NH~ffe~LAND ~~14i.i4i;" i:i.'=' i;"'14i=" i:i., DUTCH MARITIME NETWORK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NH~ffe~LAND ~~14i.i4i;" i:i.'=' i;"'14i=" i:i., DUTCH MARITIME NETWORK"

Transcriptie

1 NH~ffe~LAND ~~14i.i4i;" i:i.'=' i;"'14i=" i:i., DUTCH MARITIME NETWORK

2 DE NEDERLANDSE MARITIEME DIENSTVERLENING Economische betekenis en structuur in opdracht van STICHTING NEDERLAND MARITIEM LAND uitgevoerd door NEl TRANSPORTIMERC Drs. Marten van den Bossche Drs. Pauline van Donselaar Drs. Hein van Haselen Drs. Robert Piers Drs. Maaike van der Poel DELFT UNIVERSITY PRE SS 1999

3 NEDERLAND MARITIEM LAND serie 1. De Nederlandse Maritieme Cluster: Literatuuronderzoek en Plan van Aanpak Economische Impact Studies 2. De Maritieme Arbeidsmarkt: Vraag en Aanbod van Zeevaartkennis 3. De Nederlandse scheepsbouw- en toeleveringsindustrie: economische betekenis en structuur 4. De Nederlandse offshoresector: economische betekenis en structuur 5. De Nederlandse binnenvaartsector: economische betekenis en structuur 6. De Nederlandse waterbouwsector: economische betekenis en structuur 7. De Koninklijke Marine: economische betekenis en structuur 8. De Nederlandse visserij sector: economische betekenis en structuur 9. De Nederlandse watersportindustrie: economische betekenis en structuur 10. De Nederlandse maritieme dienstverlening: economische betekenis en structuur Stichting Nederland Maritiem Land De Stichting is op 27 juni 1997 opgericht teneinde de Nederlandse maritieme cluster te promoten en te versterken. Het bestuur van de Stichting bestaat uit N. Wijnolst (voorzitter), G.H. Bos (vice-voorzitter), Th.M. Oostinjen (secretaris/penningmeester) en verder, in alfabetische volgorde, K. Damen, C. van Duyvendijk, R. van Gelder, M. Harms, W. de Jong, GJ. Kramer, W.K. Scholten, R. Walthuis, H.W.H. Welters. De directeur van de Stichting is H.P.L.M. Janssens. Het adres van de Stichting Nederland Maritiem Land is Beurs-World Trade Center, Beursplein 37 (bezoekadres), Postbus 30145, 3001 DC. Tel.: , fax.:

4 DE NEDERLANDSE MARITIEME DIENSTVERLENING Economische betekenis en structuur in opdracht van STICHTING NEDERLAND MARITIEM LAND uitgevoerd door NEl TRANSPORTIMERC Drs. Marten van den Bossche Drs. Pauline van Donselaar Drs. Hein van Haselen Drs. Robert Piers Drs. Maaike van der Poel DELFT UNIVERSITY PRESS 1999

5 Gepubliceerd en gedistribueerd onder auspiciën van de Stichting Nederland Maritiem Land door: Delft University Press Prometheusplein I 2628 ZC Delft Tel.: Fax.: Studie uitgevoerd door: NEl TransportlMERC Postbus AD Tel.: Fax.: Internet: CIP-DA T A KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG M. van den Bossche, P. van Donselaar, H. van Haselen, R. Piers, M. van der Poel De Nederlandse Maritieme Dienstverlening: Economische betekenis en structuur/ M. van den Bossche, P. van Donselaar, H. van Haselen, R. Pi ers, M. van der Poel Delft: Delft University Press Lit. ISBN NUG! 834 Trefwoorden: Maritieme dienstverlening, maritieme cluster, economische impact studie Copyright 1999 Stichting Nederland Maritiem Land All rights reserved. No part ofthe material protected by this copyright may be reproduced or utilized in any form or by any means, electron ic or mechanical, including photocopying, recording or any information storage and retrieval system without written permission of the owner of this copyright. Permission may be obtained at the following address: Stichting Nederland Maritiem Land, Postbus 30145,3001 DC, The Netherlands;

6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave Blz. Executive Summary Samenvatting 1 Inleiding 1.1 Achtergrond 1.2 Doelstelling 1.3 Methodologie 1.4 Leeswijzer 2 Sectorbeschrijving 2.1 Sectordefinitie 2.2 De deelsectoren Bergings- & duikwerk Bunkering & scheepsleveranciers Keuring & controle Verzekeringen & schade-expertise Maritiem onderzoek & consultancy Overige zakelijke maritieme diensten Niet-zakelijke maritieme dienstverlening 3 Economische betekenis van de sector De Nederlandse maritieme dienstverlening in internationaal perspectief Directe economische betekenis Indirecte economische betekenis Relaties met andere (maritieme) sectoren Overheidsinkomsten 39 4 Overheidsbeleid 4.1 Nederlands overheidsbeleid voor maritieme dienstverleners 4.2 Het nieuwe Zeescheepvaartbeleid 4.3 Titelbescherming en beëdiging van makelaars 4.4 Overheidsbeleid voor bunkering & scheepsleveranciers 5 Trends en ontwikkelingen 5.1 Veranderingen in de sector maritieme dienstverlening 5.2 Cyclisch karakter van de scheepvaartmarkt 5.3 Toegenomen veiligheid van zeetransport 5.4 Diversificatie, internationalisatie en schaalvergroting 5.5 Toename gebruik informatietechnologie 5.6 Tekort aan nautisch personeel v Stichting Nederland Maritiem Land

7 Inhoudsopgave 6 Literatuurlijst Lijst van geïnterviewde personen Indeling van bedrijven in de maritieme dienstverlening Lijst van figuren Figuur 2.1: Figuur 3.1: Figuur 3.2: Figuur 3.3 Figuur 3.4: Figuur 3.5: Figuur 3.6: Figuur 3.7: De Nederlandse maritieme cluster Aantal ondernemingen in de maritieme dienstverlening Arbeidsvolume in mensjaren Relatieve aandeel deel sectoren in de directe economische betekenis van de maritieme dienstverlening Relatief belang van export Verdeling van maritieme leveringen Verhouding toegevoegde waarde en verbruik maritieme dienstverleners Verhouding nationale inkoop/import Lijst van Tabellen Tabel 2.1: Tabel3.! : Tabel 3.2: Tabel 3.3: Tabel 3.4: Tabel 3.5: Samenstelling van de sector maritieme dienstverlening 7 Directe economische betekenis Nederlandse maritieme dienstverlening 29 Toegevoegde waarde, uitgesplitst naar loonkosten en overig 31 Productiewaarde, toegevoegde waarde en intermediaire aankopen per deelsector 32 Directe en indirecte economische betekenis per deel sector 35 Directe overheidsinkomsten 40 Stichting Nederland Maritiem Land

8 Voorwoord Voorwoord Een veel gebezigde wijsheid in de scheepvaart luidt, dat het gemakkelijker is om aan de scheepvaart te verdienen dan in de scheepvaart. Het zijn veelal de maritieme dienstverleners die aan de scheepvaart leveren (en verdienen) en derhalve veel toegevoegde waarde en werkgelegenheid creëren. Wie behoort nu precies tot de categorie maritieme dienstverleners? Een goede definitie bestond niet en vandaar dat Nederland Maritiem Land in 1997 een sectordefinitiestudie heeft laten uitvoeren door het NEIIMERC. Op basis van deze studie is vervolgens een toewijzing geschied van de dienstverleners aan diverse maritieme sectoren, zoals de offshore en de havens. Wat overbleef is een groep van 730 dienstverleners die in zeven segmenten zijn onderverdeeld. NEIIMERC heeft een vervolg-opdracht gekregen om de economische structuur en betekenis van de Nederlandse maritieme dienstverleners te bepalen. Het onderhavige boek bevat het resultaat van dit werk. Het levert een uniek beeld op van deze sector. Het boek vormt een geheel met de studies van de overige tien sectoren die tot de maritieme cluster behoren, te weten: scheepvaart, scheepsbouw, maritieme toelevering, offshore, havens, binnenvaart, natte waterbouw, visserij, marine en watersportindustrie. De samenhang tussen de sectoren wordt in het Maritieme Cluster Boek, dat midden juni 1999 zal verschijnen, beschreven. De directe en indirecte economische betekenis kan in een aantal kengetallen worden samengevat: productiewaarde NLG 2,7 miljard, toegevoegde waarde NLG 1,6 miljard, werkgelegenheid personen en overheidsinkomsten NLG 384 miljoen. Deze cijfers tonen aan dat maritieme dienstverlening reeds een omvang van importantie heeft en dat het wellicht de basis kan zijn voor verdere groei van de hoogwaardige (kennis) dienstverlening in Nederland. Nederland kan bijvoorbeeld door verdere professionalisering een groter marktaandeel veroveren op het traditionele bolwerk van maritieme dienstverlening dat zich met name in Londen bevindt. Dat vereist dat Nederland haar maritieme centrumfunctie weet te profileren in het buitenland. Daar maakt Nederland Maritiem Land ook werk van en deze campagne zal verder geïntensifieerd worden na de internationale presentatie van de maritieme clusterstudie resultaten. Stichting Nederland Maritiem Land

9 Voorwoord Er is een aantal brancheorganisaties die actief zijn in de maritieme dienstverlening. Een aantal segmenten ontbeert echter een dergelijk bindend element. Nederland Maritiem Land is bereid deze laatste categorie te ondersteunen indien er een initiatief door hen genomen wordt om in deze leemte te voorzien. Immers zonder een krachtige brancheorganisatie wordt uw stem niet gehoord op beleidsniveau. Deze eerste studie van een complexe sector zal ongetwijfeld lacunes bevatten. Wij hopen dat bedrijven die zich ook tot de sector maritieme dienstverlening rekenen en die niet in de studie figureren zich bij ons zullen melden, zodat wij wellicht in de toekomst een nog beter beeld kunnen krijgen van de verrassende omvang van de sector die een bovengemiddelde toegevoegde waarde per werknemer realiseert., 8 april 1999 N. Wijnolst Voorzitter Stichting Nederland Maritiem Land

10 Executive Summary Executive summary Introduction NEIIMERC has been commissioned by the Dutch maritime network to assess the economic importance ofthe maritime services sector. The study is concemed with the calculation and interpretation of important economic indicators for the maritime services sector and the identification of economic relations with other (maritime ) sectors. As such, this study is similar to earlier economic research into other sectors ofthe maritime cluster (the so-called maritime cluster studies). Methodology In order to make comparison possible with other maritime cluster studies, the same methodology as that used in these previous studies has been followed. This methodology includes the use of input-output analysis in combination with administrative data on a company level. The quantitative data for this maritime cluster study have been collected by means of questionnaires (700 sent) and over 35 in-depth interviews with market parties and interest groups. Using a "bottomup" approach, economic information is first assembied on a company level and then aggregated to sub-sector level. The relationship of the maritime services sector with other (maritime) sectors is also determined by the use of input-output analysis. Definition of the sector The Dutch maritime services sector is characterised by a large diversity of different types of services. These different services are inter-related with each other only as a re sult of serving a mutuai customer group: the shipping sector and other maritime sectors. Because of a lack of clear common interests, however, there is no interest group that represents the whole maritime services sector. The maritime services sector covers those companies or parts of companies that supply important services (with the exception of port-related services) for the maritime sectors, for which specific knowledge of the maritime sector is required and which have not already been included in other studies of the maritime cluster such as for instance for the port sector. In this study seven sub-sectors have been defined: Ä Bunkering & ship suppliers. Ä Salvage- & divework. Ä Laboratories & sampling. Ä Maritime specific insurance services & surveys. Ä Maritime research & consultancy. Stichting Nederland Maritiem Land - i-

11 Executive Summary.. Other commercial mantjme services (legal assistance, brokerage, employment agencies, etc.)... Non-commercial maritime services. Economic importance of the maritime services sector On the basis of the above definition, the maritime services sector comprises approximately 730 entities, where these may be either enterprises or clearly nominated parts of enterprises (for example the department of maritime financing within a bank). The maritime services sector provides an important contribution to the Dutch economy. Direct and indirect value-added amount to 11,6 billion, of which 1 1,2 billion is direct value-added. The direct production value is about/l,8 billion. Aggregate employment (measured in man-years) amounts to approximately persons, of which persons are directly employed in the sector. The direct revenues (sodal security contributions, income taxes, corporate taxes) for the government amount to approximately 1384 million. In the table bel ow an overview is presented of the most important economic indicators for the Dutch maritime services sector. Direct Indirect Total Production value * Added value * Employment *In millions of guilders Exports Most sub-sectors have high export shares (above 60 percent). This is due to the fact that an important share of the services being delivered goes to foreign shipowners visiting the port of (for instance the deliverance of bunkerproducts and the supply of shipping provisions). Another explanation is for instance that a large number of clients are amongst foreign shippers who also purchase Dutch transport-commodity insurances. Compared to other maritime services, the percentage of exports of non-commercial maritime services (i.e. government related organisations) is extremely low (1 %). This is due to the fact that non-commercial maritime service mainly consists of consumption expenditures of the Dutch government. - ;;- Stichting Nederland Maritiem Land

12 Executive Summary Relation with other maritime sectors An extremely important share of the activities of the maritime services sector is provided to other maritime sectors. In addition, there are also customers within the maritime services sector itself. There is, for example, an important relationship between the insurance companies that distribute transport-commodity insurances and surveyors who often deliver their maritime services exclusively to these companies. Conceming the purchases of the sector, it is less easy to find links to other maritime sectors. The majority of maritime service providers draw little input from other maritime sectors. Government injluences Unlike sectors such as shipbuilding and fishing industry, the govemment does not have a policy specifically designed for the maritime services sector. Some companies within the maritime service sector (for instance insurance agents, lawyers, shipping financiers) are not engaged exclusively in maritime activities, but also have non-maritime transport affairs and activities that are not related to transport at all. For instance, legislation for the insurance sector has its repercussions on shipping insurances and the maritime sector, but is not tailored to this specifically. Need for maritime personnel Within the maritime services sector there is a need for people with education, training or experience related to maritime activities. However, many small companies in the sector do not have the means to educate people within their organisations. Companies are therefore dependent on seafarers who want to work on shore again. With the current shortage of seafarers this number is decreasing, thus making it increasingly difficult for the maritime services sector to find the right personnel. Specific maritime education and training can be a solution for the shortage of personnel with the maritime services. Such education should, however, pro vide knowledge that is specifically needed in the maritime services sector. Impacts oftechnological innovation in the maritime services sector The safety of shipping has increased as a result of technological progress, the increased use of containers and regulation. This also has its effects on certain groups of maritime services, as is demonstrated in the following two examples. The number of incidences of damage during sea transport has decreased but, at the same time, the dimension of damages has increased. The value of container damage in particular is large because of the high value of goods transported. As a Stichting Nederland Maritiem Land - Ui-

13 Executive Summary result, although the number of small cases dealt with by damage-experts has decreased, the complexity of cases has increased. Containerisation has decreased the amount of work for sampling companies. There is less need for sampling because the risk of damage to the transported cargo has decreased. Moreover, containers are opened in the hinterland, resulting in Ie ss need for checks at the port. Diversification Many maritime services, such as lawyers and insurance companies, also have developed similar expertise in other links in the transport chain. This may make these companies less vulnerable to shifts in demand for their services. Another trend is the bundling of forces with other maritime services. For instance, due to the increased demand for insurance services in combination with financing, there is also a tendency towards concentration in this sub-sector. In response to this, and in order to facilitate "one-stop shopping" for insurance agents, commodity-experts offer an increasing range of services as weil. - iv- Stichting Nederland Maritiem Land

14 Samenvatting Samenvatting Introductie NEIIMERC heeft in opdracht van de Stichting Nederland Maritiem Land onderzoek verricht naar de economische betekenis van de maritieme dienstverlening. In dit onderzoek worden belangrijke economische indicatoren voor de maritieme dienstverlening en relaties met andere (maritieme) sectoren in kaart gebracht. Dit onderzoek is onderdeel van een reeks van gelijksoortige onderzoeken in verschillende sectoren binnen de maritieme cluster. Methodologie Om de vergelijking van uitkomsten met andere maritieme clusterstudies mogelijk te maken is de aanpak van het onderzoek gelijk aan de in een eerder stadium uitgevoerde onderzoeken voor andere maritieme sectoren. Dit betreft het gebruik van input-output analyse in combinatie met financiële informatie op bedrijfsniveau. Het cijfermateriaal voor deze maritieme clusterstudie is verzameld door middel van 700 verstuurde enquêtes en ruim 35 diepte-interviews met marktpartijen en belangenverenigingen. Via deze 'bottom-up' methode zijn op bedrijfsniveau de economische indicatoren (balansgegevens) voor de input-output studie vastgesteld. Met behulp van deze analyse wordt een overzicht gegeven van de verwevenheid van de sector maritieme dienstverlening met andere (maritieme) sectoren. Afbakening van de sector De Nederlandse maritieme dienstverlening.kenmerkt zich door een grote verscheidenheid aan verschillende diensten. Deze zijn vooral met elkaar verbonden door de dienstverlenende functie voor de zeevaart en andere maritieme sectoren. Vanwege het ontbreken van duidelijke gezamenlijke belangen bestaat er voor deze sector geen gezamenlijke branchevereniging en zijn de contacten onderling beperkt. De sector maritieme dienstverlening omvat (onderdelen van) ondernemingen die voor de maritieme kernsectoren belangrijke niet-havengebonden diensten leveren, waarbij specifieke kennis van de maritieme sector benodigd is. Rekening houdend met deelsectoren die al in andere maritieme clusterstudies aan de orde zijn gekomen zijn in de studie uiteindelijk zeven deelsectoren afgebakend:... Bunkering & scheepsleveranciers.... Bergings- & duikwerk.... Keuring & controle.... Maritiem specifieke verzekeringsdiensten. Stichting Nederland Maritiem Land -v-

15 Samenvatting Maritiem onderzoek & consultancy. Overige maritieme diensten (rechtshulp, makelaardij, uitzendorganisatie's, etc.). Niet-zakelijke maritieme dienstverlening. Economische betekenis van de Nederlandse Maritieme dienstverlening De sector maritieme dienstverlening telt op basis van deze afbakening circa 730 ondernemingen, of duidelijk benoembare onderdelen daarvan (bijvoorbeeld de afdeling maritieme financiering binnen een bank). De maritieme dienstverleners leveren een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse economie. Directe en indirecte toegevoegde waarde bedragen gezamenlijk circa fi,6 miljard, waarvanfi,2 miljard directe toegevoegde waarde. De directe productiewaarde bedraagtfi,8 miljard. De totale werkgelegenheid (gemeten in mensjaren) bedraagt ongeveer personen, waarvan circa werknemers direct. De directe "terugvloei" van inkomsten (sociale premies, inkomstenbelasting, vennootschapsbelasting) voor de overheid bedraagt naar schattingf384 miljoen. In de onderstaande tabel wordt een overzicht gepresenteerd van de belangrijkste economische indicatoren. Direct Indirect Totaal Omzet in termen van productie * Toegevoegde waarde * Werkgelegenheid in miljoenen guldens Export Het merendeel van de deelsectoren levert voor meer dan 60 procent aan het buitenland omdat een belangrijk deel van de diensten aan buitenlandse reders wordt geleverd die de se haven aandoen. Hierbij kan worden gedacht aan het leveren van bunkerproducten en de supply van scheepsprovisie. Een andere verklaring is dat een groot aantal leveringen plaats vindt naar buitenlandse verladers, zoals het afsluiten van de transport-goederenpolis. Het percentage export van nietzakelijke maritieme dienstverleners, de overheidsgerelateerde organisaties, is in vergelijking met de andere maritieme dienstverlening zeer laag (1 %) omdat er - vi- Stichting Nederland Maritiem Land

16 Samenvatting sprake is van met name consumptieve bestedingen van de overheid (uit de algemene middelen). Relatie met andere maritieme sectoren Een belangrijk deel van de leveringen van maritieme dienstverleners zijn leveringen aan andere maritieme sectoren. Daamaast zijn er leveringen die plaats vinden binnen de sector maritieme dienstverlening. Er bestaat bijvoorbeeld een belangrijke relatie tussen de verzekeringsmaatschappijen die goederen-transportpolissen verstrekken en de schade-experts die hun maritieme diensten vaak uitsluitend aan deze maatschappijen leveren. Wat betreft de aankopen van de sector is het minder eenvoudig om de relatie met andere maritieme sectoren te leggen. De meeste maritieme dienstverleners betrekken weinig inputs uit andere maritieme sectoren. Overheidsinvloeden De overheid voert geen beleid dat specifiek gericht is op de sector als geheel, zoals dat bij scheepsbouw, visserij of andere maritieme sectoren wel het geval is. Bovendien geldt voor de verzekeraars, de advocaten en de scheepsfinanciers, dat zij zich niet uitsluitend met maritieme activiteiten bezig houden, maar ook met niet-maritieme transportzaken en met activiteiten die geheel niet verwant zijn aan het transport. Wetgeving gericht op bijvoorbeeld de verzekeringsbranche heeft zijn weerslag op de scheepsverzekeringen en de maritieme sector, maar is daar niet specifiek op toegesneden. Behoefte aan nautisch personeel Er is bij de maritieme dienstverleners behoefte aan goed opgeleide mensen. De vele kleine bedrijven in deze sector hebben echter niet de middelen om mensen intem op te leiden. Bedrijven zijn mede afhankelijk van zeevarenden die weer aan wal willen komen werken. Met het huidige tekort aan zeevarenden neemt ook dit aantal af, waardoor het moeilijker wordt om het juiste personeel te vinden. Centrale maritieme scholing en opleiding kan een oplossing bieden voor het personeelstekort bij de maritieme dienstverleners. In deze opleiding zou ook aandacht moeten komen voor de kennis die specifiek benodigd is in de sector maritieme dienstverlening. Zo is er onder andere in Nederland geen opleiding voor makelaars in de zeevaart of voor nautische surveyors. Invloeden van technologische innovatie werken door in de maritieme dienstverlening Door technologische vooruitgang, het gebruik van containers en verscherpte regelgeving ten aanzien van veiligheid is de kwaliteit van zeetransport toegenomen. Dit heeft zoals uit de volgende twee voorbeelden blijkt ook zijn weerslag op bepaalde groepen maritieme dienstverleners. Stichting Nederland Maritiem Land - vii-

17 Samenvatting Het aantal schades tijdens het zeetransport is afgenomen, de omvang van de schades is daarentegen sterk toegenomen. Met name bij containers is de waarde van een schadegeval hoog, door de vaak waardevolle goederen die in containers worden vervoerd. Dit houdt voor de schade-expert in dat het aantal kleine zaken is afgenomen maar dat de andere zaken complexer zijn geworden. Door containerisatie is het werk voor de controlebedrijven afgenomen. Er is minder noodzaak toe omdat de kans op schade van de vervoerde lading is afgenomen. Bovendien worden de containers pas in het achterland geopend, zodat er geen behoefte is aan controles in de haven. Diversificatie Veel maritieme dienstverleners, zoals advocaten en experts, richten zich ook op andere schakels van de transportketen. Het verminderde aantal schades aan scheepsladingen bijvoorbeeld wordt op deze wijze gecompenseerd door de ontwikkeling van andere velden van expertise. Ook verzekeraars bieden hun verzekeringen aan op een groot aantal verschillende terreinen. Vanwege een behoefte aan aanbod van verzekeringen in combinatie met financiering is er ook duidelijk sprake van concentratie van verzekeraars. Als reactie hierop proberen ook de goederen-experts een breed scala aan expertise aan te bieden. Het is voor de verzekeraars immers eenvoudiger om één expertisebureau in de arm te nemen dat een heleboel zaken op diverse vlakken kan behandelen. - viii- Stichting Nederland Maritiem Land

18 Inleiding 1 Inleiding 1.1 Achtergrond In 1997 is de Stichting Nederland Maritiem Land opgericht. Dit betekende de uitvoering van één van de aanbevelingen uit het rapport De toekomst van de Nederlandse zeevaartsector uit Eerder waren met de implementatie van de nota Zeescheepvaartbeleid van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat en het Ministerie van Financiën per 1 januari 1996 al veranderingen aangebracht in onder andere de fiscale behandeling van rederijen en de bemanningsregels voor schepen onder Nederlandse vlag. Kortom, de oprichting van Nederland Maritiem Land vormde een volgende stap op de weg van creatie van duurzame toegevoegde waarde (en werkgelegenheid) door het behoud en de uitbreiding van de maritieme activiteiten in Nederland. In het eerste jaar van haar bestaan heeft Nederland Maritiem Land diverse activiteiten uitgevoerd, die gericht waren op het vergroten en verankeren van de toegevoegde waarde van de maritieme sector in de Nederlandse economie. Een belangrijk onderdeel hiervan vormen de beleidsstudies die worden uitgevoerd in de zogenaamde maritieme cluster voor verschillende maritieme sectoren, zoals scheepsbouw, binnenvaart, natte waterbouw, offshore toeleveranciers en havens. Deze maritieme c1usterstudies leveren in de eerste plaats een inschatting van het directe en indirecte economische belang van deze sectoren, met behulp van de traditionele input-output analyse (I-O analyse) en bottom-up analyse van bedrijfsgegevens. Daarnaast leveren deze studies tevens voorstellen voor beleidsmaatregelen gericht op stimulering van deze sectoren. Met behulp van 1-0 analyse worden deze voorstellen op hun effecten beoordeeld voor de toegevoegde waarde (i.e. het totaal van lonen, rente, pacht en winsten) van de sectoren, alsmede voor de overheidsinkomsten (belastingopbrengsten). Hierdoor is in deze studies vooral ook sprake van een beleidsvormings- en voorbereidingsproces. Aan het NEIIMERC is opdracht verleend voor het uitvoeren van het eerste gedeelte van deze onderzoeken voor de sectoren maritieme dienstverlening, watersportindustrie en de visserij, te weten de bepaling van het economische belang. Aan deze deeltrajecten van de beleidsstudies is de passende naam los (input-output studie) meegegeven. De beleidsanalyse vormt geen officieel onderdeel van de los studie. Stichting Nederland Maritiem Land -1 -

19 Inleiding 1.2 Doelstelling In deze maritieme cluster studie wordt toegelicht welke deelsectoren deel uitmaken van de sector maritieme dienstverlening. Er wordt ingegaan op de voornaamste taken van de maritieme dienstverleners, de ontwikkelingen binnen de sector en de rol die deze sector speelt binnen de maritieme cluster. Vervolgens is met name aandacht besteed aan de economische betekenis van de sector maritieme dienstverlening. Het primaire doel van deze studie is dan ook het in kaart brengen van belangrijke economische indicatoren voor de sector maritieme dienstverlening en van haar relaties met andere economische sectoren. 1.3 Methodologie Om de vergelijking van uitkomsten met andere maritieme clusterstudies mogelijk te maken volgt de aanpak van het onderzoek de eerder door Policy Research Corporation N.V. uitgevoerde Economische Impact Studies voor onder meer de scheepsbouw, offshore en binnenvaart. Dit betreft het gebruik van input-output analyse in combinatie met financiële informatie op bedrijfsniveau. De input-outputanalyse berekent de onderlinge verbanden tussen productiesectoren en geeft deze weer in de vorm van economische kengetallen. Binnen het stelsel van de Nationale Rekeningen wordt de samenhang tussen de verschillende actoren in het economisch systeem weergegeven in de vorm van de jaarlijks door het CBS opgestelde input-output tabel. Met name het 'intermediaire' blok waarin de onderlinge verwevenheid van de onderscheiden productiesectoren wordt weergegeven, is van groot belang voor de in dit onderzoek uitgevoerde analyse. Voorafgaand aan de input-outputanalyse heeft definiëring van de sector plaatsgevonden aan de hand van een aantal criteria die in paragraaf 2.1 nader worden toegelicht. Het cijfermateriaal voor deze studie is verzameld door middel van 700 verstuurde enquêtes en ruim 35 diepte-interviews met marktpartijen en belangenverenigingen. Via deze 'bottom-up' methode zijn op bedrijfsniveau de economische indicatoren (balansgegevens) voor de input-output analyse vastgesteld. De belangenverenigingen zijn vervolgens actief betrokken bij het beoordelen van cijfers over de totale werkgelegenheid, gemiddelde omzet en aantal ondernemingen in de sector Stichting Nederland Maritiem Land

20 Inleiding 1.4 Leeswijzer In hoofdstuk 2 is een beschrijving gegeven van de deel sectoren van de sector maritieme dienstverlening. Eveneens is aangegeven waarom deze tot de maritieme cluster kunnen worden gerekend. De economische betekenis van de sector maritieme dienstverlening wordt in hoofdstuk 3 geanalyseerd. Hoofdstuk 4 geeft een overzicht van beleidsmaatregelen, die momenteel een belangrijke rol spelen in de sector. De ontwikkelingen en het toekomstperspectief in de sector maritieme dienstverlening worden beschreven in hoofdstuk 5. Stichting Nederland Maritiem Land -3-

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT THE WORK During the twenty years of its existence Studio Berkhout has evolved into the number one studio specialized in still life fashion photography. All skills needed for photography and styling, including

Nadere informatie

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LM2GS4PWIR3FKEP-58-WWET11-PDF File Size 6,444 KB 117 Pages 27 Aug, 2016 TABLE OF CONTENT

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Introductie in flowcharts

Introductie in flowcharts Introductie in flowcharts Flow Charts Een flow chart kan gebruikt worden om: Processen definieren en analyseren. Een beeld vormen van een proces voor analyse, discussie of communicatie. Het definieren,

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Van Commissionaire naar LRD?

Van Commissionaire naar LRD? Van Commissionaire naar LRD? Internationale jurisprudentie en bewegingen in het OESO commentaar over het begrip vaste inrichting (Quo Vadis?) Mirko Marinc, Michiel Bijloo, Jan Willem Gerritsen Agenda Introductie

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

DE NEDERLANDSE WATERSPORTINDUSTRIE

DE NEDERLANDSE WATERSPORTINDUSTRIE J DE NEDERLANDSE WATERSPORTINDUSTRIE Economische betekenis en structuur in opdracht van STICHTING NEDERLAND MARITIEM LAND uitgevoerd door NEl TRANSPORT/MERC Drs. Marten van den Bossche Drs. Pauline van

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

BE Nanoregistry Annual Public Report

BE Nanoregistry Annual Public Report 1 BE Nanoregistry Annual Public Report Carine Gorrebeeck FPS Health, Food Chain Safety & Environment 2 WHY? The objectives of the registry (a.o.): - Traceability: allow competent authorities to intervene

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

2010 Integrated reporting

2010 Integrated reporting 2010 Integrated reporting Source: Discussion Paper, IIRC, September 2011 1 20/80 2 Source: The International framework, IIRC, December 2013 3 Integrated reporting in eight questions Organizational

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 6 januari 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Kennerschap en juridische haken en ogen. Vereniging van Nederlandse Kunsthistorici Amsterdam, 10 juni 2016 R.J.Q. Klomp

Kennerschap en juridische haken en ogen. Vereniging van Nederlandse Kunsthistorici Amsterdam, 10 juni 2016 R.J.Q. Klomp Kennerschap en juridische haken en ogen Vereniging van Nederlandse Kunsthistorici Amsterdam, 10 juni 2016 R.J.Q. Klomp De Emmaüsgangers () Lucas 24, 13-35 Juridische haken en ogen Wat te doen als koper

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Contractrisico s van zorgvastgoed Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Contractrisico s van zorgvastgoed Syntrus Achmea Real Estate & Finance Amsterdam, De Makroon Contractrisico s van zorgvastgoed Syntrus Achmea Real Estate & Finance November 2016 Daan Tettero genda Introductie Syntrus Achmea Real Estate & Finance 7, 5,2 1,4 Zorgvastgoed voor

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

De deeleconomie in België

De deeleconomie in België De deeleconomie in België Definitie omvang potentieel Anthony Baert Conseil Fédéral du Développement Durable 31 mai 2016 De ING International Survey 2 Sharing back to the roots 3 Sharing back to the roots

Nadere informatie

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work.

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work. De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work Merijn Daerden Studentnummer: 850225144 Werkstuk: Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX

Nieuwe product naam: RELX ISIN code: NL0006144495 Euronext code: NL0006144495 Nieuwe symbool: RELX CORPORATE EVENT NOTICE: Toewijzing van aandelen REED ELSEVIER N.V. LOCATIE: Amsterdam BERICHT NR: AMS_20150610_04040_EUR DATUM: 10/06/2015 MARKT: EURONEXT AMSTERDAM - Change of Issuer name and trading

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland

Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland Informatie voor niet verzekerde patiënten en/of in het buitenland verzekerde patiënten Ook als u geen ziektekostenverzekering heeft of in het buitenland verzekerd bent, kunt u voor behandeling terecht

Nadere informatie

Overview. Ingekomen facturen registratie. Microsoft Dynamics NAV. 2006 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Ingekomen facturen registratie. Microsoft Dynamics NAV. 2006 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Ingekomen facturen registratie Overview 2006 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system,

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen Voorschoolse vorming en de ontwikkeling van kinderen 1 De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van Kinderen The Relationship between Early Child Care, Preschool Education and Child Development

Nadere informatie

Het speelveld van de Chief Commercial Officer

Het speelveld van de Chief Commercial Officer Het speelveld van de Chief Commercial Officer Omgaan met dilemma s Stephan Linnenbank 28 november 2008 Atos, Atos and fish symbol, Atos Origin and fish symbol, Atos Consulting, and the fish symbol itself

Nadere informatie

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0

7 aug. 2006 Snelstart document Thecus N2100 Y.E.S.box BlackIP Versie 1.0 Setup Wizard MET DHCP-server: 1. NA de installatie van de software welke zich op de CD bevindt krijgt u het volgende te zien: 2. V ervolgens gaat de softw are op zoek naar de Thecus Y.E.S.box welke is

Nadere informatie

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te.

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te. De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te Stoppen The Influence of the Innovation Characteristics on the Intention of

Nadere informatie

Detailed View. Transportplanning Inkoop. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau.

Detailed View. Transportplanning Inkoop. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Transportplanning Inkoop 2007 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted,

Nadere informatie

EU Data Protection Wetgeving

EU Data Protection Wetgeving Fundamentals of data protection EU Data Protection Wetgeving Prof. Paul de Hert Vrije Universiteit Brussel (LSTS) 1 Outline -overzicht -drie fundamenten -recente uitspraak Hof van Justitie Recht op data

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Overview. Zorgsector. Microsoft Dynamics NAV. 2006 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Zorgsector. Microsoft Dynamics NAV. 2006 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Overview 2006 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form

Nadere informatie

Installation & Usage Biometric Reader - NL. Biometric Reader - NL. Productie Versie: 7.0. Versienummer Handleiding: 1.0.2

Installation & Usage Biometric Reader - NL. Biometric Reader - NL. Productie Versie: 7.0. Versienummer Handleiding: 1.0.2 Biometric Reader - NL Installation & Usage Biometric Reader - NL Productie Versie: 7.0 Versienummer Handleiding: 1.0.2 2013 Inepro B.V. Alle rechten gereserveerd Biometric Reader - NL De meest veelzijde

Nadere informatie

Groen&en&groei&in&een&energieke&samenleving&

Groen&en&groei&in&een&energieke&samenleving& Green%Deal% Groen&en&groei&in&een&energieke&samenleving& YanickAarsen MasterthesisvandeopleidingMilieu6maatschappijwetenschappen FaculteitderManagementwetenschappen RadboudUniversiteitNijmegen December2013

Nadere informatie

IFRS 15 Disaggregatie van opbrengsten

IFRS 15 Disaggregatie van opbrengsten IFRS 15 Disaggregatie van opbrengsten Ralph ter Hoeven Partner Professional Practice Department +31 (0) 8 8288 1080 +31 (0) 6 2127 2327 rterhoeven@deloitte.nl Dingeman Manschot Director Professional Practice

Nadere informatie

Samenvatting. De relaties tussen de zeevaart en de maritieme cluster zijn op basis van deze twee vormen van clustering verder uitgewerkt.

Samenvatting. De relaties tussen de zeevaart en de maritieme cluster zijn op basis van deze twee vormen van clustering verder uitgewerkt. Samenvatting De Nederlandse zeevaartsector is sterk internationaal georiënteerd maar tegelijkertijd van belang voor andere Nederlandse maritieme sectoren. Dit heeft niet alleen te maken met de aankopen

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën The Relation between Personality, Education, Age, Sex and Short- and Long- Term Sexual

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

Overview. Tableau Software. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Tableau Software. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Tableau Software 2007 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Pon Power. Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design. Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon

Pon Power. Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design. Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon Pon Power Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon Agenda Pon Pon Power Service Design door Pon Power Pon Wereldwijd Canada United States

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit Onderzoek naar het Effect van de Aanwezigheid van een Hond op het Alledaags Functioneren van een Kind met Autisme M.I. Willems Open Universiteit Naam student: Marijke Willems Postcode en Woonplaats: 6691

Nadere informatie

De Experience Economy & Change Management

De Experience Economy & Change Management De Experience Economy & Change Management Consequenties voor Organisaties en Management Consultants Presentatie voor PDO-MC Lieke Thijssen Brummen, 16 November 2001 1 Het draaiboek voor deze ervaring Venetië

Nadere informatie

Overview. Beveiligde functies. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau.

Overview. Beveiligde functies. Microsoft Dynamics NAV. 2007 dvision Automatiseringsbureau. Microsoft Dynamics NAV Overview 2007 dvision Automatiseringsbureau. All Rights Reserved. No part of this document may be photocopied, reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form

Nadere informatie

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU 25/2/2016. Biocide CLOSED CIRCUIT

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU 25/2/2016. Biocide CLOSED CIRCUIT 1 25/2/2016 Biocide CLOSED CIRCUIT 2 Regulatory background and scope Biocidal products regulation (EU) nr. 528/2012 (BPR), art. 19 (4): A biocidal product shall not be authorised for making available on

Nadere informatie

AANVRAAG Namen en Adressen

AANVRAAG Namen en Adressen AANVRAAG Namen en Adressen Bestandsbeschrijving AVNAWIBA, NAAMIBAN, NAWIBAN / NAWIKANT Definitief 1 oktober 2013 Classificatie: Open Versie 2.0 Versiegeschiedenis Versie Datum Status Bewerkt door Belangrijkste

Nadere informatie

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 Sectorrapport Scheepsbouw Ruud van der Aa Jenny Verheijen 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Belangrijkste uitkomsten 4 1. Samenstelling werkgelegenheid 5 2. Verwachte

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Published in: Onderwijs Research Dagen 2013 (ORD2013), mei 2013, Brussel, Belgie

Published in: Onderwijs Research Dagen 2013 (ORD2013), mei 2013, Brussel, Belgie Samenwerkend leren van leerkrachten : leeropbrengsten gerelateerd aan activiteiten en foci van samenwerking Doppenberg, J.J.; den Brok, P.J.; Bakx, A.W.E.A. Published in: Onderwijs Research Dagen 2013

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Nederlandse voornorm NAD-NVN-ENV 1995-1-1. (nl)

Nederlandse voornorm NAD-NVN-ENV 1995-1-1. (nl) Dit document mag slechts op een stand-alone PC worden geinstalleerd. Gebruik op een netwerk is alleen. toestaan als een aanvullende licentieovereenkomst voor netwerkgebruik met NEN is afgesloten. This

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

L.Net s88sd16-n aansluitingen en programmering.

L.Net s88sd16-n aansluitingen en programmering. De L.Net s88sd16-n wordt via één van de L.Net aansluitingen aangesloten op de LocoNet aansluiting van de centrale, bij een Intellibox of Twin-Center is dat de LocoNet-T aansluiting. L.Net s88sd16-n aansluitingen

Nadere informatie

Netherlands Maritime Technology. 10 september 2015 Groningen

Netherlands Maritime Technology. 10 september 2015 Groningen Netherlands Maritime Technology 10 september 2015 Groningen De roots van NMT liggen in Hoogezand 1900 Scheepsbouwvereniging Hoogezand opgericht 1917 CEBOSINE opgericht (CBSN Centrale Bond van Scheepsbouwmeesters

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen. Theorie

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016 NAVIJVEN MINILAMPJES OM ZELF TE MAKEN KERSTFIGUREN UIT DE LAPPENMAND VOOR DE KINDERSSALOON EN COWBOYS VAN LOLLYSTOKJES KAMERBREED BOEKENREK VOOR EEN SMAL BUDGETGEBAKKEN KOEKFIGUURTJES HANGEN WE IN DE KERSTBOOM

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

VOORSTEL TOT STATUTENWIJZIGING UNIQURE NV. Voorgesteld wordt om de artikelen 7.7.1, 8.6.1, en te wijzigen als volgt: Toelichting:

VOORSTEL TOT STATUTENWIJZIGING UNIQURE NV. Voorgesteld wordt om de artikelen 7.7.1, 8.6.1, en te wijzigen als volgt: Toelichting: VOORSTEL TOT STATUTENWIJZIGING UNIQURE NV Voorgesteld wordt om de artikelen 7.7.1, 8.6.1, 9.1.2 en 9.1.3 te wijzigen als volgt: Huidige tekst: 7.7.1. Het Bestuur, zomede twee (2) gezamenlijk handelende

Nadere informatie

Monitor 2011. Ruud van der Aa Marten van den Bossche Etienne van Nuland Marjan van Schijndel Onno Vos

Monitor 2011. Ruud van der Aa Marten van den Bossche Etienne van Nuland Marjan van Schijndel Onno Vos De Nederlandse Maritieme Cluster Monitor 2011 Ruud van der Aa Marten van den Bossche Etienne van Nuland Marjan van Schijndel Onno Vos De Nederlandse Maritieme Cluster Monitor 2011 Ruud van der Aa Marten

Nadere informatie

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope

The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope The relationship between social support and loneliness and depressive symptoms in Turkish elderly: the mediating role of the ability to cope Een onderzoek naar de relatie tussen sociale steun en depressieve-

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 1 Plan voor Vandaag Praktische dingen Huiswerk 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen.

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

JOB OPENING OPS ENGINEER

JOB OPENING OPS ENGINEER 2016 DatacenterNext All rights reserved Our Mission Wij zijn een On-Demand Technology Office die bedrijven helpt technologie te organiseren, zekeren en innoveren. Dit stelt onze klanten in staat, vertrouwende

Nadere informatie

Optional client logo (Smaller than Deloitte logo) State of the State

Optional client logo (Smaller than Deloitte logo) State of the State Optional client logo (Smaller than Deloitte logo) State of the State Den Haag 28 maart 2017 State of the State - Presentatie Taxlab 1 plancapaciteit hebben dan de veronderstelde huishoudensgroei. State

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie