Nieuwe Groei D66 Notitie Tweede Kamerfractie D66

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuwe Groei D66 Notitie Tweede Kamerfractie D66"

Transcriptie

1 Nieuwe Groei D66 Notitie Tweede Kamerfractie D66 juni 2014

2 Ruimte Beweging Richting

3 Inhoud Samenvatting 6 1. Inleiding: We kunnen niet zonder groei Leeswijzer: Structureel groeien na de crisis Uitgangssituatie: Nederland in een veranderende wereld Wat gebeurt er in de wereld om ons heen? Wat gebeurt er in Nederland? Uitdagingen in een veranderende omgeving Analyse: Anatomie van het Nederlandse verdienvermogen Participatie: meer uren werken Productiviteit: efficiënter werken Productiviteit in de private sector Productiviteit in de publieke sector Het verdienmodel vraagt vernieuwing! Visie op Nieuwe Groei: ruimte, beweging & richting Ruimte Beweging Richting 64 Conclusies 82 4 l Nieuwe Groei Nieuwe Groei l 5

4 Samenvatting: Concurreren, investeren, regisseren Charly Verhoeven Nederland lijkt het diepste dal van de financiële en economische crisis voorbij. De economie krimpt niet meer, maar groeit ook niet echt. Daarom is het nu tijd om vooruit te kijken. Nederland is toe aan nieuwe groei: structurele groei voor de lange termijn. Die is nodig om de staatsschuld af te lossen, om onderwijs, zorg en pensioenen te betalen en om onze koopkracht op peil te houden. Maar bovenal creëert groei ruimte voor mensen om zelf keuzes te maken en ambities waar te maken. Dat betekent niet dat alle groei wenselijk is. Groei die de aarde uitput, schulden maakt of zeepbellen creëert, is dat niet. Groei moet duurzaam zijn. Dankzij prestaties uit het verleden staat Nederland er nog relatief goed voor. Maar het gevaar is dat dit huidige comfort het zicht op onze afnemende concurrentiekracht vertroebelt. We kunnen niet blijven teren op het verleden. Met 650 duizend mensen blijft het aantal werkelozen hoog, terwijl onze concurrentiepositie ten opzichte van andere landen verslechtert. 1 Net als de vorige kabinetten dreigt ook dit kabinet stil te vallen. De ambitie ontbreekt om Nederland klaar te stomen voor de toekomst. Na een periode waarin de conservatieve polder hervormingen mocht uitstellen en afremmen, dreigt nu een scenario waarin noodzakelijke investeringen achterwege blijven. Immers, consumptieve uitgaven aan zorg en sociale zekerheid blijven toenemen, terwijl investeringen in innovatie, onderwijs en onderzoek niet bijbleven. En op terreinen als economische zaken, handel en (digitale) infrastructuur lijkt het kabinet op de winkel te passen, waarvan vooral de gevestigde orde profiteert. Voor de crisis groeide onze economie met 2 tot 2.5% per jaar. Dat behoort opnieuw tot de mogelijkheden, maar dan moet de koers nu verlegd worden. De oude groei leunde op toenemende schulden en tijdelijke luchtbellen in stijgingen van de vastgoedprijzen. Nieuwe groei moet juist voortkomen uit hogere arbeidsproductiviteit. Onze arbeidsdeelname loopt immers aan tegen de grenzen van vergrijzing en bevolkingsdaling. Daarom is het tijd voor een debat over het toekomstig verdienvermogen van Nederland. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) gaf met het rapport Naar een lerende economie een 1 CBS, Het Nederlandse Ondernemingsklimaat in cijfers 2013, p.6: vanuit het perspectief van het behaalde niveau van economische kerngetallen kunnen de oudere gevestigde economieën de toets met opkomende economieën nog ruimschoots doorstaan, vanuit het perspectief van groei is dit in veel mindere mate het geval. fraaie voorzet. Helaas schatte het kabinet dit rapport niet op waarde en liet de kans lopen met een koele, afhoudende reactie. Ook andere wetenschappers en het bedrijfsleven trokken het afgelopen jaar tevergeefs aan de bel. En dit terwijl Nederland voor een aantal serieuze uitdagingen staat. Onze arbeidsinzet behoort met 26.5 uur per week tot de laagste ter wereld. Ter illustratie: Griekenland scoort 39 uur per week. Ook vlakte de groei van onze arbeidsproductiviteit tussen 1990 en 2012 af naar 1% per jaar. Dit tegen bijna 2% in het Verenigd Koninkrijk en de VS. We hebben een structureel begrotingstekort, dat in miljard euro bedraagt, een staatsschuld van bijna 450 miljard euro en de hoogste hypotheekschuld ter wereld. Daarbij scoort Nederland ondermaats op het opleiden en aantrekken van talent en zijn de overheidsuitgaven aan zowel research & development als publieke wetenschap gedaald naar respectievelijk 0.65% BBP en 0.82% BBP. 2 Terwijl het aantal zzp ers bijna 1 miljoen bedraagt, blijft de groei van onze bedrijven achter, omdat onze arbeidsmarkt stroef is, investeringskapitaal eenzijdig van banken moet komen en energie in Nederland duur is. Met deze notitie presenteert D66 een groeiagenda voor de 21e eeuw. Deze agenda is gericht op het verhogen van de arbeidsdeelname, maar wil vooral de afvlakkende groei van de Nederlandse arbeidsproductiviteit keren. Laat Nederland streven naar een structurele groei van de arbeidsproductiviteit van 2% per jaar. Een stevige ambitie die alleen haalbaar is als we er nu werk van maken. 2 Knaw 2014: ondanks afspraak van 1% BBP naar publieke wetenschap uit Verdrag van Lissabon gaan Nederlandse overheidsuitgaven aan publieke wetenschap omlaag van 0.78% in 2012 naar 0.65% in 2018; OCW-brief n.a.v. Rathenau Instituut 2014: R&D investeringen Rijksoverheid nemen af van 5.8 miljard naar 5.2 miljard euro in 2018: een daling van 0.96% naar 0.82% BBP in die periode. 6 l Nieuwe Groei Nieuwe Groei l 7

5 D66 wil dat Nederland in 2030 nieuwe uitdagers en voortschrijdende technologie kansen geeft en structureel investeert in kennis en innovatie. Nederland moet zowel broedplaats als trekpleister van talent zijn en alle inwoners een leven lang laten leren. Hoewel de blik in onze open economie naar buiten gericht is, is daarbij ook constante aandacht nodig voor de mensen die niet mee kunnen komen in een veranderende wereld. Daarom kiest D66 voor een model met drie fundamenten voor nieuwe groei. Het eerste fundament is ruimte. Dit draait om een overheid die kerntaken als onderwijs en infrastructuur uitstekend uitvoert, maar mensen en bedrijven niet voor de voeten loopt met onnodige regels en organisaties. Binnen deze klassieke liberale agenda kiest D66 niet alleen voor een bescheiden en doelmatige overheid, maar ook voor een effectievere (semi-) publieke sector. Het tweede fundament is beweging. Dit is de noodzaak om mensen, bedrijven en de overheid zelf wendbaar en competitief te maken. Dat is belangrijk om voortdurend in te spelen op de veranderende wereld om ons heen. Deze economische hervormingsagenda beslaat de arbeidsmarkt en het onderwijs, maar draait ook om beter concurrerende markten en moderne collectieve voorzieningen. Het derde fundament is richting. Als antwoord op de aloude vraag welke rol de overheid moet spelen in de economie, wil D66 een overheid die een koers durft uit te zetten op basis van een economische visie. Dit betekent niet dat de overheid moet kiezen voor bepaalde regio s of sectoren, maar wel voor een economische inrichting op basis van randvoorwaarden als meer talent opleiden en aantrekken, extra investeren in innovatie en duurzamer produceren. De invulling van dit model leidt tot de volgende hoofdaanbevelingen: Concurreren. Onze internationale concurrentiepositie is gebaat bij meer binnenlandse competitie. Scherp mededingingsbeleid moet horizontale en verticale machtsconcentraties voorkomen, concurrentie bewaken en nieuwkomers de kans geven de gevestigde orde uit te dagen. Oude regels mogen nieuwe initiatieven en verdienmodellen niet langer in de weg staan. Na een bezuiniging van 7.5 miljoen euro in de periode moet de capaciteit van de nieuwe marktmeester ACM waar nodig uitgebreid worden. Alleen zo kan de ACM een echte waakhond met scherpere tanden worden. Naast het vergroten van de pakkans moeten de boetes omhoog, met name voor kartelovertedingen die nu slechts 10% van de jaaromzet bedragen, ook als het kartel tien jaar duurde. Gesubsidieerde concurrentie, gedwongen winkelnering en verstoring door halfslachtige organisaties die tussen markt en overheid inhangen, moeten worden ingeperkt door scherper te kiezen tussen publiek of privaat. Zo moet de volgende spoorconcessie niet meer onderhands gegund worden, maar openbaar aanbesteed worden. Ook kunnen de meer dan honderd Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO s) fors worden teruggebracht. Concurrentie door bijvoorbeeld sportclubs en overheidsdrukkerijen moet worden teruggedrongen door de wet Markt en Overheid aan te scherpen. Investeren. D66 wil een begroting met meer toekomstgerichte investeringen. Dat kan, door de groei van consumptieve uitgaven aan zorg en sociale zekerheid in te dammen. Na jaren van dalende overheidsuitgaven aan publieke wetenschap en R&D moeten beide zo snel mogelijk weer boven de 1% BBP uitkomen. D66 wil de resterende aardgasbaten in een groeifonds stoppen, onder leiding van een toekomstcommissaris die kijkt naar de lange termijn. Zo waarborgen we geld voor fundamenteel onderzoek, innovatie en ICT. Ook moeten we talent beter opleiden, ruimhartiger van buiten aantrekken en langer vasthouden in Nederland. Regisseren. Het is tijd voor een centrale groeiaanpak, in plaats van de huidige versnippering over departementen die economische groei beïnvloeden. In komende regeerakkoorden moet groei een kabinetsbrede ambitie zijn met een minister van Economische Zaken die afzonderlijke ministeries op hun groeibijdrage aanspreekt en afrekent. 3 Dit in de geest van EZ-minister Hans Wijers en zijn ministerie-overstijgende MDWoperatie (marktwerking, deregulering, wetgevingskwaliteit). Ook moeten economische prestaties voortaan gemeten worden via indicatoren die breder zijn en verder kijken dan alleen het BBP en de 3 Zie ook de matrix in de slotconclusies met de groeibijdrage per departement staatsschuld, zoals de toegevoegde waarde van onze export of aantallen patenten. Menselijk en financieel kapitaal mobiliseren. Om geld en personeel sneller op de goede plek te krijgen, pleit D66 voor onderwijs dat vroeger begint en omscholingsmogelijkheden op alle leeftijden. Voor een moderner ontslagrecht, flexibelere cao s en meer private huurhuizen. En voor het wettelijk faciliteren en fiscaal aantrekkelijker maken van private investeringen. Wij verwachten dat deze groeiagenda voor de 21 eeuw zal helpen bewerkstelligen dat: Kinderen het beter krijgen dan hun ouders De verschillen tussen generaties en groepen afnemen De zorg en het onderwijs in heel Nederland goed en toegankelijk zijn Iedereen die dat wil, kan leren en werken De ontwikkeling van ieder talent en elk bedrijf gestimuleerd wordt Het sociale vangnet een ondernemende springplank wordt Betaalbare woonruimte, natuur en cultuur voor iedereen beschikbaar zijn De publieke sector er is voor de burger en niet andersom Nederland de kennis- en innovatiehoofdstad van Europa wordt Nederland de ranglijsten van geluk en gezondheid aanvoert 8 l Nieuwe Groei Nieuwe Groei l 9

6 Van stagnatie en krimp wordt niemand beter 1. Inleiding: We kunnen niet zonder groei Susana Fernandez Zonder economische groei zal Nederland steeds meer moeten bezuinigen op de gezamenlijke welvaart. Dat betekent dat we onze zieken en ouderen niet meer kunnen verzorgen zoals we willen. Dat er voor jongeren geen werk meer is tegen redelijke arbeidsvoorwaarden. En er steeds minder geld is om in onze vrije tijd leuke dingen te doen, op vakantie te gaan of een cadeautje te kopen. Ook is de kans groot dat criminaliteit en onveiligheid toenemen, wegen en wijken verpauperen en de kwaliteit van het onderwijs daalt. Het leven wordt er dan niet leuker op. D66 wil dit scenario voorkomen en zoekt vanuit de sociaal-liberale visie naar mogelijkheden om de structurele groei te versterken. Door het individu centraal te stellen, door iedereen eerlijke kansen te geven op ontplooiing en door de wereld beter achter te laten dan we haar kregen. Ruimte met bescherming, kansen met ambitie en vooruitgang zonder schade. Naast goed verdienen is ook slim verdelen cruciaal. 1 Te grote inkomensongelijkheid staat groei weliswaar niet in de weg, maar is wel slecht voor het geluksgevoel en de solidariteitsbeleving in een samenleving. 2 De inzet van D66 is daarom: goed verdienen en goed verdelen. We kunnen niet simpelweg bestaande en gevestigde belangen beschermen, maar zullen ruimte moeten geven aan nieuwe ontwikkelingen. Alleen zo geven we nieuwkomers in onze economie, woningmarkt en arbeidsmarkt een kans. D66 wil van huidige outsiders nieuwe insiders maken, zonder van de bestaande insiders een nieuwe groep outsiders te maken. 1 In de top 10 gelukkigste landen (Gallup, World Happiness Report 2013) staan acht Europese landen die niet alleen goed verdienen, maar de welvaart ook relatief eerlijk weten te verdelen; Nederland staat 4 e. Volgens onderzoek van de economen Caminada, Been, Goudswaard en de Graaf-Zijl (De ontwikkeling van inkomensongelijkheid en inkomensherverdeling in Nederland ) is de inkomensongelijkheid sinds 2001 niet toegenomen. 2 Volgens Ezra Klein is er geen bewijs dat grotere inkomensongelijkheid schadelijk is voor de welvaart; volgens econoom Paul Krugman zijn de oorzaken van inkomensongelijkheid mysterieuzer dan die van lage groei. Box 1: Vijf redenen voor groei Nederland staat voor een grote uitdaging. Na de booming jaren 90 en een goede start van de 21 e eeuw, is de vanzelfsprekende economische groei verdwenen. Zelfs het naderende einde van de financiële crisis biedt geen uitzicht op stevige economische groeicijfers. De meest optimistische voorspellingen gaan uit van maximaal 1 tot 2% gemiddelde groei in de komende jaren. Sommige mensen accepteren schouderophalend het ontbreken of afvlakken van onze economische vooruitgang. We zijn toch al rijk genoeg? Dat klinkt aardig, maar is het niet. Groei is namelijk veel meer dan de stijging van het nationaal inkomen of het bruto binnenlands product (BBP). Groei draait ook om persoonlijke groei en om de verbetering van onze kwaliteit van leven. Om problemen niet door te schuiven naar de volgende generatie en meer ruimte te geven aan mensen om zich te ontplooien. Bovendien: meer is altijd gemakkelijker te verdelen dan minder. Groei is dus in het belang van ons allemaal. Voor D66 is het ontbreken van toekomstige groei een ongewenst scenario voor Nederland. Want van stagnatie en krimp wordt niemand beter. 1. Wie niet groeit, die krimpt. De afgelopen zes jaar is Nederland per saldo niet gegroeid, maar hebben we in totaal wel 50 miljard euro moeten bezuinigen. Zonder groei zullen we hier continu mee moeten doorgaan. Of schuiven we schulden door naar volgende generaties. 2. Groei is nodig om onze verzorgingsstaat te betalen. We geven steeds meer uit aan zorg en uitkeringen. Willen we voor anderen kunnen blijven zorgen, dan zullen we moeten groeien. 3. Door de vergrijzing hebben we steeds minder werkende mensen. Als deze kleiner wordende groep mensen niet meer gaat verdienen, loopt onze welvaart terug. 4. Groei is de zuurstof van onze samenleving. Het zorgt voor keuzevrijheid, voor kansen, voor uitdagingen, voor zingeving en voor nieuwe mogelijkheden. Nieuwe bedrijven zorgen voor nieuwe mogelijkheden en nieuwe oplossingen. 5. Persoonlijke groei en economische groei versterken elkaar. In een welvarend land hebben mensen meer ruimte zich individueel te ontplooien, waardoor ze zelf groeien en de economie weer aanjagen. Een positieve spiraal naar boven dus! 10 l Nieuwe Groei Nieuwe Groei l 11

7 2. Leeswijzer: Structureel groeien na de crisis Ferdi de Gier We hebben jaren van economische krimp en stilstand achter de rug. Even leek het er zelfs op dat de westerse economieën uitgespeeld waren. Maar het afgelopen jaar krabbelden ze weer op. 3 Europa presteert voorzichtig beter. En ook Nederland groeit in 2014 langzaam uit de crisis. 4 Deze lichtpuntjes ten spijt wijzen de meest positieve verwachtingen op een beperkte groei van minder dan 2.0%. Maar deze lichte stijging is onvoldoende voor de lange termijn. 3 Zowel de Europese economieën als die van VS, Canada en Japan groeien weer. Ook hun ondernemingen tonen verbeterde resultaten. 4 Volgens de prognoses van de Europese Commissie (begin mei 2014) zullen in 2015 alle 18 landen van de Eurozone, inclusief Cyprus, weer groeien. Nederland groeit in 2014 met 1.2% en in 2015 met 1.4% en ziet het begrotingstekort met 1.8% ruim onder de Europese 3% norm komen. Daarom vindt D66 het belangrijk dat het maatschappelijke en politieke debat zich meer gaat richten op toekomstige welvaart. Achter de urgente uitdagingen van de crisis zien wij fundamentele veranderingen in de economische positie van Nederland en ons vermogen om welvaart en groei te genereren. Het is door die veranderingen zeer onwaarschijnlijk dat wij als vanzelf, met hetzelfde beleid, na het doorstaan van de huidige crisis terugkeren naar de comfortabele groeipercentages van rond de 4% die eind jaren 90 heel gewoon waren. Willen wij deze cijfers in de toekomst opnieuw halen, dan zullen wij op zoek moeten naar nieuwe bronnen van economische groei. In de publicatie Naar een lerende economie geeft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) een verkenning van de mogelijkheden. Ook signaleert de WRR een gebrek aan regie op groei. Ze vraagt de politiek om visie. Daarnaast vragen onder meer directeur van Shell-Nederland Dick Benschop 5, economen Lex Hoogduin en Bart van Ark, SER-voorzitter Wiebe Draijer en oud-minister Hans Wijers 6 om een politiek antwoord op de vraag waar we ons geld in de toekomst mee gaan verdienen. Het maatschappelijke en economische debat over nieuwe groei is dit jaar duidelijk op gang gekomen. De politiek 5 Nieuwsuur van 3 januari. Uitzending: uitzending/ / 6 Financieel Dagblad Groeidebat (2013), Verschillende bijdrage beschikbaar via Box 2: Goede groei is nog angstvallig stil. Het kabinet Rutte-II reageerde onderkoeld op de aanbevelingen uit het WRR-rapport. Voor D66 was dit uitermate teleurstellend en een gemiste kans. Het politieke debat spitste zich voor de crisis vooral toe op de verdeling van bestaande welvaart ( verdelen van de taart ) en onvoldoende op het realiseren van nieuwe groei ( de taart groter maken ). Hoewel beide vraagstukken nauw met elkaar samenhangen, is dit verband in het huidige debat uit het oog verloren. Het debat focust zich vooral op de vraag hoe we zo snel mogelijk uit de crisis komen. Hierbij wordt vergeten een antwoord te vinden op de vraag hoe we na de crisis weer op een gezond groeipad terechtkomen. Op die vraag wil deze notitie een antwoord geven. Hoewel D66 streeft naar veel meer dan economische groei alleen, beperkt dit document zich hier wel toe. Daarmee is dit geen allesomvattend programma, maar wel de economische agenda van D66 voor de komende periode. Wij starten deze notitie met een feitelijke beschrijving van de uitgangssituatie van Nederland. Vervolgens analyseren wij het Nederlandse verdienvermogen op een aantal onderdelen. Op basis van deze probleemanalyse zetten wij de drie fundamenten voor nieuwe groei uiteen, die we vervolgens uitwerken in concrete keuzes en stappen. Niet alle groei is goed. Dat hebben we de afgelopen decennia gezien. De dotcom-bubble begin deze eeuw, ondoorzichtige financiële producten die tot de schuldencrisis leidden of vastgoedzeepbellen die leegstand en ongezonde bedrijfsbalansen opleverden. Indirect zijn ook voedselfraude, in gebreke blijvende accountants, de uit de hand gelopen bonuscultuur bij banken en topsalarissen in de publieke sector voorbeelden hiervan. Voor D66 moet groei op drie manieren toekomstvast zijn. Verantwoord economisch, dus geen schijngroei door zeepbellen en speculatie. Ten tweede maatschappelijk verantwoord, zodat groei niet wordt behaald door het uitbuiten of benadelen van zwakkeren. Ten derde ecologisch verantwoord. Het leegvissen van zeeën, het kappen van bossen of het opmaken van onze gasvoorraad is het opmaken van wat we al hebben. En dat is geen groei. 12 l Nieuwe Groei Nieuwe Groei l 13

8 Nederland was de deur naar Stuttgart over land en de brug naar Shanghai over zee. Box 3: Nederland in 2030 D66 ziet in 2030 een ander Nederland voor zich dan dat van de afgelopen eeuw. Een land waarin niet meer de grote industriecomplexen, collectieve systemen en logge bestuurslagen domineren, maar een snelle en wendbare samenleving. Nederland is dan een centrum van onderscheidende productie. Een broedplaats en trekpleister waar Nederlandse talenten graag willen blijven en buitenlandse talenten graag willen ondernemen, werken en wonen. Iedereen kan een leven lang leren: dat is een basiszekerheid. Dat Nederland speelt steeds slim in op nieuwe technologie en trends, doordat we investeren en excelleren in het aanpassingsvermogen van individuen, ondernemingen en de overheid zelf. Werk is meer dan een bron van inkomen. Het gaat om ontplooiing en samenwerking. De overheid wordt vooral gefinancierd uit belasting op vervuiling, grondstofgebruik, energie en consumptie. Werken wordt juist minder belast. Structurele groei creëert ieder jaar weer ruimte voor mensen om hun ambities waar te maken. Oude producten en diensten verdwijnen zodra nieuwe ondernemingen met betere komen. Dat is nieuwe groei in het Nederland van Uitgangssituatie: Nederland in een veranderende wereld Heather Cowper Wie zich afvraagt waar verantwoorde groei voor Nederland vandaan komt, ziet dat veel groeimotoren uit het verleden aan kracht hebben ingeboet. Nederland was altijd in staat te profiteren van grote ontwikkelingen om zich heen. Nederland was zowel de deur naar Stuttgart over land als de brug naar Shanghai over zee. Maar op een aantal binnenen buitenlandse terreinen hebben wij niet langer de wind in de rug. Bevolkingsgroei, spaarvermogen, participatiegraad, schaalvergroting en vastgoedprijzen zijn minder vanzelfsprekend dan ze waren. 3.1 Wat gebeurt er in de wereld om ons heen? Voordat we op zoek gaan naar Nederlandse groeimotoren, is het noodzakelijk een bredere oriëntatie van de relevante maatschappelijke en economische situatie in de wereld om ons heen uit te voeren. Dit is ingewikkeld. Immers, niemand voorspelde van tevoren de impact van de anticonceptiepil, de val van de muur of de komst van het internet. Toch is het mogelijk om een aantal rode draden, wereldtrends 7, te ontwaren die als basis kunnen dienen voor nieuwe Nederlandse groei. 7 In Future State 2030 onderscheidt KPMG negen global megatrends: demographics, rise of the individual, enabling technology, economic interconnectedness, public debt, economic power shift, climate change, resources stress, urbanization Mondialisering, verstedelijking en regionalisering 8 Opkomende landen als Brazilië, Rusland, India en China (de zogenoemde BRIC-landen), maar ook kleinere economieën als Vietnam en Mexico 9, worden economisch sterker en gaan ook politiek een steeds belangrijkere rol spelen. In dat veranderende speelveld is Europa, met zijn vele metropolen en grote ondernemingen, nog altijd de grootste economie ter wereld. Toch spreken mensen steeds vaker over het oude continent. 8 Een aantal cijfers uit paragraaf en zijn ontleend aan de studie (Horizonscan) Welvaart en Leefomgeving van het CPB en het PBL (2013) 9 Na de BRIC sprak Investeringsbank Goldman Sachs van de N-11 (Next Eleven). Dit zijn 11 landen met economische toekomstpotentie: Bangladesh, Egypte, Indonesië, Iran, Mexico, Nigeria, Pakistan, Filipijnen, Zuid-Korea, Turkije en Vietnam. 14 l Nieuwe Groei Nieuwe Groei l 15

9 Meer dan 50% van de mensen woont inmiddels in steden. 10 Met name in ontwikkelingslanden verstedelijkt de wereld snel. Wereldwijd zullen in 2050 zeven op de tien mensen in een stad wonen. Waren er in 1970 nog twee steden met meer dan tien miljoen inwoners, in 2015 zullen dit er maar liefst 37 zijn. Dit maakt steden met hun hoge bevolkingsaantal en bebouwingsgraad op een klein oppervlak tot het brandpunt van zowel economische kansen als maatschappelijke problemen. Het stelt stadsbesturen voor steeds grotere uitdagingen. In plaats van landen vormen regio s en stedenconcentraties het bepalende schaalniveau voor nieuwe economische ontwikkeling. Bekende voorbeelden zijn Sillicon Valley, de Randstad en het Ruhrgebied Landenvoordelen verdwijnen en bedrijfs-voordelen beklijven steeds korter De economische voordelen die landen vroeger bezaten zijn steeds vaker vergankelijk: of het nu gaat om het Zwitserse bankgeheim, de Zweedse veilige auto s of de Franse wijnexpertise. Ze zijn steeds minder onderscheidend. Dit geldt ook voor Nederland: tien jaar geleden hadden we aanmerkelijk betere wegen dan onze buurlanden, werden we geroemd om onze kennis van de Engelse taal en was Nederland de beste plek voor internationale hoofdkantoren. Die voordelen zijn vrijwel verdwenen: niet omdat Nederland achteruit is gegaan, maar omdat andere landen hun achterstand hebben ingehaald. Spanje maakte een inhaalslag met infrastructuur, Frankrijk in de beheersing van de Engelse taal en het Verenigd Koninkrijk in het belastingklimaat. Dat betekent dat we niet op onze lauweren kunnen rusten. We zullen nieuwe onderscheidende voordelen moeten ontwikkelen. We zien dat ook ondernemingen minder lang aan de top staan dan in het verleden. Nokia kwam en ging in 10 jaar tijd. Mexx verloor zijn leidende positie in een paar jaar tijd, 10 UNFPA (2008), State of the World Te raadplegen op: net als Edah en Hyves. Marktleiderschap duurt steeds korter (van 20 jaar vroeger tot gemiddeld 7 jaar nu) en de levensduur van ondernemingen neemt af. Dat leidt tot structureel toenemende faillissementskansen. Winnaars en verliezers volgen elkaar steeds sneller op. Het ontwikkelen van nieuwe succesvolle ondernemingen wordt steeds belangrijker. Focussen op behoud van huidige ondernemingen van welvaart wordt steeds moeilijker en minder zinvol Uitputting van grondstoffen Grondstoffen worden steeds schaarser, terwijl de vraag met name in opkomende economieën alleen maar toeneemt. Dit leidt tot uitputting en nieuwe verhoudingen. De vraag is namelijk tegen welke (milieu-) kosten we het nog acceptabel vinden om voorraden grondstoffen te winnen. Landen met voldoende grondstoffen zullen dit steeds meer als concurrentievoordeel inzetten. Denk aan president Poetin van het gasrijke Rusland, zeldzame aardmetalen voor China, de Arabische oliesjeiks en het schaliegas in de VS. Landen zonder grondstoffen zullen moeten inzetten op zuiniger gebruik van grondstoffen en meer hergebruik Digitalisering en automatisering Door digitalisering veranderen vrijwel alle bedrijfsketens. Fabrikanten kunnen producten direct via het internet aanbieden en webshops concurreren met de fysieke detailhandel. Tussenpersonen, makelaars, intermediairs en groothandels (the middle man) zijn steeds minder nodig voor zaken als verzekeringsproducten, reizen, muziek en boeken. Zo dwingt Netflix de filmindustrie tot innovatie en Telecomreuzen tot grote overnames. Of denk aan The New York Times. Omdat digitaal nieuws belangrijk is om lezers te trekken, maar niet veel oplevert, slaagt de krant er niet in om succesvol te veranderen. Dit is een treffende illustratie van het begrip ontwrichtende innovaties ( disruptive innovations 11 ). Nederlandse kranten kampen overigens met hetzelfde probleem. Een start-up als Blendle 12 speelt sneller in op de behoefte van de klant. Afstand wordt steeds minder belangrijk en het is mogelijk om bedrijfsprocessen in brokken op te delen en deze op verschillende plekken uit te voeren. Door automatisering en globalisering dreigt de middenklasse in de verdrukking te komen. 13 Banen in het middensegment van de arbeidsmarkt verdwijnen vooral door automatisering van voorheen nietautomatiseerbare taken. 14 De algemene trend is dat robots, computers, internet en steeds meer taken uit handen nemen van mensen. Werkzaamheden van boekhouders, bewakers van processen en verkopers van verzekeringen zullen grotendeels worden geautomatiseerd. Nu hebben we dit verschijnsel ook gezien bij eerdere revoluties die voortkwamen uit de stoommachine, elektriciteit en de computer. Toch is er reden tot optimisme. Een groot deel van de beroepen van vandaag bestond 25 jaar terug nog niet. Juist de 3D-printer als grote drijver van de huidige dynamiek laat zien dat waar oude banen verdwijnen, ook weer nieuwe ontstaan. 15 Alleen gebeurt dit lang niet altijd op dezelfde plaats, in dezelfde sector of op hetzelfde niveau. Het is opvallend dat een land als Duitsland in staat bleek om automatisering in te zetten om mensen productiever te maken (en banen te behouden), terwijl in de VS en het VK automatisering is ingezet om mensen overbodig te maken In The Innovators Dilemma (1997) beschrijft Clayton Christensen dat (grote) bedrijven de gijzelaars van hun eigen (oude) klanten zijn en daarom niet elegant kunnen omgaan met ontwrichtende innovaties die ze wel zien aankomen. De bedrijven die ontwrichtend innoveren, zijn wendbaarder en ontwikkelen goedkoper producten en nemen zo de klanten van gevestigde spelers over. 12 Blendle is een kiosk-app voor losse artikelen in plaats van de hele krant. 13 Joseph E. Stiglitz (2006), Making Globalization Work 14 Acemoglu, D. en Autor, D. (2012), What does human capital do? A review of Goldin and Katz s The race between education and technology. Naar het scenario van economische groei zonder banengroei wordt tegenwoordig verwezen met de term jobless growth. 15 In De wereld van het 3D-printen beschrijft Willem Vermeend de kansen voor een nieuwe en lokale maakindustrie dichterbij de klanten, inclusief een herleving van ambachtelijk vakmanschap op basis van de 3D-printer. 3.2 Wat gebeurt er in Nederland? In aanvulling op de bovengenoemde wereldtrends kent Nederland een aantal eigen ontwikkelingen die van invloed zijn op de sociaaleconomische inrichting. Het gaat zowel om demografische als maatschappelijke bewegingen, die ten dele ook in andere Europese landen voorkomen Bevolkingsdaling en vergrijzing De wereldbevolking zal in 2050 bestaan uit acht tot elf miljard mensen. Met name het aantal mensen ouder dan 60 jaar zal stijgen. De Nederlandse bevolking stijgt van 16.8 naar 17.8 miljoen in 2060 en gaat daarna krimpen, al in 2030 heeft een derde van de Nederlandse gemeenten te maken met een dalend aantal inwoners. 17 Dat heeft directe gevolgen voor het aantal voorzieningen en de hoeveelheid vastgoed. Overigens stijgt het aantal eenpersoonshuishoudens naar maar liefst 44% in Dat betekent dat er tot 2040 één miljoen extra woningen nodig zijn, een enorme opgave. De levensverwachting stijgt en is in 2060 voor mannen en vrouwen bijna 90 jaar. Een kwart van de bevolking zal dan 65-plusser zijn, tegen 16% nu. De beroepsbevolking daalt nu al, als gevolg van deze vergrijzing. Steeds minder mensen moeten het geld verdienen voor een steeds grotere groep niet-werkenden. Om dezelfde welvaart per persoon te kunnen blijven realiseren, zal er per werkende dus meer geproduceerd moeten worden. Als we dat niet doen, zal de ontwikkeling van verschraling, economische stilstand en werkeloosheid die we nu in krimpregio s als Oost-Groningen en Zeeuws Vlaanderen zien zich steeds meer landelijk gaan manifesteren. 16 WRR (2013), Naar een lerende economie. 17 CBS (december 2011) Te raadplegen op: nl-nl/menu/themas/dossiers/nederland-regionaal/publicaties/ artikelen/archief/2011/ wm.htm 16 l Nieuwe Groei Nieuwe Groei l 17

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland

Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland Nederland scoort relatief hoog op economische groei en het aanpakken van ongelijkheid, maar de ongelijkheid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

BRAINPORT MONITOR SAMENVATTING - 9 E EDITIE BRAINPORT BLIJVEND SUCCES

BRAINPORT MONITOR SAMENVATTING - 9 E EDITIE BRAINPORT BLIJVEND SUCCES BRAINPORT MONITOR 2016 - SAMENVATTING - 9 E EDITIE BRAINPORT BLIJVEND SUCCES BRAINPORT NEXT GENERATION Meedoen MEER MENSEN DIE MEE DOEN Concurreren DIE SAMEN MEER CREËREN Verdienen EN SAMEN MEER VERDIENEN!

Nadere informatie

Bijlage 1: Gekozen regio s en hun sterke kanten. Meest innovatieve regio s

Bijlage 1: Gekozen regio s en hun sterke kanten. Meest innovatieve regio s Bijlage 1: Gekozen regio s en hun sterke kanten Meest innovatieve regio s Het Europese Innovatie Scoreboord op regionaal schaalniveau geeft in 2003 zes regio s aan als de leiders van Europa. Deze zijn

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Onderwijs in Rusland. Jan Limbeek

Onderwijs in Rusland. Jan Limbeek Onderwijs in Rusland Een van de terreinen waar de Sovjet-Unie in uitblonk was onderwijs. Het onderwijs was toegankelijk, goed en gratis. Vergeleken met de Sovjet-Unie is de algemene indruk dat de situatie

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Gezondheid en welzijn; Onderwijs; Beroepsbevolking en werk; Een stimulerende omgeving om human capital te laten renderen.

Gezondheid en welzijn; Onderwijs; Beroepsbevolking en werk; Een stimulerende omgeving om human capital te laten renderen. ONDERZOEKSRAPPORT Nederlandse beroepsbevolking behoort tot de wereldtop 1) Zwitserland, Finland en Singapore hebben de slimste beroepsbevolking In het eerste Human Capital Report van het World Economic

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud 4 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud In 2010 verscheen de eerste editie van de Economische Monitor Voorne-Putten, een gezamenlijk initiatief van de vijf gemeenten Bernisse, Brielle,

Nadere informatie

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2

Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Groei of krimp? bij Pincode 5e ed. 4GT Hoofdstuk 7 en 4K Hoofdstuk 5 aanvullend lesmateriaal n.a.v. vernieuwde syllabus EC/K/5A: 2 Als je moet kiezen welk plaatje je op je cijferlijst zou willen hebben,

Nadere informatie

Samenvatting Twente Index 2016

Samenvatting Twente Index 2016 Samenvatting Twente Index 2016 Kijk voor regionale en lokale data op www.twenteindex.nl INLEIDING De Twente Index wordt door Kennispunt Twente samengesteld in opdracht van de Twente Board. De Board wil

Nadere informatie

Toekomstperspectief Destinatie Holland Presentatie voor Landelijk Kustdag Kees van der Most 13 november 2013

Toekomstperspectief Destinatie Holland Presentatie voor Landelijk Kustdag Kees van der Most 13 november 2013 Toekomstperspectief Destinatie Holland 2025 Presentatie voor Landelijk Kustdag Kees van der Most 13 november 2013 Vooraf Afbakening: perspectief betreft alleen inkomend verblijfstoerisme Aanpak: deskresearch,

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Beroepsbevolking 2005

Beroepsbevolking 2005 Beroepsbevolking 2005 De veroudering van de beroepsbevolking is duidelijk zichtbaar in de veranderende leeftijdspiramide van de werkzame beroepsbevolking (figuur 1). In 1975 behoorde het grootste deel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 750 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2014 Nr. 120 BRIEF

Nadere informatie

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant Van harte welkom! Programma 19:00 Ontvangst 19:30 Opening door Paul Rüpp 19:35 Presentatie resultaten Willem-Peter Kriek 20:00 Uit de praktijk: Bart van Nuland, Lansto BV 20:15 Uit de praktijk: Jeroen

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie

Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose Met een doorkijk naar 2018

Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose Met een doorkijk naar 2018 Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose 2013-2014 Met een doorkijk naar 2018 Samenvatting UWV Arbeidsmarktprognose 2013-2014 Een belangrijke taak van UWV is het bij elkaar brengen van vraag en aanbod op

Nadere informatie

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze Profit Europa is een van s werelds meest welvarende regio s en heeft een van de grootste interne markten. Deze positie wordt echter bedreigd door de snelle opkomst van Azië, maar ook door het steeds groter

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Onderzoek

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Onderzoek Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Onderzoek Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Jaarcongres KIVI NIRIA Presentatie Alexander Rinnooy Kan Lid Innovatieplatform

Jaarcongres KIVI NIRIA Presentatie Alexander Rinnooy Kan Lid Innovatieplatform Jaarcongres KIVI NIRIA 2009 Presentatie Alexander Rinnooy Kan Lid Innovatieplatform Vandaag Vrienden Van Wetenschap Positie van Nederland in de wereld Kennisinvesteringsagenda Sleutelgebieden Wat kunnen

Nadere informatie

McKinsey: Poolse economie kan groeimotor worden

McKinsey: Poolse economie kan groeimotor worden Bron: http://www.consultancy.nl/ In een recent uitgebracht rapport van McKinsey & Company, getiteld Poland 2025: Europe s new growth engine, wordt de ontwikkeling van de Poolse commerciële economie in

Nadere informatie

Economie in 2015 Kans of kater?

Economie in 2015 Kans of kater? Economie in 2015 Kans of kater? Nico Klene Economisch Bureau Doorwerth 6 november 2014 Wat verwacht ú: - kans? - kater? 2 Opbouw - Buitenland: mondiale groei houdt aan - Nederland 3 VS: groei weer omhoog

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Vaardigheden voor de toekomst: een economisch perspectief

Vaardigheden voor de toekomst: een economisch perspectief Vaardigheden voor de toekomst: een economisch perspectief Prof. Maarten Goos Universiteit Utrecht & KU Leuven VLOR Startdag, 17 september 2015 Het economische belang van vaardigheden 1. Vaardigheden en

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

De kracht van Nederland. Joop Wijn, 10 april 2013

De kracht van Nederland. Joop Wijn, 10 april 2013 De kracht van Nederland Joop Wijn, 10 april 2013 Cultuurverandering (1/3) Accepteer dat het feest voorbij is } Denk in lange termijn } Het wordt hard werken om baten te genereren dus wees kostenbewust

Nadere informatie

Lesbrief Werk en Werkloosheid 1 e druk

Lesbrief Werk en Werkloosheid 1 e druk Hoofdstuk 1. 1.12 1.13 1.14 1.15 1.16 B D B A B Werken of vrije tijd 1.17 a. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt en het aantal vrouwen met een grote deeltijdbaan is het sterkst gestegen in de periode

Nadere informatie

Onderzoeksflits.

Onderzoeksflits. Onderzoeksflits www.utrecht.nl/onderzoek De positie van de regio Utrecht in de Regional competitiveness index 2013 1 Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht Postbus 16200 3500 CE Utrecht 030

Nadere informatie

Tabel 1: Economische indicatoren (1)

Tabel 1: Economische indicatoren (1) Tabel 1: Economische indicatoren (1) Grootte van de Openheid van de Netto internationale Saldo op de lopende rekening (% economie (in economie (Export + BBP per hoofd, nominaal (EUR) BBP per hoofd, nominaal,

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Handelsstromen Rozenstruiken 2009 / 14. Zoetermeer, Maart 2009 Peter van der Salm Productschap Tuinbouw, Afdeling Markt en Innovatie

Handelsstromen Rozenstruiken 2009 / 14. Zoetermeer, Maart 2009 Peter van der Salm Productschap Tuinbouw, Afdeling Markt en Innovatie Handelsstromen Rozenstruiken 2009 / 14 Zoetermeer, Maart 2009 Peter van der Salm Productschap Tuinbouw, Afdeling Markt en Innovatie Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd

Nadere informatie

Waarom loopt de economie nog steeds niet echt lekker? Michiel Verbeek, 2 december 2015

Waarom loopt de economie nog steeds niet echt lekker? Michiel Verbeek, 2 december 2015 Waarom loopt de economie nog steeds niet echt lekker? Michiel Verbeek, 2 december 2015 4 Onderwerpen: 1. De financiële crisis van 2008 2. Geldschepping 3. Hoe staan de landen er economisch voor? 4. De

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren Het aantal mensen met een baan is de afgelopen drie maanden met gemiddeld 6 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren hadden vaker werk. De beroepsbevolking

Nadere informatie

Overzichtsrapport SER Gelderland

Overzichtsrapport SER Gelderland Overzichtsrapport SER Gelderland Bevolking en participatie In opdracht van SER Gelderland September 2008 Drs. J.D. Gardenier L.T. Schudde CAB Martinikerkhof 30 9712 JH Groningen 050-3115113 cab@cabgroningen.nl

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief 5.6 Het s hoger onderwijs in internationaal perspectief In de meeste landen van de is de vraag naar hoger onderwijs tussen 1995 en 2002 fors gegroeid. Ook in gaat een steeds groter deel van de bevolking

Nadere informatie

DE INDUSTRIE: MOTOR VAN VERNIEUWING. Drie acties voor een nieuw Kabinet. Manifest 2017

DE INDUSTRIE: MOTOR VAN VERNIEUWING. Drie acties voor een nieuw Kabinet. Manifest 2017 DE INDUSTRIE: Drie acties voor een nieuw Kabinet MOTOR VAN Manifest 2017 VERNIEUWING Nederlandse industriële bedrijven behoren tot de top van de wereld. We zijn wereldmarktleider in chipmachines en medische

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Economische scenario s West-Friesland

Economische scenario s West-Friesland Economische scenario s West-Friesland 24 april 2014 Opzet presentatie 1. Economische ontwikkeling West-Friesland 2. SWOT economie 3. Trends en ontwikkelingen 4. Prognose economische ontwikkeling 5. Scenario

Nadere informatie

Allochtonen, 2012 Gepubliceerd op Compendium voor de Leefomgeving (http://www.clo.nl)

Allochtonen, 2012 Gepubliceerd op Compendium voor de Leefomgeving (http://www.clo.nl) Indicator 13 februari 2013 U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link [1] bekijken. In 2012 woonden er in Nederland

Nadere informatie

Dordrecht in de Atlas 2013

Dordrecht in de Atlas 2013 in de Atlas Een aantrekkelijke stad om in te wonen, maar sociaaleconomisch kwetsbaar Inhoud:. Conclusies. Positie van. Bevolking. Wonen. De Atlas voor gemeenten wordt jaarlijks gepubliceerd. In mei is

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

CPB Notitie 8 mei 2012. Actualiteit WLO scenario s

CPB Notitie 8 mei 2012. Actualiteit WLO scenario s CPB Notitie 8 mei 2012 Actualiteit WLO scenario s. CPB Notitie Aan: De Deltacommissaris Drs. W.J. Kuijken Postbus 90653 2509 LR Den Haag Datum: 8 mei 2012 Betreft: Actualiteit WLO scenario's Centraal

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Regionale economische prognoses 2016

Regionale economische prognoses 2016 Regionale economische prognoses 2016 Themabericht Rogier Aalders De breed gedragen economische groei in 2016 leidt tot productiegroei in alle sectoren en in alle regio s De Randstad, en daarbinnen vooral

Nadere informatie

VISIE OP WERK. Jeroen Zwinkels 23 november 2015

VISIE OP WERK. Jeroen Zwinkels 23 november 2015 VISIE OP WERK Jeroen Zwinkels 23 november 2015 WAT ZIEN WE IN DE BOUW? 2016 6.000 meer banen in de bouw; ook het aantal vacatures groeit UWV, Jobfeed 38% flexibele contracten in de Beroepsbevolking (landelijk)

Nadere informatie

Hoe staan we er nu voor?

Hoe staan we er nu voor? Presentatie voor het debat Iedereen ZZP-er: Over winners' en 'losers' op de arbeidsmarkt, Groninger Forum, 26 maart 2015 Prof.dr. Jouke van Dijk Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

R&D-uitgaven en capaciteit naar wetenschapsgebied

R&D-uitgaven en capaciteit naar wetenschapsgebied R&D-uitgaven en capaciteit naar wetenschapsgebied In Nederland werd in 2014 in totaal 13,3 miljard uitgegeven aan R&D: wetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling (de voorlopige cijfers 2015 laten een groei

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Internationale vergelijking kindregelingen

Internationale vergelijking kindregelingen Internationale vergelijking kindregelingen Nederland kent een uitgebreid en historisch gegroeid stelsel van kindregelingen dat aan ouders financiële ondersteuning geeft. In het regeerakkoord Bruggen Slaan

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Regionale arbeidsmarktprognose

Regionale arbeidsmarktprognose Provincie Zeeland Afdeling Economie Regionale arbeidsmarktprognose 2011-2012 Inleiding Begin juni 2011 verscheen de rapportage UWV WERKbedrijf Arbeidsmarktprognose 2011-2012 Met een doorkijk naar 2016".

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 1424 Vragen van het lid

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

concurrentiefactor arbeid Arbeid Werkt! Logistic Labour Survey 2014 NDL, TLN, Tempo-Team Agenda

concurrentiefactor arbeid Arbeid Werkt! Logistic Labour Survey 2014 NDL, TLN, Tempo-Team Agenda Logistiek Nederland en de concurrentiefactor arbeid Arbeid Werkt! Logistic Labour Survey 2014 NDL, TLN, Tempo-Team Agenda Waarom dit onderzoek? Logistieke arbeidsmarkt Arbeid als concurrentiefactor Slim

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA..DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013

in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 OFED Arbeidsmarktmonitor elektrotechnische detailhandel 2013 in het kort 2 Mei 2013 Onderzoek en rapportage a-advies In opdracht

Nadere informatie

Education at a Glance: OECD Indicators - 2006 Edition. Education at a Glance: OESO-indicatoren - uitgave 2006

Education at a Glance: OECD Indicators - 2006 Edition. Education at a Glance: OESO-indicatoren - uitgave 2006 Education at a Glance: OECD Indicators - 2006 Edition Summary in Dutch Education at a Glance: OESO-indicatoren - uitgave 2006 Samenvatting in het Nederlands Education at a Glance biedt leerkrachten, beleidsmakers,

Nadere informatie

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt!

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt! Vergrijzing, verkleuring en individualisering Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Conclusies Invloed Impact Bronnen Vergrijzing, verkleuring en individualisering De wereldbevolking neemt toe, waarbij

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt

Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt 157 Het Nederlandse groeirecept raakt uitgewerkt M. A. Allers* Samenvatting De afgelopen 25 jaar is de Nederlandse economie vooral gegroeid doordat meer mensen zijn gaan werken. Deze extensieve economische

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!

Hoe staat het er voor? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen! Inclusieve Arbeidsmarkt: Kansen voor iedereen!?!? Presentatie voor de Conferentie Inclusieve Arbeidsmarkt georganiseerd door Venturaplus en Zowelwerk, De Lawei, Drachten, 4 april 2016 Jouke van Dijk, Hoogleraar

Nadere informatie

Stock picking in bange tijden: Innovatie als keuze criterium

Stock picking in bange tijden: Innovatie als keuze criterium Stock picking in bange tijden: Innovatie als keuze criterium 1. In de huidige aandelenmarkten lijkt het onmogelijk om grote volatiliteit te vermijden en een gezonde performance met een beheerst risico

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

Op naar de Top 5! Kan Nederland tot de meest concurrerende kenniseconomieën gaan behoren?

Op naar de Top 5! Kan Nederland tot de meest concurrerende kenniseconomieën gaan behoren? Op naar de Top 5! Kan Nederland tot de meest concurrerende kenniseconomieën gaan behoren? Toespraak door Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, Opening Academisch Jaar Universiteit

Nadere informatie

Regionale arbeidsmarktprognose

Regionale arbeidsmarktprognose Provincie Zeeland Afdeling Economie Regionale arbeidsmarktprognose 2012-2013 Inleiding Begin juni 2012 verscheen de rapportage UWV Arbeidsmarktprognose 2012-2013 Met een doorkijk naar 2017". Hierin worden

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

BBP Inflatie Lopende rekening Werkloosheid Europa 2,0 0,1 0,8 3,3 2,8 2,1 0,4 0,8 1,0

BBP Inflatie Lopende rekening Werkloosheid Europa 2,0 0,1 0,8 3,3 2,8 2,1 0,4 0,8 1,0 Prognose IMF voor Midden-Europa en de Balkan Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en in september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 t.b.v. Monitor Arbeidsmarkt en Onderwijs Provincie Noord-Holland IJmuiden, 23 november 2012 Arjan Heyma www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Belangrijkste

Nadere informatie

Welzijn, meer dan bruto binnenlands product. Horizon 2050 13 februari 2015 Edwin De Boeck, Hoofdeconoom KBC Groep

Welzijn, meer dan bruto binnenlands product. Horizon 2050 13 februari 2015 Edwin De Boeck, Hoofdeconoom KBC Groep Welzijn, meer dan bruto binnenlands product Horizon 2050 13 februari 2015 Edwin De Boeck, Hoofdeconoom KBC Groep Bruto binnenlands product (bbp) Maatstaf van materiële welvaart Wikipedia : Het bbp is de

Nadere informatie

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Dr. Maurice de Greef Prof. dr. Mien Segers 06-2016 Maastricht University, Educational Research & Development (ERD) School

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie