Departement Handelswetenschappen en Bedrijfskunde EMERGING MARKETS. Jasper De Kinderen 3 de jaar Financie- en verzekeringswezen Eindwerk

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Departement Handelswetenschappen en Bedrijfskunde EMERGING MARKETS. Jasper De Kinderen 3 de jaar Financie- en verzekeringswezen Eindwerk 2011-2012"

Transcriptie

1 Departement Handelswetenschappen en Bedrijfskunde EMERGING MARKETS CAMPUS Turnhout 3 de jaar Financie- en verzekeringswezen Eindwerk Campus Blairon Turnhout Tel Fax khk.be

2 Voorwoord Dit eindwerk verwijst niet enkel naar de kennis over een actueel item. Het verwijst naar de zaken die ik gedurende mijn opleiding in de Katholieke Hogeschool Kempen heb ervaren en geleerd. Hierbij spreek ik in eerste instantie over de verworven kennis omtrent financiën en verzekeringen. Maar ook over de behaalde competenties en ontwikkelingen gedurende mijn schoolcarrière. Eén van de belangrijkste ontwikkelingen was mij stage. Hier heb ik de verworven kennis en competenties kunnen toepassen en omzetten in praktijk. Naar mijn gevoel was dit de ideale leerschool omdat je hieruit kan afleiden of je klaarbent voor de volgende fase van je leven, namelijk de bedrijfswereld. Deze weg is ook de ideale manier om bepaalde personen te bedanken voor de kennis, vorming en bijdrage die zij gedurende mijn schoolcarrière geleverd hebben. Eerst en vooral zou ik de zaakvoerders van mijn stagebedrijf Bart Bartels en Kristien Bartels ontzettend willen bedanken. Zij hebben gedurende 3 maanden hun kennis en ervaringen overgebracht op mij, waaruit ik zeer veel heb bijgeleerd. Ook kon ik altijd bij hen terecht in verband met vragen over mijn eindwerk. Hierbij wil ik hen nogmaals bedanken voor de kansen, begeleiding, kennis, ervaringen en de aangename werksfeer die zij mij hebben gegeven gedurende deze 3 maanden. Ook wil ik de andere collega s Eddy Bartels, Katrien Verheyen en Cynthia Van Gorp bedanken voor de kennis en ervaringen die zij mij hebben bijgebracht gedurende mijn stage. Ook wil ik hen bedanken voor de aangename werksfeer. Mijn eindwerkbegeleider en docent Geert Sondervorst wil ik ook hartelijk bedanken voor de kennis omtrent financiële zaken die hij mij geleerd heeft, maar ook voor de moed en hulp die hij geeft bij het opstellen van mijn eindwerk. Met vragen over mijn eindwerk kon ik altijd bij hem terecht, hiervoor hartelijk dank. Natuurlijk wil ik ook alle andere docenten bedanken voor de kennis die zij me hebben bijgebracht gedurende mijn tijd op de Katholieke Hogeschool Kempen. Als laatste wil ik mijn ouders bedanken voor de kansen die ik heb gekregen op vlak van onderwijs. Ook zij hebben me raad en steun gegeven gedurende mijn schoolcarrière. Ravels, 26 juni 2012

3 Inhoudsopgave Voorwoord... 2 Inleiding Situering Wat zijn emerging markets Geschiedenis Four Asian Tigers Ex-Oostblok Tiger Cub Economies BRIC-landen Brazilië Geschiedenis Economie Infrastructuur Problemen Rusland Geschiedenis Economische structuur en groei Infrastructuur Corruptie en georganiseerde misdaad India Geschiedenis Economische groei en structuur Sociale structuur Infrastructuur China Geschiedenis Economische structuur en groei Infrastructuur Conclusie BRIC-landen... 28

4 5. Next Eleven (N-11) Emerging markets, een hype of een nieuwe beleggerhorizon? Beleggingsrisico s Beleggen in groeiende sectoren Vergelijking tussen ontwikkelde landen en groeilanden Documentatie Literatuurlijst... 39

5 5 Inleiding Na een laatste examenperiode in januari stonden er nog twee zaken gepland op de agenda. Dit was de stage van 3 maanden en de inlevering van mijn eindwerk. In eerste instantie had ik geen flauw idee wat een actueel en interessant item kon zijn voor mijn eindwerk, maar dit werd me al snel duidelijk tijdens mijn stage. Gedurende mijn stage in Argenta Ravels vroegen mensen naar beleggingsmogelijkheden op zowel korte als lange termijn. Wat mij hierbij opviel was het feit dat voornamelijk de oudere mensen beleggingsmogelijkheden zochten die hun deed terugdenken aan de hoge rendementen van vroeger. Spijtig genoeg is dit op de dag van vandaag niet meer zo evident, maar ik vroeg me toch af waar nu precies de hoogste rendementen te rapen vielen. Al snel werd de link gelegd met de emerging markets. Dit item is zeer actueel en door de economische crisis in de ontwikkelde landen worden deze emerging markets nogmaals extra in de kijker gezet. Ik ben aan de slag gegaan met het verzamelen van informatie en al snel bleek dat dit niet zo evident was. De transparantie van deze markten en de hoeveelheid informatie is nog steeds beperkt. Toch ben ik erin geslaagd deze emerging markets te doorgronden. Ik heb getracht een zo duidelijk mogelijk beeld te scheppen over de emerging markets, waarbij ik me voor een groot deel concentreer op de BRIC-landen. Deze landen zijn vandaag de dag populair waardoor zij enige extra aandacht verdienen. Doordat voor vele kleine beleggers de emerging markets nog onbekend gebied zijn, is het niet onverstandig om even stil te staan bij de mogelijke risico s van deze markten. Voor nieuwe beleggers worden er enkele beleggingstips aangehaald omtrent belangrijke sectoren. Ook wordt er een korte vergelijking gemaakt betreffende de behaalde rendementen in het verleden, tussen de ontwikkelde landen en de emerging markets. Ik wens u alvast veel leesplezier.

6 6 1. Situering Emerging markets oftewel groeimarkten zijn een populair fenomeen dezer dagen. Dit is enerzijds te wijten aan de slecht presterende Westerse economieën gedurende de financiële crisis en anderzijds door het veelvuldig gebruik van deze term door bekende economen en beleggers. De populariteit heeft er dan ook voor gezorgd dat in tegenstelling tot vroeger niet enkel grote en/of institutionele beleggers zich op deze markt wagen, maar ook steeds vaker de kleine beleggers zoals Jan met de pet die geen hoog rendement meer vinden in de Westerse economieën. De grootste boost van de Emerging markets vond plaats in Die periode kwam Jim O neill, chairman van Goldman Sachs Asset Management, met het idee een acroniem te maken van 4 landen, de BRIC-landen genaamd. Deze boost zorgde ervoor dat de Emerging markets wereldwijd bekend raakten en iedereen wist ook waarvoor ze stonden. Deze groeilanden zijn landen met veel potentiële economische groeimogelijkheden naar de toekomst toe en dus ook zeer gegeerd om in te investeren en/of beleggen. De BRIC-landen worden in hoofdstuk 4 verder besproken. 2. Wat zijn emerging markets Zoals eerder vermeld worden emerging markets of groeilanden omschreven als landen die in de toekomst een sterke economische opmars gaan maken en dus gegeerd zijn bij investeerders, maar ook bij beleggers die extra rendement zoeken. Groeilanden worden zorgvuldig geselecteerd op basis van verschillende criteria zoals: Omvang (geografische grootte) Bevolkingsgrootte Industrialiseringsgraad Infrastructuur Levensstandaard Positionering Financiële toestand (schulden, ) Uit deze criteria kan men besluiten dat het merendeel van de groeilanden armere landen zijn die oftewel een grote oppervlakte hebben, oftewel een groot bevolkingsaantal, beiden met lage levensstandaard en infrastructuur. Deze levenstandaard kan men opvatten als weinig of geen financiële middelen, lage inkomens en een lage scholingsgraad.

7 7 3. Geschiedenis Vele denken dat de BRIC-landen de eerste emerging markets zijn, dit is echter onjuist. Voor de opkomst van de BRIC-landen in 2001 kende de wereld al twee groepen met sterk ontwikkelde economieën. We spreken hier enerzijds over de Four Asian Tigers en anderzijds over het Ex-Oostblok. Ten derde bespreek ik het vervolg van de Four Asian Tigers, namelijk de Tiger Cub Economies. 3.1 Four Asian Tigers Hong Kong, Singapore, Zuid Korea en Taiwan, deze vier landen zijn de oprichters van de Four Asian Tigers. Net zoals elk groeiland hadden deze landen te maken met hoge armoede cijfers en werkloosheidcijfers. Ondanks hun slechte economische situatie zagen zij hun buurlanden, Japan en China, die in dezelfde slechte papieren zaten wel verder economisch uitgroeien. Hierdoor hebben de Four Asian Tigers besloten hun economische activiteiten te herorganiseren en hun strategieën bij te sturen. De Four Asian Tigers opteerden voor een vrije economie met lage werkcondities zodat het produceren en het exporteren van producten aantrekkelijk werd. Deze lage werkcondities bestonden uit een zo laag mogelijk loon met een maximum aantal aan werkuren per werknemer. Misschien ethisch niet verantwoord, maar hun economie kreeg een grote boost. Tussen de jaren 1960 en 1990 maakten deze landen een zeer sterke economische groei en een opmars van de industrialisering door. Deze positieve vooruitgang heeft ervoor gezorgd dat de Four Asian Tigers zich ontwikkelden tot hoge inkomenslanden met een sterk geavanceerde economie. De specialiteit van deze geavanceerde economie was voor elk land van de Four Asian Tigers verschillend. Zo kan men besluiten dat Hong Kong en Singapore zich tot één van de belangrijkste financiële centra ter wereld hebben gekroond. Terwijl Zuid Korea en Taiwan zich tot marktleider kroonden in een totaal andere sector, namelijk het produceren van informatie technologie. Deze technologie vindt men terug in computer software en hardware, elektronische toestellen, etc. Zo moet je bijvoorbeeld maar eens kijken naar het land van productie van ouder elektronisch speelgoed of een ouder keukentoestel. De kans is zeer groot dat dit in Zuid Korea of in Taiwan is gemaakt. Een opmerkelijk kenmerk van deze Four Asian Tigers is de positionering. Elk van deze landen is gevestigd aan de kust en heeft een strategische ligging of economisch voordeel: Singapore: Eiland gelegen in het zuidoosten van Azië. Heeft een strategische ligging omwille van de belangrijkste handelsroute naar Europa. Elk schip dat naar/van Japan, Zuid Korea of China komt moet Singapore passeren. Ook is Singapore één van de belangrijkste financiële centra in Azië. Hong Kong: Financieel handelscentrum dat voor de verbinding zorgt tussen oost en west. Een ander voordeel is het territoriaal belastingsysteem en de lage belastingsvoeten. Populaire locatie voor vennootschappen/multinationals.

8 8 Zuid Korea: Centrale positionering tussen China en Japan. Belangrijke handelsroute van Azië naar Verenigde Staten en omgekeerd. Kreeg economische steun vanuit Verenigde Staten om de groei te stimuleren. Taiwan: Centrale positionering tussen China en Japan. Belangrijke handelsroute van Azië naar Verenigde Staten en omgekeerd. 3.2 Ex-Oostblok 26 December 1991 was een mijlpaal voor Europa en waarschijnlijk ook voor de rest van de wereld. Op deze dag werd de val van de Sovjet-Unie (en het einde van de Koude Oorlog) officieel aangekondigd. De val van de Sovjet-Unie ging voor vele Oostbloklanden gepaard met de val van het communisme. Hierdoor ging voor de ex-oostbloklanden de vrije economische markt open en konden ze hun structuur herorganiseren. Dit was echter gemakkelijker gezegd dan gedaan omdat er destijds een jarenlange wapenwedloop had plaatsgevonden met de Verenigde Staten. Hierdoor werden de financiële middelen in defensie gepompt in plaats van de eigen economie. Het gevolg hiervan was enorme economische achterstand tegenover het Westen. Ondanks deze economische achterstand kwamen de meeste ex-oostbloklanden toch in heropleving door de privatisering van overheidsbedrijven, en de mogelijkheid om belangrijke grondstoffen te ontginnen. Door de stijgende prijs van deze grondstoffen hebben de ex- Oostbloklanden steeds vaker een begrotingsoverschot, waardoor nieuwe investeringen mogelijk zijn op niveau van infrastructuur, of voor verbetering van de levensstandaard. Ook het aansporen van buitenlandse investeerders is gemakkelijker als je positieve cijfers en rapporten kan voorleggen. Niet alleen zijn de positieve cijfers belangrijk, maar ook het kostenplaatje voor investeerders en bedrijven is van cruciaal belang. Zo zijn deze landen zeer gegeerd omwille van hun lage loonkost en lage sociale lasten. Dit maakt het investeringsklimaat des te gunstiger. Tot op de dag van vandaag blijkt dat de ex-oostbloklanden nog steeds sneller groeien dan de wereldeconomie. Dus met andere woorden, een gunstig investeringsklimaat. Dit is te danken aan de economische achterstand eerder vermeld, waardoor deze landen nog steeds aan hun inhaalbeweging ten opzichte van het Westen bezig zijn. 3.3 Tiger Cub Economies Deze benaming is een uitbreiding van de Four Asian Tigers, die we eerder hebben besproken. De Tiger Cub Economies zijn dus samengesteld uit de oorspronkelijke Four Asian Tigers en Indonesië, Maleisië, de Filippijnen en Thailand. De Tiger Cub Economies werken volgens hetzelfde principe als de voormalige Four Asian Tigers. Zo is de graad van industrialisering belangrijk en worden de loonkosten zo laag mogelijk gehouden. Dit zorgt ervoor dat deze landen gegeerd zijn bij de multinationals.

9 9 Stilstaan is achteruitgaan, een welgekend spreekwoord bij vele zakenlui. Ik haal dit spreekwoord aan omdat ook de Tiger Cub Ecnomies deze mening delen. Zo wordt niet alleen de industrialiseringsgraad optimaal gehouden, maar is men ook gestart met het educatie van kinderen te verbeteren. Er wordt steeds meer aandacht besteed aan een goede opleiding omdat deze zorgt voor een extra stimulans op economisch vlak. Zo worden kinderen van jongs af aan klaargestoomd voor een meerwaarde aan hun land en economie te geven. Twee van deze landen (Indonesië en de Filippijnen) werden zelfs al opgenomen in de lijst van de Next-Eleven (N-11). Deze N-11 vertegenwoordigen de landen die volgens de Goldman Sachs Investment Bank de sterkst groeiende economieën hebben na de BRIC-landen. De N-11 landen worden in hoofdstuk 5 verder besproken.

10 10 4. BRIC-landen Zoals ik eerder heb vermeld ontstond het acroniem BRIC in 2001 door Jim O neill, de chairman van Goldman Sachs Asset Management. Ondertussen is het acroniem wereldwijd gekend bij multinationals, investeerders en beleggers. Het acroniem BRIC staat voor Brazilië, Rusland, India en China en representeert deze landen als de nieuwe economische wereldspelers in de toekomst. Vele beursspecialisten en economen aanschouwen deze groeilanden als de nieuwe Figuur 1 BRIC-landen economische centra s in De redenen hiervoor vindt u in volgend overzicht terug, beginnend bij de eerste letter van het acroniem, de B van Brazilië. 4.1 Brazilië Met een oppervlakte van +/ km², waarmee Brazilië het 5 e grootste land ter wereld is, en een inwonersaantal van +/- 200 miljoen Brazilianen staat Brazilië er op papier niet zo goed voor als de 3 andere BRIC-landen. Toch weet Brazilië zich goed te redden en wordt het door economen geprezen als de 4 e grootste economie in de toekomst (2050) Geschiedenis De Braziliaanse economie heeft er niet altijd rooskleuring uitgezien. Zo heeft Brazilië in het verleden enkele zware tegenslagen moeten verwerken waaronder de Latijns-Amerikaanse schuldencrisis in 1982 de grootste was. Zoals elke crisis was ook deze schuldencrisis een tikkende tijdbom. Het probleem werd al ver voor 1982 gecreëerd, maar heeft zich verder geëvolueerd totdat het uiteindelijk ontploft is, met alle gevolgen van dien. In de periode van 1960 tot 1980 hadden vele Zuid-Amerikaanse landen een sterke opleving van hun economie, met als gevolg ze de industrialiseringsgraad van hun land moesten opwaarderen. Deze landen werden destijds als groeilanden beschouwd en waren dus gegeerd bij de buitenlandse investeerders. Een win-win situatie voor beide kampen omdat enerzijds de Zuid-Amerikaanse landen kapitaal uit het buitenland nodig hadden om hun investeringen te kunnen financieren, en anderzijds omdat de investeerders hun kapitaal ter beschikking stelden tegen een bepaalde intrest. Het grootste deel van de schuldenberg werd opgebouwd tijdens de jaren 70. De basis hiervan ligt bij de oliecrisis van Gedurende dit jaar pleegden de Arabische olielanden verscheidene boycots op de Verenigde Staten en West-Europese landen. De gevolgen van deze boycot waren wereldwijd voelbaar. De prijs voor aardolie werd tot 70% duurder en de productie werd 5% teruggeschroefd. Hierdoor zakte de wereldeconomie, die destijds

11 11 afhankelijk was van aardolie, in. Door de toenemende prijs van aardolie geraakten steeds meer landen in economische moeilijkheden en kregen alsmaar meer schulden, ook het inflatiecijfer steeg wereldwijd. Voor de Latijns-Amerikaanse landen heeft deze stijgende inflatie geen grote problemen gekend, maar eerder een voordeel opgeleverd. Omdat ze sinds de heropleving van hun economie (vanaf 1960) al te kampen hadden met hoge inflatiecijfers, had men ook een negatieve reële rentevoet. Dit maakte het voor de Latijns- Amerikaanse landen aantrekkelijk om te lenen. Met als gevolg ze door deze goedkope leningen hun economische groei in stand hielden door te blijven investeren in hun infrastructuur en economie. Natuurlijk kon deze goedkope financieringsstrategie niet voor altijd blijven duren. Zo veranderde het succesverhaal van deze financieringsstrategie op het einde van de jaren 70 en begin jaren 80 nadat er bekend raakte dat verscheidene Latijns-Amerikaanse landen hun aflossingen niet meer konden betalen. Door dit bericht begonnen financiële instellingen te wantrouwen en werden er minder nieuwe leningen uitgegeven. Dit vormde zich een groot probleem omdat de meeste leningen uitgegeven waren op korte termijn. Dus deze aflossingen kon men in het verleden betalen met nieuwe leningen, maar nu was dit niet meer mogelijk. Met als gevolg er veel aflossingen onmiddellijk betaald moesten worden. Brazilië kampte dus met liquiditeitsproblemen die ervoor zorgden dat ze geen nieuwe middelen in hun economie konden pompen. Hierdoor raakte de Braziliaanse economie in recessie en verlieten vele investeerders het Braziliaanse grondgebied op zoek naar nieuwe oorden zoals de Verenigde Staten. Sinds begin jaren 90 is de Braziliaanse economie zich opnieuw beginnen te herstellen. Ondanks ze voordien een bepaalde industrialiseringsgraad hadden opgebouwd heeft Brazilië nog een lange weg te gaan om een volledig ontwikkeld land te worden. Dit gaat echter de toekomst moeten uitwijzen, maar sceptici zijn er alvast van overtuigd dat dit BRIC-land het op economisch vlak nog gaat maken Economie Brazilië wordt aanschouwd als de 4 e grootste economische grootmacht tegen Een economie als deze heeft sterke fundamenten nodig om zich recht te houden, maar ook om te blijven groeien. In dit hoofdstuk kijken we naar de fundamenten die voor deze economische groei zorgen, maar ook wat de gevolgen, voor- en nadelen van deze fundamenten zijn. De Braziliaanse economie had in 2011 een vertraagde groei van 2,7% en een bruto binnenlands product van miljard USD. De herkomst van het BBP kunnen we onderverdelen in 3 groepen, namelijk: Landbouw- en voedingsector: Produceerde 7,5% van het BBP in Industrie: Produceerde 29,5% van het BBP in Dienstensector: Produceerde 63% van het BBP in 2011.

12 12 Een opmerkelijk punt is dat de dienstensector nog steeds meer dan 50% van het BBP bedraagt, terwijl het aandeel van de industrie maar net boven de 25% zit. Hieraan zal in de toekomst gewerkt moeten worden omdat door een groter aandeel in industrie de industrialiseringsgraad opgetrokken wordt. Landbouw- en voedingssector De landbouw- en voedingsector is verdeeld over drie gebieden in Brazilië. Het ene gebied is gesitueerd in de zuidelijke helft van het land. Dit landbouwgebied is het beste van de drie omdat hier meer vruchtbare grond en neerslag te vinden is. Ook is de infrastructuur en landbouwtechnologie die hier gebruikt wordt vele geavanceerder. In het zuidelijke landbouwgebied wordt de grootste hoeveelheid gewassen geproduceerd en geëxporteerd. Hier vindt men dus de grote (moderne) landbouwbedrijven terug. Het tweede gebied is gelegen aan de noordoostelijke kant en in het Amazonegebied. Dit gebied is minderwaardig aan het zuiden omdat hier de grond minder vruchtbaar is, ook valt hier minder neerslag. Doordat het noordoostelijke gebied vooral bewoond wordt door zelfvoorzienende (kleine) landbouwers is ook de infrastructuur en landbouwtechnologie niet optimaal zoals in het zuidelijke landbouwgebied. Het derde gebied, gelegen in centraal Brazilië, wordt voornamelijk gebruikt als grasland voor vee. Men kan zichzelf nu de vraag stellen of deze gebieden wel rendabel of nuttig zijn, omdat de meeste groeilanden zich meer focussen op het verbeteren van hun industrialisatiegraad in plaats van zich bezig te houden met de landbouw. In Brazilië is de landbouw- en voedingssector nog steeds een belangrijke sector, ook al vertegenwoordigt deze maar een kleine 10% van het totale BBP. De redenen hieromtrent zijn de volgende: In Brazilië is een kwart van de beroepsbevolking (+/ Brazilianen) tewerkgesteld in de landbouw- en voedingsector. Brazilië telt +/ inwoners die door de landbouw grotendeels aan zelfvoorziening van hun voedsel kunnen doen. Dit is een extra stimulans voor de binnenlandse economie. +/- 35% van de totale export is te wijten aan de uitvoer van landbouw- en voedingsproducten. Uit onderstaande grafiek kan er afgeleid worden dat de landbouwexport steeds grotere bedragen aanneemt. Zo is de opbrengt uit de landbouwexport op 5 jaar bijna verdubbeld (49.4 miljard in 2006 naar 94.6 miljard in 2011). De voornaamste reden van deze waardestijging is niet zozeer de hoeveelheid die geëxporteerd wordt, maar wel de stijging van de voedselprijzen.

13 13 In de lijst van de belangrijkste landbouwexport vindt men op de eerste plaats soja terug. Dit product (sojabonen, sojaolie en sojaschroot) kende een toename in waarde van maar liefst 47% tegenover De verdiensten uit de export van soja kwamen hierdoor op 24,1 miljard USD in Het tweede belangrijkste exportproduct uit de landbouw is suiker. De toename in waarde tegenover 2010 werd geschat op 17%. Ondanks de waardestijging van 17% werd er minder suiker geëxporteerd dan de jaren voordien, maar de hogere marktprijs maakte dit goed. Op plaats drie vindt men de export van veeteelt (pluimvee, rund, varken) terug. De veeteelt was in 2011 goed voor een waarde van bijna 16 miljard USD. Andere belangrijke (landbouw) exportproducten zijn koffie en tropische houtsoorten. De vijf grootste afnemers van deze landbouw- en voedingsproducten zijn China, de Verenigde Staten, Nederland, Rusland en Duitsland. Figuur 2 Waarde landbouwexport Brazilië De cijfers uit de grafiek spreken duidelijke taal waarom de landbouw- en voedingsector nog steeds belangrijk zijn in Brazilië. Maar men is er wel van op de hoogte dat de graad van industrialisering de grootste doorslag geeft naar een betere levensstandaard. Industrie Net zoals de landbouw- en voedingsector speelt ook de industrie een grote rol in de Braziliaanse economie. In 2011 waren de inkomsten uit de industrie goed voor bijna 30% van het totale BBP. Ook op internationaal niveau krijgt de industrie van Brazilië steeds meer aanzien. Het grootste deel van de industriegebieden zijn gelegen in het zuiden en het zuidoosten van het land omdat hier de 3 grootste Braziliaanse steden gesitueerd zijn, namelijk Rio de Janeiro, Sao Paulo en Santos. Ook bevinden zich rond deze steden de belangrijkste handelsroutes naar het buitenland. De Braziliaanse industrie is zeer gediversifieerd en is in alle domeinen aanwezig. Ze produceren in eerste plaats voor eigen gebruik, maar hanteren ook een exportgerichte aanpak. Zo laten vele multinationals hun goederen in Brazilië assembleren om ze daarna uit te voeren naar de consument. Een specifiek voorbeeld kan men terugvinden in de autosector. Eind jaren 90 maakten bekende autoconstructeurs de overstap naar Latijns-

14 14 Amerika (specifiek Brazilië) omwille van de goedkope arbeidskrachten, maar ook omwille van de vele beschikbare grondstoffen die het land te bieden heeft. Vandaag de dag heeft Brazilië de op één na grootste industriële sector van Amerika. Dit is zoals eerder vermeld grotendeels te danken aan de investeringen van grote multinationals, de Braziliaanse banken en de overheid. Deze hebben ervoor gezorgd dat de hedendaagse industrie met moderne apparatuur kan werken en over voldoende technologische middelen beschikt. Op vlak van productie vindt men de meest uiteenlopende producten van microchips voor elektronische toestellen tot vliegtuigen. Niet alleen de productie van goederen heeft een groot aandeel in de industrie, maar ook de ontginning en verwerking van de natuurlijke grondstoffen uit de Braziliaanse bodem. Over heel Brazilië en voornamelijk aan de zeehavens vindt men tal van olieraffinaderijen en andere bedrijven terug met de betrekking tot de verwerking van deze grondstoffen. Doordat de binnenlandse consumptie een te kleine afzetmarkt is voor de hoeveelheid goederen, machines, grondstoffen die geproduceerd worden hanteert Brazilië ook een sterke exportpositie. 60% van de geproduceerde goederen worden namelijk uitgevoerd naar het buitenland. Hierbij zijn de grootste afzetmarkten de Verenigde Staten, de Europese Unie, Argentinië, China en Venezuela. Het succes van deze exportgerichte economie is niet alleen te danken aan een sterke economie in zowel de landbouw-, voeding- en de industriële sector, maar ook aan de toenemende moderne infrastructuur van het land. Hierover kom ik later op terug. Dienstverlening De laatste en tevens ook grootste sector in Brazilië is de dienstverlenende sector, ook wel de tertiaire sector genoemd. Deze sector had in 2011 het grootste aandeel in de totale BBP, namelijk 63%. In de tertiaire sector bevinden zich voornamelijk de bedrijven die het dichtst bij de binnenlandse consument staan. Zo behoren kappers, winkels, ziekenhuizen, transportbedrijven (vrachtwagen, boot, auto,..) en financiële instellingen, etc. tot de groep van dienstverleners Infrastructuur Het laatste decennia werd er stevig geïnvesteerd in de Braziliaanse infrastructuur. Ook op dit moment zijn deze investeringen aan de gang omdat indien Brazilië zich tot een economische macht wil ontpoppen hun infrastructuur op economisch en op sociaal vlak in orde moet zijn. In het verleden hebben enkele van deze investeringsprojecten een groot aandeel gehad in de opleving van het land. Een voorbeeld hiervan is de elektrische zelfvoorziening uit duurzame energie. De Itaipu dam en de Tucurui dam zijn 2 hydro-elektrische energiecentrales gelegen in het noorden en in het zuidoosten van Brazilië. Deze twee dammen zorgen voor een bijna totale zelfvoorziening van elektriciteit voor heel Brazilië op een groene manier.

15 15 Ook op vlak van industrialisering en levensverbetering werd sterk geïnvesteerd en staan er op korte en lange termijn nog projecten gepland. Zo heeft de Braziliaanse regering een project opgestart voor de vastgoedsector. Het doel is tegen miljoen nieuwe woningen te bouwen door middel van goedkope leningen uit te geven. Ook wordt er sterk geïnvesteerd in de wegeninfrastructuur. Zo kondigde de overheid aan om ongeveer infrastructuurwerken tegen 2016 klaar te hebben. De grootste projecten komen dan weer uit de energievoorziening. Deze moeten de productie en verwerking van brandstoffen en elektriciteit verbeteren. Op 3 plaatsen worden er momenteel raffinaderijen gebouwd en de grootste aardolieproducent van Brazilië, Petrobras, plant een investering van 176 miljard USD voor de exploitatie naar enorme oliereserves voor de Braziliaanse kust. Op vlak van energie en elektriciteit zijn er plannen om het aantal hydro-elektrische energiecentrales op te voeren. Ook andere duurzame energieprojecten zijn gepland, zoals de bouw van windmolenparken. Momenteel is Brazilië bezig met één van hun grootste projecten tot nu toe, de nieuwe haven van Açu. Dit zal de eerste superhaven worden in het noorden van Brazilië die voor een betere verbinding moet zorgen met Azië en de Verenigde Staten. Het splinternieuwe complex biedt ook plaats aan olieraffinaderijen, cementfabrieken, 2 grote hoogovens en stad X. Deze uit het niets gebouwde stad moet plaats bieden voor de arbeiders die tewerkgesteld zijn in de haven van Açu. Ook voor de omringende gebieden is de haven een flinke stap vooruit omdat het extra werkgelegenheid biedt en het plaatselijke ondernemingsklimaat bevordert. Om Brazilië extra in de aandacht te zetten organiseert het land in 2014 het WK voetbal en in 2016 de Olympische spelen. Hierdoor zal men moeten investeren in infrastructuur op vlak van stadions, transportinfrastructuur, horeca, veiligheid en gezondheid. Niet altijd even gemakkelijk blijkt, want in de pers heeft Brazilië al verschillende malen zware kritiek naar het hoofd gekregen. Dit omdat de infrastructuur nog steeds niet in orde is, waardoor critici zich afvragen of het er ooit wel van gaat komen. Brazilië is alvast overtuigd in zijn kunnen en ziet deze sportevenementen als een extra stimulans voor het land, de welvaart en de binnenlandse economie Problemen Het grootste probleem binnen de Braziliaanse samenleving is de sociale ongelijkheid. Dit staat niet in direct verband met de economische vooruitgang, maar kan wel een effect hebben op lange termijn. Tot vandaag heerst er nog steeds een groot verschil tussen de middelklasse en de arme bevolking. Op vlak van nutsvoorzieningen zoals water, elektriciteit, etc. en op het niveau van sociale voorzieningen behoort Brazilië ook nog niet bij de beteren. Zo is het onderwijsniveau ondermaats en zijn er niet voldoende medische aanspreekpunten voor de bevolking. Ook de huisvesting is nog steeds een groot probleem, maar hier werden echter al projecten voor uitgewerkt (zie deel Infrastructuur).

16 16 Op economisch vlak is het vooral de inflatie die ervoor zorgt dat het leven in Brazilië steeds duurder wordt. Dit heeft als gevolg dat de binnenlandse economie minder gaan presteren door een lagere koopkracht van de bevolking. Hierdoor stijgt ook de waarde van de Braziliaanse munt, de Real, wat geen goede uitgangspositie geeft tegenover concurrerende landen in verband met export. Voor vele Braziliaanse bedrijven is het immers goedkoper om goederen, machines te importeren uit het buitenland. De Braziliaanse regering heeft immers aangekondigd stappen te ondernemen tegen de stilgevallen (binnenlandse) economie. De stappen gaan van belastingsvoordelen voor sectoren tot extra invoerheffingen waardoor importeren weer duurder wordt. Ondanks het steeds duurdere leven wordt de Braziliaanse middenklasse steeds groter. Ook telt het land het sterkst stijgende cijfers van miljonairs. In 2010 kwamen er elke dag 23 nieuwe miljonairs bij in Brazilië. Niet alleen mensen uit een goede komaf, maar ook ondernemers die dankzij de sterke economische vooruitgang hun vermogen hebben vergaard. 4.2 Rusland Het tweede land in het rijtje van de BRIC is Rusland. Met een oppervlakte van km² is het het grootste land ter wereld. Maar met een inwonersaantal van 142 miljoen Russen bereiken ze verre van een record. Voor vele critici is Rusland een vreemde eend, oftewel een raar geval. Critici vragen zich wel eens af waarom Rusland bij de BRIC-landen zit. Ze zijn er mee eens dat Rusland grote stappen voorwaarts heeft gezet sinds de Roebelcrisis van 1998, maar op korte termijn kan men Rusland niet beschouwen als het groeiland met opportuniteiten bij uitstek. Het moderne Rusland kan niet concurreren met de economische cijfers die de Sovjet-Unie destijds behaalde. Hierdoor wordt enkel de Sovjet-Unie als echt groeiland aanzien. Dankzij het vijf jarenplan van Stalin moesten de economische groeicijfers van de Sovjet-Unie in de eerste decennia niet onderdoen voor de groeicijfers waarmee de Chinese economie nu te kampen heeft. Het Rusland van vandaag heeft minder politieke invloed op de wereld dan ooit tevoren, en ook de industriële infrastructuur laat het afweten. De gouden tijden van Rusland zijn voorbij volgens critici. Hun economische sterkte bestaat voornamelijk uit de aanwezigheid van grote aardolie- en gasvoorraden. Ook de ontginning van andere grondstoffen en zware industrie zorgen voor een klein aandeel in de economie. Maar door het grote economische aandeel in grondstoffen is de Russische economie zeer kwetsbaar voor fluctuaties op de energiemarkt. Wat zijn dan wel de sterktes van Rusland en waarom is het verkozen tot één van de vier BRIC-Landen? Geschiedenis Na de val van de Sovjet-Unie op 26 december 1991 gingen voor Rusland de poorten tot de vrije economie open. Vele overheidsbedrijven werden geprivatiseerd en de bevolking kreeg

17 17 de kans om zelf te ondernemen. De Russische economie bestond grotendeels uit de ontginning en verwerking van grondstoffen. Door een overschot van deze grondstoffen hanteerde Rusland een exportgerichte economie. In de jaren 90 was de export voor 80% afhankelijk van de productie uit grondstoffen. Ondanks het voordeel om te beschikken over grote voorraden grondstoffen heeft de medaille ook een keerzijde. Doordat de economie zo afhankelijk was van deze grondstoffen gebeurde in 1998 het worst-case scenario, de Roebelcrisis. De Roebelcrisis Ondanks een economische heropleving in positieve lijn, kende de Oostbloklanden, voornamelijk Rusland, ook enkele recessies. Eén van de grootste recessies was de Roebelcrisis van 1998 als gevolg van een ineenstorting van de Aziatische financiële markten. Voor vele was deze Aziatische financiële crisis een verassing omdat men in het tijdperk zat waarin de Four Asian Tigers economisch domineerden. Hoewel de Four Asian Tigers sterke wereldspelers waren, lagen zij ook aan de basis van deze financiële crisis. Doordat deze landen in een economische boom zaten en dus zeer investeringsgezind redeneerden, werden hun uitgaven (investeringen) voor een groot deel gefinancierd met buitenlandse leningen. Schulden bleven groeien en moesten gefinancierd worden met nieuwe en grotere leningen. Ook werden kredieten verleend aan onrendabele bedrijven. Als gevolg hiervan kwamen de Aziatische landen in een vicieuze cirkel terecht. Deze cirkel kan men ook zien als een luchtbel die steeds groter wordt totdat hij ontploft. Uiteindelijk is deze luchtbel ook ontploft en ontstond er een ineenstorting van de financiële markten in Azië. Voor de Europese markten heeft deze crisis geen zware gevolgen gehad, omdat de export naar Aziatische landen maar +/- 2% van de jaarlijkse economische groei bedroeg in de jaren 90. Ondanks Europa relatief gespaard bleef van de Aziatische crisis was er nog steeds reden tot voorzichtigheid. Zoals eerder aangetoond, maakte de Four Asian Tigers gebruik van buitenlandse leningen. Deze leningen waren gedeeltelijk afkomstig van Europese banken, wat dus betekent dat als de crisis zou verergeren de banken in moeilijkheden kunnen komen. Deze situatie zou wel een grote impact op de Europese markten teweegbrengen. Gelukkig is de Aziatische financiële crisis binnen de perken gebleven, mede door de internationale steunprogramma s opgericht door het IMF (International Monetary Fund). Desondanks de Europese markten gespaard bleven, had de Aziatische crisis een ander effect op Rusland. Door de sterke economische groei van de Asian Tigers was de nood naar grondstoffen groot, maar nu er zich een financiële crisis in Azië afspeelde werd de economie voor een groot deel stilgelegd. Wat voor Rusland betekent dat de vraag naar grondstoffen daalt. Indien er minder vraag is daalt de prijs van grondstoffen automatisch mee, het vraag en aanbod principe. Deze waardedaling vindt men ook terug in de Roebel, maar dit probeert de regering te voorkomen door buitenlandse leningen aan te gaan om de Roebel hoog te houden. Ook via hulp van het IMF probeerde Rusland zijn munteenheid te redden. Echter

18 18 zonder resultaat, want op 13 augustus 1998 vond er een beurscrash plaats. De Roebel verloor veel van zijn waarde en de economie stortte in. Toch herpakte Rusland zich zeer snel, door de sterke stijging van de aardolieprijzen enkele jaren later en door de stimulering van de binnenlandse economie. Sinds de heropleving na 1998 heeft de Russische economie steeds een positieve groei gehad met een groeipercentage van gemiddeld 6% per jaar van 1998 tot Economische structuur en groei Rusland wordt aanschouwt als de 6 e grootste economische macht tegen Het land kende in een ver verleden al een sterke groei, maar viel telkens terug. In dit hoofdstuk bekijken we de kracht van de Russische economie, maar ook de bijhorende hindernissen en/of problemen. Natuurlijke grondstoffen Rusland is erom gekend één van de grootste reserves van natuurlijk grondstoffen te bezitten. Op zich lijkt dit eerder een voordeel dan een nadeel omdat de hoeveelheid natuurlijke grondstoffen de rijkdom van het land bepaalt, maar in dit geval heeft het ook enkele negatieve kanten die voor grote problemen kunnen zorgen. Doordat de economie zo sterk afhankelijk is van de aardolie- en gassector bepaalt het de toekomst van Rusland grotendeels. 30% van het BBP is afkomstig uit de olie- en gassector, maar ook de export wordt grotendeels gedomineerd door deze sector, namelijk met een aandeel van 70%. De afgelopen jaren heeft de olie- en gassector goed gepresteerd, waardoor het effect op de economische prestaties positief was. Maar het kan ook andersom, bij dalende olie- en gasprijzen wordt er een negatief effect gecreëerd op de economische prestaties van Rusland. Ondanks olie, gas en metalen de belangrijkste exportproducten zijn, moet de Russische economie zich toch op andere vlakken (sectoren) sterk proberen te maken. Enkel zo kunnen ze de groei van de andere BRIC-landen bijblijven. Landbouw- en voedingsector Gedurende de periode van de Sovjet-Unie was de landbouw- en voedingsector goed vertegenwoordigt in Rusland. Na de val van het communisme genoten de landbouwbedrijven niet meer van overheidssteun en kwijnde de landbouw- en voedingsector beetje bij beetje weg. Sinds 2005 zit de landbouw- en voedingsector terug in de lift. De overheid heeft tal van initiatieven opgericht om deze sector terug bloeiende te maken, en met succes. Sinds 2005 werk deze sector met positieve prestaties. Het gaat zelfs zo goed dat Rusland in 2009 de 3 e grootste graanproducent ter wereld was. Ook het aandeel van rundvee blijft elk jaar stijgen, met een productie van +/- 10 miljoen ton in In 2011 is de landbouw- en voedingsector gegroeid met 22% en ook in 2012 worden er projecten opgericht door de overheid voor extra stimulans. Zo gaat Rusland dit jaar voor 4,3 miljard euro investeren in de ontwikkeling van de landbouw- en voedingsector en heeft men goedkope kredieten ter waarde van 3,8 miljard euro ter beschikking gesteld bij twee

19 19 staatsbanken. Ook op transportniveau doet de overheid een toegeving door kortingen op brandstofverbruik van landbouwmachines te geven. Diversificatie in sectoren Zoals eerder vermeld is de Russische economie voornamelijk gebaseerd de aardolie- en gassector. Ook op vlak van verwerking van metalen en ontginning van steenkool heeft Rusland een sterk segment. Dit is echter niet genoeg om als economische grootmacht op te treden in de toekomst. Hierdoor moet Rusland zich meer richten op het promoten en stimuleren van andere segmenten, en sectoren. Hierbij moet er meer gekeken worden naar de verbetering van de kleine en middelgrote bedrijven omdat deze nog te vaak in de schaduw van de grote bedrijven staan. Op gebied van sectoren moet Rusland zich meer moderniseren. Momenteel heeft Rusland voornamelijk bedrijven in de grondstofsector en in de autosector (6 e grootste producent ter wereld) maar in de toekomst moet dit meer gespreid en gemoderniseerd worden. Er moet bijvoorbeeld ruimte gemaakt worden voor technologische vooruitgang en modernisering van de bedrijfsinfrastructuur. Rusland weet dat voor toekomstige economische vooruitgang er in nieuwe en bestaande sectoren geïnvesteerd moet worden. Er lopen al verschillende onderhandelingen met buitenlandse bedrijven over nieuwe projecten die de Russische economie moeten aanwakkeren. Zo heeft men bijvoorbeeld het Russische Silicon Valley gecreëerd net buiten Moskou. Het wordt een duurzame stad die zelfvoorzienend in energie is en klaar moet zijn tegen De stad, genaamd Skolkovo, moet nieuwe technologie-, telecom-, (bio)medische-, en informaticabedrijven naar Rusland lokken. Ook werd er budget uitgetrokken voor bestaande sectoren zoals bijvoorbeeld de autosector, in 2012 wordt hier voor 7 miljard USD in geïnvesteerd door de overheid Infrastructuur Op vlak van infrastructuur staat Rusland net zoals Brazilië nog een eind verwijdert van de Westerse ontwikkelde landen. Enkel in de grote steden zoals Moskou, Sint-Petersburg, etc. vindt men de grootste modernalisering terug. Ondanks het ruige terrein en de vele onbewoonde gebieden zijn goede infrastructuurwerken niet altijd even gemakkelijk. Toch kondigt de Russische regering aan dat de investeringen in de ontwikkeling van infrastructuur zullen oplopen tot meer dan één biljoen USD, en dit in een periode tot De infrastructuurinvesteringen zullen voornamelijk gebruikt worden op projecten in de bouw van spoorwegen, landwegen, luchthavens en havens te financieren. Ook zal er voor sociale doeleinden zoals ziekenhuizen, scholen, culturele centra een budget vrijgemaakt worden. Naar aanleiding van het WK voetbal in 2018 ligt er een extra druk op de Russische infrastructuur. Het WK voetbal kan enkel doorgaan als er aan alle eisen voldaan wordt. Deze eisen worden gesteld op vlak van voetbalstadions, veiligheid, voldoende transportmogelijkheden, openbaar vervoer, horeca etc. Deze projecten hebben een hoog kostenplaatje, maar return die ze ervoor krijgen is meer waard. Zo krijgt Rusland

20 20 internationale erkenning tijdens het WK van 2018 en is het een stimulans voor de economie en welvaart van het land Corruptie en georganiseerde misdaad Dit probleem speelt zich op relatief kleine schaal af in veel landen, maar in Rusland is corruptie een hardnekkig probleem. De oppositie beweert zelfs dat onder het bewind van president Poetin de corruptie sterk is toegenomen. Vooral kennissen en vrienden zouden zich verrijkt hebben met rijkdommen, maar ook over het algemeen is de corruptie niet uit het straatbeeld te denken. Net zoals corruptie is de georganiseerde misdaad ook sterk aanwezig in Rusland. Eén van de grootste problemen is de machtspositie van de Russische maffia die in het huidige Rusland nog steeds gevreesd wordt. Dit probleem zorgt ervoor dat buitenlandse investeerders minder snel geneigd zijn om in Rusland te investeren. Ook voor multinationals geldt hetzelfde principe. Als je een groot contract of gunst nodig hebt moet je er eenmaal voor betalen in Rusland. 4.3 India Met meer dan miljoen inwoners is India de op één na grootste demografische reus ter wereld, enkel China heeft een groter bevolkingsaantal. Net zoals in vele andere Aziatische landen is de industriële revolutie in India volop aan de gang, waarmee het komaf maakt met de eeuwenoude traditionele handelwijzen en de jarenlange koloniale onderdrukking van de Westerse wereld. India wordt in 2050 aanzien als de 3 e grootste economische macht in de wereld. Toch heeft het land nog een grote en waarschijnlijk blijvende achterstand op buurland China in te halen op vlak van modernisering. Momenteel heeft het land een infrastructuurprobleem dat niet te onderschatten is. Zo is er geen drinkbaar leidingwater beschikbaar, zijn er geen goed uitgeruste transportwegen. Ook leidt 25% van de Indiase bevolking aan analfabetisme, wat wil zeggen dat dit aandeel van de bevolking niet kan lezen of schrijven Geschiedenis Het hedendaagse India begint zijn geschiedenis in In dit jaar werd Brits-India onafhankelijk van het Britse rijk verklaard en werd het opgedeeld in het huidige India en Pakistan. Tot 1980 opteerde het land voor een gesloten economie gecontroleerd door de overheid. Hiermee bedoelt men dat India een economie had, zoveel mogelijk afgeschermd van het buitenland, waarbij de overheid over de productie van het belangrijkste voedsel en goederen besliste. Dit model zorgde voor een economische groei van anderhalve procent per jaar tussen 1950 en Vanaf 1980 werd dit beleid stilaan versoepeld en in 1991 is men overgeschakeld naar een open economie. Opmerkelijk is dat sinds de versoepeling van het economisch beleid de groei elk jaar procentueel toenam. Deze economische groei is vandaag de dag nog steeds zichtbaar en heeft ervoor gezorgd dat India over de mogelijkheid beschikt om een economische wereldmacht te worden.

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be)

Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be) Landbouw in Oekraïne 12/05/2011 Oekraïne (foto s zijn terug te vinden op www.liba.be) Oekraïne is groter dan elk land van de EU. De goede ligging van het land, gecombineerd met de vruchtbare bodems, geeft

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk oktober 2015 Welkom Wij heten u van harte welkom in Van der Valk Hotel 2 Programma 19.00 uur Ontvangst 19.30 uur Opening 19.40 uur Chinese groeivertraging 20.00

Nadere informatie

Groeimarkten: toekomst of passé

Groeimarkten: toekomst of passé Groeimarkten: toekomst of passé Geert Smet De Belegger Beurssignaal VFB-Gent 2013 Niets uit deze presentatie mag door middel van elektronische of andere middelen, met inbegrip van automatische informatiesystemen,

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard

Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard Olie en opkomende markten: Een tweesnijdend zwaard Date : december 29, 2014 De olieprijs stortte dit jaar in elkaar als gevolg van de volatiliteit op de meeste markten en een tijdelijke onbalans tussen

Nadere informatie

Landenanalyse H4. Week 1 Landenrisico

Landenanalyse H4. Week 1 Landenrisico Landenanalyse H4 Week 1 Landenrisico Risico s en problemen die verbonden zijn met het exporteren naar het buitenland - Importbelemmeringen (als bijvoorbeeld de handelsbalans een groot tekort vertoont)

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

BRIC Notes. Beleggen in 4 landen met een mooi potentieel : Brazilië, Rusland, India en China. De 4 economieën van morgen

BRIC Notes. Beleggen in 4 landen met een mooi potentieel : Brazilië, Rusland, India en China. De 4 economieën van morgen BRIC Notes Beleggen in 4 landen met een mooi potentieel : Brazilië, Rusland, India en China De 4 economieën van morgen Een innoverend concept, waarbij de beste prestatie van 4 fondsen wordt vast geklikt

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013

Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Evolutie van het arbeidsongevallenrisico in de privésector in België tussen 1985 en 2013 Verschillende factoren bepalen het aantal arbeidsongevallen. Sommige van die factoren zijn meetbaar. Denken we daarbij

Nadere informatie

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Zuidoost-Azië Opgave 5 Stuwdammen in Myanmar Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Gebruik bron 1 en de atlas. De provincie Kachin in het noorden van Myanmar is geschikt

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Beleggen in emerging markets. Wat zijn emerging markets? VAN LIESHOUT & PARTNERS Vermogensbeheer

Nieuwsbrief. Beleggen in emerging markets. Wat zijn emerging markets? VAN LIESHOUT & PARTNERS Vermogensbeheer Nieuwsbrief Beleggen in emerging markets Net als 2010 is 2011 onrustig begonnen. De aandelenmarkten zijn bijzonder volatiel, maar per saldo gebeurt er eigenlijk weinig. Dit geldt dan vooral voor de Europese

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-BB 2004

Examenopgaven VMBO-BB 2004 Examenopgaven VMBO-BB 2004 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 11.30 13.00 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl)

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 20 juni 13.30 16.00 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen;

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Marktkansen en risico s bij internationaal zakendoen

Marktkansen en risico s bij internationaal zakendoen Industrie Marktkansen en risico s bij internationaal zakendoen Quick scan op meest aantrekkelijke buitenlandse afzetmarkten Gekeken naar omvang en groei dan blijken China en Rusland de meest aantrekkelijke

Nadere informatie

INVINCO BENELUX. Goudprijs is alweer op zijn retour. Een crash blijft mogelijk

INVINCO BENELUX. Goudprijs is alweer op zijn retour. Een crash blijft mogelijk Goudprijs is alweer op zijn retour. Een crash blijft mogelijk 2 Wat is het geheim en de essentie van goed beleggen? Je moet anticiperen op de werkelijkheid van morgen en wat die voor gevolgen heeft voor

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015

Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015 Ontwikkeling in de melkmarkt 21/04/2015 Melk- en voermarkt kort samengevat Vooruitzichten voor de melkmarkt zijn pover tot aan de zomer De melkmarkt is in de ban van het einde van de melkquotering o Afwachtende

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

De handelsbetrekkingen van België met Bolivia

De handelsbetrekkingen van België met Bolivia De handelsbetrekkingen van België met Bolivia Algemeen: 2010 (schattingen) BBP 19,4 miljard USD Groeipercentage van het BBP 4,2% Inflatie 7,2% Uitvoer van goederen (FOB) Invoer van goederen (FOB) Handelsbalans

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 02 Krimp mondiale economie in 2009 Aziatische landen als eerste uit het dal Economie eurozone krimpt nog sterker dan wereldeconomie Krimp in 2009

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juist antwoord

Nadere informatie

Met het kompas op 2015

Met het kompas op 2015 17 December 2014 Met het kompas op 2015 Begin december hebben we het risico in de portefeuilles verder verlaagd. We zien toegenomen onzekerheid omdat er geen einde lijkt te komen aan de daling van de olieprijs.

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek

een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek een wereld apart Vanuit aardrijkskundige (= geografische) invalshoek Wat is aardrijkskunde op zoek naar een verklaring voor de ruimtelijke verschijnselen aan het aardoppervlak. Beschrijvende vragen: bodem

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen in beeld

Achmea life cycle beleggingen in beeld Achmea life cycle beleggingen in beeld Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Achmea life cycle beleggingen in beeld Voor het beleggen van pensioen bent

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report 27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report Door Wim-Hein Pals, Head Robeco Emerging Markets Equities Vanwege hogere economische groei en sterkere financiële balansen, zijn de opkomende markten aantrekkelijker

Nadere informatie

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen?

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? 1. Precies een jaar geleden schreven we over het inflatiefenomeen dat altijd zijn kop opsteekt na periodes van recessie. Onze conclusie was dat nieuwe

Nadere informatie

Bilaterale handel Vlaanderen - Colombia

Bilaterale handel Vlaanderen - Colombia Bilaterale handel Vlaanderen - Colombia Handelsbalans Vlaanderen - Colombia Onze handel met Colombia is steevast in een handelstekort geëindigd. Dat tekort was op zijn hoogst in 2008: zowat een half miljard

Nadere informatie

Polsslag Ondernemend Limburg juli 2015: +4,8 Ondernemersvertrouwen op hoogste peil in 4 jaar Nog geen hitterecords voor Limburgse economie

Polsslag Ondernemend Limburg juli 2015: +4,8 Ondernemersvertrouwen op hoogste peil in 4 jaar Nog geen hitterecords voor Limburgse economie Ieder kwartaal peilen VKW Limburg en UNIZO-Limburg naar het aanvoelen van de Limburgse ondernemers en bedrijfsleiders over de economische gang van zaken in de bedrijven. De resultaten van deze bevraging

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald.

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald. Energiemarktanalyse Powerhouse Olie Olie (volgende maand) De afgelopen week waren de ogen van beleggers vooral gericht op een eventuele aanval van de VS op Syrië. Omdat het lijkt dat Obama steeds meer

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Het 4 e kwartaal van 2014.

Het 4 e kwartaal van 2014. 1 Het 4 e kwartaal van 2014. Zoals werd aangegeven aan het einde van het derde kwartaal van 2014 zou voorzichtigheid betracht worden bij het investeren in aandelen. De kansen op topvorming werden zo groot

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Opkomende markten: do s en don ts

Opkomende markten: do s en don ts Online Seminar Beleggen Opkomende markten: do s en don ts Simon Wiersma Investment Manager ING Investment Office Bart-Jan Blom van Assendelft Marketing Manager ING Beleggen Amsterdam, 12 november 2013

Nadere informatie

Opkomende e groeimarkten voor Nederland steeds belangrijker

Opkomende e groeimarkten voor Nederland steeds belangrijker 7 Opkomende e groeimarkten voor Nederland steeds belangrijker Marjolijn Jaarsma Publicatiedatum CBS-website: 9 april 28 Voorburg/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

MEYS Emerging Markets Research MEYSFocus

MEYS Emerging Markets Research MEYSFocus MEYSFocus juli 1 MEYSFocus Juli 1 Geachte relatie, In deze MEYSFocus staan we uitgebreid stil bij de gevolgen van het WK voetbal voor de Zuid- Afrikaanse economie, kijken we naar Brazilië als de opkomende

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

Brazilië: een nieuwe, kansrijke speler op het wereldtoneel. Brazilië

Brazilië: een nieuwe, kansrijke speler op het wereldtoneel. Brazilië Brazilië: een nieuwe, kansrijke speler op het wereldtoneel Generaties Brazilianen is geleerd dat hun land het land van de toekomst is - en deze belofte lijkt nu waargemaakt te worden. Brazilië beschikt

Nadere informatie

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk De vorderingen van Nederlandse banken op het buitenland zijn onder invloed van de financiële crisis en de splitsing van ABN AMRO in 2007 en 2008

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Economische prognose IMF voor het GOS

Economische prognose IMF voor het GOS Economische prognose IMF voor het GOS Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen voor de

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) De economie van India is snel gegroeid sinds aan het begin van de jaren 90 verregaande hervormingen werden doorgevoerd in o.a. het handels- en industriebeleid. Groei van

Nadere informatie

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen

INDONESIË. Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen INDONESIË Sociaaleconomische positie en ontwikkelingen Structuur [1/2] De kandidaat kan gebiedskenmerken van een ontwikkelingsland beschrijven en analyseren. Het betreft: a. sociaal-geografische en fysisch-geografische

Nadere informatie

Emerging markets: toch weer terug naar af?

Emerging markets: toch weer terug naar af? Emerging markets: toch weer terug naar af? Wat is er toch gaande met de opkomende markten? In de afgelopen jaren werd er liefkozend naar deze markten gekeken en gesteld dat zij structureel aan het verbeteren

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II Opgave 1 Quartaire sector onder vuur In de periode 1998-2001 steeg de arbeidsproductiviteit in de Nederlandse economie. Die productiviteitsstijging was niet in iedere sector even groot, zoals blijkt uit

Nadere informatie

Marktbeeld appels en peren

Marktbeeld appels en peren Afzet appels en peren door Russische boycot in de verdrukking Productie De appelproductie in de EU bedroeg in 215 ruim 12 miljard kilo. Dit was de op één na grootste EUoogst ooit. Bijna een derde van de

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

Eindexamen economie havo 2011 - I

Eindexamen economie havo 2011 - I Opgave 1 AWBZ-zorgen Havo-leerling Dick besluit voor economie een profielwerkstuk te maken over de stijgende uitgaven van de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten). Hieronder staan drie delen van

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010

Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010 Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010 1. Inleiding Globalisering is een onderwerp dat regelmatig in het maatschappelijke debat opduikt. Het gaat dan om de gevolgen van de internationale economische

Nadere informatie

De buitenlandse handel van België - 2009 -

De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België - 2009 - De buitenlandse handel van België in 2009 (Bron: NBB communautair concept*) Analyse van de cijfers van 2009 Zoals lang gevreesd, werden in 2009 de gevolgen van

Nadere informatie

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt PERSBERICHT Hasselt, 12 april 2012 Onderzoek UNIZO-Limburg en VKW Limburg: 7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt UNIZO-Limburg

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Brazilië Fabian Mobach 19-03-2014

Brazilië Fabian Mobach 19-03-2014 Brazilië Fabian Mobach 19-03-2014 Inhoudsopgave: Hoofdstuk 1: informatie over Brazilië. blz.4 Hoofdstuk 2: Geschiedenis. blz.5 Hoofdstuk 3: Bevolking. blz.6 Hoofdstuk 4: Cultuur. blz.7 Hoofdstuk 5: Sport.

Nadere informatie

ING Investment Office

ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 12 november 2015 Sectorcommentaar Metaal en mijnbouw Door Marina Hagoort, beleggingsanalist van het ING Investment Office In dit rapport vindt u onze vooruitzichten

Nadere informatie

Examen VMBO-BB 2005 ECONOMIE CSE BB. tijdvak 1 donderdag 2 juni 9.00 10.30 uur. 12-10-2004 Versie vaststelling. Naam kandidaat Kandidaatnummer

Examen VMBO-BB 2005 ECONOMIE CSE BB. tijdvak 1 donderdag 2 juni 9.00 10.30 uur. 12-10-2004 Versie vaststelling. Naam kandidaat Kandidaatnummer Examen VMBO-BB 2005 12-10-2004 Versie vaststelling tijdvak 1 donderdag 2 juni 9.00 10.30 uur ECONOMIE CSE BB Naam kandidaat Kandidaatnummer Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Dit examen bestaat

Nadere informatie

wisselkoers Euro in Amerikaanse dollar 1,3644 Hoeveel dollar is 590?

wisselkoers Euro in Amerikaanse dollar 1,3644 Hoeveel dollar is 590? wisselkoers Euro in Amerikaanse dollar 1,3644 Hoeveel dollar is 590? 1,3644 * 590 = $805 2300 is dan 1,3644 * 2300 =$3138,12 Hoeveel euro is $789? 1,3644 dollar = 1 euro $789 / 1,3644 =578,28 euro Bereken

Nadere informatie

ECONOMISCHE ONTWIKKELINGEN

ECONOMISCHE ONTWIKKELINGEN VOORWOORD Een nieuwsbrief maken is toch een hele opgave als er eigenlijk weinig nieuws te melden valt. Wij verkeren momenteel in een fase waar veel werk op de achtergrond gebeurd. De vergunningprocedure

Nadere informatie