Tweede Kamer der Staten-Generaal

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tweede Kamer der Staten-Generaal"

Transcriptie

1 Tweede Kamer der Staten-Generaal Zitting Herprogrammering Wetenschappelijk Onderwijs Nr. 3 BIJLAGE BIJ BRIEVEN MINISTER VAN ONDERWIJS EN WETENSCHAPPEN INHOUDSOPGAVE blz. 0. Inleiding Voorbehouden bij programma's Selectieve propedeuse Toelating tot researchjaar 7 1. Algemeen Totstandkoming en interpretatie van art. IV Doel van de herprogrammering: vernieuwing? Differentiatie De wet en de beschikking: het wettelijk kader Ontbrekende voorstellen Strijdigheid met de wet Summiere voorstellen Nieuwe studierichtingen Marginale toetsing Prealabele vragen Marginale toetsing zelf Toetsing door de Onderwijsraad De cursusduur Het totaal-beeld Vier jaar niet mogelijk Verlenging van de cursusduur Onderling overleg De toepassing van de richtlijnen De eindtermen Examen- en onderwijsprogramma's Horizontale differentiatie en lerarenvariant De studielast De buitenlandvergelijking Het getuigschrift van kandidaat; de bovenbouwstudierichtingen Postdoctorale cursussen Vrije studierichtingen Presentatie van de voorstellen 31 Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

2 0. INLEIDING In deze beschouwing wordt een globale evaluatie gegeven van de wijze waarop de herprogrammering plaatsgevonden heeft. Er wordt ingegaan op de resultaten waartoe de programmavoorstellen zouden leiden. De beschouwing bevat tevens de opmerkingen waartoe de toetsing van die voorstellen conform artikel IV, zesde lid, van de Wet van 12 november 1975 (Stb. 656) en de programmavoorstellen zelf in het algemeen aanleiding geven. Het formuleren van de herprogrammeringsvoorstellen stelde de daarbij betrokken organen voor een niet eenvoudige opgave. In het bijzonder bij de niet specifiek op nauwkeurig begrensde rechtstreekse beroepsuitoefening gerichte opleidingen, ontbreken objectieve criteria voor het vaststellen van de inhoud van de eindtermen. Voor veel studierichtingen geldt dat er nog weinig ervaring was opgedaan met het expliciet vertalen van eindtermen in examen- en opleidingsprogramma alvorens de herstructureringsoperatie werd ondernomen. Er zijn verder weinig harde gegevens met betrekking tot de vertaling van onderdelen van studieprogramma's in studietijd. Toch vergde de wettelijke regeling ook hier een ver gaande mate van objectivering. Men kan zich achteraf afvragen of het wel de beste weg was van de direct bij het onderwijs belanghebbenden te vergen, afstand te nemen van hun, op zich prijzenswaardige verlangen, om te streven naar het afleveren van «perfecte» afgestudeerden. Daar komt bij dat het opstellen van de plannen samenviel met de overgangsperiode van de WUB, een overgangsperiode die reeds op zich zelf een extra belasting op de universitaire organen legde en begrijpelijkerwijze daarbinnen dikwijls spanningen veroorzaakte. Er zijn indicaties dat het belang van reductie van die spanningen voor de instellingen in een aantal gevallen prevaleerde boven het zich richten op de bedoelingen van de wetgever. De noodzaak op betrekkelijk korte termijn, onder soms sub-optimale bestuurlijke omstandigheden, tot overeenstemming te geraken over de in te dienen voorstellen, maakt het verklaarbaar dat men dikwijls niet veel verder kon komen dan het zo goed mogelijk, in termen van de nieuwe wetgeving, vertalen van de bestaande studieprogramma's. Bestudering van veel van de voorstellen leidt tot de conclusie dat daardoor de mogelijkheden tot vernieuwing, overeenkomstig de bedoelingen van de wetgever en tot het verwerken van gewijzigde omstandigheden, onvoldoende tot hun recht kwamen. Hoe echter ook de omstandigheden worden beoordeeld, vast staat dat aan deze voorstellen door velen hard is gewerkt en dat, wanneer hierna diverse kritische kanttekeningen worden gemaakt, deze niet afdoen aan de positieve waardering voor die bijdragen. Bekend is dat de herprogrammering zeer uiteenlopende gevoelens en standpunten heeft opgeroepen. Geenszins moet onderschat worden in welke mate de diverse partijen door goede bedoelingen werden gedreven. De indeling van dit stuk is als volgt. In het vervolg van dit inleidende hoofdstuk komen enkele onderwerpen ter sprake, die door diverse bestuursorganen in brieven en besluiten ten geleide van de programmavoorstellen, naar voren zijn gebracht. Voor de beoordeling van het kader waarin de herprogrammering tot nu toe plaatsvond, is hun stellingname op verschillende manieren van invloed geweest. In een «algemeen» hoofdstuk 1 wordt daarna ingegaan op de doelstelling van de herprogrammering en op de wijze waarop die doelstelling in de voorstellen tot uitdrukking is gekomen. Dan volgt een hoofdstuk 2 over het wettelijk kader dat voor de herprogrammering is geschapen en over de verschillende manieren waarop van dat kader werd afgeweken. Daarop sluit een hoofdstuk 3 aan waarin het gaat om de vraag wat onder een marginale toetsing moet worden verstaan en in hoeverre daarmee volstaan kan worden. Dan is een hoofdstuk 4 gewijd aan het patroon van de cursusduren, zoals dat uit de programmavoorstellen naar voren komt. In het daaraan volgende hoofdstuk 5 wordt nagegaan op welke wijze in de programmavoorstellen gevolg gegeven is aan de in de wet en de richtlijnen gestelde criteria. Tot slot zijn in het zesde hoofdstuk enige opmerkingen over de presentatie van de voorstellen opgenomen. Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

3 0.1. Voorbehouden bij programma's Vele (sub)faculteiten hebben een voorbehoud gemaakt ten aanzien van de inhoud van de programmavoorstellen. In het algemeen heeft dit voorbehoud betrekking op de invoering in de exacte vorm van het beschreven onderwijsprogramma. Het werd namelijk veelal niet mogelijk geacht om ten tijde van de totstandkoming van de voorstellen reeds rekening te houden met de gewenste regelmatige aanpassingen op het gebied van de te bestuderen leerstof. Tegen dit voorbehoud bestaat geen bezwaar, omdat het doel van de herprogrammering was voorstellen te doen voor de in het academisch statuut vast te stellen cursusduren en examenprogramma's, die eveneens ruimte voor latere aanpassingen zullen moeten laten. Zo is ook een voorbehoud aanvaardbaar in het geval van de bovenbouwstudierichtingen en de vrije studierichtingen, in verband met het overleg met de toeleverende studierichtingen en de onzekerheid omtrent de cursusduur van de onderbouw. Andere voorbehouden betreffen de structuur van de opleiding in het algemeen of de argumentatie in de programmavoorstellen zelf. Zij komen minder aanvaardbaar voor, wanneer zij taken op losse schroeven zetten die onderwerp van toetsing behoren te zijn. Daar waar bij voorbeeld omtrent de verticale differentiatie, de eindtermen en andere met name in de beschikking genoemde criteria een voorbehoud lijkt te worden gemaakt, had van het hogere, ter zake betrokken orgaan uit hoofde van de hem bij wet opgelegde taak ten aanzien van de controle op de afweging in de lagere organen, een opmerking kunnen worden verwacht Selectieve propedeuse Veelvuldig komen afwijzende uitspraken voor met betrekking tot de selectieve functie van het propedeutisch examen. De wetgever heeft er echter geen onduidelijkheid over laten bestaan dat de propedeutische fase naast een oriënterende ook een selectieve functie dient te vervullen. De marge tussen cursusduur en inschrijvingsduur, die in deze fase 100% bedraagt, biedt in verband daarmee ruim voldoende waarborg, zodat de propedeuse niet zal behoeven te verworden tot een «genadeloze selectieslag». Indien dan ook de propedeutische fase in de programmavoorstellen zodanig licht is geprogrammeerd dat in beginsel alle studenten deze zonder meer binnen de cursusduur met vrucht kunnen doorlopen, kan men zich afvragen of met die programmering verstandig, redelijk en overeenstemming met de bedoeling van de wetgever is gehandeld Toelating tot researchjaar In sommige programmavoorstellen, alsook in diverse brieven van de bovenbedoelde organen, wordt gesteld dat alle afgestudeerden moeten (kunnen) worden toegelaten tot het researchjaar. Deze uitspraken komen misschien voort uit bezwaren tegen selectie in het algemeen. Zoals bekend is, is in de Beschikking richtlijnen herprogrammering waaronder (verder te noemen: de beschikking) met betrekking tot het researchjaar een grote mate van terughoudendheid betracht. Deze stoelt op het in de Staten-Generaal onderstreepte en in de wet vastgelegde beginsel dat de faculteiten ten aanzien van de inrichting van en de toelating tot het researchjaar autonoom dienen te zijn. Zonder aantasting van dit beginsel moet echter worden opgemerkt, dat die opvatting van de bedoelde universitaire organen niet overeenstemt met datgene wat de wetgever met betrekking tot het researchjaar voor ogen stond, omdat daarbij duidelijk is gesteld dat bij de toelating ook de geschiktheid een rol moet spelen. Niet alleen zou immers door een toelating op zo grote schaal een belangrijke factor ter bevordering van de verticale differentiatie teniet worden gedaan, ook dreigt daardoor met het researchjaar een verlenging van de cursusduur te worden inge- Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

4 voerd. De betekenis van het researchjaar voor het opleiden van bekwame onderzoekers dreigt daardoor aangetast te worden. Mede in verband met de financiële consequenties die zulks met zich mee zou brengen, is het de vraag of zo'n verlenging van de cursusduur en de daarmee samenhangende spreiding van onderzoekmiddelen over een relatief grote groep gegadigden vanuit het oogpunt van een verstandig onderwijs- en onderzoekbeleid op decentraal niveau, wenselijk zou zijn. Zo lijkt ook niet op voorhand zeker dat elke afgestudeerde student geschikt is voor een verdere scholing in het verrichten van onderzoek en daarmee tevens gediend zou zijn. Deze aspecten lijken ten zeerste met een nadere bezinning gediend. V ALGEMEEN In zijn «Algemeen commentaar met betrekking tot de herprogrammeringsvoorstellen» stelt de Academische Raad (brief A.R.-1300, dd. 9 mei 1977) dat «beschouwing van de herprogrammeringsvoorstellen en de bijbehorende stukken de Raad tot de conclusie heeft gevoerd dat deze het resultaat zijn van intensief en zorgvuldig overleg, zowel binnen de faculteiten/afdelingen, als tussen de faculteiten/afdelingen, in de secties en de daarvoor in aanmerking komende commissies van de Raad, met als uitgangspunt en kader hetgeen in de Wet Herstructurering w.o. en in de Beschikking richtlijnen herprogrammering w.o. met betrekking tot de opstelling van de voorstellen is bepaald». Tevens wordt gesteld dat een en ander heeft geleid tot een «deugdelijke motivering van de voor de onderscheiden studierichtingen voorgestelde cursusduur». Alvorens tot een beschouwing te komen van de mate waarin en de wijze waarop aan de betreffende afzonderlijke bepalingen in de wet en de beschikking gevolg is gegeven, is het dienstig om een aantal zaken met betrekking tot het kader voor de herprogrammering in herinnering te roepen en daar een aantal opmerkingen van algemene aard aan te verbinden Totstandkoming en interpretatie van artikel IV Met betrekking tot de vaststelling van de cursusduur kan worden verwezen naar de totstandkoming van het huidige artikel IV van wet 1, en naar datgene wat de wetgever bij die totstandkoming voor ogen heeft gestaan. De wijziging van artikel 24bis van het wetsontwerp , zoals bij de vierde nota van wijzigingen aangebracht, heeft blijkens de toelichting en de parlementaire behandeling slechts tot strekking gehad, het aanvragen van een langer dan vierjarige cursusduur gemakkelijker te maken. Maar daarbij is er ook op gewezen dat de strekking van het bij dezelfde nota van wijzingen opgenomen artikel IV aldus moet worden begrepen, dat een vierjarige cursusduur het uitgangspunt en het referentiekader bij de herprogrammering zou moeten zijn. Als deze cursusduur niet haalbaar zou blijken, zou het bewijs dat een langere cursusduur nodig is door de betreffende faculteit moeten worden geleverd door middel van - argumenten in - het programmavoorstel, dat met inachtneming van bepaalde richtlijnen diende te worden opgesteld. Aan deze bedoeling van de wetgever is noch de wet zelf, noch in de beschikking of in de uitspraken welke bij de totstandkoming van de bedoelde bepalingen afbreuk zijn gedaan. Een bevestiging van die bedoeling vormt het meergenoemd artikel IV, waaruit volgt dat programmavoorstellen met een éénjarige propedeutische en een driejarige doctorale fase niet aan marginale toetsing worden onderworpen. Niettemin blijkt in slechts zeer weinig programmavoorstellen een geslaagde poging te zijn gedaan om een cursusduur van vier jaar te berei- ' siot-en overgangsbepalingen van de wet van < en en o m vanuit dat perspectief te komen tot de voor de norm-student mi- 12 november 1975, stb nimaal noodzakelijke cursusduur. Tweede Kamer, zitting , , nrs

5 Overigens blijkt dat de cursusduur nauwelijks minder is geworden dan blijkens de studiegidsen voor de afgelopen jaren gebruikelijk was; ook lijkt in vele gevallen de bestaande cursusduur bij voorbaat als de minimaal aanvaardbare te zijn beschouwd. Aanwijzingen daarvoor zijn in groten getale te vinden in sectorrapporten, gedateerde faculteitsbesluiten, en voorstellen zelf, waarin de door een bepaald gremium vastgestelde cursusduur als «uitgangspunt» wordt genoemd. Verder zijn verschillende beperkingen van de cursusduur, die indertijd werden doorgevoerd, wel eens met weinig argumenten mislukt verklaard en ongedaan gemaakt. Voorts blijken bepaalde uitspraken in verslagen van het sectie-overleg in afzonderlijke voorstellen te bevestigen, dat veelal in de eerste plaats de wenselijkheid van een bepaalde cursusduur is vastgesteld en dat vervolgens werd bezien hoe binnen deze cursusduur het onderwijs- en examenprogramma zou kunnen worden ingevuld. Alhoewel ongewijfeld ook op die wijze programma's kunnen worden ontworpen, die qua opleidingsniveau de toets der - internationale - vergelijking zeer goed doorstaan, moet toch worden vastgesteld, dat een dergelijke gang van zaken niet die is welke de wetgever met betrekking tot het herprogrammeringsproces voor ogen stond. Daarin werd immers de cursusduur de resultante geacht van een proces, waarin op grond van de eindtermen een onderwijs- en examenprogramma zou worden uitgewerkt, dat door een kwantificering volgens aangegeven normen tot een bepaalde, genormeerde, cursusduur zou leiden Doel van de herprogrammering: vernieuwing? In zijn reeds genoemd «Algemeen commentaar» stelt de Academische Raad dat het «herprogrammeringsoverleg in veel faculteiten niet uitsluitend tot doel heeft gehad te voldoen aan het bepaalde in de Wet Herstructurering w.o.». Daarbij wordt erop gewezen dat, naast de in verscheidene faculteiten reeds gangbare regelmatige evaluatie en bijstelling van de programma's, thans ook in andere faculteiten de herprogrammering heeft «geleid tot duidelijker explicitering van de eindtermen en een kritische doorlichting van de bestaande programma's en, mede als gevolg daarvan, tot vernieuwingen en verbeteringen van die programma's of tot aanzetten daartoe». Deze opvatting neemt echter niet weg dat - zoals reeds opgemerkt - de cursusduren gewoonlijk niet zijn verminderd. In het licht van de uitspraken in vele programmavoorstellen, dat niet alleen belangrijke verbeteringen maar ook bekortingen in de programma's zijn ingevoerd, alsmede gegeven het feit dat artikel 5 van meergenoemde beschikking een norm van 1700 uur per jaar voor de studielast geeft, welke aanzienlijk hoger ligt dat die welke blijkens studiemeting aan diverse instellingen gebruikelijk was, kan dan ook de vraag rijzen op welke wijze die verbeteringen en vernieuwingen in de programma's tot stand zijn gekomen. Daarbij valt op dat de globale opsomming van de vakken in recente studiegidsen en de eveneens globale opsomming in de programmavoorstellen veelal slechts geringe verschillen vertonen. Gezien het gelijkblijven van de cursusduur en de verhoging van de studielast moet men concluderen, dat volgens de programma's de student tot aan het doctoraal examen meer uren per vak zou dienen te besteden dan nu het geval is. Wellicht heeft dus een gedeelte van de vernieuwing en van de verbetering bestaan uit een verzwaring van het oude onderwijsprogramma. Daarbij komt dan nog de hoeveelheid tijd, die in een eventuele postdoctorale fase zou moeten worden besteed en waarvoor in vele gevallen een claim wordt gelegd. Deze conclusies zijn slechts op basis van een globale vergelijking getrokken en derhalve algemeen en generaliserend van aard. Niettemin kan men zich nauwelijks voorstellen dat die uitkomst overeenkomt met de bedoeling van de herprogrammering. Immers, gevraagd werd om bij gelijkblijvend civiel effect binnen het kader van de herstructurering de opzet van de programma's te beperken tot hetgeen voor het begin van de beroepspraktijk de Tweede Kamer, zitting ,14924, nrs

6 basisopleiding zou moeten zijn en meer afstand te nemen van allerlei tendenties tot verlenging van de cususduur voor alle opleidingen. Uiteraard kon deze gelegenheid tevens worden aangegrepen om de inhoud van de programma's kritisch te bezien en waar nodig bij te stellen. Zulks was echter niet de primaire opdracht van de herstructurering, omdat deze kritische evaluatie bij voortduring dient plaats te vinden. Vanzelfsprekend kan bij een dergelijke evaluatie ook het eindniveau van de betreffende opleiding worden betrokken. Indien dit echter in het kader van de herprogrammering en de herstructurering geschiedt zouden de daarbij gestelde regels in acht moeten worden genomen. Waar een dergelijke verhoging van het opleidingsniveau heeft plaatsgevonden, zou derhalve moeten zijn meegedeeld om welke redenen dat is geschied, en met name waarom het «oude» niveau niet meer toereikend kon worden geacht. In de programmavoorstellen is daar vaak weinig van terug te vinden. Een proces van herprogrammering zoals de wetgever voor ogen stond, is niet eenvoudig te realiseren. De neiging lijkt groot te zijn geweest om eerst de inhoud van de diverse programma-onderdelen te bezien en die vervolgens in te passen in het structurele kader dat in de wet is vastgelegd. Diverse traditionele waarden en nieuwe wensen werden op die wijze verenigd. Indien vervolgens dat kader niet werd geacht te zijn overschreden, werd het herziene programma ingediend, zonder dat nader werd bezien of, naast het maximum dat aldus was gevonden, ook een optimum kon worden bereikt. De eerder genoemde onmogelijkheid tot objectieve bepaling van een dergelijk optimum speelde hierbij uiteraard belangrijk mee. De wetgever heeft echter, naast het structurele kader, ook het proces waarin dat optimum bereikt moest worden, in de wet vastgelegd, om te bevorderen dat van meet af aan de herprogrammering zich binnen de randvoorwaarden van de herstructurering zou afspelen. Het streven naar een vierjarige cursusduur was één van die randvoorwaarden Differentiatie De Academische Raad heeft reeds geconstateerd dat de horizontale en verticale differentiatie «in bescheiden mate vorm heeft gekregen». De argumentatie die daarvoor in het «Algemeen comentaar...» wordt aangevoerd komt verderop ter sprake. Hier kan volstaan worden met de constatering dat in de programmavoorstellen, met uitzondering van de postdoctorale lerarencursus (zie ook sub 5.3) en de postdoctorale beroepsopleidingen (zie 5.7) ex artikel 32, tweede lid, van de wet, de postdoctorale fase grotendeels oningevuld is gebleven. Met name ten aanzien van het researchjaar worden veelal slechts claims gelegd voor de toekomst, waarbij soms wel reeds bepaalde toelatingspercentages worden genoemd (variërend van «ongeveer 40%» tot «alle afgestudeerden»), maar waarbij een aanduiding van de mogelijke activiteiten in dat jaar slechts zeer globaal is of in het geheel ontbreekt. Ook de postdoctorale cursussen ex artikel 32, derde lid, hebben weinig reliëf gekregen. Waar zij zijn voorgesteld wordt de invulling meestal naar een later tijdstip verschoven, en wordt bovendien niet duidelijk in hoeverre de totstandkoming van die cursussen het gevolg is geweest van een wezenlijk differentiatieproces, waarbij bepaalde predoctorale onderdelen naar de postdoctorale fase zijn overgebracht, omdat de betreffende kennis en/of vaardigheden niet door alle studenten (in gelijke mate) behoeven te worden verworven. De postdoctorale fase is veelal beschouwd als een fase waarin ten opzichte van het oude programma additionele onderwijs- en onderzoekelementen konden worden ondergebracht, of waarvan pas gebruik gemaakt zou hoeven te worden wanneer het vijfjarige programma niet zou zijn aanvaard. Hoewel dit wel te verklaren valt uit de onduidelijkheid over de hiervoor ter beschikking komende middelen en de onzekerheden met betrekking tot de vast te stellen cursusduur voor de doctorale fase is die werkwijze niet in overeenstemming met de bedoeling van de wetgever en met de strekking van de wet. Blijkbaar zijn de verticale differentiatie en de mogelijk- Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

7 heid van de programmering in een postdoctorale fase als sluitstuk van de herprogrammering beschouwd, terwijl zij waren bedoeld als een wezenlijk element van de herstructurering en de herprogrammering te zamen. De horizontale differentiatie is meer dan de verticale in de programmavoorstellen tot zijn recht gekomen, zij het dat dit op zeer uiteenlopende wijze geschiedde, en zulks niet altijd in overeenstemming met het daaromtrent bepaalde in de beschikking. In vele studierichtingen is het aantal keuzemogelijkheden gedurende de doctorale fase groot, soms zelfs zeer groot. Het bij de introductie van het z.g. deltamodel beoogde doel van een aan de horizontale differentiatie gekoppelde verkorting van de cursusduur is echter niet of nauwelijks bereikt. Het onderscheid in de beschikking tussen afstudeerrichtingen en varianten is immers gekoppeld aan het verschil tussen respectievelijk vroegtijdige specialisatie en differentiatie aan het eind van de studie. De keuzemogelijkheden die daarmede worden geboden zijn essentieel verschillend van aard. Bij specialisatie via een afstudeerrichting wordt in een vrij vroeg stadium van de doctorale fase de opleiding gericht op een verdiepte, nauw omschreven keuze voor een bepaalde tak van de studierichting en voor een dienovereenkomstig bepaald (althans materieel) civiel effect. Bij de differentiatie via de zgn. varianten gaat het om accentverschillen in de bestudering van overigens dezelfde vakken, dan wel om relatief kleine variaties in de samenstelling van de te bestuderen stof. De varianten hebben niet tot doel afgeronde opleidingen binnen een studierichting tot stand te brengen. Veeleer ging het erom de mogelijkheid te verkrijgen dat de student zich enerzijds beter kon oriënteren op het beroep of het werk dat hij later zou willen uitoefenen en anderzijds kon aantonen dat hij voor een bepaalde, postdoctoraal te kiezen, activiteit inderdaad aanleg en belangstelling had. Aldus kan het ook binnen een afstudeerrichting wenselijk zijn om in verschillende varianten te voorzien. In dat verband is de bepaling dat varianten slechts in het laatste cursusjaar kunnen worden geprogrammeerd alleen beperkend in die zin dat daarmede is getracht te vermijden dat bepaalde accentverschillen zouden uitgroeien tot volledige afstudeerrichtingen of tot zelfstandige studierichtingen. Deze bedoeling van de horizontale differentiatie is slechts beperkt bij de totstandkoming van de voorstellen in acht genomen. Daarbij komt dat de onderzoeksvariant, de algemene variant en de beroepsvariant in de programma's niet de plaats hebben gekregen welke daaraan was toebedacht. Immers, behalve als een oriëntatie op een bepaalde betrekking of werkkring na het doctoraal examen, waren deze varianten en daarmee het stelsel van horizontale differentiatie, erop gericht om als middel te dienen bij een verkorting van de cursusduur. Bij het ontwerpen van het delta-model zat de gedachte voor dat in de «oude» opleidingsprogramma's elementen voor zouden komen waaraan niet door alle studenten in gelijke mate behoeft te worden deelgenomen. Zo zouden bij voorbeeld niet alle studenten zich tijdens de predoctorale fase in gelijke mate in bepaalde professionele elementen behoeven te verdiepen, indien zij geen belangstelling zouden hebben voor het uitoefenen van de beroepen waarop deze elementen voorbereiden. Voor hen die wel in gelijke mate als vroeger een professionele voorbereiding ambiëren zou dan in de postdoctorale fase aanvullend cursorisch onderwijs kunnen worden geboden. De programmavoorstellen wekken echter de indruk dat in het algemeen slechts in geringe mate is afgeweken van het tot nu toe veelal gebruikelijke standaardprogramma voor alle studenten. Behalve uit de vergelijking van recente studiegidsen met de ingediende voorstellen blijkt dit uit het vrij grote aantal uitspraken dat voor een studierichting geen afzonderlijke varianten worden gewenst, dat bij voorbeeld professionele en onderzoekelementen zo nauw zijn verweven dat een onderscheid in varianten niet nuttig of mogelijk is, alsmede uit de geringe mate van uitwerking van met name de onderzoeks- en de algemene varianten. Hoewel de moeilijkheden die zich bij de programmering van deze zaken hebben voorgedaan zulks wel verklaarbaar maken, is te betreuren dat de programmering blijkbaar in het algemeen is benaderd vanuit de vroeger geldende structuren en opleidingseisen en dat de veranderende maatschappe- Tweede Kamer, zitting , , nrs

8 lijke behoeften te weinig bij de bepaling van de stuctuur van de opleidingen voorop hebben gestaan. Onder die behoeften is niet alleen datgene te verstaan wat voor de uitoefening van een beroep is vereist, maar ook de veranderende en in toenemende mate gedifferentieerde vraag van studenten bij het begin van of tijdens de opleiding, die mede wordt veroorzaakt door de groei van de studentenaantallen in het w.o. De algemene variant heeft in de herprogrammeringsvoorstellen weinig aandacht gekregen. In de programmavoorstellen wordt bij het begrip «wetenschappelijke opleiding» in eerste instantie gedacht aan een professionele opleiding, waartoe ook de opleiding tot onderzoeker kan worden gerekend. De idee van een algemene wetenschappelijke opleiding heeft - voor diegenen die geen keuze kunnen of willen maken voor een professie of die voornamelijk om redenen van zelfontplooiing gaan studeren - vooralsnog weinig terrein gewonnen. Uiteraard is, gezien het voorgaande, het voornemen van de Academische Raad om een studie te entameren naar mogelijkheden voor meer algemene opleidingen binnen de universiteiten en hogescholen van waarde. Dat voornemen neemt echter niet weg dat van enkele aanknopingspunten, die de herprogrammering zelf reeds bood om op korte termijn in die richting een eerste stap te doen, weinig gebruik is gemaakt. 2. DE WET EN DE BESCHIKKING: HET WETTELIJKE KADER De uitvoering van de herprogrammering dient te geschieden binnen het kader dat daaraan bij de Wet van 12 november 1975, Stb. 656, alsmede in de Beschikking richtlijnen herprogrammering w.o. DGHW/OWWO/OS dd. 22 maart 1976 en de toelichting daarop is gesteld. Wordt dan ook van dat kader afgeweken dan rijst de vraag in hoeverre een programmavoorstel nog onderwerp kan zijn van de marginale toetsing. Op het begrip «marginale toetsing» wordt in hoofdstuk 3 ingegaan. In verschillende gevallen bleek een bijzondere behandeling noodzakelijk Ontbrekende voorstellen Voor de studierichting Geneeskunde aan de Vrije Universiteit, alsmede voor diverse aan de Rijksuniversiteit Leiden voorkomende bovenbouwstudierichtingen in de faculteit der letteren zijn geen programmavoorstellen ingediend. Hoewel op grond van diverse onzekerheden bij de toetsing van de bovenbouwstudierichtingen enige souplesse op zijn plaats zou zijn, zou, gegeven de toelichting bij de beschikking, die souplesse slechts betrekking kunnen hebben op de omvang van de argumentatie in de programmavoorstellen. Die is immers afhankelijk van de mate waarin het overleg tussen «onderbouw» en «bovenbouw» is gevorderd. Wellicht is door de betrokkenen ten onrechte verondersteld dat uit een onvoldoende voortgang van het overleg en uit de bestaande onzekerheden zou kunnen worden geconcludeerd tot een ontslag van de verplichting een programmavoorstel in te dienen. Daarmee is echter rechtstreeks in strijd met artikel IV van de meergenoemde wet gehandeld, en is althans in beginsel het moment voor de indiening van programmavoorstellen binnen het kader van de onderhavige wet verstreken, zonder dat aan de wettelijke verplichting ter zake is voldaan Strijdigheid met de wet Er zijn enkele programmavoorstellen ingediend, waarin de voorgestelde opleidingsstructuur strijdig is met de wet. Dit is het geval in het voorstel voor de studierichting der Godgeleerdheid van de Universiteit van Amsterdam, waarin de voorgestelde cursusduur de maximaal toegestane vijf jaar met een half jaar overschrijdt en in het voorstel voor de studierichting der Economie van de Vrije Universiteit waarin de verplichting een propedeutisch examen in te voeren is genegeerd en het bij wet afgeschafte kandidaatsexamen werd gehandhaafd. Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

9 Evenzo moet tot strijdigheid met de wet en de richtlijnen geconcludeerd worden in gevallen, waarin de argumentaties tot dermate summiere verklaringen gereduceerd zijn, dat zij hun redegevende betekenis verloren hebben. In dit verband moet gewezen worden op een aantal voorstellen van de Utrechtse Letterenfaculteit, die zowel in vergelijking met andere Utrechtse voorstellen als in vergelijking met andere letterenvoorstellen ver beneden de maat zijn gebleven Nieuwe studierichtingen In het kader van de herprogrammering zijn een aanzienlijk aantal «nieuwe» studierichtingen voorgesteld. Bij brief HW/BT 005/77 dd. 7 juni 1977 zijn de Academische Raad en de instellingen daarvan reeds op de hoogte gesteld. In die brief is tevens medegedeeld dat deze voorstellen niet in behandeling konden worden genomen omdat zij niet als zodanig in het Academisch Statuut opgenomen zijn. Hoewel de Academische Raad in zijn brief A.R.-2119dd. 6 september 1977 het verzoek deed om niettemin in het merendeel van de daarin genoemde gevallen tot toetsing over te gaan, gaven de daarvoor aangevoerde argumenten geen aanleiding het aanvankelijke standpunt te herzien. In de brief aan de Voorzitter van de Onderwijsraad HW/BT 022/77 dd. 28 oktober 1977, is dan ook niet alsnog om advies gevraagd ten aanzien van de nieuwe studierichtingen in de faculteit der Rechtsgeleerdheid te Leiden (Surinaams Recht, Indonesisch Recht en Staatkundig-economische richting), noch ten aanzien van de de voorstellen Politicologie van deze universiteit. Evenmin kwamen de studierichtingen op het gebied van de talen en culturen van het Nabije Oosten en de studierichtingen uit de huidige studierichting der Sociaal-culturele wetenschappen in dit stadium voor toetsing in aanmerking. Indien te zijner tijd blijkt dat het academisch statuut in dier voege zal worden gewijzigd dat de thans ingediende programmavoorstellen overeenkomen met nieuwe studierichtingen, waarvan dan wordt voorgesteld deze in het statuut op te nemen, zullen deze voorstellen als analoge voorstellen beschouwd en op analoge wijze behandeld kunnen worden. Hetzelfde geldt uiteraard ten aanzien van die voorstellen welke ter kennisneming zijn ingediend, nl. die voor de studierichtingen Drama en Theater, Fonetiek, Altaïsche Talen en Neofilologie en Neolatijn. Er zijn derhalve, formeel gesproken, geen programmavoorstellen ingediend voor de studierichting der Semitische taal- en letterkunde, die der Arabische, Nieuwperzische en Turkse taal- en letterkunde en die der Sociaal-culturele wetenschappen. Daarbij blijft uiteraard onverlet hetgeen in de meergenoemde brief HW/BT 005/ 77 (blz. 3, laatste alinea) omtrent deze aangelegenheid is medegedeeld. Verder is vooralsnog onduidelijk op welke wijze met name te Leiden de studie in de richting der politieke wetenschap binnen de staatkundige studierichtingen en binnen de faculteit der Sociale wetenschappen is georganiseerd, en hoe de twee onderling verschillende progranv mavoorstellen moeten worden begrepen Bovenbouwstudierichtingen De programmavoorstellen voor de bovenbouwstudierichtingen zijn onder veelal moeilijke omstandigheden tot stand moeten komen. Het voorgeschreven overleg tussen «onder-» en «bovenbouw» is in vele gevallen nog niet afgerond, hetgeen consequenties heeft voor de vaststelling van de cursusduur. Immers, de cursusduur voor de bovenbouwstudierichting is mede afhankelijk van de cursusduur tot het tijdstip van de afgifte van het betreffende getuigschrift van kandidaat in de «onderbouw». Dit houdt in dat waar de cursusduur van het «bovenbouwgedeelte» aanvaardbaar zou zijn maar waar de cursusduur van de «onderbouw» tot bezwaren aanleiding zou geven, opneming in het academisch statuut van een totale cursusduur niet wel mogelijk is. Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

10 In verband daarmee heeft de Onderwijsraad besloten op zuiver formele gronden voor de programmavoorstellen voor de bovenbouwstudierichtingen geen definitief advies uit te brengen en aanbevolen de resultaten van nader overleg tussen «onderbouw» en «bovenbouw» af te wachten, dat op afzienbare termijn afgerond moet kunnen worden en alsdan zijn weerslag kan vinden in aanvullingen op de huidige programmavoorstellen. Hier komt bij dat inschrijving als student voor een bovenbouwstudierichting - en derhalve de bepaling van de inschrijvingsduur - eerst enige jaren later plaatsvindt dan de inschrijving voor de toeleverende studierichting, waarin eerst het getuigschrift van kandidaat behaald dient te worden. Enige vertraging bij de genoemde afronding behoeft derhalve geen bezwaren op te leveren. 3. MARGINALE TOETSING Artikel 2 van de Beschikking richtlijnen herprogrammering w.o. (DGHW/OWWO/OS ) dd. 22 maart 1976 vormt de neerslag van de discussies die met de Staten-Generaal en de Academische Raad zijn gevoerd omtrent het begrip «marginale toetsing». Enerzijds wordt in dat artikel bepaald dat de voorstellen worden opgesteld met inachtneming van het bepaalde in de overige artikelen; daarbij blijft uiteraard onverlet hetgeen in artikel IV van de wet is bepaald. Anderzijds bevat het tweede lid de bepaling dat de toetsing van de voorstellen op marginale wijze geschiedt, en wel aan de hand van de beweegredenen die krachtens de overige artikelen van de beschikking worden medegedeeld. Hoewel de beschikking het begrip «marginale toetsing» zelf niet nader omschrijft is het een uit de jurisprudentie niet onbekend begrip. In zijn brief O.R.-I/ van 27 mei 1977 geeft de Onderwijsraad de volgende definitie: «een beoordeling van de vraag, of bij de voorbereiding en motivering van de voorstellen de door de Richtlijnen uitgewerkte procedures naar behoren zijn in acht genomen en of de voorstellen, zoals zij daar liggen, met inachtneming van de verantwoordelijkheid van de door de wet aangewezen organen en toegekende bevoegdheden - overeenkomstig de in de jurisprudentie klassieke formule - in redelijkheid en zorgvuldigheid aldus tot stand hebben kunnen komen». In zijn brief O.R.-I/ van 29 november 1977 herhaalde de Onderwijsraad deze formulering Prealabele vragen Prealabel aan de marginale toetsing van de programmavoorstellen als zodanig is de beantwoording van de vraag of alle in de wet genoemde organen (artikel IV, derde lid) op de voorgeschreven wijze bij de totstandkoming van die voorstellen betrokken zijn geweest. Gebleken is dat, na de beantwoording van verzoeken om nadere inlichtingen in mei van het vorig jaar, geen gevallen zijn overgebleven waarbij aan deze strikt procedurele eisen in onvoldoende mate is voldaan. Eveneens prealabel is de beantwoording van de vraag of er geen strijdigheid voorkomt tussen de wettelijke bepalingen en de programmavoorstellen en voorts de vraag of de in de voorstellen vermelde feitelijke gegevens juist zijn. Ook bij de marginale toetsing heeft de Minister immers tot taak om zich ervan te vergewissen of aan de wet uitvoering is gegeven en de verstrekte gegevens juist zijn. Afgezien van de in hoofdstuk 2 reeds gesignaleerde gevallen waarin niet aan de wet is voldaan, blijkt in dat verband dat ook van enkele artikelen in de beschikking veelvuldig is afgeweken. Zulks is met name het geval bij de toepassing van artikel 5 (studielastberekening) waarin de norm van 1700 uur per jaar staat voorgeschreven, en bij de toepassing van artikel 6 (buitenlandvergelijking), ten aanzien van het voorschrift om de Nederlandse opleiding in elk geval te vergelijken met de overeenkomstige opleidingen in een aantal met name genoemde landen. Ook bij de toepassing van andere artikelen kan worden vastgesteld dat, zij het in mindere mate, van de voorschriften is afgeweken. Tweede Kamer, zitting ,14924, nrs

11 3.2. Marginale toetsing zelf De marginale toetsing van de programmavoorstellen zelf omvat twee elementen die ook in de bovengeciteerde omschrijving van de Onderwijsraad staan. In de eerste plaats staat ter beoordeling of bij de motivering en de voorbereiding van de voorstellen, de in de beschikking uitgewerkte procedures naar behoren in acht zijn genomen. In het bijzonder is daarbij het eerder genoemde artikel 2, eerste lid, van de beschikking van belang. Getoetst moet worden of bij de totstandkoming van de voorstellen op alle niveaus, en vooral op het niveau waarop de voorstellen zijn ontworpen, een afweging heeft plaatsgevonden die aan de maatstaven van een redelijke en zorgvuldige besluitvorming voldoet; negatief gesteld, of er in zodanige mate onredelijkheid of onzorgvuldigheid is opgetreden, dat de bedoelde afweging en derhalve ook de daarop gebaseerde besluitvorming niet aldus hadden kunnen plaatsvinden. Daarbij wordt bezien of in redelijkheid aan alle eisen met betrekking tot de voorbereiding van de voorstellen is voldaan en of die voorbereiding niet kennelijk onzorgvuldig is geschied. In de tweede plaats en in het verlengde daarvan moet in het kader van marginale toetsing worden beoordeeld of het resultaat, dat op basis van de afweging en besluitvorming wordt voorgelegd, in redelijkheid en zorgvuldigheid op die afweging kan steunen. Met andere woorden of, wanneer de motivering en voorbereiding aanvaardbaar zijn, de uiteindelijke conclusie omtrent de cursusduur en het examenprogramma op grond daarvan ook op aanvaardbare wijze zijn geargumenteerd Toetsing door de Onderwijsraad ' Bureau Onderzoek van Onderwijs, Wageningen Deze publikatie bevat ook gegevens over studietijdmeting verricht aan andere instellingen. Uit het advies van de Onderwijsraad moet geconcludeerd worden dat deze raad zich hoofzakelijk op het tweede element van de marginale toetsing - en daarmee op het resultaat - heeft geconcentreerd, en op grond daarvan heeft geadviseerd om het overgrote deel van de programmavoorstellen te accepteren. Blijkens zijn adviezen heeft de Onderwijsraad zich namelijk bij zijn beoordeling in het bijzonder gericht op de interne consistentie van de afzonderlijke voorstellen en daarbij voortdurend voorop laten staan, dat op geen enkele wijze in de inhoud van de programma's mocht worden getreden. Hierbij speelde voorts een rol dat de criteria welke bij toetsing konden worden gehanteerd door de Raad veelal slechts als summier werden ervaren. Een en ander heeft er echter toe geleid dat de marginale toetsing, zoals deze door de Onderwijsraad is uitgevoerd, niet op alle punten volledig heeft kunnen zijn. Met name aan het hierboven genoemde eerste element, de zorgvuldigheid waarmede de voorbereiding op faculteitsniveau is geschied, had in de adviezen van de raad meer aandacht kunnen worden besteed. Zo heeft de Onderwijsraad bij voorbeeld niet gereageerd op uitspraken in sommige programmavoorstellen voor de technische studierichtingen en de faculteiten der wiskunde en natuurwetenschappen, dat de studielast ten opzichte van vroeger niet kan en mag worden verhoogd, omdat de reële studielast van de huidige programma's reeds ongeveer zeventienhonderd uur zou bedragen. Uit onderzoek 1 op het gebied van studietijdmeting blijkt echter dat deze studielast in een aantal gevallen thans aanmerkelijk lager ligt, terwijl onderzoekresultaten die het standpunt van de evengenoemde afdelingen en faculteiten bevestigen, niet in de voorstellen worden genoemd. Verder is gebleken dat de gegevens omtrent de situatie in het buitenland, zoals in de programmavoorstellen vermeld, veelal onjuistheden bevatten, en dat daardoor de basis voor het trekken van conclusies uit de vergelijking op zijn minst wankel moet worden geacht. De Onderwijsraad heeft de verificatie van deze gegevens in de regel niet in zijn toetsing betrokken en daardoor aan die onzorgvuldigheden geen grond voor een advies tot terugverwijzing ontleend. Tweede Kamer, zitting , , nrs

12 In een klein aantal gevallen heeft de Onderwijsraad wel het eerste element - en derhalve de voorbereiding - wel betrokken, terwijl dit bij vergelijkbare studierichtingen niet werd gedaan: het voorstel Nederlands van de Rijksuniversiteit Utrecht werd door de Onderwijsraad negatief beoordeeld op grond van te summiere gegevens, terwijl in de voorstellen voor diverse andere studierichtingen in de faculteit der letteren van deze instelling zeker niet meer gegevens worden verschaft en desondanks toch een advies tot aanvaarding werd uitgebracht. Een van de moeilijkheden waarmede de Onderwijsraad zich blijkens zijn meergenoemde aanbiedingsbrief zag geconfronteerd, was dat de toetsingscriteria slechts summier waren. In algemene zin is voor deze moeilijkheid begrip wel op zijn plaats. Toch zijn de criteria geenszins zó summier, dat een toetsing niet mogelijk was. Voorts is de stelling van de Onderwijsraad, dat slechts vier van de criteria imperatief zijn voorgeschreven, onduidelijk. Naast de criteria vermeld in artikel 3, eerste lid (eindtermen), artikel 4, eerste lid, onder a (examenprogramma), artikel 6 (buitenlandvergelijking) en artikel 11 (overleg), welke door de Onderwijsraad worden genoemd, zijn toch ook de artikelen 5 (studielastberekening) en 4, eerste lid, onder b (onderwijsprogramma) in de beschikking wel degelijk voorgeschreven. Voor alle overige artikelen schuilt het facultatieve aspect slechts daarin, dat niet alle daarin genoemde zaken (lerarenvariant, getuigschrift van kandidaat, postdoctorale cursus etc.) in alle programmavoorstellen behoeven te worden opgenomen. Indien zulks echter wel is gedaan, gelden de in de desbetreffende artikelen omschreven criteria onverkort. Het niet voldaan hebben aan de daarin gestelde eisen zou evenzeer moeten leiden tot de conclusie dat de verlangde zorgvuldigheid niet in acht is genomen. Het voorgaande neemt zeker niet weg dat enkele criteria in de beschikking inderdaad niet voldoende duidelijk zijn gebleken, en dat sommige daarvan beperkende elementen bevatten die minder goed passen op de situatie zoals die door de indieners het meest wenselijk wordt geacht. Hoewel daardoor stellig gerechtvaardigde problemen zijn ontstaan, is het moeilijk aan te nemen dat die voldoende reden zijn geweest om van de richtlijnen in zodanige mate af te wijken als in de programmavoorstellen - blijkens enige motivering - is gedaan. Zoals blijkt uit de formulering van artikel 2, eerste lid, van de beschikking, en zoals is toegelicht op bladzijde 1 van de toelichting, is de beschikking wetgeving in materiële zin. Er kan dan ook niet worden volstaan met de mededeling dat de beschikking slechts «zoveel mogelijk» of «zover als wenselijk werd geacht» is toegepast, tenzij zulks bij de betreffende artikelen is bepaald. 4. DE CURSUSDUUR 'Zie hoofdstuk 1. Bij de marginale toetsing staat uiteraard de vraag voorop, hoe de faculteiten en de andere organen tot de in de programmavoorstellen voorgestelde cursusduur zijn gekomen. Een van de moeilijkste problemen bij de beoordeling daarvan betreft de hardheid van de opdracht aan de faculteiten over de mate waarin naar een vierjarige cususduur diende te worden gestreefd. Ook de Onderwijsraad signaleert dit probleem in zijn meergenoemde aanbiedingsbrief, waar hij terecht stelt dat de richtlijnen niet verlangen dat wordt aangetoond, dat een vierjarige cursusduur ontoereikend zou zijn en dat mitsdien de langere periode noodzakelijk is. Daar staat echter tegenover dat - zoals al eerder werd opgemerkt - uit het stelsel van de wet wel degelijk kan en moet worden afgeleid dat vier jaar het «streef-aantal» dan wel het referentiekader was. Voorts is er het reeds geconstateerd gegeven 1 dat een bestudering voor de voorstellen op zijn minst de indruk wekt, dat vaak een tevoren vastgestelde cursusduur als «uitgangspunt» heeft gediend. In het navolgende wordt op een drietal aspecten van deze problematiek nader ingegaan: het totale beeld; waarom vier jaar niet mogelijk bleek; en de verhoging van de cursusduur ten opzichte van vroeger. Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

13 4.1. Het totale beeld Hoewel in de huidige studiegidsen veelal niet exact dezelfde definities van cursusduur worden gehanteerd als thans in de wet het geval is, is het toch wel mogelijk om op grond daarvan een beeld te verkrijgen van de tijd die een student nu minimaal nodig heeft om het doctoraal examen te behalen. Daartoe dient de huidige opgave van elementen zoals de «gemiddelde» studietijd en de «gebruikelijke» tijd te worden gezuiverd. Immers, sommige studiegidsen zijn meer toegesneden op het geven van een indruk aan de aankomende student aangaande de totale tijd die hij ongeveer nodig zal hebben, terwijl andere de formeel vastgestelde cursusduren vermelden. Uit een vergelijking van deze gidsen en de programmavoorstellen ontstaat het volgende, globale beeld van de resultaten van de herprogrammering met betrekking tot de nagestreefde verkorting van de cursusduur. Voor de faculteit der Godgeleerdheid was een cursusduur van vijf jaar gebruikelijk, thans wordt vijf jaar voorgesteld; Rechtsgeleerdheid was vier en half jaar tot vijf jaar, thans wordt vier en een half jaar voorgesteld.geneeskunde en Tandheelkunde waren zes jaar (incl. postdoctoraal examen) thans resp. zes en vijf jaar; Wiskunde en Natuurwetenschappen waren vier tot vijf en een half, thans wordt algemeen vijfjaar voorgesteld; Letteren was vijfjaar met enkele «uitschieters» van een halfjaar, thans vier en een half tot vijf jaar; Economische wetenschappen varieerde van vier tot vijf jaar, thans wordt vijf jaar voorgesteld; Sociale wetenschappen was vijf tot zes, en zou thans vijf moeten worden; Technische wetenschappen was overwegend vijf jaar en blijft zo; in de overige faculteiten varieerde de cursusduur van vier tot vijf, terwijl thans vieren een half tot vijf noodzakelijk wordt geacht. Uit deze opsomming blijkt dat slechts in de faculteiten der Letteren soms en in die der Geneeskunde alleen in het geval van de Tandheelkunde een duidelijke verkorting van de cursusduur het resultaat van de herprogrammering zou zijn, terwijl dit in mindere mate het geval is in de faculteiten der Rechtsgeleerdheid en die der Sociale wetenschappen. Hoewel dit niet tot de marginale toetsing zelf behoort - immers de wet, noch de beschikking schrijven een vergelijking met de huidige situatie voor - is toch duidelijk dat het totale beeld van de cursusduren als resultante van het herprogrammeringsproces een indruk geeft over de mate waarin de criteria welke door de wet en de beschikking worden aangedragen, stringent zijn toegepast. Ware het zo dat de doelstellingen van de herstructurering in overwegende mate zouden zijn bereikt, en dat derhalve een verkorting van de cursusduur en van de gemiddelde verblijfsduur alsmede vergroting van de differentiatie zouden zijn doorgevoerd, dan zou ervoor een zo uitvoerige analyse als deze minder aanleiding zijn geweest. Wanneer immers bij de uitvoering van wettelijke regelingen, die door een grote meerderheid van de Staten-Generaal zijn aanvaard, blijkt dat aan het doel van deze regelingen niet wordt beantwoord, is het noodzakelijk om zeer nauwkeurig te bezien om welke redenen dat doel niet is bereikt. Op voorhand zijn daarbij twee redenen mogelijk. De randvoorwaarden die bij de uitvoering zijn gesteld zouden zodanig geweest kunnen zijn dat het doel van de regelingen niet kon worden bereikt, en de regelingen zelf en de krachtens deze uitgevaardigde voorschriften kunnen in voldoende mate zijn nagevolgd. Ongetwijfeld heeft de Academische Raad geen ongelijk met zijn standpunt dat, achteraf bezien, het kader waarbinnen de herprogrammering diende te geschieden, niet op alle punten optimaal was. Niettemin dient op basis van de marginale toetsing geconstateerd te worden dat in vele gevallen de grenzen van dat kader onweerleegbaar zijn overschreden Vier jaar niet mogelijk? In het voorgaande is reeds opgemerkt, dat volgens de richtlijnen niet behoeft te worden aangetoond, dat een vierjarig programma ontoereikend zou zijn om de gestelde eindtermen te bereiken. Dat neemt niet weg dat daar Tweede Kamer, zitting , , nrs

14 waar een argumentatie daaromtrent wel in de programmavoorstellen is opgenomen, deze argumentatie eveneens onderworpen is aan een marginale beoordeling, althans voor zover zij tot strekking heeft aan te tonen dat een langere cursusduur noodzakelijk is. Daarbij valt het volgende op. In vele gevallen waarin een argumentatie tegen een vierjarig programma is opgenomen, wordt vaak uit die afwijzing alleen al geconcludeerd dat een vijfjarig programma noodzakelijk is. Deze redenering voldoet niet, omdat daarmee niet wordt bewezen dat bij voorbeeld een cursusduur van vier en een half jaar niet mogelijk zou zijn. In hoeverre overigens de aangevoerde redenen - marginaal - aanvaardbaar zijn, blijft hierbij buiten beschouwing Verlenging van de cursusduur Geconstateerd is reeds dat bij een gelijkblijvende cursusduur en een verhoging van de studielast ten opzichte van de huidige programma's, de vernieuwingen althans gedeeltelijk tot een verzwaring van de programma's zouden hebben geleid. Des te meer moet dit het geval geweest zijn bij die studierichtingen die blijkens de huidige studiegidsen een programma met een vierjarige cursusduur verzorgen en waarvoor thans een langere cursusduur wordt voorgesteld. Dit heeft zich voorgedaan in de faculteiten der Wiskunde en Natuurwetenschappen, Economische wetenschappen, Diergeneeskunde en Lichamelijke opvoeding. Aan dergelijke verlengingen van de cursusduur, welke in hun algemeenheid strijdig zijn met het doel van de herstructurering, moeten zwaarwichtige redenen ten grondslag liggen. Hoewel dit niet door de beschikking expliciet wordt voorgeschreven, dient bij de betreffende programmavoorstellen uit hoofde van de vereiste redelijkheid en zorgvuldigheid mede te worden bezien op welke argumenten de verlenging van de cursusduur steunt. Veelal ontbreekt een daartoe strekkende argumentatie. Het argument dat in het kader van een landelijke gelijkschakeling van de cursusduren een verhoging «nodig» was, kan moeilijk als overtuigend worden opgevat Onderling overleg Artikel 11 van de beschikking bepaalt dat over de meeste van de in artikel IV, vierde lid, van de wet vermelde onderwerpen onderling overleg dient te worden gevoerd in de betrokken sectie van de Academische Raad en dat van de uitkomsten daarvan mededeling dient te worden gedaan bij de programmavoorstellen. De marginale toetsing heeft uitgewezen dat aan dit criterium in de regel is voldaan. Niettemin heeft in een aantal gevallen dit overleg en soms de wijze waarop dit van invloed is geweest op de cursusduur, niet aan de gestelde verwachtingen voldaan. Een van de hoofddoelen van de herprogrammering is de vaststelling in het academisch statuut van de cursusduur en van de examenprogramma's. Zoals bekend geeft het academisch statuut, in opdracht van de wet, algemene regels die betrekking hebben op de studierichtingen, en geeft het geen regels voor de afzonderlijke instellingen van w.o. Gezien deze wettelijke structuur en de uitspraken, gedaan tijdens de behandeling van het wetsontwerp , was het belangrijkste doel van het onderling overleg het bereiken van een landelijke consensus per studierichting over hetgeen te zijner tijd in het academisch statuut zou moeten worden bepaald. Een dergelijke regeling laat aan de afzonderlijke instellingen de vrijheid om de globale landeljke regels op eigen wijze in te vullen, zolang dit niet van invloed is op het landelijk gelijke civiel effect van dezelfde doctorale diploma's. Blijkens de programmavoorstellen hebben zich in het landelijk overleg zeer verschillende processen afgespeeld. In sommige gevallen is dit overleg zo intensief geweest dat er in feite in de betreffende sectie één landelijk voorstel is geformuleerd, waarmee de faculteiten van de afzonderlijke instellingen zich hebben verenigd. Een - extreem - voorbeeld daarvan is het voorstel van de studierichting der Sociale geografie. Tweede Kamer, zitting , , nrs

15 In andere gevallen heeft zich een proces voorgedaan, waarbij aanvankelijk bestaande verschillen op het punt van de cursusduur in het sectie-overleg volledig zijn verdwenen, met het resultaat dat thans dezelfde cursusduur wordt voorgesteld. Het is de faculteiten echter niet altijd mogelijk geweest om de programmavoorstellen, welke in het bijzonder waren toegesneden op de aanvraag van een kortere cursusduur dan die waarover de sectie tot een concensus kwam, zodanig aan te passen dat het - inhoudelijke - betoog geheel in overeenstemming werd gebracht met de aangevraagde cursusduur. Een vergelijkbare gang van zaken heeft zich voorgedaan in de gevallen, waarin geen overeenstemming werd bereikt tussen hetgeen op het basisniveau en het (sub)faculteitsniveau wenselijk werd geacht. Met name daar waar de faculteitsraad zich met de in de sectie overeengekomen cursusduur niet kon verenigen is er daardoor een leemte ontstaan tussen de gevraagde cursusduur en de daarvoor aangevoerde argumenten. In weer andere gevallen is in het sectie-overleg in het geheel geen overeenstemming bereikt inzake de cursusduur. Ook de Onderwijsraad signaleerde de problemen waartoe dit bij de marginale toetsing aanleiding gaf. Immers, enerzijds is artikel IV, zesde lid, van de wet in het bijzonder toegesneden op de toetsing per individueel programmavoorstel, maar anderzijds zou het resultaat van de herprogrammering, ingevolge het samenstel van wettelijke regelingen en de verhouding daarvan tot het academisch statuut, een landelijk gelijke cursusduur en een gelijk examenprogramma dienen te zijn. Terecht betreurt de Onderwijsraad dat het onderling overleg te weinig heeft geleid tot de gewenste eenheid in de globale structuur van dezelfde studierichtingen en vraagt hij zich af of de consequenties van het uitblijven van een uniforme cursusduur voldoende zijn overwogen. Met name ingeval van overstap van de ene instelling naar de andere binnen dezelfde studierichting kunnen er problemen rijzen met betrekking tot de propedeutische fase, de doctorale fase en de vrijstellingen. Wat betreft de propedeuse heeft zich blijkbaar in sommige secties het dilemma voorgedaan dat naarmate er op één van de twee voornaamste functies van de propedeuse (oriëntatie of selectie) een zwaarder accent werd gelegd, een andere cursusduur noodzakelijk werd geacht dan bij de andere accentuering. Hoewel qua inhoud de eerste twee jaren van de betreffende cpleidingen aan de verschillende instellingen veelal redelijk overeenkomen, heeft de nadruk op de selectieve functie en op de voordelen van een snelle selectie geleid tot een voorkeur voor een éénjarige cursusduur, terwijl een nadruk op de oriënterende functie, en wellicht een zekere vrees voor selectie, geleid heeft tot voorstellen voor een tweejarige propedeuse. Daarbij kwam misschien nog het argument dat met het wegvallen van het formele kandidaatsexamen halverwege de studie, de behoefte aan een langere propedeutische fase met afsluitend examen werd vergroot, althans in een vijfjarige opleiding. Gezien de formulering van artikel 24 bis, eerste lid, van de wet, gaat de voorkeur van de wetgever duidelijk uit naar een éénjarige propedeutische fase. Ook de overstapregeling van artikel 77 ter, vijfde lid, wijst in die richting, terwijl het op grond van artikel 24 bis, derde lid, door de faculteit te geven advies aan de student over de voortzetting van zijn studie spoedig dient te worden gegeven om onnodig tijdverlies van de student en rendementsen capaciteitsverlies van de faculteit te voorkomen. De argumenten voor een uitstel van de selectiebeslissing tot het einde van het tweede jaar lijken in dat licht bezien zwaarder te moeten zijn dan die welke in de voorkomende gevallen in de programmavoorstellen zijn aangevoerd. Het voorgaande leidt tot de volgende conclusies. Een aanvaarding van voorstellen met voor eenzelfde studierichting ongelijke cursusduren leidt tot een ongewenste situatie met betrekking tot de opname daarvan in het Academisch Statuut. Tussen de voorgestelde cursusduren en de daarvoor aangevoerde argumenten zijn opmerkelijke gaten gevallen. Het scheppen van de mogelijkheid tot het voeren van nader overleg zal dan ook wellicht alsnog tot een concensus kunnen leiden, die een beslissing van buitenaf onnodig zal maken. Tweede Kamer, zitting ,14924, nrs

16 5. DE TOEPASSING VAN DE RICHTLIJNEN Ter aanvulling van hetgeen in de wet met betrekking tot de herprogrammering werd bepaald is - na overleg met o.a. de Academische Raad - de beschikking vastgesteld. Aan de hand daarvan zouden de herprogrammeringsvoorstellen opgesteld en marginaal getoetst worden. In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe in de programmavoorstellen aan de criteria die in de beschikking waren aangegeven gestalte werd gegeven, en tot welk commentaar die uitwerking aanleiding geeft Eindtermen Zoals gesteld in artikel 3, eerste lid, van de beschikking zijn de eindtermen «een beschrijving in hoofdzaken van het geheel van kennis en vaardigheden, waarover de student bij de afsluiting van het onderwijsprogramma en het examenprogramma van de desbetreffende fase dient te beschikken». AIdus gedefinieerd moeten de eindtermen derhalve het niveau markeren dat élke student bij het passeren van het desbetreffende examen moet bezitten en waarop niet kan worden afgedongen. Aan deze eis, in de eindtermen het minimaal noodzakelijke aan te geven, blijkt door de faculteiten gewoonlijk niet te zijn voldaan. In plaats daarvan zijn meestal doelstellingen verwoord en in desiderata uitgewerkt, die - hoezeer ook op zichzelf nastrevenswaard - onvoldoende houvast geven voor het bepalen van de minimale eisen waaraan de afgestudeerde van een studierichting in elk geval moet voldoen. In dat verband constateert de Academische Raad dat de faculteiten ervan uitgegaan zijn dat de doelstellingen vermeld in de artikelen 1 en 2 van de Wet w.o. dienen te worden gerealiseerd. Dat uitgangspunt gaat echter voorbij aan het doel van de wet en de richtlijnen. De artikelen 1 en 2 van de Wet w.o. zijn immers doelstellingen, te verstaan als in hoge mate nastrevenswaard, maar in de praktijk niet bij alle studenten, onder alle omstandigheden ten volle voor realisatie vatbaar. Met de eindtermen werd daarentegen beoogd dat aanmerkelijk concretere prestatieniveaus zouden worden aangegeven, waarover «de» student «diende te beschikken». Het ging bij de eindtermen dus veel meer om de ondergrens van de opleidings- en examenniveaus dan om de idealisering daarvan. De Academische Raad en vele opstellers van de programmavoorstellen hebben kennelijk aan het onderscheid tussen de doelstellingen van de artikelen 1 en 2 van de Wet w.o. en de eindtermen van de beschikking voorbijgezien. Niet ten onrechte merkt de Onderwijsraad dan ook op dat de eindtermen een «perfectionistische» indruk maken en dat «een strikte verwezenlijking van de gestelde eisen tot een gemiddeld hoge verlenging van de studieduur zou kunnen leiden». Die opmerking is van wezenlijk belang voor de toetsing, omdat artikel 4 van de beschikking bepaalt, dat redenen gegeven moeten worden voor de onderdelen van het examenprogramma en voor het overzicht van het onderwijsprogramma «op grondslag van de in artikel 2 bedoelde eindtermen». Zij vormen aldus het vertrekpunt, zowel voor de programmering als voor de toetsing van hetgeen aan de eindtermen wordt ontleend. Met recht is de Onderwijsraad in dit verband van oordeel dat het in de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de faculteit is op welk niveau, tot uitdrukking komend in de eindtermen, de relatie wordt gelegd tussen de afgeronde studie en het maatschappelijk functioneren. Is op die wijze echter het initiatief aan de faculteit opgedragen, dan neemt dat niet weg dat de eindtermen tevens een onderdeel van de programmavoorstellen vormen, en dat artikel 2, tweede lid, van de beschikking de opdracht geeft, de programmavoorstellen op marginale wijze te toetsen aan de hand van de beweegredenen die «ten aanzien van de onderdelen van het voorstel zijn medegedeeld». De eindtermen zijn derhalve zowel onderwerp van, als - vervolgens - middel tot toetsing. Wanneer dan ook de Academische Raad constateert dat de faculteiten ervan uitgegaan zijn dat de doelstellingen van de artikelen 1 en 2 van de Wet Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

17 w.o. dienen te worden «gerealiseerd» en de Onderwijsraad opmerkt dat de strikte verwezenlijking van de eindtermen zou kunnen leiden tot een gemiddeld hoge verlenging van de cursusduur, dan wijzen beiden erop dat die eindtermen als een aanduiding van het niveau waarover «de student dient te beschikken» minder bruikbaar zijn. Te zamen delen zij aldus mede dat de «grondslag» voor de redenen tot toetsing van de onderdelen van het examenprogramma en van het overzicht van het onderwijsprogramma zwak is. Het getuigt van een zekere realiteitszin dat beide Raden, dit geconstateerd hebbende, deze constatering terzijde leggen en een advies uitbrengen over hetgeen eventueel te doen staat. Bij een kennisname van de eindtermen, zoals die in de programmavoorstellen beschreven zijn, vallen verschillende dingen op. Allereerst, dat in vele voorstellen het hoofdstuk over de eindtermen wordt ingeleid door een «Profiel van de...», waarin men kennis kan nemen van de maatschappelijke en wetenschappelijke werkkringen, die in het verschiet van de betrokken opleiding liggen en van de eisen die daarom aan die opleiding moeten worden gesteld. Een bezwaar van die profielen is dat de functies waar het om zou gaan betrekkelijk los van de daarheen leidende loopbanen worden geschetst. Mede daardoor wordt nogal eens de indruk gewekt dat de meeste afgestudeerden direct vanuit de collegebanken in leidinggevende functies bij de overheid en ook bij grote ondernemingen terechtkomen. Weinig reliëf wordt in dit verband gewoonlijk gegeven aan het percentage van de afgestudeerden dat naar alle waarschijnlijkheid een baan moet vinden buiten het veld van de genoten opleiding, of tenminste op een aanzienlijk lager niveau dan het leidinggevende zal beginnen. Tegenwoordig is dit percentage naar het voorkomt niet gering en onvoldoende lijkt dan ook stilgestaan te zijn bij de vraag welke delen van de opleiding relatief algemeen bruikbaar zijn, en welke op een zeer specifieke werkkring zijn afgestemd. Aan bestaande mogelijkheden van na- en bijscholing tijdens de beroepsuitoefening verzorgd door de werkgevers, of aan nog verder te ontwikkelen mogelijkheden daartoe zoals postacademisch onderwijs, wordt slechts zelden aandacht geschom ken. Een tweede opvallend element is dat in bijna alle voorstellen aandacht wordt besteed aan de communicatieve vaardigheden die voor het vervullen van praktisch alle «academische» functies onmisbaar zijn. Hoewel dit zeker een waardevol onderdeel van de eindtermen is, is minder vanzelfsprekend dat, zoals in enkele gevallen is gedaan, voor dit onderdeel als een afzonderlijke eindterm ook afzonderlijk daarop afgestemde vakken moeten worden geprogrammeerd. Veeleer gaat het om een intrinsiek aspect van het onderwijs in elk vakgebied, dat door middel van bepaalde onderwijsvormen en door een selectie uit de mogelijke leerstof maar geïntegreerd met het vakspecifieke curriculum de nodige aandacht kan krijgen. Een derde element dat bij de eindtermen opvalt is de grote diversiteit in uitwerking. Er zijn voorstellen waarin de eindtermen op minder dan een halve bladzijde vermeld staan, en andere voorstellen waarin ruim twintig bladzijden tekst voor de eindtermen nodig worden geacht. Vormt de eerste categorie gewoonlijk een wat erg magere verzameling, de tweede gaat bepaald verder dan de «beschrijving in hoofdzaken» waarom in de richtlijnen wordt gevraagd en belemmert daardoor dat een inzicht wordt gegeven in de hoofdzaken bij de betreffende studierichting. Verder zijn tussen de eindtermen voor dezelfde studierichtingen aan verschillende instellingen nogal eens, naast verschillen in de visie op zaken, verschillen in formulering, precisering en terminologie aangetroffen. Deze betreffen in verhouding tot het globale patroon van de betreffende opleidingen details en werden bij de toetsing eerder als verwarrend dan als verhelderend ervaren. Tevens werd daardoor de indruk versterkt dat vele eindtermen meer het resultaat waren van een optelling dan van een afweging. Beziet men de eindtermen stuk voor stuk, en probeert men de inhoud ervan tot zich door te laten dringen, dan wordt duidelijk dat aan de eindtermen in een aantal gevallen veel zorg en aandacht is besteed. Vaak is daarvoor Tweede Kamerzitting ,14 924, nrs

18 met enquêtes onder de beroepsbeoefenaren waardevolle informatie verzameld. Betreurd moet echter worden dat soms de resultaten van dit werk door een behoefte aan volledigheid integraal als eindterm in de voorstellen zijn overgenomen en dat het daarbij aan een noodzakelijke optimalisering heeft ontbroken. Voor veel van de enigszins generaliserende en geïdealiseerde doelstellingen is het niet moeilijk begrip en instemming te gevoelen, maar de wet en de beschikking vergen meer nauwgezetheid en wellicht scepcis dan in het merendeel van de eindtermen in hun huidige formulering doorklinkt. Bezwaren ten aanzien van de eindtermen betreffen bij voorbeeld, voor zover zij inderdaad als eis worden opgevat voor het minimale niveau van alle studenten, de volgende formuleringen: - het zelfstandig hebben verricht van (wetenschappelijk) onderzoek (in plaats van: de vorming tot...); - de literatuur op eigen vakgebied grondig te beheersen (in plaats van: een bekendheid met...); - een artikel te kunnen schrijven op internationaal niveau (in plaats van: een leesbare scriptie), en - de vergelijking met buitenlandse collegae glansrijk doorstaan (in plaats van een vergelijkbaar niveau). Dit zijn geen geringe eisen en zij komen zo vaak voor dat zij niet over het hoofd kunnen worden gezien. Aan het voorgaande kan de conclusie verbonden worden, dat de eindtermen zoals die in de programmavoorstellen weergegeven zijn over het algemeen niet als uitgangspunt voor de toetsing van hetgeen eruit is afgeleid kunnen worden gebruikt. Nader had zorgvuldiger kunnen worden bezien wat zich werkelijk voor handhaving leent, en wat in rede en zorgvuldigheid voor een bescheidener formulering in aanmerking komt. Mede in verband daarmee had dan aandacht besteed kunnen worden aan het percentage van de afgestudeerden dat vermoedelijk een werkkring zal moeten vinden buiten het terrein van de genoten opleiding, en aan de eisen die door hun relatief brede toepasbaarheid voor hen van waarde zijn. Evenzo had kunnen worden onderzocht welke kennis en vaardigheden in het bijzonder voor hen van waarde zijn, die binnen het terrein van hun opleiding een carrière hopen te doorlopen 5 2 Examen en onderwijsprogramma's Volgens de benaderingswijze van de beschikking zouden uit de eindtermen het examenprogramma en het overzicht van het onderwijsprogramma moeten kunnen worden afgeleid. Dit impliceert tevens dat er een nauwe relatie gelegd zou moeten zijn tussen enerzijds de eindtermen en anderzijds het onderwijs- en examenprogramma, en dat deze zijn weerslag zou moeten vinden in de opzet en de inhoud van de programmavoorstellen. Dit is echter in de praktijk nauwelijks op een overtuigende wijze gebeurd. In de eerste plaats wordt zelden een duidelijke relatie gelegd tussen de eindtermen en de onderwijs- en examenprogramma's, omdat in vele gevallen wordt volstaan met het na of naast elkaar plaatsen van lijsten met eindtermen en onderdelen van het onderwijsprogramma. Als daarbij een redegeving of toelichting wordt gegeven, omvat deze vaak weinig meer dan een indicatie voor het bestaan van een verband. Dat verband laat zich over het algemeen ook wel denken, maar maakt in genen dele duidelijk hoever de opleiding in een bepaalde richting ten minste moet gaan om het noodzakelijke, of althans het in de voorstellen bedoelde, examenniveau te bereiken. In de tweede plaats moet worden geconstateerd dat slechts in weinige gevallen het examenprogramma is opgevoerd als een direct uit de eindtermen afgeleid (of eventueel aan maatschappelijk noodzakelijke normen van kennis en vaardigheid ontleend) objectief prestatieniveau, waaraan de resultaten van de studenten én van de opleiding zouden kunnen worden getoetst. Dit is misschien in zoverre verklaarbaar dat in de alledaagse onderwijspraktijk de Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

19 examinering in de regel als een met het onderwijsprogramma geïntegreerde afronding wordt ervaren. Daaraan kleeft enerzijds het bezwaar dat op die wijze onvoldoende kan worden voldaan aan hetgeen in artikel IV, vierde lid, onder a van de wet en aan artikel 4, eerste lid, onder a van de beschikking wordt vereist. Anderzijds wordt geen rekening gehouden met de consequenties voor diegenen die, zonder het (gehele) onderwijsprogramma te doorlopen, toch examen wensen af te leggen. Daardoor wordt mede bevorderd dat het wetenschappelijk onderwijs in toenemende mate «schools» onderwijs zal worden; een tendens waartegen juist van w.o.-zijde tijdens de voorbereiding van het wetsontwerp terecht allerwege bezwaar is gemaakt. In de derde plaats past nog een enkele kanttekening bij de totstandkoming van het geheel van eindtermen, onderwijsprogramma's en examenprogramma's. In ten minste een aanzienlijk aantal gevallen is naar het voorkomt afgeweken van de in de beschikking bedoelde werkwijze ten aanzien van de totstandkoming van de onderwijs- en examenprogramma's als afgeleid uit de eindtermen en is vanuit verschillende invalshoeken aan de herprogrammering gewerkt. Mede daardoor kwam een denkbaar steviger relatie tussen eindtermen en onderwijsprogramma niet tot stand. Vermoedelijk moet aan minstens drie van die invalshoeken worden gedacht: de meest wenselijke cursusduur; de geldende onderwijspraktijk en het niveau waaraan de huidige opleidingen worden geacht te voldoen; en de overweging dat herziening van het onderwijsprogramma in het kader van de herprogrammering in ieder geval niet zou mogen leiden tot een discontinuïteit in het onderwijs dat in de regel door het zittend wetenschappelijk personeel wordt verzorgd en waarop de universitaire financiering is afgestemd. Deze indruk wordt bevestigd door de constatering dat bij die programmavoorstellen die qua terminologie met de huidige studiegidsen konden worden vergeleken, opmerkelijk weinig veranderingen in het onderwijsprogramma lijken ten zijn aangebracht. Voor de toetsing heeft het voorgaande belangrijke consequenties. Het is niet doenlijk om - zonder inhoudelijke bemoeienis - de vinger te leggen op individuele voorstellen, waarin de terughoudendheid zoals hierboven geschetst tot teleurstellende resultaten heeft geleid. Maar toch heeft de analyse van het proces als zodanig laten zien dat de herprogrammering op een van de belangrijkste punten niet aan zijn doel heeft beantwoord: een herprogrammering in de zin van een bezinning op en een herziening van de onderwijs- en examenprogramma's in het licht van de wettelijke doelstellingen en van gewijzigde wetenschappelijke en maatschappelijke omstandigheden Horizontale differentiatie en lerarenvariant In hoofdstuk 1 is reeds in algemene zin ingegaan op de horizontale differentiatie zoals deze in de herprogrammeringsvoorstellen vorm heeft gekregen. Daarbij werd gesteld dat aan de desbetreffende artikelen op zeer uiteenlopende wijze gevolg is gegeven en niet altijd overeenkomstig de daarvoor gegeven regelen. Inderdaad is in vele programmavoorstellen afgeweken van de mogelijke globale structuur van de opleiding, zoals deze in de artikelen van de beschikking is geschetst. In zijn «Algemeen commentaar...» merkt de Academische Raad daarover op dat als belangrijke oorzaak «van het feit dat men in veel gevallen niet is gekomen tot een profilering van predoctorale varianten» de wens tot het behoud van de eenheid van doelstellingen en civiel effect moet worden gezien. Voorts wijst de raad erop dat lange tijd onzekerheid heeft geheerst over de plaats en functie van de varianten en dat de programmering van de varianten aan beperkende voorwaarden is gebonden. Ook merkt de raad op dat in sommige instellingen ook buiten het kader van de varianten ruime mogelijkheden tot differentiatie worden geboden. Zeker zijn de omstandigheden waaronder de horizontale differentiatie vorm had moeten krijgen niet optimaal geweest. Wel zijn echter in de me- Tweede Kamer, zitting ,14924, nrs

20 morie van antwoord bij het wetsontwerp enige gedachten omtrent de vorm van horizontale differentiatie uiteengezet en was het geenszins de bedoeling een verschil in civiel effect te laten ontstaan. Het ging om accentverschillen in de opleidingsprogramma's die géén invloed zouden moeten hebben op de formele civiele effecten van het doctoraal diploma, en die door de betrekkelijk geringe onderlinge afwijkingen de eenheid van opleiding niet in gevaar zouden behoeven te brengen. Overigens betrof het inrichten van varianten als zodanig een van de weinige facultatieve voorschriften van de beschikking. De enige uitzondering op de facultatieve programmering van varianten betrof de lerarenvariant. Duidelijk is gesteld dat waar men tot het verlenen van onderwijsbevoegdheden zou willen overgaan, de opleidingsstructuur volgens het door de beschikking gegeven patroon diende te worden ingericht. In zijn «Algemeen commentaar...» is de Academische Raad uitvoerig ingegaan op dit onderwerp. In de brief van 25 november 1977, nr. DGHW inzake de herziening van het Algemeen Deel van het Academisch Statuut zijn stappen aangekondigd om overleg hierover met de betrokkenen tot stand te brengen. In dat licht is het thans minder zinvol om uitvoerig op de complexe problematiek rond de lerarenopleiding in te gaan. Een globaal overzicht van de resultaten van de herprogrammering geeft het volgende beeld. De voorgestelde opleiding is meestal gesplitst in een pre- en postdoctoraal gedeelte, waarbij veelal niet duidelijk is welke studielast per maand gerekend wordt. Een uitzondering op deze splitsing vormen onder andere de wiskundevoorstellen waarin vrijwel overal de gehele cursus predoctoraal geprogrammeerd is. Behalve van de lerarenopleiding zelf gaat een groot aantal studierichtingen uit van een verplichte vakwetenschappelijke component in de predoctorale fase. Deze z.g. «vakinkleuring» houdt in dat zij, die voor de lerarenvariant opteren, in de keuze van hun studiepakket bepaalde onderdelen moeten opnemen die voor andere varianten niet verplicht zijn. Voor de klassieke talen betreft het bij voorbeeld de schrijvers die op de middelbare school worden gelezen en voor de biologie aspecten van mens en milieu. De tijd voor deze inkleuring varieert en wordt vaak niet nauwkeurig aangegeven; meestal gaat het om twee tot drie maanden. Veelal is niet duidelijk of deze inkleuring bij de opgegeven duur van de predoctorale lerarenopleiding is inbegrepen. Een complicatie wordt verder gevormd door de uit de beschikking voortvloeiende eis, dat een splitsing in varianten pas mag optreden in het laatste cursusjaar. Vrijwel alle studierichtingen hebben een cursusduur van meer dan vier jaar aangevraagd maar vaak wordt toch reeds aan het begin van het vierde jaar met een splitsing in varianten begonnen, de inkleuring daarbij inbegrepen. In slechts enkele gevallen wordt een vroege inzet van de variant geargumenteerd. De te verwerven bevoegdheid wordt niet altijd met name genoemd; de meeste voorstellen gaan stilzwijgend uit van een eerstegraadsbevoegdheid in een of meer vakken. Ook wordt er niet nader op ingegaan of een lesbevoegdheid al van oudsher aan het betreffende doctoraalexamen verbonden is of niet. Verder levert de onderlinge verwantschap der bevoegdheden een probleem op: zo wordt bij voorbeeld de bevoegdheid wiskunde gewenst door vele aanverwante studierichtingen. Dat schept soms de noodzaak de wiskundige component in de betreffende opleiding zozeer uit te breiden, dat de term «inkleuring» niet meer op zijn plaats lijkt. De indruk bestaat dan ook dat het aantal opleidingen tot een eerstegraadsbevoegdheid aanzienlijk zou toenemen Studielast In de Beschikking richtlijnen herprogrammering wetenschappelijk onderwijs wordt ten aanzien van de berekening van de studielast in artikel vijf, 2e lid, als uitgangspunt genomen dat «studenten, die wat betreft hun geschiktheid in alle opzichten voor de gekozen studierichting als ruim voldoende worden aange- Tweede Kamer, zitting ,14 924, nrs

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Zitting 1982-1983 Nr. 51 16106 Wijziging van de Wet op het wetenschappelijk onderwijs, de Wet universitaire bestuurshervorming 1970 en de Wet van 12 november 1975, Stb.

Nadere informatie

Öt.% ONDERWIJSRAAD. 30 september Eerste Afdeling O.E. 229 H.O. Bericht op schrijven van 17 augustus 1966, D.G.W. I46776/I

Öt.% ONDERWIJSRAAD. 30 september Eerste Afdeling O.E. 229 H.O. Bericht op schrijven van 17 augustus 1966, D.G.W. I46776/I ONDERWIJSRAAD SECRETARIAAT: BEZUIDENHOUTSEWEG 125 S-GRAVENHAGE TEL. 070-83 61 M Öt.% % O.E. 229 H.O. 30 september 1966 Bericht op schrijven van 17 augustus 1966, D.G.W. I46776/I Onderwerp: ontwerp-besluit

Nadere informatie

het College van Beroep voor de Examens van de HZ University of Applied Sciences, gevestigd te Vlissingen, verweerder.

het College van Beroep voor de Examens van de HZ University of Applied Sciences, gevestigd te Vlissingen, verweerder. Zaaknummer : 2014/232A en 232B Rechter[s] : mrs. Nijenhof, Van der Spoel, Hoogvliet Datum uitspraak : 25 maart 2015 Partijen : Appellant en CBE Hogeschool Zeeland Trefwoorden : Bindend negatief studieadvies

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Zitting 1980-1981 16815 Toelatingscriteria numerus fixus-studierichtingen voor het studiejaar 1981-1982 Nr. 2 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS EN WETENSCHAPPEN Aan de

Nadere informatie

Vertrouwensbeginsel, terugwerkende kracht Artikelen: WHW art lid 1,3 en 4, Uitvoeringsbesluit WHW art. 2.1 en 2.2 lid 1, Awb art.

Vertrouwensbeginsel, terugwerkende kracht Artikelen: WHW art lid 1,3 en 4, Uitvoeringsbesluit WHW art. 2.1 en 2.2 lid 1, Awb art. Zaaknummer: 1997/209 Rechter(s): mrs. Loeb, Martens, Nijenhof Datum uitspraak: 14 januari 1998 Partijen: X tegen het college van bestuur van de Rijksuniversiteit Trefwoorden: Vertrouwensbeginsel, terugwerkende

Nadere informatie

REGELING TOELATING MASTEROPLEIDINGEN UNIVERSITEIT LEIDEN

REGELING TOELATING MASTEROPLEIDINGEN UNIVERSITEIT LEIDEN REGELING TOELATING MASTEROPLEIDINGEN UNIVERSITEIT LEIDEN Het College van Bestuur van de Universiteit Leiden, gelet op artikel 7.30b, vierde lid, van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2003.1733 (052.03) ingediend door: hierna te noemen 'klager', tegen: hierna te noemen 'verzekeraar'. De Raad van Toezicht Verzekeringen

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 3 1 5 4

U I T S P R A A K 1 3 1 5 4 U I T S P R A A K 1 3 1 5 4 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van XXX, appellant tegen het Bestuur van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid, verweerder

Nadere informatie

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012

No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 ... No.W03.12.0197/II 's-gravenhage, 16 juli 2012 Bij Kabinetsmissive van 18 juni 2012, no.12.001344, heeft Uwe Majesteit, op voordracht van de Minister van Veiligheid en Justitie, bij de Afdeling advisering

Nadere informatie

REGELING TOELATING MASTEROPLEIDINGEN UNIVERSITEIT LEIDEN

REGELING TOELATING MASTEROPLEIDINGEN UNIVERSITEIT LEIDEN REGELING TOELATING MASTEROPLEIDINGEN UNIVERSITEIT LEIDEN Het College van Bestuur van de Universiteit Leiden, gelet op artikel 7.31 van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek juncto

Nadere informatie

Zaaknummer: 2000/026 en 2000/026.1 Rechter(s): mr. Olivier Datum uitspraak: 22 mei 2000 X tegen het college van bestuur van de Universiteit Leiden

Zaaknummer: 2000/026 en 2000/026.1 Rechter(s): mr. Olivier Datum uitspraak: 22 mei 2000 X tegen het college van bestuur van de Universiteit Leiden Zaaknummer: 2000/026 en 2000/026.1 Rechter(s): mr. Olivier Datum uitspraak: 22 mei 2000 Partijen: X tegen het college van bestuur van de Universiteit Leiden Trefwoorden: Algemeen verbindend voorschrift,

Nadere informatie

Bezuidenhoutseweg 123-125

Bezuidenhoutseweg 123-125 / ONDERWIJSRAAD O.R. I/5OI-IO9I Bericht op het schrijven van 's-gravenhage, Bezuidenhoutseweg 123-125 29 november 1977. AAN betreffende: aanbieding adviezen herstructurering. de minister van onderwijs

Nadere informatie

Onderwijsraad. 'SSlftiaftg: Wratollö/SA/T ^^021429 d.d. 31 maart 1993 vl/ak Onderwerp...,, Studierichting psychologie Rijksuniversiteit Limburg.

Onderwijsraad. 'SSlftiaftg: Wratollö/SA/T ^^021429 d.d. 31 maart 1993 vl/ak Onderwerp...,, Studierichting psychologie Rijksuniversiteit Limburg. Onderwijsraad Aan de Minister van Onderwijs en Wetenschappen, dr. ir. J.M.M. Ritzen, postbus 25000, 2700 LZ Zoetermeer. Nassaulaan 6 2514 JS 's-gravenhage Telefoon 070-3637955 Telefax 070-3561474 Wratollö/SA/T

Nadere informatie

Aan dtkv. 10 juni 2015 17 juni 2015

Aan dtkv. 10 juni 2015 17 juni 2015 Aan dtkv De Raad van Ministers De Minister van Economische Ontwikkeling De heer Stanley M. Palm AmiDos Building, Pletterijweg 43 Alhier Uw nummer (letter): 2015/027730 2015/027741 2015/029746 Uw brieven

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1995 275 Besluit van 18 mei 1995, houdende vaststelling van maatstaven die bij het in artikel 7a, eerste lid, van de Wet opneming buitenlandse pleegkinderen

Nadere informatie

Reglement bezwaarprocedure SVWN

Reglement bezwaarprocedure SVWN Reglement bezwaarprocedure SVWN Stichting Visitatie Woningcorporaties Nederland Versie 1.0, vastgesteld 15 december 2015 1/10 Inhoud Begripsbepalingen... 3 De bezwaarcommissie... 3 Procedure... 4 Voorbereiden

Nadere informatie

het college van beroep voor de examens van Fontys Hogescholen (hierna: CBE), verweerder.

het college van beroep voor de examens van Fontys Hogescholen (hierna: CBE), verweerder. Zaaknummer : 2013/041 Rechter(s) : mrs. Olivier, Troostwijk, Scholten-Hinloopen Datum uitspraak : 12 juni 2013 Partijen : Appellante tegen CBE Fontys Hogescholen Trefwoorden : Beoordeling, bindend negatief

Nadere informatie

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN

RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN RAAD VAN TOEZICHT VERZEKERINGEN U I T S P R A A K Nr. i n d e k l a c h t nr. 2006.0691 (013.06) ingediend door: hierna te noemen klaagster, tegen: hierna te noemen verzekeraar. De Raad van Toezicht Verzekeringen

Nadere informatie

Zaaknummer : CBHO 2015/254 Rechter(s) : mr. B.K. Olivier Datum uitspraak : 13 januari 2016 Partijen : appellante en CBE Hogeschool Inholland

Zaaknummer : CBHO 2015/254 Rechter(s) : mr. B.K. Olivier Datum uitspraak : 13 januari 2016 Partijen : appellante en CBE Hogeschool Inholland Zaaknummer : CBHO 2015/254 Rechter(s) : mr. B.K. Olivier Datum uitspraak : 13 januari 2016 Partijen : appellante en CBE Hogeschool Inholland Trefwoorden : bewijsmiddelen bindend negatief studieadvies BNSA

Nadere informatie

Betreft: Ontwerp van koninklijk besluit betreffende de mededeling van informaties in het wachtregister. (A/2009/034)

Betreft: Ontwerp van koninklijk besluit betreffende de mededeling van informaties in het wachtregister. (A/2009/034) 1/6 Advies nr 05/2010 van 3 februari 2010 Betreft: Ontwerp van koninklijk besluit betreffende de mededeling van informaties in het wachtregister. (A/2009/034) De Commissie voor de bescherming van de persoonlijke

Nadere informatie

De Hoge Raad der Nederlanden,

De Hoge Raad der Nederlanden, 2 januari 1980. nr. 19.623 DG. De Hoge Raad der Nederlanden, Gezien het beroepschrift in cassatie van de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid Y B.V. te Z tegen de uitspraak van het Gerechtshof

Nadere informatie

Procedureverordening voor advisering tegemoetkoming in planschade gemeente Renkum

Procedureverordening voor advisering tegemoetkoming in planschade gemeente Renkum Procedureverordening voor advisering tegemoetkoming in planschade gemeente Renkum De raad van de gemeente Renkum; Gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 11 december 2012; Gelet op artikel

Nadere informatie

Advies- en Arbitragecommissie Rijksdienst

Advies- en Arbitragecommissie Rijksdienst Advies- en Arbitragecommissie Rijksdienst AAN: De Centrales van Overheidspersoneel, toegelaten tot het Sectoroverleg Rijkspersoneel De Voorzitter van het Sectoroverleg Rijkspersoneel Bijlagen 1 AAC/92.064

Nadere informatie

ONDERWIJSRAAD 17 DEC. 19W '$-GRAVENHAGE, o.rj/630 WO AAN. de minister van onderwijs en wetenschappen, Nieuwe Uitleg 1, 's-gravenhage.

ONDERWIJSRAAD 17 DEC. 19W '$-GRAVENHAGE, o.rj/630 WO AAN. de minister van onderwijs en wetenschappen, Nieuwe Uitleg 1, 's-gravenhage. ONDERWIJSRAAD o.rj/630 WO '$-GRAVENHAGE, Nauaulaan 6 2514 JS 's-gravenhase 17 DEC. 19W Bericht op het schrijven van 17 juni 1981, DG.HW 38338U/I. Betreffende: doctoraalprogramma bedrijfskunde Stichting

Nadere informatie

Raad van Toezicht Nederlandse Vereniging van Gecertificeerde Incasso-ondernemingen Postbus 279 1400 AG BUSSUM T: 035-6994210 F: 035-6945045

Raad van Toezicht Nederlandse Vereniging van Gecertificeerde Incasso-ondernemingen Postbus 279 1400 AG BUSSUM T: 035-6994210 F: 035-6945045 Raad van Toezicht Nederlandse Vereniging van Gecertificeerde Incasso-ondernemingen Postbus 279 1400 AG BUSSUM T: 035-6994210 F: 035-6945045 Uitspraak van de Raad van Toezicht van de Nederlandse Vereniging

Nadere informatie

Beoordeling. h2>klacht

Beoordeling. h2>klacht Rapport 2 h2>klacht Verzoeker klaagt er in vervolg op zijn bij de Nationale ombudsman op 5 februari 2008 ingediende klacht over dat het Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen (UWV) Rotterdam in het

Nadere informatie

AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK

AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK Raad van State 201200615/1/V4. Datum uitspraak: 13 november 2012 AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK Uitspraak met toepassing van artikel 8:54, eerste lid, van de Algemene wet bestuursrecht (hierna: de Awb) op

Nadere informatie

Met het oog op uw vragen en kritiek zijn kort samengevat mijn conclusies de volgende:

Met het oog op uw vragen en kritiek zijn kort samengevat mijn conclusies de volgende: Geachte mevrouw Stembor, U heeft mij een aantal stellingen/vragen voorgelegd. Ik heb daaruit opgemaakt dat u kritiek heeft op de onduidelijkheid over de verhouding tussen de Wbtv en de wet van 8 mei 1878,

Nadere informatie

Reglement Geschillencommissie stichting Deurwaarders Collectief Nederland.

Reglement Geschillencommissie stichting Deurwaarders Collectief Nederland. Reglement Geschillencommissie stichting Deurwaarders Collectief Nederlan Definities Artikel 1 In dit Reglement wordt verstaan onder: Commissie: de Geschillencommissie; Stichting Deurwaarders Collectief

Nadere informatie

Beoordeling Bevindingen

Beoordeling Bevindingen Rapport 2 h2>klacht Verzoeker klaagt erover dat de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) aan hem als advocaat een machtiging van zijn cliënt heeft gevraagd om stukken bij de IND te kunnen opvragen,

Nadere informatie

College voor geschillen medezeggenschap defensie

College voor geschillen medezeggenschap defensie ADVIES Dossiernr: Advies van het College voor geschillen medezeggenschap defensie aan de Bevelhebber der Zeestrijdkrachten naar aanleiding van een verzoek om advies inzake een tussen: de Commandant Maritieme

Nadere informatie

Advies niet-ambtelijke adviescommissie WOB. Onderwijsraad

Advies niet-ambtelijke adviescommissie WOB. Onderwijsraad ÜT? R>2 3 Advies niet-ambtelijke adviescommissie WOB. Onderwijsraad Aan de minister van onderwijs en wetenschappen, de heer drs. W.J. Deetman, Postbus 25000, 2700 LZ Zoetermeer. Nassaulaan 6 2514 JS 's-gravenhage

Nadere informatie

Advies 28. 2.2 De door klager gewenste (en niet verkregen) aanpassingen betreffen:

Advies 28. 2.2 De door klager gewenste (en niet verkregen) aanpassingen betreffen: Advies 28 1. Feiten 1.1 Beklaagde is een Europese niet-openbare aanbesteding gestart voor een opdracht met betrekking tot IT-dienstverlening en draadloze netwerkinfrastructuur bestaande (ondermeer) uit

Nadere informatie

U I T S P R A A K

U I T S P R A A K U I T S P R A A K 1 5 1 6 3 van het College van beroep van de Universiteit Leiden inzake het beroep van [naam], appellant tegen de Examencommissie van de opleiding Bestuurskunde, verweerder 1. Ontstaan

Nadere informatie

Advies en Arbitragecommissie Rijksdienst

Advies en Arbitragecommissie Rijksdienst Advies en Arbitragecommissie Rijksdienst AAN: De personeelsvertegenwoordiging toegelaten tot het Overlegorgaan Personele Aangelegenheden Katholieke Universiteit Nijmegen; Het College van Bestuur Katholieke

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Zitting 1979-1980 15 637 Casinospelen Nr. 2 Het vroegere stuk is gedrukt in de zitting 1978-1979 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de heer Voorzitter

Nadere informatie

Rapport. Datum: 12 september 2000 Rapportnummer: 2000/306

Rapport. Datum: 12 september 2000 Rapportnummer: 2000/306 Rapport Datum: 12 september 2000 Rapportnummer: 2000/306 2 Klacht Op 28 maart 2000 ontving de Nationale ombudsman een verzoekschrift van de heer D. te Almere, met een klacht over een gedraging van ANOZ

Nadere informatie

Zaaknummer : CBHO 2014/060 Rechter(s) : mr. Borman Datum uitspraak : 18 juni 2014 Partijen : Appellant tegen CBE Hogeschool van Amsterdam Trefwoorden

Zaaknummer : CBHO 2014/060 Rechter(s) : mr. Borman Datum uitspraak : 18 juni 2014 Partijen : Appellant tegen CBE Hogeschool van Amsterdam Trefwoorden Zaaknummer : CBHO 2014/060 Rechter(s) : mr. Borman Datum uitspraak : 18 juni 2014 Partijen : Appellant tegen CBE Hogeschool van Amsterdam Trefwoorden : NBSA, causaal verband, persoonlijke omstandigheden,

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 3-0 87

U I T S P R A A K 1 3-0 87 U I T S P R A A K 1 3-0 87 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep XXX, appellant tegen het Bestuur van de Faculteit der Geesteswetenschappen, verweerder

Nadere informatie

Zaaknummer : CBHO 2016/180.5 Rechter(s) : mr. Streefkerk Datum uitspraak : 2 november 2016 Partijen : appellant en CBE Hogeschool Inholland

Zaaknummer : CBHO 2016/180.5 Rechter(s) : mr. Streefkerk Datum uitspraak : 2 november 2016 Partijen : appellant en CBE Hogeschool Inholland Zaaknummer : CBHO 2016/180.5 Rechter(s) : mr. Streefkerk Datum uitspraak : 2 november 2016 Partijen : appellant en CBE Hogeschool Inholland Trefwoorden : Ad-programma bijzondere omstandigheden bindend

Nadere informatie

UITKERINGSVERORDENING vrijwillig vervroegd uittreden.

UITKERINGSVERORDENING vrijwillig vervroegd uittreden. Nr 3213 ar. JZio GEMEENTE DORDRECHT UITKERINGSVERORDENING vrijwillig vervroegd uittreden. Artikel l Deze verordening verstaat onder: a. ontslag: ontslag als bedoeld in artikel H 12a van het Algemeen Ambtenarenreglement

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 3 0 5 5

U I T S P R A A K 1 3 0 5 5 U I T S P R A A K 1 3 0 5 5 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van XXX, appellante tegen het Bestuur van de Faculteit der Geesteswetenschappen, verweerder

Nadere informatie

Rapport. Datum: 6 juni 2007 Rapportnummer: 2007/109

Rapport. Datum: 6 juni 2007 Rapportnummer: 2007/109 Rapport Datum: 6 juni 2007 Rapportnummer: 2007/109 2 Klacht Verzoeker klaagt erover dat het college van burgemeester en wethouders van Weststellingwerf in zijn persbericht van 13 april 2006 stelt de bevindingen

Nadere informatie

COLLEGE VAN BEROEP VOOR DE EXAMENS

COLLEGE VAN BEROEP VOOR DE EXAMENS COLLEGE VAN BEROEP VOOR DE EXAMENS Uitspraak inzake het beroep d.d. 7 augustus 2010, ontvangen 10 augustus 2010, van X, hierna te noemen appellante, tegen het besluit van de examencommissie van de faculteit

Nadere informatie

Uitspraak in de zaak tussen: [naam appellant], wonende te [naam woonplaats], appellant,

Uitspraak in de zaak tussen: [naam appellant], wonende te [naam woonplaats], appellant, Zaaknummer: 2009/025 Rechter(s): mrs. Nijenhof, Lubberdink, Borman Datum uitspraak: 19 oktober 2009 Partijen: Appellant tegen Technische Universiteit Delft Trefwoorden: Erkenning bijzondere omstandigheden,

Nadere informatie

1.2 Belanghebbende heeft een op 17 april 2014 gedateerd verweerschrift met bijlagen ingediend.

1.2 Belanghebbende heeft een op 17 april 2014 gedateerd verweerschrift met bijlagen ingediend. Uitspraak Commissie van Beroep 2014-019 d.d. 16 juni 2014 (mr. F.R. Salomons, voorzitter, mr. C.A. Joustra, drs. P.H.M. Kuijs AAG, mr. W.J.J. Los en mr. F.P. Peijster, leden, en mr. M.J. Drijftholt, secretaris)

Nadere informatie

ONTWERP-UITVOERINGSBESLUIT INTERIMWET ZIJ-INSTROOM LERAREN PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS

ONTWERP-UITVOERINGSBESLUIT INTERIMWET ZIJ-INSTROOM LERAREN PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS ONTWERP-UITVOERINGSBESLUIT INTERIMWET ZIJ-INSTROOM LERAREN PRIMAIR EN VOORTGEZET ONDERWIJS De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, ingesteld bij wet van 15 mei 1997 (de Wet op de Onderwijsraad).

Nadere informatie

Zie onder bevindingen of volledige tekst voor de volledige tekst van het rapport.

Zie onder bevindingen of volledige tekst voor de volledige tekst van het rapport. Rapport 2 h2>klacht Beoordeling Conclusie Aanbeveling Onderzoek Bevindingen Klacht Verzoeker klaagt erover dat de Stichting Examenbureau Beroepsvervoer (SEB) hem voor het ondernemersexamen taxivervoer

Nadere informatie

REGLEMENT HOUDENDE GEDRAGSREGELS

REGLEMENT HOUDENDE GEDRAGSREGELS REGLEMENT HOUDENDE GEDRAGSREGELS als bedoeld in artikel 19 van de statuten van de Stichting VRT - Verenigd Register van Taxateurs (de stichting), gevestigd te Rotterdam. Inleiding Blijkens artikel 2.1.

Nadere informatie

Zaaknummer : 2013/129

Zaaknummer : 2013/129 Zaaknummer : 2013/129 Rechter(s) : mr. Olivier Datum uitspraak : 13 november 2013 Partijen : Appellante tegen CBE Hogeschool van Amsterdam Trefwoorden : Bindend negatief studieadvies, finale geschillenbeslechting,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 576 Wijziging van de Advocatenwet, de Wet op de rechterlijke organisatie en enige andere wetten ter versterking van de cassatierechtspraak (versterking

Nadere informatie

PROCEDUREVERORDENING VOOR ADVISERING TEGEMOETKOMING IN PLANSCHADE GEMEENTE HARDENBERG

PROCEDUREVERORDENING VOOR ADVISERING TEGEMOETKOMING IN PLANSCHADE GEMEENTE HARDENBERG PROCEDUREVERORDENING VOOR ADVISERING TEGEMOETKOMING IN PLANSCHADE GEMEENTE HARDENBERG Artikel 1. Begripsbepalingen In deze verordening wordt verstaan onder: a. aanvrager: degene die een aanvraag om tegemoetkoming

Nadere informatie

Zaaknummer : CBHO 2015/089 Rechter(s) : mr. Olivier Datum uitspraak : 18 augustus 2015 Partijen : Appellante en CBE Erasmus Universiteit Rotterdam

Zaaknummer : CBHO 2015/089 Rechter(s) : mr. Olivier Datum uitspraak : 18 augustus 2015 Partijen : Appellante en CBE Erasmus Universiteit Rotterdam Zaaknummer : CBHO 2015/089 Rechter(s) : mr. Olivier Datum uitspraak : 18 augustus 2015 Partijen : Appellante en CBE Erasmus Universiteit Rotterdam Trefwoorden : bindend negatief studieadvies compensatieregeling

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie verzoekschriften MEDEDELING AAN DE LEDEN

EUROPEES PARLEMENT. Commissie verzoekschriften MEDEDELING AAN DE LEDEN EUROPEES PARLEMENT 2004 Commissie verzoekschriften 2009 25.11.2008 MEDEDELING AAN DE LEDEN Betreft: Verzoekschrift 1103/2007, ingediend door Laurent Hermoye (Belgische nationaliteit), namens de vereniging

Nadere informatie

Ontwerp-Experimentenwet onderwijs. Zijne Excellentie de staatssecretaris van onderwijs en wetenschappen, Nieuwe Uitleg 1, 's-gravenhage.

Ontwerp-Experimentenwet onderwijs. Zijne Excellentie de staatssecretaris van onderwijs en wetenschappen, Nieuwe Uitleg 1, 's-gravenhage. ONDE RWIJS RAAD SECRETARIAAT: BEZUIDENHOUTSEWEG 125 S-GRAVENHAGE TEL. 070-83 61 94 f* jo^s/u^-*,. O^f 4 oktober 1968 Bericht op schrijven dd. 3 juli 1968, D.G.O. 940. Betreft: D/AB Ontwerp-Experimentenwet

Nadere informatie

SAMENVATTING. de medezeggenschapsraad van het X College te B, verzoeker, hierna te noemen de MR

SAMENVATTING. de medezeggenschapsraad van het X College te B, verzoeker, hierna te noemen de MR SAMENVATTING 104590 - Adviesgeschil VO- artikel 11 onder h WMS (aanstelling schoolleiding) De MR heeft negatief advies uitgebracht over een voorgenomen besluit tot benoeming van de waarnemend rector tot

Nadere informatie

Notitie Ontheffingen bevoegdheidsregels

Notitie Ontheffingen bevoegdheidsregels Notitie Ontheffingen bevoegdheidsregels De wet op het voortgezet onderwijs (WVO) kent een aantal bepalingen waarbij limitatief is vastgelegd wanneer het onderwijs - gedurende een beperkte tijd en onder

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Beleidskader intrekken erkenning als Jobcoachorganisatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Beleidskader intrekken erkenning als Jobcoachorganisatie STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 13672 27 mei 2013 Beleidskader intrekken erkenning als Jobcoachorganisatie Het Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen,

Nadere informatie

1. Onderwerp van d e klacht Onjuiste interpretatie van ondeugdelijke meetgegevens. 2. Advies van de voorzitter van de commissie.

1. Onderwerp van d e klacht Onjuiste interpretatie van ondeugdelijke meetgegevens. 2. Advies van de voorzitter van de commissie. 2011 1. Onderwerp van d e klacht Onjuiste interpretatie van ondeugdelijke meetgegevens 2. Advies van de voorzitter van de commissie Geacht college, Op 2011 schreef een brief aan u en aan, van de KNAW.

Nadere informatie

Zaaknummer : 2013/207 Rechter(s) : mr. Borman Datum uitspraak : 18 juli 2014 Partijen : Appellant tegen CBE Hogeschool van Amsterdam Trefwoorden :

Zaaknummer : 2013/207 Rechter(s) : mr. Borman Datum uitspraak : 18 juli 2014 Partijen : Appellant tegen CBE Hogeschool van Amsterdam Trefwoorden : Zaaknummer : 2013/207 Rechter(s) : mr. Borman Datum uitspraak : 18 juli 2014 Partijen : Appellant tegen CBE Hogeschool van Amsterdam Trefwoorden : NBSA, causaal verband, herkansing, persoonlijke omstandigheden,

Nadere informatie

Advies en Arbitragecommissie Rijksdienst

Advies en Arbitragecommissie Rijksdienst Advies en Arbitragecommissie Rijksdienst AAN: De voorzitter van het overleg met de Bijzondere Commissie Burgerpersoneel Defensie (BCBPDEF); De centrales van overheidspersoneel toegelaten tot de BCBPDEF.

Nadere informatie

Mogelijkheid tot indienen zienswijze is geen rechtsbescherming

Mogelijkheid tot indienen zienswijze is geen rechtsbescherming Zienswijze en UOV Mogelijkheid tot indienen zienswijze is geen rechtsbescherming Ondanks het feit dat het indienen van een zienswijze niet gerekend kan worden tot de vormen van rechtsbescherming in het

Nadere informatie

Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer

Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer Advies over juridische consequenties verlenging/overschrijding vastgelegde normtijden voor opkomst van de brandweer 14 februari 2011 A.M. Hol, Universiteit Utrecht 1 Vraagstelling: Heeft overschrijding

Nadere informatie

SAMENVATTING UITSPRAAK. A, B, C, D, E, F, G, werknemers van ROC H, gevestigd te I, verzoekers, hierna te noemen de werknemers gemachtigde: de heer J

SAMENVATTING UITSPRAAK. A, B, C, D, E, F, G, werknemers van ROC H, gevestigd te I, verzoekers, hierna te noemen de werknemers gemachtigde: de heer J SAMENVATTING 106262 - Geschil over toepassing vakantieregeling werkgever; BVE Het geschil is in goed overleg tussen partijen aan de Commissie voorgelegd (N-7 cao bve). De werkgever heeft gaandeweg het

Nadere informatie

Rapport. Datum: 2 oktober 2000 Rapportnummer: 2000/336

Rapport. Datum: 2 oktober 2000 Rapportnummer: 2000/336 Rapport Datum: 2 oktober 2000 Rapportnummer: 2000/336 2 Klacht Op 6 maart 2000 ontving de Nationale ombudsman een verzoekschrift van mevrouw mr. S. te Leiden, met een klacht over een gedraging van ANOVA

Nadere informatie

CONCEPT. De Minister van Veiligheid en Justitie, Gelet op artikel 6, negende lid, van het Besluit bezoldiging politie: Besluit:

CONCEPT. De Minister van Veiligheid en Justitie, Gelet op artikel 6, negende lid, van het Besluit bezoldiging politie: Besluit: directoraat-generaal Veiligheid Personeel & Materieel CONCEPT Regeling van de Minister van Veiligheid en Justitie van DGV Politie/Personeel en Materieel, houdende invoering van de Tijdelijke regeling functieonderhoud

Nadere informatie

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid.

De Commissie heeft vastgesteld dat tussenkomst van de Ombudsman Financiële Dienstverlening niet tot oplossing van het geschil heeft geleid. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 21 d.d. 24 januari 2011 (mr C.E. du Perron, voorzitter, drs A.I.M. Kool, drs L.B. Lauwaars, mr B.F. Keulen en mr P.A. Offers) Samenvatting Beleggingsverzekering

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 4 1 6 3

U I T S P R A A K 1 4 1 6 3 U I T S P R A A K 1 4 1 6 3 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van [naam], appellant tegen het Bestuur van de Faculteit Geesteswetenschappen, verweerder

Nadere informatie

Artikel 63 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen

Artikel 63 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen Memo Van prof. Mr. Ch.P.A. Geppaart Onderwerp Artikel 63 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen 1. Via het hoofd van de afdeling Directe belastingen van het Ministerie van Financiën ontving ik Uw

Nadere informatie

TWEEDE KAMER DER STATEN-GENERAAL

TWEEDE KAMER DER STATEN-GENERAAL TWEEDE KAMER DER STATEN-GENERAAL 2 Vergaderjaar 2010-2011 32 856 Wijziging van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en enkele andere wetten teneinde nader inhoud te geven aan het beginsel van openbaarheid

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1995 380 Besluit van 18 juli 1995, houdende wijziging van het Uitvoeringsbesluit WHW in verband met aanvullende eisen met het oog op de inschrijving

Nadere informatie

Wij ontvingen uw brief van 25 augustus 2014 houdende een drietal wettelijke vorderingen tot het verstrekken van inlichtingen.

Wij ontvingen uw brief van 25 augustus 2014 houdende een drietal wettelijke vorderingen tot het verstrekken van inlichtingen. Parlementaire Enquêtecommissie Woningcorporaties Postbus 20018 2500 EA Den Haag Uw kenmerk: 14-PEW-UV-062 Telefoon: (+31) 20 301 0391 Datum: Amsterdam, 8 september 2014 Geachte voorzitter en leden, 1.

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2010 194 Wet van 29 april 2010 tot vaststelling van regels over referentieniveaus voor de taal- en rekenvaardigheden van leerlingen (Wet referentieniveaus

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 3 2 1 2

U I T S P R A A K 1 3 2 1 2 U I T S P R A A K 1 3 2 1 2 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van XXX, appellant tegen de Examencommissie Propedeuse van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid,

Nadere informatie

U I T S P R A A K

U I T S P R A A K U I T S P R A A K 0 9 1 0 6 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van XXX, appellante tegen de Examencommissie propedeuse Rechtsgeleerdheid, verweerster

Nadere informatie

Overschrijdingen grenswaarden geluid Schiphol Gebruiksjaar 2007

Overschrijdingen grenswaarden geluid Schiphol Gebruiksjaar 2007 Datum Overschrijdingen grenswaarden geluid Schiphol Gebruiksjaar 2007 2 van 11 1. Probleemstelling Ingevolge artikel 8.22 van de Wet luchtvaart schrijft de Inspecteur-Generaal Verkeer en Waterstaat (hierna:

Nadere informatie

R e g i s t r a t i e k a m e r. Vaste Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen uit de Tweede Kamer der Staten-Generaal

R e g i s t r a t i e k a m e r. Vaste Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen uit de Tweede Kamer der Staten-Generaal R e g i s t r a t i e k a m e r Vaste Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen uit de Tweede Kamer der Staten-Generaal..'s-Gravenhage, 2 november 1998.. Onderwerp Wetsvoorstel onderwijsnummer

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG. Advisering Besluit langdurige zorg.

De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG. Advisering Besluit langdurige zorg. POSTADRES Postbus 93374, 2509 AJ Den Haag BEZOEKADRES Juliana van Stolberglaan 4-10 TEL 070-88 88 500 FAX 070-88 88 501 INTERNET www.cbpweb.nl www.mijnprivacy.nl AAN De Staatssecretaris van Volksgezondheid,

Nadere informatie

Zaaknummer : 2013/261

Zaaknummer : 2013/261 Zaaknummer : 2013/261 Rechter[s] : mr. Troostwijk Datum uitspraak : 27 maart 2014 Partijen : Appellante tegen CBE De Haagse Hogeschool Trefwoorden : Begeleiding, BNSA, gelijkheidsbeginsel, [extra]herkansing,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Zitting 1980-1981 16 779 Opleiding leraren beroepsgerichte vakken in de gezondheidszorg Nr. 2 NOTITIE 1. Inleiding Het ontbreken van een eerstegraads lerarenopleiding

Nadere informatie

REGLEMENT BEZWAARSCHRIFTEN PUBLIEKE OMROEP

REGLEMENT BEZWAARSCHRIFTEN PUBLIEKE OMROEP REGLEMENT BEZWAARSCHRIFTEN PUBLIEKE OMROEP Vastgesteld bij besluit van de Raad van Bestuur van de Stichting Nederlandse Publieke Omroep, hierna de NPO, d.d. 12 januari 2010, herzien d.d. 12 februari 2013.

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN. Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 14.3.2003 COM(2003) 114 definitief 2003/0050 (CNS) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende de statistische gegevens die moeten worden gebruikt

Nadere informatie

Algemene Voorwaarden Autobedrijf Severs

Algemene Voorwaarden Autobedrijf Severs Algemene Voorwaarden Autobedrijf Severs ARTIKEL 1 DEFINITIES 1. In deze algemene voorwaarden worden de hierna volgende termen in de navolgende betekenis gebruikt, tenzij uitdrukkelijk anders is aangegeven.

Nadere informatie

RAAD VAN STATE afdeling Wetgeving

RAAD VAN STATE afdeling Wetgeving RAAD VAN STATE afdeling Wetgeving advies 60.262/1 van 16 november 2016 over een ontwerp van besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van artikel 3 van het besluit van de Vlaamse Regering van 29 mei

Nadere informatie

Onafhankelijkheid. Belangenverstrengeling.

Onafhankelijkheid. Belangenverstrengeling. Onafhankelijkheid. Belangenverstrengeling. Klagers hebben een woning gekocht die beklaagde in verkoop had. Voordat de woning aan klagers verkocht werd, was met andere gegadigden ook al een koopovereenkomst

Nadere informatie

gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van: 11 november 2014;

gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van: 11 november 2014; Verordening individuele inkomenstoeslag Westerveld 2015 De raad van de gemeente Westerveld; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van: 11 november 2014; gelet op artikel 147, eerste lid,

Nadere informatie

De Registratiekamer voldoet hierbij gaarne aan uw verzoek.

De Registratiekamer voldoet hierbij gaarne aan uw verzoek. R e g i s t r a t i e k a m e r Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid..'s-Gravenhage, 19 januari 1999.. Onderwerp AMvB informatieplicht banken Bij brief van 8 oktober 1998 heeft u de Registratiekamer

Nadere informatie

Rapport. Datum: 4 december 2010 Rapportnummer: 2010/346

Rapport. Datum: 4 december 2010 Rapportnummer: 2010/346 Rapport Datum: 4 december 2010 Rapportnummer: 2010/346 2 Klacht Beoordeling Conclusie Onderzoek Bevindingen Klacht Verzoekster klaagt erover dat Bureau Jeugdzorg Noord-Brabant, vestiging Roosendaal, zonder

Nadere informatie

Zaaknummer : CBHO 2015/047 Rechter(s) : mrs. Olivier, Scholten-Hinloopen en Verheij Datum uitspraak : 7 augustus 2015 Partijen : Appellant en

Zaaknummer : CBHO 2015/047 Rechter(s) : mrs. Olivier, Scholten-Hinloopen en Verheij Datum uitspraak : 7 augustus 2015 Partijen : Appellant en Zaaknummer : CBHO 2015/047 Rechter(s) : mrs. Olivier, Scholten-Hinloopen en Verheij Datum uitspraak : 7 augustus 2015 Partijen : Appellant en Juridische Hogeschool Avans - Fontys Trefwoorden : beoordeling

Nadere informatie

Zaaknummers : CBHO nrs. 93/69 t/m 93/73

Zaaknummers : CBHO nrs. 93/69 t/m 93/73 Zaaknummers : CBHO nrs. 93/69 t/m 93/73 Rechter(s) : mr. Olivier Datum uitspraak : 5 januari 1994 Partijen : Appellanten tegen Christelijke Hogeschool Noord-Nederland Trefwoorden : bevoegdheid voorzitter

Nadere informatie

Reacties en antwoorden op gestelde vragen Einde onderzoek De feiten

Reacties en antwoorden op gestelde vragen Einde onderzoek De feiten Geachte heer ( ), Bij brief van 16 mei 2013 heeft u bij ons een klacht voorgelegd van mevrouw ( ) over de Dienst Terugkeer en Vertrek (de DT&V). Op 2 juli 2015 heb ik u laten weten dat wij een onderzoek

Nadere informatie

Zaaknummer : 2014/001/CBE en 2014/001.1

Zaaknummer : 2014/001/CBE en 2014/001.1 Zaaknummer : 2014/001/CBE en 2014/001.1 Rechter(s) : mr. Nijenhof Datum uitspraak : 27 februari 2014 Partijen : Verzoeker tegen CBE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Trefwoorden : [duur] Bindend negatief

Nadere informatie

Bij beslissing van 9 juli 2014 heeft het CBE het door appellante daartegen ingestelde beroep ongegrond verklaard.

Bij beslissing van 9 juli 2014 heeft het CBE het door appellante daartegen ingestelde beroep ongegrond verklaard. Zaaknummer : 2014/125.5 Rechter(s) : mrs. Olivier, Lubberdink en Kleijn Datum uitspraak : 8 oktober 2014 Partijen : Appellante tegen CBE Hogeschool van Amsterdam Trefwoorden : Bindend studieadvies, BNSA,

Nadere informatie

Het College van Beroep voor de Examens van de Radboud Universiteit Nijmegen doet hierbij uitspraak inzake het beroep van: appellant

Het College van Beroep voor de Examens van de Radboud Universiteit Nijmegen doet hierbij uitspraak inzake het beroep van: appellant UITSPRAAK Het College van Beroep voor de Examens van de Radboud Universiteit Nijmegen doet hierbij uitspraak inzake het beroep van:. appellant tegen de beslissing van Commissie Studieadvies Eerste Jaar

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1985-1986 18623 Verslagen van de Commissie voor de Verzoekschriften Nr. 314 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN CULTUUR Aan de

Nadere informatie

artikel 40, eerste en tweede lid van de Archiefwet 1995 en artikel 36 van de gemeenschappelijke regeling RUD Utrecht

artikel 40, eerste en tweede lid van de Archiefwet 1995 en artikel 36 van de gemeenschappelijke regeling RUD Utrecht Archiefverordening RUD Utrecht 2014 Het algemeen bestuur van de RUD Utrecht gelezen het voorstel van het dagelijks bestuur van RUD Utrecht Gelet op: artikel 40, eerste en tweede lid van de Archiefwet 1995

Nadere informatie

U I T S P R A A K 07 73

U I T S P R A A K 07 73 U I T S P R A A K 07 73 van het College van Beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van XXX, appellant tegen het College van Bestuur, verweerder 1. Ontstaan en loop van het

Nadere informatie

Rapport. Datum: 24 april 2001 Rapportnummer: 2001/110

Rapport. Datum: 24 april 2001 Rapportnummer: 2001/110 Rapport Datum: 24 april 2001 Rapportnummer: 2001/110 2 Klacht Verzoeker, een Afghaanse asielzoeker, klaagt over de lange duur van de behandeling door de Immigratie- en Naturalisatiedienst van het Ministerie

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 4-3 0 5

U I T S P R A A K 1 4-3 0 5 U I T S P R A A K 1 4-3 0 5 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van [naam], appellante tegen het Bestuur van de Faculteit Campus Den Haag, verweerder

Nadere informatie