NHafï~~LAND. r#'j 'j;'u#' i;e.j;"i'j;.,.j#'.' DUTCH MARITIME NETWORK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NHafï~~LAND. r#'j 'j;'u#' i;e.j;"i'j;.,.j#'.' DUTCH MARITIME NETWORK"

Transcriptie

1 NHafï~~LAND r#'j 'j;'u#' i;e.j;"i'j;.,.j#'.' DUTCH MARITIME NETWORK

2 DE NEDERLANDSE VISSERIJSECTOR Economische betekenis en structuur in opdracht van STICHTING NEDERLAND MARITIEM LAND uitgevoerd door NEl TRANSPORTIMERC Drs. Marten van den Bossche Drs. Pauline van Donse1aar Drs. Hein van Hase1en Drs. Robert Piers DELFT UNIVERSITY PRESS 1999

3 NEDERLAND MARITIEM LAND serie 1. De Nederlandse Maritieme Cluster: Literatuuronderzoek en Plan van Aanpak Economische Impact Studies 2. De Maritieme Arbeidsmarkt: Vraag en Aanbod van Zeevaartkennis 3. De Nederlandse scheepsbouw- en toeleveringsindustrie: economische betekenis en structuur 4. De Nederlandse offshoresector: economische betekenis en structuur 5. De Nederlandse binnenvaartsector: economische betekenis en structuur 6. De Nederlandse waterbouwsector: economische betekenis en structuur 7. De Koninklijke Marine: economische betekenis en structuur 8. De Nederlandse visserij sector: economische betekenis en structuur Stichting Nederland Maritiem Land De Stichting is op 27 juni 1997 opgericht teneinde de Nederlandse maritieme cluster te promoten en te versterken. Het bestuur van de Stichting bestaat uit N. Wijnolst (voorzitter), G.H. Bos (vice-voorzitter), Th.M. Oostinjen (secretaris/penningmeester) en verder, in alfabetische volgorde, K. Damen, C. van Duyvendijk, R. van Gelder, M. Harms, W. de Jong, GJ. Kramer, W.K. Scholten, R. Walthuis, H.W.H. Welters. De directeur van de Stichting is H.P.L.M. Janssens. Het adres van de Stichting Nederland Maritiem Land is Beurs-World Trade Center, Beursplein 37 (bezoekadres), Postbus 30145, 3001 DC Rotterdam. Tel.: , fax.:

4 DE NEDERLANDSE VISSERIJSECTOR Economische betekenis en structuur in opdracht van STICHTING NEDERLAND MARITIEM LAND uitgevoerd door NEl TRANSPORT/MERC Drs. Marten van den Bossche Drs. Pauline van Donselaar Drs. Hein van Haselen Drs. Robert Piers DELFT UNIVERSITY PRESS 1999

5 Gepubliceerd en gedistribueerd onder auspiciën van de Stichting Nederland Maritiem Land door: Delft University Press Prometheusplein ZC Delft Tel.: Fax.: Studie uitgevoerd door: NEl TransportlMERC Postbus AD Rotterdam Tel.: Fax.: Internet: CIP-DATA KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG M. van den Bossche, P. van Donselaar, H. van Haselen, R. Piers De NederlandseVisserijsector: Economische betekenis en structuur/ M. van den Bossche, P. van Donselaar, H. van Haselen, R. Piers Delft: Delft University Press Lit. ISBN NUG! 834 Trefwoorden: Visserij, maritieme cluster, economische impact studie Copyright 1999 Stichting Nederland Maritiem Land All rights reserved. No part of the material protected by this copyright may be reproduced or utilized in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or any information storage and retrieval system without written permission of the owner of this copyright. Permission may be obtained at the following address: Stichting Nederland Maritiem Land, Postbus 30145, 3001 DC Rotterdam, The Netherlands;

6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Executive summary Samenvatting 1 Inleiding 1.1 Achtergrond 1.2 Doelstelling 1.3 Methodologie 1.4 Leeswijzer 2 Sectorbeschrijving 2.1 Sectordefinitie Afbakening van de visserij sector Positie van de visserij in de maritieme cluster 2.2 Beschrijving van deelsectoren Grote zeevisserij Kottervisserij Binnenvisserij Schelpdierproductie 3 Economische betekenis van de sector 3.1 De Nederlandse visserij sector vanuit internationaal perspectief 3.2 Directe economische betekenis 3.3 Indirecte economische betekenis 3.4 Relaties met andere (maritieme) sectoren 3.5 Overheidsinkomsten 4 Invloed van quota-hoppen en buitenlandse deelnemingen 5 Overheidsbeleid 5. 1 Zeevisserij 5.2 Binnenvisserij 5.3 Schelpdierproductie 6 Trends en ontwikkelingen 6.1 Grote zeevisserij 6.2 Kottervisserij 6.3 Binnenvisserij 6.4 Schelpdierproductie 6.5 Ondernemersdynamiek Geraadpleegde literatuur Lijst van geïnterviewde personen Blz. v Stichting Nederland Maritiem Land

7 Inhoudsopgave Lijst van Figuren Figure El: Figuur SI: Figuur 2.1: Figuur 2.2: Figuur 2.3: Figuur 2.4: Figuur 3.1: Figuur 3.2: Figuur 3.3: Figuur 3.4: Figuur 3.5: Figuur 3.6: Figuur 3.7: Figuur 3.8: Figuur 3.9: Figuur 3.10: Figuur 3.11: Relative share of sub-sectors in the direct economic value of the fishery industry Relatieve aandeel deel sectoren in de directe economische betekenis van de visserij De visketen De Nederlandse maritieme cluster Ontwikkeling van de trawlervloot Ontwikkeling van de kottervloot Verdeling gevangen hoeveelheid vis naar EU-lidstaat Visserijvloot per EU-lidstaat Efficiëntie van de vloot per EU-lidstaat Import en export van vis in de EU-lidstaten Aantal ondernemingen in de visserij sector Arbeidsvolume Aantal schepen visserij sector onder Nederlandse vlag Relatieve aandeel deelsectoren in de directe economische betekenis van de visserij sector Relatief belang van export Verhouding toegevoegde waarde en verbruik visserij sector Verhouding nationale inkoop/import lil Vil Lijst van Tabellen Tabel 2.1 : Tabel 2.2: Tabel 3.1: Tabel 3.2: Tabel 3.3: Tabel 3.4: Tabel 3.5: Tabel 3.6: Tabel 4.1: Overzicht van redenen om delen van de visserij sector tot de maritieme cluster te rekenen Indeling sector visserij Directe economische betekenis Nederlandse visserij sector Toegevoegde waarde, uitgesplitst naar loonkosten en overig Omzet, toegevoegde waarde en intermediaire aankopen per deelsector 28 Vergelijking met eerdere ontwikkelde cijfers 29 Directe en indirecte economische betekenis per deel sector Directe overheidsinkomsten Berekening productiewaarde 'quotahoppers ' Stichting Nederland Maritiem Land

8 Voorwoord Voorwoord Volgens de Engelse geschiedschrijver Boxer ligt de visserij in de zestiende eeuw aan de basis van de expansie van de Nederlandse scheepvaart en scheepsbouw in de daaropvolgende eeuwen. In de economische input-output studie die thans voor u ligt, wordt de huidige betekenis van de visserij sector binnen de Nederlandse economie geschetst. Alhoewel het relatieve belang anno 1999 anders is geworden dan ruim vierhonderd jaar geleden, blijkt dat de visserij nog steeds een belangrijke maritieme sector is met bijvoorbeeld een zeer hoge exportquote van meer dan 80%. Dit laat zien dat de sector in termen van Michael Porter zeer competititief is. De directe en indirecte productiewaarde van de visserij bedraagt NLG miljoen en de toegevoegde waarde is NLG 747 miljoen. De sector biedt direct en indirect werk aan personen. Het maritieme karakter van de sector komt goed tot uitdrukking in de omvang van de productiemiddelen waarmee deze productie gerealiseerd wordt. De vissersvloot bestaat uit 974 eenheden, die natuurlijk niet alleen in Nederland gebouwd worden, maar ook hier te lande onderhouden en bevoorraad worden. Kortom, de visserij is een van de elf sectoren die tezamen de maritieme cluster vormen. De dynamiek van het ondernemerschap waar de visserij voor staat komt goed tot uitdrukking in de schematisering die door Edward de Bono is gemaakt van managers. Zo onderscheidt hij de treinmachinist, de dokter, de boer en de visser. De visser is een opportunity searcher, die zijn kansen opzoekt, in tegenstelling tot de andere managerstypen. De essentie van dit pro-actieve ondernemerschap wordt gepersonifieerd door de visserij sector. De studie toont dat dit ondernemerschap nog springlevend is. Rotterdam, 30 maart 1999 N. Wijnolst Voorzitter Stichting Nederland Maritiem Land

9 Voorwoord Stichting Nederland Maritiem Land

10 Executive Summary Executive Summary Introduction NEIIMERC has been commissioned by the Dutch maritime network to assess the economie importanee of the fishery industry sector. The study is concerned with the ca\culation and interpretation of important economie indicators for the fishery industry and the identification of economie relations with other (maritime) sectors. As such, this study is similar to earl ier economie research into other sectors of the maritime cluster (the so-called maritime cluster studies). Metllodology In order to make comparison possible with other maritime cluster studies, the same methodology as that used in these previous studies has been followed. This methodology includes the use of input-output analysis in combination with administrative data on a business level. With respect to the collection of quantitative data. however, a different approach from that used by other studies has been adopted. The usual approach for collecting "bottom-up" information is by means of questionnaires and interviews. This was not necessary as all the required information was already available within the LEI (Landbouw Economisch Instituut). Consequently, the questionnaire has been replaced by information obtained from LEI. Nonetheless, in order to verify this information and to describe the backgrounds of the observed developments, twenty interviews with fishery companies and interest groups have been held. Defin ition of fhe Dulch fishery sector The fishery sector, unlike some other sectors of the maritime cluster, is a welldefined sector. The most important sub-sectors of the Dutch professional fishery industry are the deep-sea fishery sector with freezer trawlers (subsequently referred to as freezer trawler sector) and demersal North Sea fishery (subsequently referred to as demersal fishery). Besidcs these two sectors, the other sectors with maritime associations are inland fishery and shellfish fishery. Given the maritime cluster viewpoint adopted for this study, the sectors of pisciculture and fish processing & trade have not been included in the sector definition. The position of the fishery industry within tlle maritime cluster As a result of the common use of ship technology and waterways there is astrong relation between the fishery sector and other sectors within the maritime cluster. There are also mutual interests in the field of education and employment; in Stichting Nederland Maritiem Land -i-

11 Executive Summary common with the shipping sector, the Dutch fishery industry has a personnel shortage. The relationship with other maritime clusters can also be quantified through the use of input-output analysis. From purchase analyses of the fishery sector (excluding investments such as ships) it can be shown that approximately 22 percent of the national expenses of the fishery sector are incurred within the maritime cluster. Maritime related expenses concern, for instance, the costs of ship rep airs, maritime insurance and surveyance. Quota hopping The Dutch quota system has brought about the phenomenon known as quotahopping. Quota-hopping results from ships operating under a foreign flag, thus making it possible for them to use the (bigger or under-utilised) quota of the foreign flag country. For a large part, ho wever, the quota-hopping ships still bring the caught fish ashore in the Netherlands where it is also further processed. About 40% of the auctioned fish in the Netherlands comes from ships operating under a foreign flag. In the freezer trawler industry a phenomenon similar to quota-hopping can be observed and which is expressed by the large participation of Dutch investors in foreign companies. Economic value of the Dutch fishery industry In 1997, the total number offishery companies in the Netherlands was about 795. These companies offered jobs to approximately 5700 persons. The number of ships is estimated to be 974. The direct production value of the Dutch fishery industry is aboutf948 million. The related added value amounts to/576 million. These estimates exclude quota hoppers and the participations in foreign freezer trawler companies for which the estimated levels of turnover are respectively / 93 million and / 181 million. The figure below shows the significance of the distinguished sub-sectors as measured by their share of the three key economie indicators. -ii- Stichting Nederland Maritiem Land

12 Executive Summary Figure El Relative share of sub-sectors in the direct economie value of the fishery industry 100% 80% 60% 40% 20% 0% ~I-_- Production value Added value Numbers employed Il!] Freezer trawlers Demersal fishery DInland fishery r:i!! Sea shell fishery The fishery industry also affects other sectors of the Dutch economy. The estimated indirect production value of the fishery sector is million. The indirect added value is estimated at million and, therefore, the total added value linked to the sector is estimated to amount to million. The indirect employment is about persons. Export All fishery sectors, with the exception of inland fishery, exhibit a high level of exports. Customers of the freezer trawler sector are located in developing countries. The demersal fishery sector exports high-quality fish, whereas the products of the shellfish sector are very popular in Belgium (mussels and oysters) and Spain (cockies). Government The direct governmental revenues from the fishery industry are estimated at about 1116 million. Government support (subsidies), special fees, or revenues from the lease of shellfish culture lots are not included. The government policy (national as weil as EU) has an important effect on fishery activities by means of fish quota management and fleet rehabilitation measures. Stichting Nederland Maritiem Land - Ui -

13 Executive Summary Sector dynamics The market dynamics differ between the sub-sectors. For instance the freezer trawler sector is flexible in changing to other fishing areas, whereas the inland fishery sector is very committed to the local market and the local fish supply. - iv- Stichting Nederland Maritiem Land

14 Samenvatting Samenvatting Introductie NEIIMERC heeft in opdracht van de Stichting Nederland Maritiem Land onderzoek verricht naar de economische betekenis van de visserij. In dit onderzoek worden belangrijke economische indicatoren voor de visserij en relaties met andere (maritieme) sectoren in kaart gebracht. Dit onderzoek is onderdeel van een reeks van gelijksoortige onderzoeken in verschillende sectoren binnen de maritieme cluster. Methodologie Om de vergelijking van uitkomsten met andere maritieme clusterstudies mogelijk te maken is de aanpak van het onderzoek gelijk aan de in een eerder stadium uitgevoerde onderzoeken voor andere maritieme sectoren. Dit betreft het gebruik van input-output analyse in combinatie met financiële informatie op bedrijfsniveau. Gebruikelijk is, om bij de maritieme clusterstudies het cijfermateriaal 'bottom-up' te verzamelen middels het versturen van enquêtes en het houden van interviews. Voor de visserijsector is afgeweken van deze aanpak. Om de enquête druk voor de sector niet te verhogen en omdat door het LEI verzamelde cijfers uitstekend geschikt bleken voor gedetailleerde economische analyse, is voor deze specifieke sector voor samenwerking met het LEI gekozen in plaats van voor verzending van extra enquêtes. Wel is er een twintigtal interviews afgenomen met marktpartijen en belangenorganisaties om de uitkomsten te verifiëren en om de achtergronden bij de geconstateerde ontwikkelingen goed te kunnen omschrijven. Definitie van de Nederlandse visserij in het kader van de maritieme cluster De voornaamste takken van de Nederlandse beroepsvisserij zijn de zee- en kustvisserij. Daarnaast zijn er schelpdiercultures, de binnenvisserij en de aquacultuur. De visserij sector is in tegenstelling tot sommige andere sectoren van de maritieme cluster een duidelijk afgebakende sector. Ten behoeve van de maritieme clusterstudies is afgezien van bestudering van aquacultuur (vanwege de geringe maritieme associatie) en van visverwerking en handel (alleen met de maritieme sector geassocieerd via het product vis en niet vanwege de "maritieme" associatie). Stichting Nederland Maritiem Land - v-

15 Samenvatting De positie van de visserij binnen de maritieme cluster De overige delen van de Nederlandse visserij sector (grote zeevisserij, kustvisserij, binnenvisserij en schelpdierproductie) zijn gerekend tot de maritieme cluster. Deze deelsectoren maken immers ook gebruik van schepen en zijn medegebruiker van zee en water. De gezamenlijke belangen zijn terug te vinden op het gebied van benutting van zee en water, en scholing. De visserij sector heeft belang bij een goede kwaliteit zeewater en bescherming van bepaalde kwetsbare (paai)gebieden. Voor de scheepvaart is juist weer een goede ontsluiting van belang. Op het gebied van scholing en werkgelegenheid maakt de sector vaak een vergelijking met de zeevaart, waar eveneens een tekort aan personeel heerst. De relatie met andere sectoren binnen de maritieme cluster is het duidelijkst aan te tonen op de vlakken van toelevering en van gezamenlijke belangen. Uit analyse van aankopen van de visserij sector (hierin worden niet meegerekend investeringen, zoals bijvoorbeeld in schepen) blijkt dat de belangrijkste (nationale) uitgaven van de visserij sector voor 22 procent binnen de maritieme cluster vallen. Maritiem gerelateerde uitgaven betreffen onder meer reparaties aan schepen, maritieme verzekeringen en keuring & controle. Het quota-hoppen Een fenomeen dat voortvloeit uit het Nederlandse quota-systeem is het zogenaamde quota-hoppen. Dit is het onder buitenlandse vlag brengen van een vaartuig om zo gebruik te maken van de quota van het betreffende land waar het vaartuig ingevlagd wordt. In deze input-output studie wordt onder quota-hoppen het uitvlaggen van de kottervloot verstaan. Op deze manier is er voor het vissersbedrijf meer ruimte om vis te vangen, omdat onder buitenlandse vlag het quotum per schip groter is dan in Nederland of omdat de quota onderbenut zijn gebleven. De omgevlagde kotters brengen de gevangen vis echter wel voor een groot deel in Nederland aan land en die vis wordt vervolgens ook in Nederland verwerkt. Ongeveer 40% van de vers aangevoerde vis is afkomstig van kotters onder buitenlandse vlag. Dit vertegenwoordigde in 1997 een productiewaarde van naar schattingf92 miljoen. In de grote zeevisserij doet zich een vergelijkbare beweging voor: hier worden grote deelnemingen genomen in buitenlandse ondernemingen. Met een gemiddelde productiewaarde per schip vanf 16,4 miljoen, komt het belang van de jaarlijkse omzet via dochterondernemingen uit op ongeveer f 181 miljoen. - vi- Stichting Nederland Maritiem Land

16 Samenvatting Volgens de input-output methodiek wordt de door quota-hoppers aangelande vis aangemerkt als import, buitenlandse deelnemingen vallen geheel buiten het inputoutput systeem. Economische betekenis visserijsector Het totaal aantal visserij ondernemingen in Nederland in 1997 bedraagt circa 795 met een totale werkgelegenheid voor personen. Het aantal schepen wordt geschat op De directe productiewaarde van de Nederlandse visserij sector wordt geschat op miljoen. De bijbehorende toegevoegde waarde bedraagt 176 miljoen. Bij deze raming is geen rekening gehouden met het economische belang van de quotahoppers en van de buitenlandse deelnemingen van vriestrawlerondernemingen. De onderstaande figuur geeft een beeld van het belang van de onderscheiden deelsectoren voor de drie belangrijkste economische indicatoren. Figuur SI Relatieve aandeel deelsectoren in de directe economische betekenis van de visserij 100% 80% 60% 40% 20% 0% Productiewaarde Toegevoegde waarde W er kgelegenheid lei Grote zeevisserij. Kottervisserij 0 Binnenvisserij ~ Schelpdierproductie Ook heeft de visserij uitstralingseffecten naar andere sectoren van de Nederlandse economie. De indirecte productiewaarde van de visserij sector wordt geschat op 1407 miljoen. De indirecte toegevoegde waarde wordt geschat op 1171 miljoen en brengt daarmee de schatting van totale toegevoegde waarde samenhangend met de Stichting Nederland Maritiem Land - vii-

17 Samenvatting visserij sector op f 747 miljoen. De indirecte werkgelegenheid bedraagt naar schatting personen. Export Het belang van export is voor alle visserij sectoren, met uitzondering van de binnenvisserij, bijzonder hoog. Producten van de grote zeevisserij, onder andere de makreel en horsmakreel, zijn vissen die met name in ontwikkelingslanden populair zijn. De uitvoer van dure vissoorten als tong, schol en garnalen zorgt in de kottervisserij voor een hoog exportgehalte. Van de schelpdierproductie is bekend dat de Zeeuwse mosselen in met name België bijzonder populair zijn en dat Nederlandse kokkels grotendeels naar Spanje worden geëxporteerd. Overheid De overheidsinkomsten (direct) uit de visserijsector worden geschat op circafl16 miljoen. Hierbij is geen rekening gehouden met subsidies, bijzondere heffingen of inkomsten uit bijvoorbeeld kavelverhuur voor schelpdiercultures. Het overheidsbeleid (zowel nationaal als EU) drukt middels onder meer visquoteringen en vlootsaneringsmaatregelen een belangrijke stempel op de visserij. Sectordynamiek De marktdynamiek verschilt per deelsector. Zo is de grote zeevisserij zeer inventief in het vinden van nieuwe markten en verplaatst de vangst zich regelmatig naar nieuwe gebieden. Het andere uiterste is de binnenvisserij. De binnenvisserij kan door haar locale gebondenheid minder flexibel omgaan met veranderingen in de omgeving. Als het in de binnenvisserij slecht gaat is een tegenreactie moeilijk en wordt eerder aanvulling op de bedrijfsinkomsten gezocht met activiteiten buiten de visserij sector. Met betrekking tot het overheidsbeleid mag gesteld worden dat hier een duidelijke dynamiek aanwezig is. De grote zeevisserij kan zich gemakkelijk verplaatsen naar nieuwe visgronden en de vangst van andere vissoorten. Op het verwijt aan de kokkelsector dat zij zich niet zouden houden aan de afgesproken tijdstippen en plekken van vangst is gereageerd middels de ontwikkeling van een "black box" waarmee vaarbewegingen en tijdstippen worden vastgelegd en verantwoording van de vangst kan plaatsvinden. Ook het quotahoppen is een fenomeen dat ontstaan is als gevolg van overheidsbeleid. - viii - Stichting Nederland Maritiem Land

18 Inleiding 1 Inleiding 1.1 Achtergrond In 1997 is de Stichting Nederland Maritiem Land opgericht. Dit betekende de uitvoering van één van de aanbevelingen uit het rapport De toekomst van de Nederlandse zeevaartsector uit 1994 met als doel te komen tot de creatie van duurzame toegevoegde waarde (en werkgelegenheid) door het behoud en de uitbreiding van de maritieme activiteiten in Nederland. De Stichting Nederland Maritiem Land heeft sinds haar oprichting diverse activiteiten ontwikkeld gericht op het vergroten en verankeren van de toegevoegde waarde van de maritieme sector in de Nederlandse economie. Een belangrijke ondersteuning hierbij vormen de beleidsstudies die worden uitgevoerd in de zogenaamde maritieme cluster voor onder andere de sectoren scheepsbouw, binnenvaart, natte waterbouw, offshore toeleveranciers en havens. Naar deze studies zal verder gerefereerd worden als maritieme clusterstudies. Deze maritieme clusterstudies leveren in de eerste plaats een inschatting van het directe en indirecte economische belang van deze sectoren, met behulp van de traditionele input-output analyse (1-0 analyse) en bottom-up analyse van bedrijfsgegevens. Tevens leveren deze studies voorstellen voor (beleids)maatregelen gericht op stimulering van deze sectoren. Met behulp van 1-0 analyse worden deze voorstellen op hun effecten beoordeeld voor de toegevoegde waarde (i.e. het totaal van lonen, rente, pacht en winsten) van de sectoren, alsmede voor de overheidsinkomsten (belastingopbrengsten). Hierdoor is in deze studies vooral ook sprake van een beleidsvormings- en voorbereidingsproces. Aan het NEIIMERC is opdracht verleend voor het uitvoeren van het eerste gedeelte van deze onderzoeken (inschatting van het economische belang van de sectoren) voor de maritieme dienstverlening, watersportindustrie en visserij. Aan deze deeltrajecten van de beleidsstudies is de passende naam los (input-output studie) meegegeven. De beleidsanalyse vormt geen officieel onderdeel van de los studie. Deze rapportage gaat in op de onderzoeksresultaten voor de visserij sector. Stichting Nederland Maritiem Land 1

19 Inleiding 1.2 Doelstelling Het doel van deze studie is het in kaart brengen van belangrijke economische indicatoren voor de visserij sector en van haar relaties met andere economische sectoren. Daarnaast zal worden ingegaan op de plaats van de visserij sector in de maritieme cluster. Er zijn, zoals in deze studie zal worden toegelicht, voldoende argumenten om ook de visserij sector te rekenen tot de maritieme cluster. Er is immers sprake van een duidelijke technologische verwantschap (het schip) en gezamenlijke belangen op het gebied van havens en vaarweg-infrastructuur. Deze studie gaat niet in detail in op beleidsaanbevelingen. De informatie op dit gebied die is vrijgekomen uit de interviews is wel verzameld in een apart hoofdstuk. In een eventuele volgende fase van onderzoek kan dan verder worden ingegaan op de effecten van het beleid. 1.3 Methodologie Om de vergelijking van uitkomsten met andere maritieme clusterstudies mogelijk te maken is de aanpak van het onderzoek gelijk aan de eerder door Policy Research Corporation N.V. uitgevoerde EIS) (Economische Impact Studies)-projecten voor de scheepsbouw, offshore en binnenvaart. Dit betreft het gebruik van input-output analyse in combinatie met financiële informatie op bedrijfsniveau. I-O-analyse richt zich op het berekenen van de onderlinge verbanden tussen de sectoren en het weergeven hiervan in de vorm van kengetallen, bijvoorbeeld multipliers. Binnen het stelsel van de Nationale Rekeningen wordt de samenhang tussen de verschillende actoren in het economisch systeem weergegeven in de vorm van de jaarlijks door het CBS opgestelde input-outputtabel. Met name het 'intermediaire' blok waarin de onderlinge verwevenheid van de onderscheiden productiesectoren wordt weergegeven, is van groot belang voor de in dit onderzoek uitgevoerde analyse. Gebruikelijk is, om bij de maritieme clusterstudies het cijfermateriaal 'bottom-up' te verzamelen middels het versturen van enquêtes en het houden van interviews. Voor de visserij sector is afgeweken van deze aanpak omdat de benodigde informatie al voorhanden bleek te zijn. Het Landbouw-Economisch Instituut (LEI) De term EIS is een geregistreerd handelsmerk van Policy Research Corporation N.V. -2- Stichting Nederland Maritiem Land

20 Inleiding heeft namelijk een uitgebreid systeem van maandelijkse steekproeven waarmee de belangrijkste economische indicatoren al op bedrijfsniveau verzameld worden. Om de enquête druk voor de sector niet te verhogen en omdat de door het LEI verzamelde cijfers uitstekend geschikt bleken voor gedetailleerde economische analyse, is voor deze specifieke sector voor samenwerking met het LEI gekozen in plaats van voor verzending van extra enquêtes. Wel is een twintigtal interviews afgenomen met marktpartijen en belangenorganisaties om de uitkomsten te verifiëren en om de achtergronden bij de geconstateerde ontwikkelingen goed te kunnen beschrijven. 1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 volgt een beschrijving van de deelsectoren van de visserij sector en redenen om deze tot de maritieme cluster te rekenen. Hoofdstuk 3 bevat de analyse van de economische betekenis van de visserij sector vanuit zowel internationaal als nationaal perspectief. Hoofdstuk 4 behandelt aspecten van de economische betekenis van de visserij sector die buiten de structuur van de input-outputanalyse vallen: het zogenaamde quota-hoppen van kottervissers en de buitenlandse deelnemingen van vriestrawlerondernemingen. Hoofdstuk 5 beschrijft de verschillende vormen van overheidsbeleid die van invloed zijn op de visserij sector. Hoofdstuk 6 gaat in op de ondernemersdynamiek en het "maritieme gevoel" van de sector en de belangrijkste kansen en bedreigingen voor de sector. Stichting Nederland Maritiem Land 3

21 Inleiding -4- Stichting Nederland Maritiem Land

22 Sectorbeschrijving 2 Sectorbeschrijving Dit hoofdstuk bevat een overzicht van de belangrijkste redenen om deelsectoren van de visserij al dan niet te betrekken in de definitie van de sector ten behoeve van de maritieme clusterstudies. Vervolgens worden de belangrijkste kenmerken van de geselecteerde deelsectoren beschreven. 2.1 Sectordefinitie Afbakening van de visserijsector De voornaamste takken van de Nederlandse beroepsvisserij zijn de zee- en kustvisserij. Daarnaast zijn er schelpdiercultures, de binnenvisserij en de aquacultuur. De visserij sector is in tegenstelling tot sommige andere sectoren van de maritieme cluster een duidelijk afgebakende sector door de goed te onderscheiden activiteiten en de heldere belangenbehartigingsstructuur van de sector. De goede afbakening van de sector vindt ook zijn weerslag in de CBS statistieken. Op het niveau van de visserij als geheel is reeds een aparte I-O-rij en I-O-kolom beschikbaar bij het CBS, voor de onderscheiden onderdelen daarvan niet. Met behulp van gedetailleerde informatie zal in deze studie een verdere opsplitsing van de gegevens worden uitgevoerd. Toch zijn er wat haken en ogen bij het vaststellen van de definitie van de visserij sector ten behoeve van de maritieme clusterstudies. De knelpunten bij het vaststellen van de definitie zijn terug te voeren op twee kernpunten: het al dan niet in ketenperspectief beschouwen van de visserij sector, en de keuze om visteelt wel of niet tot de visserij sector te rekenen. Het ketenperspectief De visketen bestaat uit elkaar opeenvolgende activiteiten die samenhangen met visvangst en visteelt, visverwerking, verhandeling en consumptie. In figuur 2.1 wordt getoond hoe NRLO (1998b) de visketen indeelt. Stichting Nederland Maritiem Land -5-

23 Sectorbeschrijving Figuur 2.1 De visketen Handel Verbruik In deze studie bezien we alleen de productie van vis en schelpdieren. In sommige studies worden, wanneer er gesproken wordt van "de visserijsector", ook de twee volgende schakels in de keten, verwerking en handel, meegenomen. Visverwerking betreft het behandelen van de vis (bijvoorbeeld fileren en diepvriezen) en (eventueel) het omzetten van de vis in een verpakt product. De handel is het circuit van groothandel en detailhandel met levering aan consument en horeca. Wij zien af van het meenemen van deze opvolgende activiteiten, omdat deze schakels terug zullen komen in de input-output tabel als leveranties van de vis(productie) sector aan andere sectoren en omdat de relatie met de maritieme cluster alleen indirect loopt via de visvangst en het product vis, en niet direct via een "maritieme" associatie. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat Nederland in de visafslag en visverwerking een belangrijke draaischijffunctie vervult. Niet alleen in Nederland aangelande vis van zowel Nederlandse als buitenlandse schepen wordt in Nederland geveild en verwerkt, ook geïmporteerde vis uit andere landen wordt in Nederland aangeland. Dit is het gevolg van het aanzuigende effect van de belangrijke handelsfunctie die Nederland op dit terrein uitoefent. Door uitsluitend naar de Nederlandse visproductie te kijken komt het belang van de Nederlandse handelsfunctie niet volledig tot zijn recht. Het is niet moeilijk om visproductie en visverwerking van elkaar te scheiden. Er bestaan slechts enkele visserijondernemingen die naast hun kernactiviteit ook visverwerkende activiteiten uitoefenen. De laatste onderneming die zowel vis verwerkte als een eigen vloot beheerde was Kennemerland. Dit bedrijf heeft haar vloot enige jaren geleden echter van de hand gedaan. Ook is het niet zo dat aan boord van de Nederlandse schepen al vis wordt verwerkt. De vis wordt aan boord Stichting Nederland Maritiem Land

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Visserij in Cijfers. Trends in zeevisserij. Kees Taal en Mike Turenhout. Scheveningen. 28 februari 2014

Visserij in Cijfers. Trends in zeevisserij. Kees Taal en Mike Turenhout. Scheveningen. 28 februari 2014 Visserij in Cijfers Trends in zeevisserij Kees Taal en Mike Turenhout Scheveningen 28 februari 2014 Visserij in Cijfers Jaarlijkse publicatie Vanaf nu via LEI-internet te downloaden www.visserijincijfers.nl

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Sociaaleconomische indicatoren van de Nederlandse vissector

Sociaaleconomische indicatoren van de Nederlandse vissector Sociaaleconomische indicatoren van de Nederlandse vissector Jos Smit Kees Taal Projectcode 31034 September 2007 Rapport 5.07.07 LEI, Den Haag I Het LEI beweegt zich op een breed terrein van onderzoek dat

Nadere informatie

De visserij. Frank Beens Groep 7

De visserij. Frank Beens Groep 7 De visserij Frank Beens Groep 7 Inhoud Inleiding Hoofdstukken 1. Geschiedenis 2. Waar wordt op gevist? 3. De Genemuider vissers 4. De visafslag 5. Vis is gezond 6. Vragen Eigen mening Bronvermelding Inleiding

Nadere informatie

DE NEDERLANDSE WATERSPORTINDUSTRIE

DE NEDERLANDSE WATERSPORTINDUSTRIE J DE NEDERLANDSE WATERSPORTINDUSTRIE Economische betekenis en structuur in opdracht van STICHTING NEDERLAND MARITIEM LAND uitgevoerd door NEl TRANSPORT/MERC Drs. Marten van den Bossche Drs. Pauline van

Nadere informatie

MARKT. Bulletin. Kwartaalbericht aanvoer en handelsgegevens vis, schaal en schelpdieren

MARKT. Bulletin. Kwartaalbericht aanvoer en handelsgegevens vis, schaal en schelpdieren MARKT Bulletin Kwartaalbericht aanvoer en handelsgegevens vis, schaal en schelpdieren Derde kwartaal 2008 Inhoud en Colofon Inhoud Rondvis Overige (vnl. platvis) 1. Aanvoer 2. Buitenlandse handel 3. Informatie

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

De Nederlandse visverwerkende industrie en visgroothandel

De Nederlandse visverwerkende industrie en visgroothandel LEI Wageningen UR LEI Wageningen UR is een onafhankelijk, internationaal toonaangevend, Postbus 29703 sociaaleconomisch onderzoeksinstituut. De unieke data, modellen en kennis van het 2502 LS Den Haag

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Overview. Tableau Software. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Tableau Software. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Tableau Software 2007 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in

Nadere informatie

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context

De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context As % of total European pharmaceutical industry De Belgische farmaceutische industrie in een internationale context Terwijl België slechts 2,6 % vertegenwoordigt van het Europees BBP, heeft de farmaceutische

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Detailed View. Transportplanning Inkoop. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau.

Detailed View. Transportplanning Inkoop. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Transportplanning Inkoop 2007 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted,

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015 Resultaten Derde Kwartaal 2015 27 oktober 2015 Kernpunten derde kwartaal 2015 2 Groeiend aantal klanten 3 Stijgende klanttevredenheid Bron: TNS NIPO. Consumenten Thuis (alle merken), Consumenten Mobiel

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Overview. Zorgsector. Microsoft Dynamics NAV. 2006 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Zorgsector. Microsoft Dynamics NAV. 2006 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Overview 2006 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Agro en Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Publisher: University of Groningen Groningen The Netherlands Printed by:

Nadere informatie

Overview. HP - Horti Productie. Microsoft Dynamics NAV. 2009 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. HP - Horti Productie. Microsoft Dynamics NAV. 2009 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV HP - Horti Productie Overview 2009 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted,

Nadere informatie

Overview. Ingekomen facturen registratie. Microsoft Dynamics NAV. 2006 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Ingekomen facturen registratie. Microsoft Dynamics NAV. 2006 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Ingekomen facturen registratie Overview 2006 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system,

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Aanpassing btw per 1 oktober 2012 Microsoft Dynamics AX

Aanpassing btw per 1 oktober 2012 Microsoft Dynamics AX Aanpassing btw per 1 oktober 2012 Microsoft Dynamics AX Mprise B.V. Newtonstraat 2 P.O. Box 598 3900 AN VEENENDAAL The Netherlands Copyright 2012 Mprise B.V., Veenendaal, The Netherlands All rights reserved.

Nadere informatie

NH~ffe~LAND ~~14i.i4i;" i:i.'=' i;"'14i=" i:i., DUTCH MARITIME NETWORK

NH~ffe~LAND ~~14i.i4i; i:i.'=' i;'14i= i:i., DUTCH MARITIME NETWORK NH~ffe~LAND ~~14i.i4i;" i:i.'=' i;"'14i=" i:i., DUTCH MARITIME NETWORK DE NEDERLANDSE MARITIEME DIENSTVERLENING Economische betekenis en structuur in opdracht van STICHTING NEDERLAND MARITIEM LAND uitgevoerd

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0 Setup Wizard MET DHCP-server: 1. NA de installatie van de software welke zich op de CD bevindt krijgt u het volgende te zien: 2. V ervolgens gaat de softw are op zoek naar de Thecus Y.E.S.box welke is

Nadere informatie

Een nieuw ketenmodel voor langoustines

Een nieuw ketenmodel voor langoustines Een nieuw ketenmodel voor langoustines Ab Post (GPM Seafoods) en Wim Zaalmink (LEI Wageningen UR) Urk, 6 oktober 2012 Inhoud Economische betekenis langoustine visserij Consumptie van langoustines Keten

Nadere informatie

Overview. Urenregistratie. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Urenregistratie. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Urenregistratie Overview 2007 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted,

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011 Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6 Jaarverslag / Auditor s report 2011 1 2 Het bestuur van de NGO All for Children heeft op 26 mei 2012 het volgende jaarverslag vastgesteld

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Energieprijzen in vergelijk

Energieprijzen in vergelijk CE CE Oplossingen voor Oplossingen milieu, economie voor milieu, en technologie economie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 611 HH Delft 611 HH Delft tel: tel: 015 015 150 150 150 150 fax: fax:

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Van Commissionaire naar LRD?

Van Commissionaire naar LRD? Van Commissionaire naar LRD? Internationale jurisprudentie en bewegingen in het OESO commentaar over het begrip vaste inrichting (Quo Vadis?) Mirko Marinc, Michiel Bijloo, Jan Willem Gerritsen Agenda Introductie

Nadere informatie

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen For a presentation in ppt format, Please call +31 6 11356703 or send an e-mail to info@flostock.com Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen Robert Peels Supply Chain Innovations April

Nadere informatie

Visserij in Cijfers 2002

Visserij in Cijfers 2002 Visserij in Cijfers 2002 C. Taal M.O. van Wijk A. Klok J.W. de Wilde M.H. Smit Projectcode 65004 September 2003 Periodiek rapport 03-04 LEI, Den Haag 1 2 Visserij in Cijfers 2002 Taal C., M.O. van Wijk,

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

IEC System for Conformity Testing and Certification of Wind Turbines (IEC WT 1:2001,IDT) april 2002 ICS 27.180

IEC System for Conformity Testing and Certification of Wind Turbines (IEC WT 1:2001,IDT) april 2002 ICS 27.180 Nederlandse praktijkrichtlijn IEC-systeemn voor conformiteitsbeproeving en certificatie van windturbines (IEC WT 1:2001,IDT) NPR-IEC WT 1 (en) IEC System for Conformity Testing and Certification of Wind

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

EEN EEUW ZEEVISSERIJ STATISTIEKEN hoe ver reikt ons geheugen? Ann-Katrien Lescrauwaet, Heidi Debergh, Jan Mees - VLIZ

EEN EEUW ZEEVISSERIJ STATISTIEKEN hoe ver reikt ons geheugen? Ann-Katrien Lescrauwaet, Heidi Debergh, Jan Mees - VLIZ EEN EEUW ZEEVISSERIJ STATISTIEKEN hoe ver reikt ons geheugen? Ann-Katrien Lescrauwaet, Heidi Debergh, Jan Mees - VLIZ Studiedag Vissen in het Verleden 25/11/2011 Een Eeuw Zeevisserij in België Statistieken

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100 56 (1974) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1983 Nr. 100 A. TITEL Verdrag inzake een gedragscode voor lijnvaartconferences, met bijlage; Genève, 6 april 1974 B. TEKST De Engelse

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Overview. Beveiligde functies. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Beveiligde functies. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Overview 2007 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form

Nadere informatie

TIENPUNTENPLAN DE NEDERLANDSE NOORDZEEVISSERIJ

TIENPUNTENPLAN DE NEDERLANDSE NOORDZEEVISSERIJ TIENPUNTENPLAN DE NEDERLANDSE NOORDZEEVISSERIJ Tweede Kamerfractie ChristenUnie Arie Slob 22 januari 2011 TIENPUNTENPLAN VOOR DE NEDERLANDSE NOORDEEVISSERIJ Het gaat gelukkig beter met de visbestanden

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Blue Growth Blue Growth in de Noordzee

Blue Growth Blue Growth in de Noordzee Blue Growth Blue Growth in de Noordzee Potentie van de Noordzee nu en in 2050 Manfred Wienhoven en Johan Gille 26 februari 2014 Visafslag, Scheveningen Een paar elementen I. Het Blue Growth concept op

Nadere informatie

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 Sectorrapport Scheepsbouw Ruud van der Aa Jenny Verheijen 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Belangrijkste uitkomsten 4 1. Samenstelling werkgelegenheid 5 2. Verwachte

Nadere informatie

Landbouw richting 2020

Landbouw richting 2020 A Landbouw richting 2020 Bert-Jan Aling Rabobank Nederland Sectormanager Food & Agri Financieringsvolume 1996-2009 30,0 28,1 30,1 28,0 26,0 23,4 25,8 24,0 22 22,2 22,0 19,7 20,5 20,0 18,2 19 18,0 17,1

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Nieuw in deze versie Versie: 2.3

Nieuw in deze versie Versie: 2.3 Perceptive Reflect Nieuw in deze versie Versie: 2.3 Product Documentation, R&D datum: November 2012 2012 Lexmark International Technology SA. All rights reserved Perceptive Reflect is a trademark of Lexmark

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

De zee heeft jou nodig!

De zee heeft jou nodig! De zee heeft jou nodig! Je houdt van producten die uit de zee komen en die doen je goed. Maar de vangst en zelfs de kweek van bepaalde vissoorten heeft nare gevolgen: overbevissing, bedreiging met uitsterven,

Nadere informatie

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties

WERKKOSTENREGELING. Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties WERKKOSTENREGELING Exact Online Salaris ICT Accountancy praktijkdag: Salaris en HR innovaties 2 2014 EXACT - WERKKOSTENREGELING Agenda Exact Online Exact Online Salaris De huidige Werkkostenregeling Demo

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX CORPORATE EVENT NOTICE: Toewijzing van aandelen REED ELSEVIER N.V. LOCATIE: Amsterdam BERICHT NR: AMS_20150610_04040_EUR DATUM: 10/06/2015 MARKT: EURONEXT AMSTERDAM - Change of Issuer name and trading

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Nederlandse voornorm NAD-NVN-ENV 1995-1-1. (nl)

Nederlandse voornorm NAD-NVN-ENV 1995-1-1. (nl) Dit document mag slechts op een stand-alone PC worden geinstalleerd. Gebruik op een netwerk is alleen. toestaan als een aanvullende licentieovereenkomst voor netwerkgebruik met NEN is afgesloten. This

Nadere informatie

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf

Kansen Monitor. Hier komt de naam van uw bedrijf. en hier de foto of logo van uw bedrijf Kansen Monitor Hier komt de naam van uw bedrijf en hier de foto of logo van uw bedrijf Het copyright van dit document berust bij De Keizer Kennismakelaar s Graveland NL All rights reserved. Neither the

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid van de Mededingingswet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid van de Mededingingswet. Nummer 5140 / 17 Betreft

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Macro-economie van offshore wind-energie

Macro-economie van offshore wind-energie Macro-economie van offshore wind-energie Windkracht14 World Trade Center, Rotterdam 22/01/2014 David de Jager Stelling > De (potentiële) economische waarde van de Nederlandse toeleverende economische sectoren

Nadere informatie

Installation & Usage Biometric Reader - NL. Biometric Reader - NL. Productie Versie: 7.0. Versienummer Handleiding: 1.0.2

Installation & Usage Biometric Reader - NL. Biometric Reader - NL. Productie Versie: 7.0. Versienummer Handleiding: 1.0.2 Biometric Reader - NL Installation & Usage Biometric Reader - NL Productie Versie: 7.0 Versienummer Handleiding: 1.0.2 2013 Inepro B.V. Alle rechten gereserveerd Biometric Reader - NL De meest veelzijde

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

World Class Finance in de Retail

World Class Finance in de Retail World Class Finance in de Retail Jaarcongres Controlling 24 april 2008 Hans Strikwerda Copyright 2008 by Nolan, Norton & Co. Private for the client. This report nor any part of it may not be copied, circulated,

Nadere informatie

NHafïHe~LAND ~ ~'SI i SI;' i i ~,.,: Lj;I'" SI:' a: '., DUTCH MARITIME NETWORK

NHafïHe~LAND ~ ~'SI i SI;' i i ~,.,: Lj;I' SI:' a: '., DUTCH MARITIME NETWORK NHafïHe~LAND ~ ~'SI i SI;' i i ~,.,: Lj;I'" SI:' a: '., DUTCH MARITIME NETWORK DE NEDERLANDSE MARITIEME CLUSTER BELEIDSAANBEVELINGEN NEDERLAND MARITIEM LAND serie 1. De Nederlandse Maritieme Cluster: Literatuuronderzoek

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie