemeente Leeuwarden. Eén op de zes jaar moeten er nieuwe afspraken worden gemaakt. De gemeente kan deze bedrijven dan verplichten op andere brandstoffen te rijden. Kan het doel in 2020 gehaald worden? Is het haalbaar? Vergunningen, contracten, verordeningen, belastingen. De macht gaat redelijk ver. Hoe ver de macht precies gaat is afhankelijk van de wil van de politiek. Je moet een afweging maken sommige maatregelen die goed zijn voor het klimaat zijn niet goed voor alles: er zijn ook economische motieven. Je kunt wel belasting gaan heffen op huizen die niet energiezuinig zijn, maar dan gaan de mensen weg. Het beleid maken is vaak een beetje van dit en een beetje van dat. Je kunt wel subsidie geven bij energiezuinig bouwen. Er zijn veel instrumenten, zo kan je schone auto s kopen bevorderen door ze gratis te laten parkeren en door het geven van duizend euro subsidie. Leeuwarden is slechts één van de weinige gemeenten die dit doet. Er is het esf, dat euro heeft uitgetrokken voor bedrijven een goed project voor duurzame ontwikkelingen hebben. Als een bedrijf een goed idee heeft kan het euro steun krijgen om de plannen uit te voeren. Welke zaken moeten door de landelijke overheid geregeld worden? De landelijke overheid doet hele andere dingen. Mensen moeten zelf ook dingen doen, de gemeente ook. Als deze groepen zorgen voor het totaal aan wat er gebeurt op het gebied van duurzaamheid. De overheid bepaalt de regels voor woningen. Zo kan ze energie-eisen stellen aan nieuwe woningen. Volgens ons gaan 7

9 deze eisen niet ver genoeg, zo kunnen we de doelstelling van geen fossiele brandstoffen in 2020 niet halen. De gemeente wil afspraken maken om toch energiezuinige woningen te stimuleren: subsidies bijvoorbeeld. Het land maakt een wet. De gemeente vindt dit niet ver genoeg gaan. De gemeente zal dan convenanten sluiten met bouwbedrijven, woningcorporaties, enz. Wat is de rol van Europa hierin? Europese wetten maken. Dit zijn tevens landelijke wetten. De Europese wetten zijn goed voor ons, want dit helpt bij het behalen van het doel in Europa doet heel veel: programma s, energieprogramma s, projecten, Europese subsidies, leaderprojecten. De provincie werkt samen met Europa, maar doet daarnaast nog veel meer: energieprogramma s op het gebied van energiezuinigheid; cradle-to-cradle-projecten. De provincie krijgt hiervoor subsidie van Europa. En Leeuwarden valt weer onder de provincie. Er zijn ook ontwikkelingen op het gebied van elektriciteit en bijvoorbeeld zonnebootraces; bestaande woningen energiezuinig maken, maar vooral ook bestaande woningen energiezuinig maken. De eigenaar van een woning moet iets gaan doen. Om dit te bereiken zijn subsidies nodig. Zo wordt er in Noord-Nederland, Friesland, Groningen en Drenthe samengewerkt, met deels Europees geld. Je kunt er subsidie krijgen als je je huis energiezuiniger maakt. Soms zijn het regels van de gemeente, soms landelijk en soms Europees. Het is bijvoorbeeld mogelijk om drieduizend euro subsidie te krijgen bij de aanschaf van een auto op groen gas. Wat zijn de plannen van de gemeente Leeuwarden op het gebied van duurzame energie? Dat is een brede vraag. De provincie wil in 2020 vrij zijn van fossiele brandstoffen. Het plan om dit te bereiken is opgedeeld in vier onderdelen: energie gebouwde omgeving, energie uit reststoffen, zonne-energie (PV) + wind (maar wind is maar een verwaarloosbaar klein onderdeel) en schoon voortbewegen. Bij energie gebouwde omgeving moet je denken aan woningen/bedrijven. Energie uit reststoffen gaat over groen gas en biogas gemaakt uit groen afval. Op het gebied van zonne-energie heeft Leeuwarden het doel in 2015 vijftig MegaWatt op te wekken met zonnepanelen op bedrijven, dat zijn vijftig voetbalvelden. Nu is het zo dat er vijf MegaWatt is, de hoeveelheid zonnepanelen zal dus vertienvoudigd moeten worden. In 2015 moeten er auto s schoon rijden, dit betekent niet op fossiele brandstoffen. Tevens moeten er in Noord- Nederland woningen in 2015 energiezuinig zijn. 15 procent Van het gas in Friesland moet vervangen zijn door groen gas. Er moeten tien groene opleidingen bij komen. In de woningbouw betekent het dat er opleidingen komen voor duurzaam bouwen, installatieopleidingen moeten aandacht hebben voor het milieu, opleidingen in de autobranche moeten ook les geven over elektrische auto s. Leeuwarden heeft als doelstellingen: onafhankelijk van fossiele brandstoffen in 2020, er moeten dan 500 groene banen bij zijn gekomen. Goed dat u het zegt, want wat zijn groene banen precies? Dit zijn nieuwe banen van bedrijven die hun geld verdienen in sectoren in de groene sector. Bijvoorbeeld zonnepanelenfabrieken, toevallig komt er een zonnepanelenfabriek bij in de buurt van Leeuwarden. De mensen die hier gaan werken hebben dan groene banen. Kortweg kan je zeggen dat groene banen banen zijn die bijdragen aan ons doel: Leeuwarden zonder fossiele brandstoffen in Er komt meer groen gas, er zullen meer (mest)vergisters en biogasinstallaties worden gebouwd. De banen die dit oplevert zijn groene banen. Als er 50 MegaWatt zonne-energie bij komt, levert dit nieuwe banen op, dit zijn ook groene banen. Banen op het gebied van energie en water zijn groene banen, want water is net zo n onderwerp, het programma heet: slim met water en energie (Plan for smart ways with water and energy). Je moet ook denken aan leraren in de energie-/watertak. Er komen nieuwe opleidingen op het milieugebied, de leraren die deze studies gaan onderwijzen vallen ook onder de groene banen. Als er een nieuwe opleiding is: groen gas en tien leraren geven deze opleiding dan zijn dit tien groene banen, want ze vallen onder dit programma. 8

10 Wat kan de bevolking van Leeuwarden doen? Ja dat is de uitdaging: de bevolking van Leeuwarden erbij betrekken. Wat ze kunnen doen is zonnepanelen op het dak leggen. Ze kunnen ook van energiecontract veranderen en zeggen van ik wil geen aardgas, maar groen gas. In de toekomst wordt dat nog veel makkelijker. Studenten van de TU-Delft hebben een project gedaan, dat hebben wij geregeld. Ze hebben berekend: redden wij het wel? Ik heb daar een CD van. Ze hebben modellen gesimuleerd over: wat wordt er nu al gedaan, is het genoeg? Hoeveel zonnepanelen worden er gebouwd, hoeveel auto s rijden op groen gas, hoeveel groen gas wordt er gebruikt bij de verwarming van huizen, hoe snel gaat het nu, hoe snel moet het gaan. Dit is wel interessant. Wat zijn de plannen van de gemeente Leeuwarden op het gebied van duurzame mobiliteit? Dit programma (slim met energie en water) heeft het onderdeel schoon voortbewegen. Ik geef even een voorbeeld van iets dat even niet met mobiliteit te maken heeft. Ik zal laten zien hoe dichtbij het doel fossielvrij is. Het project gaat over de stad: Leeuwarden, inwoners, woningen. In het nieuwe deel van Leeuwarden Techum worden huizen gebouwd. Links van Leeuwarden zit een boer. Deze boer heeft 160 koeien. Deze boer produceert biogas, uit stront, genoeg om 1000 woningen te verwarmen. Dit is heel bijzonder: één boer produceert genoeg groen gas voor 1000 woningen. Als dit kan in Techum kan het ook in de rest van Leeuwarden. In Friesland zijn honderden boeren. Zo is in Nederland het idee gegroeid dat biogas een grote rol kan gaan spelen bij de energievoorziening. Het plan is: veertien boeren tussen Dokkum en Leeuwarden worden aangesloten op een leiding. Mest en andere restproducten wordt samengeperst en er wordt gas van gemaakt, kub. biogas kan zo gemaakt worden. Dit wordt vermengt met aardgas en zo kunnen woningen voorzien worden van warmte. Deze woningen gebruiken dan geen fossiele brandstoffen. Zo bereik je met heel weinig (veertien boeren) al heel veel. Deze plannen waren twee jaar geleden gemaakt. In de politiek is men toen gaan nadenken: als dat kan met veertien boeren, dan kan de hele stad ook voorzien worden van groen gas. Nog een voorbeeld: de fabriek Friesland Campina produceert veel warmte. Hiermee wordt de halve wijk Camminghaburen verwarmt. Zo zie je dat je met warmte die normaal afvalwarmte is veel kunt bereiken. Zo kun je steeds meer combinaties leggen tussen verschillende spelers en factoren. Op het gebied van duurzame mobiliteit is het belangrijk dat er tankstations komen voor groen gas. Drie jaar geleden waren er nog maar drie, nu zijn er al heel veel, waarbij Friesland er de meeste heeft van Nederland. Er is slechts één provincie met een dekkend netwerk voor groen gas in Nederland en dat is Friesland. De provincie met het meeste groene gas van Europa is Friesland. Zo heeft Omrin in (vracht)auto s op groen gas, zijn er in augustus taxibusjes Mid Frieslân op groen gas en hebben TNT en Taxi Wolters 40 wagens op groen gas. Nu gaan de ontwikkelingen snel: het wordt steeds goedkoper: negentig cent aan de pomp. De gemeente subsidieert het ombouwen van je auto, zodat het op groen gas kan rijden. Taxibedrijven rijden op groen gas en daar rijden ze goedkoop. Omrin haalt afval op, maar dan wel op groen gas. De vuilniswagens rijden op groen gas, zo ook bussen. Nieuwe aanbestedingen worden ook groen. Er moet worden bepaalt hoe het vervoer geregeld moet worden. De gemeente bepaalt dat er honderd bussen op groen gas moeten rijden in Noord-Friesland, nu zijn dat er zeven. Je hebt ze misschien wel eens zien rijden, de bussen met zo n grote oranje tank op het dak. De gemeente wil bereiken dat de inwoners van Leeuwarden actief meedoen. De wereld verandert, dit kan ik ook. Andere plannen van Leeuwarden zijn het bevorderen van elektrische auto s; taxi s. Hiervoor zijn oplaadpunten nodig. De gemeente stimuleert zonnebootraces, deze zorgen ervoor dat jongeren uit allerlei landen verstand krijgen van zonne-techniek en in contact komen met bedrijven. De bedrijven gaan meer investeren in zonne-energie, bijvoorbeeld elektrische boten, de jongeren krijgen later misschien een groene baan. 9

11 Andere plannen zijn het bouwen van een park met zonne-energie en biogas. Er komt een biogasinstallatie, zonnepanel en er komt een kenniscentrum, want dat wordt vaak vergeten, onderwijs is ook erg belangrijk bij het behalen van ons doel. Er wordt veel aardgas gebruikt bij het maken van asfalt. Er zijn plannen om asfalt te maken van biogas. Over twee jaar is dit af. Er komen zonnepanelen bij boeren. Er zijn honderd boeren geschikt voor het plaatsen van zonnepanelen op hun dak. Deze boeren worden dan energieneutraal. Wat wij proberen is in Friesland sfeer te creëren zo van: Ik woon in Friesland, dus ik denk om het milieu. Wat we willen bereiken is dat Friesland de schoonste provincie is van Nederland. Het moet normaal worden dat niet benzine/diesel wordt gebruikt, maar elektriciteit of groene stroom. Het moet normaal worden dat je bij de aanschaf van een scooter een elektrische koopt. Dat het gek wordt als je niet energiezuinig doet. Zo van: een auto op benzine? Doe eens normaal! Om dit voor elkaar te krijgen moeten we zorgen dat het ook gemakkelijk wordt om energiezuinig bezig te zijn. Daar zijn we de laatste jaren veel mee bezig geweest. Waarom doet Leeuwarden niet mee aan het Convenant of Mayors? Waarom we er niet aan mee doen? Geen idee. We kunnen niet overal aan mee doen. Ik weet niet waarom we er niet aan mee doen. We hebben natuurlijk al een hele boel overleg. Ik wordt bijvoorbeeld wekelijks bereikt door Groningen met de vraag hoe we het hier in Leeuwarden doen, hoe het betaald wordt, hoe het georganiseerd wordt. Maar er zitten bepaalde grenzen aan. Dit is een goed voorstel. Ik ga er serieus naar kijken. Soms heb je iemand nodig die tegen je zegt waarom doe je daar niet aan mee? Een gemeente die een doelstelling heeft zoals wij, staat goed in zo n gezelschap. Dan kan Leeuwarden ook iets van andere steden leren, hoe ze het daar doen. Ja sowieso. Kan Leeuwarden iets over duurzaamheid leren van Europa en kan Europa iets leren van Leeuwarden? We krijgen heel veel informatie binnen, in de bladen, op de televisie, op het internet. Iets dat hier kan, kan ergens anders nog niet. Zo leren we allemaal van elkaar. Friesland heeft bijvoorbeeld een zonneboilerproject afgekeken van België. Daar kan je zelf een zonneboiler maken in het dorp, het kost dan driehonderd euro in plaats van drieduizend. Die zonneboiler zet je dan op je dak. Dit is een erg succesvol project in België en dit hebben wij gekopieerd. En bijvoorbeeld zijn ze in Duitsland tien keer zo ver met het rijden op groen gas. Daar kunnen wij heel veel van leren: hoe doen zij dat? Hoe doen wij het nu? Wat kan er verbeterd worden? De burgemeester is ook belangrijk bij dit contact. Het komt goed uit dat hij één grote hobby heeft: energie. De burgemeester van Leeuwarden is Ferd Crone. Voordat hij burgemeester was werkte hij in de Tweede Kamer. Hij was woordvoerder voor energie voor de PvdA. Hij kent dus niets anders dan energie. Waarom werd hij burgemeester? Hij werd hier burgemeester omdat hier veel aan energie werd gedaan. Hoe wil Leeuwarden City of Water Technology worden? Ik ben natuurlijk niet gespecialiseerd in water, maar dit is wel een onderdeel van het programma; ik kan je er wel wat over vertellen. Het programma heet slim met energie en water. City of Water Technology betekent beter zijn op dat gebied. Het is belangrijk om op te vallen. Het gaat erom dat je goeie dingen doet waar bedrijven belangstelling voor hebben. Westus is een kennis/ontwikkelingsinstelling op het gebied van water. Dit is voor bedrijven interessant: we gaan naar Leeuwarden, want in Leeuwarden gebeurt het. De bedrijven die hierheen komen zorgen voor werkgelegenheid en dat is goed voor de economie. Tien jaar geleden is Wetsus begonnen, nu werken er al een paar honderd werknemers. Wij moeten dit proces ondersteunen. 10

12 Wetsus heeft innovatie op het gebied van water, die het beste is van Europa: waterzuivering, etc. Het heeft een mooie locatie, het zorgt ervoor dat het geld sneller groeien kan. Wetsus krijgt subsidie van de overheid en van Europa. De gemeente zorgt ervoor dat nieuwe projecten worden gedemonstreerd, zodat iedereen kan leren wat Leeuwarden allemaal doet aan watertechnologie. Is Leeuwarden koploper? Over vijf jaar zeker. In 2015 zal Leeuwarden absoluut koploper zijn. Is het nu nog niet zo, dan zijn we zeker in de race. In 2015 moet het zo zijn. Wat wordt er precies bedoeld met onafhankelijk van fossiele brandstoffen (in 2020). Bij de productie van deze pen worden ook fossiele brandstoffen gebruikt. Dat gaat puur over energievoorziening in de stad. A omdat het anders te breed wordt. B omdat het te ingewikkeld is. De energie in deze stad die wordt verbruikt is gas en diesel. We moeten op zoek naar alternatieven. We kunnen de bevolking niet dwingen om aan duurzaamheid te doen, maar er moet wel snel iets gebeuren. Het kan met subsidie geregeld worden. Je kunt niet zomaar de benzinepompen sluiten. Er zijn genoeg dingen die wel gedaan kunnen worden: taxicentrales verplichten om op duurzame brandstof te rijden, elektrisch rijden, groen gas (uit afval). Er moeten veel oude voertuigen verkocht worden. We krijgen het duurzaam doen steeds beter onder de knie. Honderd bussen rijden straks op groen gas. Hier is veel groen gas voor nodig. Dit moet wel uit Friesland komen. Dit groene gas komt uit afval. Het is de bedoeling dat Friesland voorziet in zijn eigen energievoorziening? Ja. Is Leeuwarden koploper van Nederland? Dat is nu al zo. Als je op het binnenhof bent en vraagt welke gemeente het beste energiebeleid heeft zeggen negen van de tien politici Leeuwarden. We zijn namelijk vooruitstrevend. Hoe lang gaat de biogasleiding tussen Dokkum en Leeuwarden mee; wat is de terugverdientijd? Ik vind het grappig dat zoveel mensen die vraag stellen. Dat is niet belangrijk, wat wel belangrijk is, is dat Leeuwarden van energie wordt voorzien als de fossiele brandstoffen opraken. Voor dit project is zes miljoen euro subsidie nodig. Het is zoveel want het is de eerste keer dat zoiets wordt gedaan. Biogas is een vorm van groen gas. De pijpleiding kan is veertig miljoen kubieke meter gas. Wat betreft de terugverdientijd: ik heb geen idee. Wat belangrijk is, is dat er gas uit afval wordt gemaakt, waar geen fossiele brandstoffen bij vrij komen. We moeten nu de biogas betaalbaar maken. In het begin is het nog onbetaalbaar, er is subsidie nodig. Zo is het ook met windenergie. Je moet subsidie geven om het betaalbare energie te maken. Maar de energie die gemaakt wordt met fossiele brandstoffen steeds duurder. Besloten is dat over één jaar wordt de prijs van elektriciteit wordt verhoogt met twee cent en over drie jaar met acht cent. Met het geld dat hiermee wordt verdient kan weer worden geïnvesteerd in groene energie. Wat vindt u van het broeikaseffect? Ik lig er niet wakker van. Waar het mij om gaat is dat fossiele brandstoffen op raken. Ik weet wel dat het er is. Negen van de tien mensen zal instemmen dat het er is. Maar je kan het nooit zeker weten. Ik maak me er niet druk om. Discussiëren of het broeikaseffect wel of niet echt is, is verspilling van je tijd, vooral omdat olie en gas gewoon op raken. Over tien jaar zijn deze brandstoffen onbetaalbaar. Er moet een alternatief komen. Nu zijn er kansen: elektrische auto s, windturbines, enzovoorts. Het is belangrijk dat Leeuwarden deze kans 11

13 aanpakt om hier geld te verdienen. Dan krijgt Leeuwarden het werk, het geld, de betere economie. We moeten niet afwachten, maar hier en nu aan de slag. Dank u wel Bouwe 2 Logboeken Danny Datum hoe lang wat resultaat/opmerking met wie waar h Studiedag Wageningen Kennismaking met coach, Yes groep Wageningen brainstormen over onderwerp h Studiedag Wageningen-Brussel Europees Parlement bezocht, Universiteit van Brussel bezocht. Yes groep Wageningen- Brussel info opzoeken leeuwarden school duurzaamheid leeuwarden.nl hoofdvraag + deelvragen bedenken Gysbert school hoofdvraag + deelvragen mailen hoofdvraag + deelvragen aanpassen en mailen naar coach h Studiedag tilburg Yes groep tilburg begin maken werkstuk voorkant af, inleiding af, begin 1e Gysbert school deelvraag, deelvragen h1 verdeeld verder gaan met mijn deelvragen h1 deelvraag 1 (broeikaseffect) af Gysbert school verder werken deelvragen deelvraag convenant of mayors af Gysbert school afspraak maken bij gemeente we worden g d of gebeld Gysbert Gemeente Leeuwarden werkstuk beetje uitbreiden spelfouten eruit gehaald/bronnenlijst school gemaakt informatie opzoeken Gysbert school afspraak maken gemeente afspraak gemaakt, 25 mei h Studiedag Clingendael Yes groep Den haag energiezuinige verlichting grotendeels af Gysbert school energiezuinige verlichting 3.2 is af school werkstuk inelkaar zetten extra deelvraag en twee deelvragen Gysbert school samengevoegd Alles voor beoordelingsmoment 1 af Logboek tot nu toe af maken Alles voor beoordelingsmoment 1 af maken Alles voor beoordelingsmoment 1 af klaar Gysbert school maken uren YES Den Haag Ministerie van infrastructuur en Met YESgroep Den Haag milieu Deelvraag 3.4 duurzame mobiliteit Begin gemaakt Presentatie formuliertje invullen af Deelvraag 3.4 duurzame mobiliteit Deelvraag 3.4 duurzame mobiliteit Deelvraag 3.4 duurzame mobiliteit werk van Gysbert lezen en spelfouten eruit halen deelvraag meer duurz energie bron gevonden Gysbert school interview maken interview bijna af Gysbert school interview afmaken school Interview Bouwe de Boer Gysbert Gemeente LWD h 25m aantekeningen interview in het net voor de helft af ongeveer uitwerken Interview uittypen ben bij pag 7/9 school h10m Interview uittypen Af cd bekijken Inhoud cd ook naar Gysbert gestuurd Evelien mailen 12

14 logboek updaten + b.o.2 voorbereiden alles voor bm2 afmaken af Gysbert school Bezig met hoofdstuk doel 2020 af + deelvraag city water technology verplaatst naar h h 20m bezig met 2.6 water technology deelvraag 2.6 water technology opmaak verbeterd inhoudsopgave en volgorde van sommige dingen verbeterd duurz. mobiliteit bron gevonden Gysbert school h 20m bezig met deelvraag duurzame mobiliteit af werkstuk samenvoegen indeling h2 beetje veranderd Gysbert school h 15m hoofdstuk 2 verbeteren deelvraag weggehaald, alle dubbele teksten weggehaald h 30m kan LWD iets leren van Europa en Nog niet af omgekeerd m Evelien mailen Snel antwoord! h 40m commentaar evelien verwerken in PWS + logboek geüpdate, begin gemaakt samenvatting/conclusie min deelvragen bedenken over buis deelvr. af Gysbert school min bezig met verdieping bouwe g d met vragen Gysbert school (achteraf gezien geen antwoord gekregen) min pp maken concept af Gysbert school min spelfouten eruit halen - deelvragen af Gysbert school maken h h 10m conclusie schrijven PP afmaken PP af PWS af Gysbert school h steekwoorden ppp voorbereiden af h converentie den haag + presentatie Yes groep Den Haag min argumenten verzinnen voor windenergie Gysbert + conclusie h20min verdieping toegevoegd conclusie aangepast min Logboek updaten Af h Wetenschappelijk artikel schrijven Thuis h Wetenschappelijk artikel schrijven + Af afronding PWS h 30 min Spelfouten uit wetenschappelijk artikel Af halen + artikel opsturen Totaal 122h Gysbert datum hoe lang wat resultaat/opmerking met wie waar h Studiedag Wageningen Kennismaking met coach, Yes groep Wageningen brainstormen over onderwerp h Studiedag Wageningen-Brussel Europees Parlement bezocht, Universiteit van Brussel bezocht. Yes groep Wageningen- Brussel Brainstormen plus hoofdvraag en Hoofdvraag en deelvragen af Danny school deelvragen bedenken met Danny h Studiedag tilburg Yes groep tilburg Brainstormen/hoofd+deelvragen voorkant af, inleiding af, begin 1e Danny school veranderen (Europa er in verwerken) en deelvragen verdelen. deelvraag, deelvragen h1 verdeeld verder gaan met deelvragen h1 deelvraag 1.2 af Danny school verder werken deelvragen hoofdstuk 1 3 bijna af Danny school bezig in de mediatheek en naar het gemeentehuis met Danny, een interview afspreken Afspraak gemaakt Danny Gemeente Leeuwarden Bezig deelvragen h1 1.3 af Danny school duurzaam bouwen school h Studiedag Clingendael Yes groep Den haag Mediatheek. Planning gemaakt van week 12 tot week 21. Bezig met deelvragen duurzaam bouwen Danny school Danny school 13

15 uur 3.1 duurzaam bouwen 3.1 af uur Alles voor beoordelingsmoment 1 af maken Alles voor beoordelingsmoment 1 af maken uren YES Den Haag Ministerie van infrastructuur en klaar Danny school Met YESgroep Den Haag milieu uur Deelvraag 3.5 afgerond en naar Danny g d minuten Begonnen aan interview Bouwe de Boer Danny School minuten Verder met interview Interview bijna af Danny School interview afmaken school Interview Bouwe de Boer Danny Gemeente LWD Inhoud cd van Danny ontvangen. Cd bekeken min deelvragen bedenken over buis deelvr. af Danny school min bezig met verdieping bouwe g d met vragen (achteraf gezien geen antwoord gekregen) Danny school min pp maken concept af Danny school min spelfouten eruit halen - deelvragen af Danny school maken h h 10m conclusie schrijven PP afmaken PP af PWS af Danny school h converentie den haag + presentatie Yes groep Den Haag min argumenten verzinnen voor windenergie + conclusie Danny 3 werkplan Taakverdeling week Gysbert Danny 5 onderwerp bedenken 6 hoofd en deelvragen maken 7 hoofd en deelvragen maken Wat zijn fossiele brandstoffen en welke raken op? 1.1 Wat is het broeikaseffect? 11 afspraak maken gemeente Kan een stad onafhankelijk worden van fossiele brandstoffen? 1.4 Wat is het Convenant of Mayors en doet Leeuwarden hier aan mee? 13 toetsweek x x 14 beoordelingsmoment duurzaam bouwen/energiebesparing en woningbouw isolatie huizen/duurzame materialen 3.2 energiezuinige verlichting 15 int. 16 po ak: advies aan Lwd inleveren 19 april 3.3 Hoe kan Leeuwarden energiebesparing binnen huishoudens bevorderen? 3.4 duurzame mobiliteit duurzame energie beoordelingsmoment 3.7 groene banen 3.8 city of water technologie 14

16 2 21 Interview Bouwe de Boer, energiecoördinator Lwd 2.1 Wat zijn de plannen op het gebied van duurzame energie? Op het gebied van duurzame mobiliteit? 2.4 Wat wil Leeuwarden in 2020 bereikt hebben? Uittypen interview 2.5 Kan Leeuwarden iets over duurzaamheid leren van Europa en kan Europa iets leren van Leeuwarden? Op het gebied van gebouwde omgeving Spelling/samenhang/conclusie/antwoord hoofdvraag 24 werkstuk inleveren Spelling/samenhang/conclusie/antwoord hoofdvraag/begrippenlijst Spelling/samenhang/conclusie/antwoord hoofdvraag onderzoeksplan 1: Het onderwerp is: Leeuwarden milieubewust. De vakken aardrijkskunde, economie en maatschappijwetenschappen. 2: Hoofdvraag: Hoe kan de gemeente Leeuwarden zo weinig mogelijk afhankelijk worden van fossiele brandstoffen? 3: H1 Inleiding 1.1 Wat is het broeikaseffect? 1.2 Wat zijn fossiele brandstoffen en welke raken op? 1.3 Kan een stad onafhankelijk worden van fossiele brandstoffen? 1.4 Wat is het Convenant of Mayors en doet Leeuwarden hier aan mee? H2 Wat zijn de plannen van Leeuwarden? 2.1 Wat zijn de plannen op het gebied van duurzame energie? 2.2 Op het gebied van duurzame mobiliteit? 2.3 Wat wil Leeuwarden in 2020 bereikt hebben? 2.4 Kan Leeuwarden iets over duurzaamheid leren van Europa en kan Europa iets leren van Leeuwarden? H3 Hoe kan Leeuwarden duurzamer worden? 3.1 Hoe kan duurzaam bouwen/energiebesparing woningbouw een bijdrage leveren aan de reductie van het gebruik van fossiele brandstoffen? 3.2 Hoe kan de verlichting energiezuinig worden? 3.3 Hoe kan Leeuwarden energiebesparing binnen huishoudens bevorderen? 3.4 Hoe het vervoer beter geregeld worden? (duurzame mobiliteit) 3.5 Welke soorten van duurzame energie zijn er? 3.6 Hoe kan er meer/betere duurzame energie gebruikt worden? 3.7 Hoe kunnen groene banen bijdragen aan een duurzame stad? 3.8 Hoe wil Leeuwarden city of water technologie worden. H4 Hoe zou het beter kunnen? = antwoord hoofdvraag 15

17 4: Wij denken dat Leeuwarden niet volledig onafhankelijk kan worden van fossiele brandstoffen in Wij veronderstellen dat de gemeente Leeuwarden niet onafhankelijk kan worden van vervuilende energiebronnen omdat de technologische middelen en politieke actie tekort schieten. De gemeente Leeuwarden kan weinig afhankelijk worden van fossiele brandstoffen door daadkrachtig maatregelen te nemen over duurzame energie en energiebesparing en met subsidie van de Europese Unie. Leeuwarden zal op vele gebieden maatregelen moeten nemen voor het beste resultaat. 5: Interviewen. Een goed interview heeft bepaalde eisen: Geen suggestieve vragen. Je moet niet bepaalde dingen suggereren bij het stellen van een vraag. De vraag moet open blijven, want anders komen er politiek correcte antwoorden op je vragen en wordt de geïnterviewde in een bepaalde richting gedrukt bij het geven van een antwoord. Doorvragen. Het is belangrijk om niet alleen een lijst met vragen af te gaan, maar ook door te vragen. Je krijgt dan meer informatie en meer specifieke informatie die voor jou belangrijk is. Je kunt doorvragen wanneer de geïnterviewde de vraag niet snapt, het antwoord uit de weg gaat of als hij dingen achterwege laat. Er zit een duidelijke structuur in die je volgt. Het is belangrijk vast te houden aan de rode draad. De juiste vragen stellen op het juiste moment. Informatie opzoeken Het opzoeken van informatie in de mediatheek; op het internet. De informatie tijdens de studiedagen. 6: Voor het onderzoek hebben we de volgende onderzoeksmaterialen nodig: het internet, informatie op de studiedagen van het YES project, folders van Liander (krijgen we nog), boeken uit de mediatheek, het aardrijkskundeboek, folders gemeente Leeuwarden en de pdf bestanden met de plannen van Leeuwarden/Friesland. 7: Folders/flyers over duurzame energie bronnen/soorten, van Liander (energiebedrijf) en de gemeente Leeuwarden. 8: We worden ondersteund door onze coaches Evelien en Schurer. Evelien kan bereikt worden via de mail en Schurer in de les. We hebben een interview met de energie expert Bouwe de Boer, energiecoördinator van Leeuwarden. 9: De volgende taken/activiteiten komen voort uit de bovenstaande zaken: Interview maken; 16

18 Folders aanvragen. Samenwerking 1: Onze taakverdeling tot nu toe: Zie Taakverdeling. 2: Overlegt vindt plaats tijdens: Gedeelde vaste uren AK Projectdagen van het YES project Gezamenlijke tussenuren Het overleg gaat over wie wat precies moet doen en wanneer het af moet zijn. 3: In het eerste hoofdstuk leggen we uit wat nou precies het probleem is en welke alternatieven er zijn. In het tweede hoofdstuk vertellen we de plannen van de gemeente Leeuwarden en in het derde hoofdstuk hoe de gemeente dit wil realiseren. Het vierde hoofdstuk is onze conclusie en antwoord op de hoofdvraag Hoe kan de gemeente Leeuwarden zo weinig mogelijk afhankelijk worden van fossiele brandstoffen in 2020? 4: Door elkaar telkens het PWS verslag opnieuw te mailen, als iemand van ons tweeën er weer nieuwe informatie bij heeft gevoegd en elkaar altijd de gevonden informatie te mailen plus de bron. Werkafspraken De deelvragen moeten af worden gemaakt op week die op de taakverdeling is aangegeven. Hieraan kan in de les worden gewerkt en de rest moet worden gemaakt voor het einde van de aangegeven week. Bronnen worden genoteerd en later onderaan toegevoegd Tijden waarop gewerkt wordt, komen in de logboeken te staan. Gemaakte opdrachten worden naar elkaar gestuurd m.b.v. e mail. Het eerste hoofdstuk wordt eerst gemaakt, vervolgens het derde en tot slot hoofdstuk twee en de conclusie. Dit komt omdat het interview pas laat kan worden afgenomen, hetgeen een groot onderdeel gaat uitmaken van het tweede hoofdstuk. presentatievorm 17

19 1: De bedoeling is om ons PWS te presenteren met een PowerPoint, waar wij dan informatie geven over de getoonde dia s. 2: Een PowerPoint moet er zakelijk uitzien, dus niet teveel kleurtjes of foto s. Niet meer dan zeven regels op één dia, anders is het te veel informatie. 3: Ja dat kan wel. Bijvoorbeeld bij ons, dat we het dan oefenen voor onze familie. 4: We moeten op de eindconferentie van het YES project presenteren, dit is op 23 juni In week 24 moet ons PWS worden ingeleverd. Wageningen/Brussel Tilburg Clingendael Den Haag Eind conferentie Den Haag voorbereiding Verdieping in de organisatie, onderwerpen bedacht. Verdieping in de organisatie, ideeën over onderzoek: Leeuwarden zonder fossiele brandstoffen. Vraag: welke grondstoffen zijn duurzaam. Al overlegd met coach Vragen bedacht: Hoe kan Leeuwarden iets betekenen voor Europa en andersom. Voorbereiding voor presentatie onderzoek. afspraken Goed aantekeningen maken. Vragen over hoe een interview moet worden afgenomen. Bepaalde deelvragen af hebben voor Den Haag. Onderzoeken wat de macht is van de gemeente. Steekwoorden gebruiken, niet voorlezen, etc. 4 Tijdplan 1/2: week Gysbert Benodigde tijd Danny Benodigde tijd 5 onderwerp bedenken 6 hoofd en deelvragen maken 1.5 h 1.5 h 7 hoofd en deelvragen maken 8 informatie opzoeken 100m 100m 9 informatie opzoeken 100m 100m Wat zijn fossiele brandstoffen en welke raken op? 50m 1.1 Wat is het broeikaseffect? 11 afspraak maken gemeente 100m 100m 50m 18

20 Kan een stad onafhankelijk worden van fossiele brandstoffen? 50m 1.4 Wat is het Convenant of Mayors en doet Leeuwarden hier aan mee? 50m 13 toetsweek x 2h x 2h 14 beoordelingsmoment duurzaam bouwen/energie 3.2 energiezuinige verlichting besparing en woningbouw isolatie huizen/duurzam e materialen 15 int. 2h 2h 16 po ak: advies aan Lwd inleveren 19 april 3.3 Hoe kan Leeuwarden energiebesparin g binnen huishoudens bevorderen? 3.4 duurzame mobiliteit 17 2h duurzame energie 19 2h 2h 20 beoordelingsmoment groene banen 3.8 city of water technologie Interview maken 50m Interview maken 50m 21 Interview Bouwe de Boer, energiecoördina tor Lwd 2.1 Wat zijn de plannen op het gebied van duurzame energie? 1h Interview Bouwe de Boer, energiecoördinator Lwd 1h30m 2.4 Wat wil Leeuwarden in 2020 bereikt hebben? Uittypen interview 1h 1h30m 2h Op het gebied van duurzame mobiliteit? 1h30m 2.5 Kan Leeuwarden iets over duurzaamheid leren van Europa en kan Europa iets leren van Leeuwarden? 1h30m Op het gebied van gebouwde omgeving 1h30m Spelling/samenhang/co nclusie/antwoord hoofdvraag 1h 24 Spelling/samenhang /conclusie/antwoor d hoofdvraag/begripp 4h Spelling/samenhang/co nclusie/antwoord hoofdvraag 3h 19

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke?

GROENE TEST. Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? GROENE TEST Naam:.. 1. Het verbruik van fossiele grondstoffen veroorzaakt ecologische problemen. Welke? O Afkoeling van het klimaat O Meer vulkaanuitbarstingen O Zure regen O Zoete regen 2. Waarvoor dienen

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Basisles Energietransitie

Basisles Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Energietransitie Werkblad Basisles Energietransitie Werkblad 1 Wat is energietransitie? 2 Waarom is energietransitie nodig? 3 Leg in je eigen woorden uit wat het Energietransitiemodel

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12%

Spaar energie! Energieverbruik op hol. Waarom besparen? Hugo Vanderstraeten. steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% Hugo Vanderstraeten Energieverbruik op hol steeg de elektriciteitsprijs met 7 à 12% (Bron: CREG). Energie besparen = geld sparen. 3/4 van onze energie komt uit fossiele brandstoffen. De verbranding van

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg

Jelle Vegt. Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Eigen duurzame energie Is dat mogelijk? Jelle Vegt Naam Medewerker Milieu en Duurzaamheid Stichting Natuur en Milieufederatie Limburg Waarom zouden we? 2-6-2015 3 2-6-2015 4 2-6-2015 5 Olie en gasvoorraden

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS DE ACTIES PRIMAIR ONDERWIJS ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE REGERING De regering beloont mensen als hun koophuis minder warmte verliest (isoleren). De -meter daalt met 5 punten. Het kost 1500 euro. : -1500

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS

GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS ZONSTATION GEEN EIGEN DAK, WEL EIGEN ZONNEPANELEN? KOOP NU PANELEN OP ZONSTATION 1. EEN COLLECTIEF ZONNEDAK OP METROSTATION REIGERSBOS Amsterdam staat aan de vooravond van een energietransitie. Van vieze

Nadere informatie

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland.

Energiek Gelderland. Gelders debat. 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen. www.gelderland. Uitnodiging Energiek Gelderland Gelders debat 12 februari 2014, 18.00-20.00 uur Hotel de Wageningsche Berg Wageningen www.gelderland.nl/geldersdebat Provinciale Staten van Gelderland gaan graag met u in

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Ontwikkelingen Zonne-energie

Ontwikkelingen Zonne-energie Ontwikkelingen Zonne-energie : Energieke Samenleving onderweg naar morgen Bert Bakker NIEUW: Bezuidenhoutseweg 50 2594 AW Den Haag 070 3040114 De oorsprong van (duurzame) energie De zon als energieleverancier

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier

Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Project Energie. Week 1ABC: Mens en dier Info: Wat is energie? Energie geeft kracht, licht, warmte en beweging. De zon geeft ons licht en warmte. Voedsel is de brandstof van mensen en dieren. Door te eten

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen Tekst lezen en vragen stellen 1. Om een tekst goed te begrijpen is het erg belangrijk om een tekst actief te lezen. In de uitleg lees je hoe je dat moet doen. Als je actief leest, dan: - controleer je

Nadere informatie

4.3. Biomassa. Lopende projecten

4.3. Biomassa. Lopende projecten 4.3. Biomassa Doel Met het toepassen van biomassa willen we: hernieuwbare grondstoffen inzetten; de uitstoot van CO 2 in 2007 verminderen met 125 kiloton per jaar; onze afhankelijkheid van de energievoorziening

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen we door middel van duurzame energieopwekking op eigen Nederlandse productielocaties.

Nadere informatie

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst

Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Klimaatcompensatie investeren in een schone toekomst Van warme douche, autorit en vliegvakantie tot het verwarmen van ons huis: alles wat we in ons dagelijks leven doen, leidt tot uitstoot van broeikasgassen.

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride.

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. minimaal 50% minder co 2 -uitstoot door halvering van uw gasverbruik Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. Verwarm uw huis zoals u altijd gedaan heeft. Maar

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

CO2-Reductieplan. Klaver Infratechniek B.V. Techniek voor en door de mens. Versie 1.1 28 november 2011

CO2-Reductieplan. Klaver Infratechniek B.V. Techniek voor en door de mens. Versie 1.1 28 november 2011 CO2-Reductieplan Klaver Infratechniek B.V. Versie 1.1 28 november 2011 Techniek voor en door de mens Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Energie en CO2 Reductie scope 1... 4 1.1 Wagenpark en brandstof... 4

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Energie auditverslag. Aspect(en): 2.A.3, 1.B.2, 2.B.2, 2.B.3

CO 2 Prestatieladder. Energie auditverslag. Aspect(en): 2.A.3, 1.B.2, 2.B.2, 2.B.3 CO 2 Prestatieladder Energie auditverslag Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 2.A.3, 1.B.2, 2.B.2, 2.B.3 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 11 juni 2014 Inhoudsopgave 1.0 Energie auditverslag...3

Nadere informatie

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014

Energiecafé BECO. 16 Oktober 2014 Energiecafé BECO 16 Oktober 2014 Programma Welkom Introductie Presentatie Voorzitter BECO Peer Verkuijlen Waarom BECO? Gemeente Bernheze wethouder Wijdeven Energiemarkt in beweging DE Unie Rense van Dijk

Nadere informatie

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013

Nije enerzjy foar Fryslân. september 2013 Nije enerzjy foar Fryslân september 2013 Inleiding Nije enerzjy foar Fryslân - 1 Nije enerzjy foar Fryslân Nije enerzjy foar Fryslân geeft een beeld van feiten en cijfers op het gebied van duurzame energie.

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

TEAM 1, het verlich0ng- en zonneverlich0ngteam. School:.. Team 1 - verlichting en zonlicht Eigen Energie op school p. 1

TEAM 1, het verlich0ng- en zonneverlich0ngteam. School:.. Team 1 - verlichting en zonlicht Eigen Energie op school p. 1 TEAM 1, het verlich0ng- en zonneverlich0ngteam Naam: School:.. Groep: Eigen Energie op school p. 1 ONDERZOEK NAAR ZONLICHT EN VERLICHTING Afspraken om van jullie team een superteam te maken Jullie gaan

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen

Energieverbruik gemeentelijke gebouwen MILIEUBAROMETER: INDICATORENFICHE ENERGIE 1/2 Samenwerkingsovereenkomst 2008-2013 Milieubarometer: Energieverbruik gemeentelijke gebouwen Indicatorgegevens Naam Definitie Meeteenheid Energieverbruik gemeentelijke

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam

Duurzame. warmte in huis. Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas. Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Duurzame warmte in huis Tot maar liefst 75% minder CO 2 -uitstoot vergeleken met warmte uit gas Warmte van HVC comfortabel en duurzaam Warmte van HVC: slim, schoon en zorgeloos Een betrouwbare verwarming

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015

Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Masterclass Provincie Zuid-Holland Gouda 17 september 2015 Krijn Ratsma (architect en voorzitter Stichting Energieke Regio) inhoud: ontstaan Energieke Regio opzet van het project ook in uw regio? bedrijvencoöperatie?

Nadere informatie