Tafel van 10 Beter samen spelen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tafel van 10 Beter samen spelen"

Transcriptie

1 Tafel van 10 Beter samen spelen

2 Voorwoord Tafel van 10 - Beter samen spelen De tafel van 10 is een speciale uitgave voor alle leraren in het Nederlandse onderwijs. Het thema van deze gedrukte en digitale uitgave wordt ontleend aan het thema van de Nationale OnderwijsWeek. In de Nationale OnderwijsWeek 2014 is dat thema Beter Samen. Beter samen verwijst naar die zo belangrijke interactie in leer-, in onderwijsprocessen tussen mensen, maar ook op het grote belang van betrokkenheid van vele partijen die het onderwijs omringen. Als je je realiseert, dat het voor de motivatie in het leerproces van groot gewicht is dat leren te maken heeft met de realiteit, de werkelijkheid die de school omgeeft, dan werk je aan samen leren, aan samenwerking met het onderwijs, aan betrokkenheid bij het leerproces van jongeren. Eigenlijk komt dat werkzame aspect van het leren optimaal tot uitdrukking in het spel, in het spelen van leerlingen, in het samenspelen van leraren, leerlingen en ouders. Een centrale activiteit in de Nationale OnderwijsWeek in de Onderwijsstad van het Jaar is de kick off van het spelproject Beter Samen Spelen. Uitgave Onder regie van de Stichting Leerplan Ontwikkeling is hard gewerkt aan deze uitgave die beschrijft welke krachtige functie spel, het spelen van spellen, in het onderwijs kan hebben. Spel is niet louter ontspanning nadat het echte schoolwerk is gedaan. Het spelen van spellen draagt bij aan de ontwikkeling, het leren van kinderen en hoort ook thuis in de onderwijstijd. In deze uitgave geven we 10 motieven, harde en houtsnijdende motieven om spelen en spellen een belangrijke plaats te geven in de onderwijstijd. Steeds worden de voorbeelden toegespitst op rekenen, om de voorbeelden zo dicht mogelijk tegen de praktijk van alledag aan te leggen. Een aantal spellen die in de school worden gespeeld, zijn nauwkeuriger bekeken en mede beoordeeld op hun educatieve waarde. In deze uitgave nemen we een lijst op van geschikte rekenspellen. Ook wordt aangegeven waaraan geschikte rekenspellen moeten voldoen om een bijdrage te kunnen leveren aan de ontwikkeling van kinderen. Tussen de 10 motieven om het spelen van spellen een belangrijke plaats te geven in de onderwijstijd, worden een paar praktijkvoorbeelden beschreven; in Rotterdam en Arnhem zijn spannende rekenspellen gespeeld. Prijsvraag Last but not least beschrijven we in deze uitgave de prijsvraag die alle basisscholen in het land uitdaagt na te denken over spel en spellen en om, na het spelen van spellen, met kinderen, ouders en collega s een eigen rekenspel te ontwikkelen. Beter samen Beter Samen is het thema van de Nationale OnderwijsWeek. De wijze waarop ook deze keer de Tafel van 10 is samengesteld, getuigt van samenwerking. Inhoudelijk deskundigen, collega s uit de onderwijspraktijk hebben onder regie van SLO, Volgens Bartjens en de Stichting Nationale OnderwijsWeek een uitgave samengesteld die de moeite van het lezen èn gebruiken waard is. Aat Sliedrecht 2 Tafel van 10 Beter samen spelen

3 Inhoudsopgave Voorwoord... 2 Inhoudsopgave... 3 Tien redenen voor spel in school... 4 Reden 1 Basisbehoeften... 5 Prijsvraag, ontwikkel het beste rekenspel... 6 Twee spannende spellen... 7 Reden 2 Uitdagend... 8 Reden 3 Interactie... 9 Wat is een geschikt rekenspel? Reden 4 Betekenisvolle context...12 Praktijk in Rotterdam...13 Reden 5 Executieve functies...14 Geheim getal...15 Reden 6 Effectief en efficient...16 Spel-o-theek x 10 rekenspellen...18 Reden 7 Passend onderwijs...19 Rondje rekenspel Reden 8 Ontwikkeling peilen Spellenlabel WijsWijs Reden 9 Extra hulp en uitdaging Praktijk in Arnhem Reden 10 Betrokkenheid ouders Buitenspelen Tabel behorende bij het artikel op pagina Wie werken aan deze uitgave mee? Tafel van 10 Beter samen spelen 3

4 Waarom spellen in het onderwijs? Tien redenen waarom spellen in het onderwijs thuishoren 1 Ze komen tegemoet aan de drie basisbehoeften (Stevens) die nodig zijn om te kunnen leren 2 Ze dagen kinderen uit om te leren 3 Ze lokken interactie en samen leren uit 4 Ze bieden een betekenisvolle context voor kinderen om te leren 5 Ze stimuleren de ontwikkeling van executieve functies 6 Ze dragen bij aan effectief en efficiënt leren 7 Ze ondersteunen passend onderwijs 8 Ze zijn geschikt om de ontwikkeling van kinderen te peilen 9 Ze zijn in te zetten als extra hulp en extra uitdaging 10 Ze stimuleren de betrokkenheid van ouders bij het leren van hun kind 4 Tafel van 10 Beter samen spelen

5 1 Ze komen tegemoet aan de drie psychologische basisbehoeften van kinderen Wist je dat je met spellen als Triominos, Rush Hour of Rummikub tegemoet kan komen aan de drie psychologische basisbehoeften: autonomie, relatie en competentie? Hoe zit dat precies? We lichten ze achtereenvolgens kort toe en bieden suggesties om daar als leraar mee om te gaan. Autonomie betekent dat kinderen de mogelijkheid krijgen om te kiezen en inbreng te hebben in wat ze doen. Dan ervaren ze een grote psychologische vrijheid: een hoge graad van flexibiliteit en geen druk van buitenaf. Hoe koppel je als leerkracht autonomie en spel? 1. Geef kinderen de mogelijkheid om te kiezen uit meerdere spellen. 2. Kies spellen met een meer open karakter (vermijd dichtgetimmerd spelverloop of oplossingen) die de creativiteit en flexibiliteit van kinderen aanspreken. 3. Zet spellen in als waardevol onderdeel van het leerproces en niet als zoethoudertje of extraatje. 4. Leg geen nadruk op competitie en winnen. 5. Geef waar dat kan kinderen de gelegenheid om een spel zelf te verkennen. Relatie wordt gedefinieerd als het verlangen om zich verbonden te voelen met anderen. Dat houdt in door anderen geliefd en gerespecteerd te worden enerzijds en daarnaast de bekwaamheid om anderen lief te hebben en te respecteren. Hoe kom je met spellen hieraan tegemoet? 1. Maak duidelijke regels en afspraken om de spelsfeer aangenaam en ontspannen te houden 2. Stimuleer elkaar helpen, samenwerken 3. Zorg voor een gezonde spelsfeer: geen overdreven drang om te winnen 4. Laat je relatie met de leerling niet afhangen van winnaar of verliezer zijn of de beste prestatie leveren. Competentie tenslotte betekent dat de leerling een sterke natuurlijke drang heeft om te leren. Daarbij hoort het gevoel van vertrouwen in zijn eigen kunnen: hij gaat ervan uit dat hij datgene wat hij wil leren, inderdaad ook zal leren. Hoe kan je door spel het competentiegevoel ondersteunen? 1. Maak kinderen duidelijk met welk doel de spellen worden ingezet en wat ze ervan kunnen leren. 2. Zorg ervoor dat de moeilijkheidsgraad van het spel binnen de reële mogelijkheden van het kind ligt (een makkelijk spel daagt niet uit, op een te moeilijk spel knappen ze af). 3. Bied kinderen de ondersteuning die ze nodig hebben, zoals samen het spel verkennen, het spel uitleggen, het spel samen spelen etc. 4. Observeer hoe kinderen reageren op het aanbieden en spelen van spellen. Kinderen kunnen te weinig spelervaring hebben. Andere kinderen missen het vertrouwen om een moeilijker spel aan te pakken. Als aan de drie psychologische basisbehoeften van kinderen tegemoet gekomen wordt, ontstaat er intrinsieke motivatie. Die leidt tot o.a. meer zelfvertrouwen, dieper leren, op zoek gaan naar moeilijkere uitdagingen. Kris Verbeeck Tafel van 10 Beter samen spelen 5

6 PRIJSVRAAG Ontwikkel het beste rekenspel! De meeste kinderen vinden het leuk om een spelletje te spelen. Thuis met ouders, grootouders, broers en zusjes of vriendjes en vriendinnetjes. Maar er zijn ook veel spelletjes die heel geschikt zijn voor in school. Je leert ervan wat je ook in de boekjes op school kunt leren. Zo zijn er ook hele leuke rekenspellen. Voor kleuters, voor kinderen in de bovenbouw, maar ook zijn er rekenspellen waar iedereen van kan en blijft leren. Soms gaat het over tellen en getallen of moet je rekenen, en andere keren moet je vooral veel nadenken en strategisch spelen. Vaker een spel in de rekenles spelen, lijkt je dat wat? Een spel is niet zomaar een geschikt rekenspel voor in de klas. Zo n spel moet aan veel voorwaarden voldoen. Kun jij zo n spel ontwikkelen? Ga de uitdaging aan! In het kader van de Nationale Onderwijs Week met het thema Beter samen spellen spelen organiseert de Nationale Onderwijs Week in samenwerking met de NVORWO en SLO de landelijke prijsvraag Ontwikkel het beste rekenspel. Doe je mee? Ga je de uitdaging aan? We dagen leerlingen van de basisschool uit om samen een goed rekenspel te maken en in te zenden. Er zijn verschillende mooie prijzen maar de hoofdprijs is: Het beste rekenspel wordt door de grote 999 Games bv gemaakt zodat het in winkels verkocht kan worden! De Winnaar wordt bekend gemaakt tijdens de uitreiking van de Nationale Onderwijs Prijzen in maart Het zou jullie spel kunnen zijn! Stel je voor! Wat kun je doen? Ga naar en kijk wat je moet doen om mee te kunnen doen aan de prijsvraag. Je leest hier ook meer over wat een geschikt rekenspel is en waar je bij het maken ervan aan kunt denken. Ook vind je hier informatie over hoe je het spel kunt insturen, tot welke datum je het mag insturen en wanneer de winnaars bekend worden gemaakt. We wensen je veel ontwerp en speelplezier! 6 Tafel van 10 Beter samen spelen

7 Twee spannende spellen Quarto en SET zijn twee mooie spannende spellen die zeer geschikt zijn te spelen binnen de rekenles (of natuurlijk thuis). Ze zijn geschikt voor kinderen van ongeveer groep 2 tot en met 8. Je kunt er steeds weer beter in worden en jezelf dus blijven uitdagen. Daarom is het ook een blijvende uitdaging voor (hoog)begaafde kinderen. Reken-wiskundig is het interessant. Kinderen leren in beide spellen kenmerken onderscheiden, en te redeneren waarin gegeven vormen juist overeenkomen of juist verschillen. SET 1! bestaat uit 81 speelkaarten. Op elke kaart staat een unieke afbeelding. Ze onderscheiden zich van elkaar op vier eigenschappen (zie foto): hoeveelheid (1,2 of 3 vormen) kleur (rood, groen of paars) vorm (ovaal, balk of golf) vulling (de vorm is helemaal/gedeeltelijk/niet ingekleurd) De bedoeling van het spel is zoveel mogelijk sets van drie kaarten te verzamelen, die de vier eigenschappen precies hetzelfde, of juist totaal verschillend hebben. Quarto bestaat uit een vierkant speelbord met 16 vakjes (4x4) en 16 speelstukken in twee kleuren donkerbruin en lichtbruin. De stukken hebben verschillende kenmerken: kleur: donkerbruin of lichtbruin hoogte: hoog of laag vorm: vierkant of rond opvulling: dicht of open aan de bovenkant Het doel van het spel is om als eerste vier speelstukken op een rechte rij te hebben (horizontaal, verticaal of diagonaal) met (minimaal) één kenmerk gemeen. De spelregels zijn simpel, maar er is één verrassende spelregel die het spel origineel en boeiender maakt: de spelers kiezen niet zelf een stuk om neer te zetten, maar kiezen er een voor de ander. Hoe speel je het spel? De speler die begint, krijgt van de andere speler een speelstuk en plaatst dit op het speelbord. Vervolgens kiest hij een stuk en geeft dit aan de tweede speler. Zo spelen ze door, tot een van de spelers vier stukken op een rij heeft met minimaal één kenmerk gemeen. Enkele voorbeelden van sets: hoeveelheid, vorm, vulling gelijk, maar kleuren verschillen; hoeveelheid en vorm verschillend, kleur en vulling gelijk; Eén van de spelers legt in een blok van 4 bij 3, 12 kaarten open op tafel. Vanaf dat moment zoeken alle spelers zo snel mogelijk een set van drie kaarten. Zodra een speler een set ziet, roept hij SET! De rest stopt en de speler vertelt welke set hij ziet en waarom het een set is. Klopt dit, dan mag hij de drie kaarten pakken. Vervolgens worden nieuwe kaarten op de drie open plaatsen gelegd. Ziet niemand een set, dan worden tijdelijk drie kaarten bijgedraaid. Nadat dan wel een SET gevonden is, wordt niet weer aangevuld tot 15! Het spel is afgelopen als alle kaarten van de stapel op zijn. De speler die de meeste sets/kaarten heeft verzameld, is winnaar. Meer weten? Ook hoe je dit spel kunt uitleggen aan jonge kinderen? 1. In het doosje dat u bij dit boekje krijgt, zit een variant op SET met minder kenmerken. Tafel van 10 Beter samen spelen 7

8 2 Ze dagen leerlingen uit, waardoor ze spelenderwijs leren Als het spel zelf centraal staat, kiezen leerlingen dat niet om te leren rekenen. Dat neemt niet weg dat de spellen die in dit boekje genoemd worden, allemaal gebruik maken van getallen, berekeningen, wiskundige onderwerpen en logisch-mathematisch denken. Niet als doel, maar als middel. De kern van een spel is de aard van de uitdaging. Wat maakt dat je kunt winnen? Wat moet je kunnen of weten om zo n probleem slim op te lossen? Om spellen in te zetten om ervan te leren, moet je als leraar ook het gesprek aangaan over die essentie. Want dat maakt het verschil tussen het spelen van willekeurige spellen tijdens een verregende pauze en het spelen van spellen als onderdeel van de rekenwiskundeles. In een lessituatie staat het leren door het spelen in ieder geval meer op de voorgrond. Dat leren is steeds terug te voeren op de vraag: hoe word ik een betere speler? Dat is de uitdaging, die tegelijk maakt dat de leerlingen het nut van die reken- en wiskundevaardigheden al spelend ervaren en zullen proberen daarin beter te worden. Enkele voorbeelden: Matador. Dit is een dominovariant, die je speelt met een groot spel met 55 stenen en dubbel negen als hoogste aantal stippen. Anders dan bij het gewone dominospel leg je niet twee gelijke kanten tegen elkaar, maar twee helften die samen tien vormen: 2 tegen 8, 4 tegen 6, enzovoort. De blanco helften zijn de trigger: daartegen mag alleen een zg. Matador, een steen met precies tien stippen. Het bezit en het aanleggen van zo n Matador biedt mogelijkheden voor tactisch gedrag: je kunt zo andere spelers verhinderen om stenen weg te leggen en dus dwingen stenen te pakken. Je leert al spelend welke aantallen samen tien zijn, in de gaten houden welke combinaties nog in omloop zijn en zorgen dat de stenen met het hoogste aantal stippen zo snel mogelijk weggelegd worden (als de voorraad stenen op is, en niemand heeft nog gewonnen, worden van ieder de overgebleven stippen geteld). Rush hour (Spitsuur). Een inmiddels vrij bekend spelletje, waarin je kriskras door elkaar geplaatste autootjes zo moet verplaatsen dat de rode auto kan wegrijden. In feite is het een driedimensionale variant op die bekende schuifspelletjes, waarmee je een bepaalde volgorde moet herstellen. Er zijn 40 opstellingen beschikbaar, die opklimmen in moeilijkheid. Natuurlijk kan dit door gissen en missen. De lol van het spel is natuurlijk om steeds beter te ontdekken wat helpt om die file te ontvlechten en ook die steeds moeilijker varianten aan te kunnen. Je moet gaan herkennen wat niet bijdraagt aan de oplossing en vooruit leren kijken met welke zet je straks zelf in de problemen komt. Door dit samen met een maatje te doen en vooraf elke zet samen te kiezen, wordt het denkproces extra gestimuleerd. Het wordt zo een coöperatief spel: samen de files verslaan. Dolf Janson 8 Tafel van 10 Beter samen spelen

9 3 Ze lokken interactie en samen leren uit Samenspelen betekent vaak samenwerken en soms ook samen leren, afhankelijk van de activiteit. Coöperatieve spellen zijn daarvan natuurlijk het mooiste voorbeeld. Zonder effectieve en inhoudelijke interactie gaat zo n spel niet lukken. Een spel als Tridio-C, waarmee vier spelers samen een bouwsel van driekleurige kubussen moeten bouwen, illustreert wat dit betekent. Elke speler heeft slechts het vooraanzicht van het bouwsel vanuit het eigen perspectief. Dit betekent dat je in twee dimensies ziet wat je in drie dimensies moet bouwen. Bovendien zit elke speler aan een andere zijde van het speelbord en hebben zij daardoor allemaal een ander (tweedimensionaal) perspectief. Naast aspecten van ruimtelijk inzicht en de daarmee verbonden taal, gaat het tijdens het spel ook om je kunnen verplaatsen in een ander standpunt. Dat geldt letterlijk, bedenken wat een ander ziet vanaf die andere zijde, maar ook figuurlijk. Ook al klopt wat een ander bedacht heeft niet met wat jij weet over het bouwsel, daarmee hoeft het vanuit het perspectief van die ander niet fout te zijn. Zo n spel, waarin het eerst niet moeilijk lijkt, maar waarin je al spelend merkt dat je met veel aspecten rekening moet houden, is heel leerzaam. raden, spelen het spel niet goed: ze geven al het antwoord, zonder genoeg informatie te hebben. Het toevoegen van een vraagteken maakt het dan nog niet tot een goede vraag. De beschikbare informatie (het is groter dan 50 en kleiner dan 1000 en het is oneven), moeten leerlingen leren benutten voor een volgende vraag, die genoeg nieuwe informatie oplevert. Een spel waarin ieder voor zich speelt, z n beurt heeft en dan weer wacht tot hij weer aan de beurt is, lokt het minst interactie uit. Zo n type spel leent zich wel goed voor een nagesprek over ieders aanpak. Wat is nodig om de goede keuzes te doen? Hoe houd je overzicht over wat anderen doen of juist nalaten? Welke conclusie trek je daaruit en hoe kan je daar zelf je voordeel mee doen? Een spel als Rummikub kan soms heel stil verlopen. Door een spelleider in te brengen of door een gezamenlijk doel af te spreken (bv. zo min mogelijk korte rijtjes gelijke getallen overhouden aan het eind), stimuleer je juist afstemming en samenwerking. Dolf Janson In een spel waarin je juist goed onder woorden moet brengen wat je van een ander wilt en/of goed moet luisteren naar de informatie die een ander geeft, is de kwaliteit van de interactie essentieel. Het bekende spel raad mijn getal, waarin je door vragen stellen het getal van de ander steeds dichter nadert, is daarvan een mooi voorbeeld. Leerlingen die gaan Tafel van 10 Beter samen spelen 9

10 Wat is een geschikt rekenspel? Wanneer zijn rekenspellen geschikt voor het rekenonderwijs en leveren ze een bijdrage aan de rekenontwikkeling van kinderen? We zetten tien voorwaarden op een rijtje. Om geschikt te zijn, moeten de spellen aan de meeste voorwaarden wel voldoen. 1. Leerlingen vinden het spel leuk! Een rekenspel moet door een grote groep kinderen als leuk en uitdagend beoordeeld zijn. Vaak is dat als het thema aanspreekt, het spelidee origineel en uitdagend is en de spelers tot het eind kans hebben beter te worden en te winnen. En natuurlijk moet je zelf wel invloed hebben op het spel door bijvoorbeeld handig of slim te spelen. 2. Het spel is pedagogisch en ethisch verantwoord In een spel dat voor school geschikt is, wordt niet geschoten of vernietigd. Er worden geen negatieve woorden gebruikt en handelingen in verricht. Natuurlijk, je probeert te winnen van elkaar en elkaar dus ook te verslaan in het spel. Maar dat gebeurt binnen de context van het spel en op een speelse positieve manier. 3. Het spel is eenvoudig te leren en je kunt er snel mee aan de slag Voor een spel dat in de klas wordt gespeeld, is het belangrijk dat spelregels simpel zijn. Het spel is zo uit te leggen en spelers kunnen het meteen gaan spelen. Belangrijk is ook dat kinderen het snel aan elkaar kunnen uitleggen. 4. Het spel heeft een beperkte speelduur Een rekenspel kan een stukje van de rekenles vullen of gespeeld worden op andere momenten. In de klas zijn dat nooit lange perioden. Daarom is het beter als de leerlingen het spel op verschillende momenten even tussendoor kunnen spelen. Het is fijn als het dan in minuten gespeeld kan worden. 5. Het spel(materiaal) is geschikt voor in de school Een spel met veel (kleine) onderdelen heeft het gevaar dat er in de klas al gauw iets kwijtraakt. Als daardoor een spel niet meer te spelen is, is dat jammer. Daarnaast zijn sommige spellen misschien wel geschikt voor het rekenen, maar passen ze minder in de school of klas. Denk bijvoorbeeld aan een spel waarin veel lawaai gemaakt wordt of dat veel ruimte nodig heeft. Die zijn dan misschien beter voor thuis of voor buiten. 6. Het spel is (ook) te spelen met 2 of 3 spelers In de dagelijkse praktijk van de klas is het makkelijker om te regelen dat je met z n tweeën of drieën even een spelletje kan gaan spelen, dan met meer kinderen. Daarbij komt ook nog dat een spel vooral zinvol is voor een leerling als het aansluit bij zijn rekenniveau. Dan is het dus ook moeilijker om meer dan drie kinderen bij elkaar te vinden die op dat moment kunnen spelen. 10 Tafel van 10 Beter samen spelen

11 7. Het spel bevat specifieke rekenwiskundige inhoud die aansluit bij de leerstof in het basisonderwijs Op de website is te zien welke leerinhouden in welke leerjaren gangbaar zijn. Denk hierbij niet alleen aan spellen met getallen, maar ook aan spellen waarin meetkundige onderwerpen aan de orde komen (vormen herkennen, kenmerken onderscheiden, plaatsbepaling) en waarin logisch denken en redeneren voorkomt. Met name deze laatste categorie is erg belangrijk voor wiskunde leren, maar komt in rekenmethodes weinig aan de orde. Daarom des te belangrijker om deze spellen in te zetten. 8. In het spel benutten de spelers intensief hun reken-wiskundige kennis zodat ze er beter in worden Er zijn leuke spellen waarin gerekend wordt, maar waarbij dit bijvoorbeeld alleen aan het eind van het spel gedaan wordt, als spelers hun punten tellen en kijken wie gewonnen heeft. Ook is het tellen van stippen op dobbelstenen een beetje rekenen. Voor kinderen in groep 1 en 2 is dat heel leerzaam, maar voor kinderen in de leerjaren daarna niet meer. In een geschikt rekenspel voor in de klas moet dus echt veel gerekend worden, zodat de kinderen er ook beter of handiger of sneller in kunnen worden. 9. Het spelen van het spel heeft (voornamelijk) een positieve invloed op de motivatie, het zelfvertrouwen en succes ervaren van leerlingen Als je een spel speelt dat bij jouw rekenniveau past en je medespelers ook ongeveer dat niveau hebben, dan wordt het leuk: je kunt er beter in worden, je hebt kans op meer punten of op winnen. Je groeit in je zelfvertrouwen en ervaart succes. Ook je motivatie neemt toe. Dát is essentieel voor kinderen om tot leren te komen, zeker voor leerlingen die moeite hebben met rekenen en tijdens de rekenlessen vaak ervaren dat ze iets niet kunnen. 10. Met het spel kan de leraar (ouder) de rekenontwikkeling van de leerling peilen en stimuleren Bij het spelen van een spel is vaak aan de manier waarop een speler handelt en hoe hij reageert, op te merken hoe hij rekent, denkt en redeneert. Met wat passende vragen of eenvoudige interventies tijdens het spel, die het spelverloop niet verstoren (!) kan een leraar de rekenontwikkeling van de leerling peilen. Een leerling uit groep 2 die meteen ziet dat een worp van twee dobbelstenen met twee stippen en zes stippen acht oplevert, telt niet een voor een, dat zie je gewoon. Een leerling die bijvoorbeeld wel vijf stippen herkent als 5 maar vijf fiches niet kan tellen, daar is wellicht iets anders aan de hand. Tafel van 10 Beter samen spelen 11

12 4 Ze bieden een betekenisvolle context voor leerlingen om te leren Rekenen leer je uit een boek. Dit is het antwoord van een kind als je vraagt hoe het leert rekenen. Elke dag worden rekenopgaven uit een lesboek gemaakt. In het lesboek staan rijtjes met rekensommen en contextopgaven. Dit zijn meestal opgaven waarin de getallen gebruikt worden die in een dagelijkse situatie door kinderen herkenbaar of betekenisvol zijn. Hieronder zie je een voorbeeld van een rekenopgave waarbij kinderen oefenen welke ronde getallen dichtbij liggen. Is een dergelijke rekenopgave eigenlijk wel betekenisvol voor kinderen? Een opgave zónder specifieke context. Betekenisvol leren houdt in dat het kind actief bezig is met het verwerken van informatie en verantwoordelijk is voor het resultaat. Het kind zet zijn voorkennis in en integreert de nieuwe informatie met zijn bestaande kennis. Ook is de context waarmee het kind geconfronteerd wordt meestal een levensecht probleem in een authentieke situatie. Hoe zou het voor kinderen zijn om minstens één keer per week met geldbedragen in een winkel te spelen? Hoe geef je 19 euro aan de winkelier? Pak je nu een tientje met losse euro s of geef je een briefje van twintig? Deze activiteit komt dichterbij een levensechte situatie waarbij kinderen hun rekenvaardigheden toepassen, dan wanneer ze plaatjes in het boek bekijken waarop een kassa met een lopende band met producten is afgebeeld. De leraar nodigt kinderen uit om zowel tijdens als ook na het spelen in de winkel na te denken over hun keuzes. Ze leren nadenken en hun keuzes beargumenteren. Door overleg met andere kinderen ontdekken ze andere manieren van geld pakken en komen ze in contact met andere oplossingen en leren deze beoordelen. Een volgende stap is vaak dat ze daarna over de situaties kunnen nadenken en ermee kunnen rekenen, zonder dat die concreet aanwezig is. Trouwens, een context kan ook de getallenwereld zelf zijn: spelen met getallen of omgaan met getallen op een getallenlijn is ook betekenisvol binnen het wiskundig leren denken. Spellen bieden die mogelijkheid. Doordat spellen een eigen context bieden (er is een thema, er zijn regels, er is een duidelijk doel) leren de leerlingen betekenisvol. Rekenspellen als Gok een hok of Raad mijn getal of Geheim getal zijn uitdagend om regelmatig in de klas te spelen. Door deze spellen te spelen, oefent het kind getallen vergelijken, ordenen en ten opzichte van elkaar te positioneren, waarbij bewust gekeken wordt naar de eigenschappen van getallen. Het kind denkt actief na en past zijn rekenvaardigheden toe om het spel tot een goed resultaat te brengen. Ze leren de spelpartners te slim af te zijn en te winnen. Ligt 19 nu dichterbij 10 of 20? Waar leg ik dan het kaartje van 19 neer? Laat kinderen ook leren rekenen in de betekenisvolle context die spel en spellen bieden! Maaike Verschuren (Katholieke PABO Zwolle) 12 Tafel van 10 Beter samen spelen

13 Praktijk in Rotterdam Alledaags rekenen op Zuid is een initiatief rondom spelenderwijs rekenen dat is ontstaan tussen zes basisscholen in Rotterdam Zuid. In Rotterdam-Zuid hebben deze scholen in de groepen 3 en 4 met leraren, ouders en de kinderen een project opgezet, waarin spel en samen spelen een belangrijke rol krijgt. Als je kijkt naar de wijze waarop kinderen hun tijd besteden, dan moet je vaststellen dat er zowel thuis als op school sprake is van onbenutte tijd. Alhoewel het goed is om het begrip onbenutte tijd met enige voorzichtigheid te hanteren, kwam men in Rotterdam Zuid tot de conclusie, dat het de moeite zou kunnen zijn met ouders, kinderen en leraren de mogelijkheden van spel en spelen nader te verkennen. Spelcultuur Wat al snel bleek, was het gegeven, dat er eigenlijk weinig bekend is over de tijdsbesteding thuis, over de wijze waarop ouders en kinderen samen de tijd doorbrengen. Duidelijk werd wel, dat er in nogal wat gezinnen nauwelijks een traditie bestaat van spelletjes doen, samen spelen, samen koken, boodschappen doen, klusjes uitvoeren. Veel ouders zijn ook niet opgegroeid met de cultuur van bijvoorbeeld bordspellen en moesten in het gebruik, in toepassingen van bordspelen worden geschoold. Samen een spel spelen, brengt ouders en kinderen, maar ook ouders en leraren letterlijk op een ander speelveld. Op dat veld gelden niet dezelfde regels die gelden in de gangbare ontmoeting tussen leraren en ouders. Vaak is er in de dagelijkse omgang sprake van een wij/zij cultuur. Als deelnemers aan een spel is er sprake van een stimulerende gelijkheid, die bijzonder enthousiasmerend heeft gewerkt, het werd een wij. Spel-o-theek Het samenspelen bracht belangrijke leerervaringen voor alle deelnemers. In een spel moet je leren samen te spelen, je leert dat een spel niet de wereld van de school is, dat verschillen tussen deelnemers wegvallen, dat spelen tot makkelijke successen leidt en deelnemers, vooral ook kinderen, er veel plezier aan beleven. Op de scholen in Rotterdam Zuid werd, om de leerervaringen te versterken, in rollenspelen geoefend in belangrijke onderdelen van het spel. Een groep leerlingen en ouders voerden voor de grote groep als publiek een toneelstuk op met daarin veel voorkomende spelervaringen. Hoe ga je om met iemand die niet tegen zijn of haar verlies kan, met vals spel, met storingen die het spel onderbreken, etc. Gaandeweg kreeg het spelproject in de scholen gewicht, groeiden rond het project betekenisvolle relaties en werden kinderen, ouders en leraren enthousiast. Het laatste uur vrijdagmiddag, dat door de deelnemende scholen bestemd werd tot spellenuur, vormde voor veel kinderen een grote en belangrijke drive ook in het schoolwerk. Inmiddels lenen de scholen in Rotterdam Zuid ook spellen uit aan kinderen, zodat kinderen en ouders thuis die spellen vooral samen kunnen spelen. Dat heeft de gedachte doen ontstaan, dat een spel-o-theek waar allerhande spelmateriaal kan worden geleend, een mooie stimulans zou kunnen zijn voor spelend leren op school en thuis. Aat Sliedrecht Tafel van 10 Beter samen spelen 13

14 5 Ze stimuleren de ontwikkeling van executieve functies Wouter leest de speluitleg van een nieuw spel voor aan zijn tafelgroepje met kinderen uit groep 6/7/8. Als hij klaar is, gaan de kinderen het spel spelen. Wouter heeft dit vaker gedaan en heeft heel wat vaardigheden ontwikkeld om de leiding te nemen in zo n situatie. Zijn werkgeheugen en het werkgeheugen van de andere kinderen bevat dan al heel wat informatie. Het korte termijn geheugen heeft van alles opgeslagen en het lange termijn geheugen zoekt driftig naar aanknopingspunten in andere spellen om dit spel te kunnen begrijpen. De kinderen ordenen hun spelmateriaal, maken een planning voor de eerste beurten en gaan spelen. In de beurt en erna overdenken ze wat ze gedaan hebben. Ze weten het zelf niet, maar dat noemen wij metacognitie. Een belangrijke vaardigheid om jezelf te monitoren en verbeteren. Als je een zet in je hoofd hebt, is het verstandig om dat niet te vertellen aan je medespelers. Zo werken ze aan respons inhibitie. In elk spel zit het wel eens tegen en de emoties lopen nogal eens op. Ze zullen hun emoties afstemmen op hun doel, als je het spel wilt uitspelen, is het niet slim om erg boos te worden. En er zijn heel wat spellen waarbij je goed gefocust moet zijn, teveel boze emotie of teveel blije emotie in je lijf, en het is onmogelijk om te presteren. Als een ander jou dwarsboomt, moet je je plan aanpassen. Hoe flexibeler je bent, hoe meer kans dat je uitwegen vindt waarmee je kunt winnen. Je hebt veel executieve functies nodig om een spel goed te kunnen spelen en verschillende spellen vragen om verschillende executieve vaardigheden. Kinderen die de executieve functies niet leeftijdsadequaat ontwikkeld hebben, kunnen moeite hebben om spelregels te onthouden en toe te passen. Of hun spelmateriaal is een chaos, ze leren misschien niet van voorgaande zetten, verklappen regelmatig hun strategie of die van een ander, etc. Het kan ook zijn dat ze niet plannen en maar wat doen, niet gericht op een doel. Monique Schaminée De executieve functies volgens Dawson en Guare (Uit: Slim maar ) Werkgeheugen Planning prioritering Organisatie Metacognitie Respons inhibitie Emotieregulatie Flexibiliteit Volgehouden aandacht Doelgericht gedrag Timemanagement Taakinitiatie informatie in het geheugen houden om een taak te kunnen voltooien systematieken bedenken en uitvoeren voor huidige en toekomstige taken orde aanbrengen eigen gedrag en prestatie monitoren, vergelijken met standaard en bijstellen eigen gedrag, gedachten en handelingen op tijd stoppen. emotionele reacties reguleren met rationele gedachten makkelijk en adequaat naar een andere strategie schakelen blijvend focussen op de activiteit, niet laten afleiden einddoel vast blijven houden en acties daarop afstemmen tijd in de gaten houden en acties afstemmen op beschikbare tijd zonder uitstel, zelfstandig aan een taak beginnen 14 Tafel van 10 Beter samen spelen

15 Geheim getal Geheim getal speel je met z n tweeën. Je hebt niets anders nodig dan ieder een velletje papier en een pen. De spelers spreken van te voren af, afhankelijk van hun rekenniveau, uit hoeveel cijfers het geheim getal bestaat. We kiezen hier even voor een geheim getal met vier cijfers. Speler 1 schrijft een getal van vier cijfers op een kladblaadje. Hij houdt dit getal verborgen voor speler 2. Elk cijfer mag maar één keer voorkomen in het getal. Op een ander blaadje schrijft speler 1 vier vraagtekens naast elkaar. Speler 2 ziet op het kladblaadje vier vraagtekens naast elkaar. Hij moet erachter zien te komen wat het geheime getal van vier cijfers van speler 1 is. Speler 2 noemt een getal met vier cijfers. Speler 1 schrijft dit getal onder de vraagtekens: onder elk vraagteken een cijfer. Nu geeft hij speler 2 informatie over het geheim getal en noteert dit ook op het bladje van speler 2: Of er cijfers op de goede plaats staan, bijvoorbeeld: Het tiental is goed. Speler 1 zet een rondje om elk getal dat op de goede plaats staat. Of er cijfers in staan die wel in het getal voorkomen maar op een andere plaats staan, bijvoorbeeld: Er zit een drie in maar die staat op een andere plaats. Speler 1 zet een streepje onder de 3: 3. Of het geheim getal hoger is of lager dan het getal van speler 2: Hoger? Dan zet speler 1 een pijltje omhoog naast het getal:. Lager? Dan zet speler 1 een pijltje omlaag naast het getal:. Speler 2 noemt vervolgens weer een getal. Niet zomaar. Hij maakt gebruik van wat hij nu al weet over het geheime getal. Zo gaat speler 2 door, tot hij het getal van speler 1 geraden heeft. Als het getal geraden is, wisselen de spelers. Wie het getal in de minste beurten heeft geraden, is winnaar. Geheim getal en rekenen-wiskunde Bij Geheim getal staat begrip van getallen en van het tientallig systeem centraal. Kinderen oefenen in het uitspreken en schrijven van getallen, maar zijn vooral bezig met de waarde van cijfers in getallen, afhankelijk van hun plaats in het getal en met het vergelijken van getallen: welke is groter, welke kleiner, tussen welke getallen ligt het geheime getal? Iets voor de rekenles? Geheim getal is zeer geschikt voor de rekenles. De spelregels zijn eenvoudig, het is zo gespeeld en je kunt het spelen op eigen niveau: met getallen tot 100, maar ook met kommagetallen met vier of vijf cijfers. Daag kinderen uit, het spel ook thuis te spelen! Anneke Noteboom (SLO Tafel van 10 Beter samen spelen 15

16 6 Ze dragen bij aan effectief en efficiënt leren In de kerndoelen voor het basisonderwijs staat beschreven wat leerlingen in hun basisschoolperiode moeten leren op de verschillende vakgebieden. In diverse documenten (www.tule.slo.nl) is vervolgens uitgewerkt om welke kennis, inzicht en vaardigheden het dan gaat en in welke leerjaren die aan de orde gesteld kunnen worden. Onderwijsmethodes gebruiken deze leerlijnen en bieden voor alle leerjaren een uitwerking van die leerlijnen in lessen. Als de leerlijnen gevolgd worden door de leraar en leerling krijgen de leerlingen voldoende mogelijkheid om de kerndoelen te bereiken. Voor taal en rekenen zijn ook referentieniveaus geformuleerd: deze beschrijven wat de leerlingen aan het eind van de basisschool moeten kennen en kunnen (zie ). Beheersingsdoelen dus. De opbouw van rekenonderwijs is cummulatief. Wat je in groep 3 en 4 leert, heb je nodig om de stof in groep 5 en 6 te kunnen leren. Of als we inhoudelijk kijken: om te leren rekenen tot 1000 heb je je kennis, inzicht en vaardigheden van het rekenen tot 100 nodig. Dat maakt het complex. Want als leerlingen problemen ondervinden bij het leren van de basisvaardigheden, lukt ook het verdere rekenen niet goed. Welke bijdrage kunnen spellen dan hebben? Er zijn verschillende rekenspellen die de mogelijkheid bieden specifiek te oefenen op een bepaalde basisvaardigheid, bijvoorbeeld het leren van (specifieke) tafels. Hoe beter inhoud en aanpak van het spel aansluiten bij het rekendoel van de leerling, hoe groter de kans om effectief (doel gericht) én efficiënt (specifiek) te leren. Een voorbeeld zijn rekenspellen die het oefenen op de zogenaamde drempels stimuleren. Drempels zijn essentiële rekeninhouden die de basis vormen voor het leren rekenen. Voorbeelden zijn: rekenen onder 10 (optellen, aftrekken, splitsen), getalbegrip onder 100 en tafels van vermenigvuldiging. Er zijn spellen die specifiek ontwikkeld zijn voor het automatiseren en memoriseren van deze drempels (zie voorbeelden in de tabel op pag. 30) Tafel van 10 Beter samen spelen

17 De spel-o-theek Lang niet op alle scholen en in alle gezinnen is er sprake van een nadrukkelijke aandacht voor het spelen en in het bijzonder voor het spelen van spellen. Maar als die aandacht eenmaal is ontwaakt, is het de vraag welke spellen leuke, uitdagende, goede spellen zijn. Vervolgens is het zowel voor scholen als ouders de vraag hoe je aan goede spellen komt en tegelijkertijd zorgt voor afwisseling. Natuurlijk speelt het beschikbare budget een rol van betekenis, maar ook de vraag wie je helpt bij de keuze van een goed spel. Proef spelen is er in een winkel niet bij. Om dit te ondersteunen is het concept spel-o-theek ontwikkeld. In de spel-o-theek worden, zo staat het in het concept, leuke/populaire en educatief verantwoorde spellen aangeboden die een bijdrage leveren aan het leren binnen de leerlijnen die in het onderwijs gehanteerd worden. Het assortiment van de spel-o-theek bestaat uit leuke veelal populaire spellen die educatief geschikt zijn voor de verschillende groepen, verschillende leeftijden en spelniveaus binnen het primair onderwijs en speciaal onderwijs. De spel-o-theek bevat momenteel spellen op het gebied van rekenen, maar wordt binnenkort ook uitgebreid naar andere vakken en onderwerpen die in het primair onderwijs aan de orde komen. Zie voor geschikte rekenspellen de Toplijst elders in dit boekje. Het gaat dus niet om een soort van bibliotheek die al bestaat en waar je lid van kunt worden. In het concept is het iets dat iedere school zelf kan ontwikkelen. De spel-o-theek is naast een assortiment spellen gelijktijdig een plek om spellen te spelen op school en tevens de plaats waar spellen geordend opgeborgen kunnen worden. Vanuit de speelplek wordt tevens de uitleen van spellen zowel binnen de school als voor thuisgebruik mogelijk gemaakt. Om dit laatste eenvoudig en gecontroleerd te laten verlopen, is een uitleensysteem ontwikkeld dat de registratie van uitgeleende spellen regelt. Een speciale spellentas helpt bij het zorgvuldig vervoer voor, zowel binnen school als naar huis. Om de mogelijkheden van de spel-o-theek binnen school, voor kinderen, leerkrachten, en thuis voor ouders en kinderen zo goed mogelijk te benutten, zijn opleidingen en workshops ontwikkeld die het gebruik maximaal ondersteunen. Voor meer informatie over de mogelijkheden van de spel-o-theek voor uw school. Ga naar Wouter Kesseler Tafel van 10 Beter samen spelen 17

18 2x10 rekenspellen voor de klas Hieronder staat een selectie van 20 spellen die een goede bijdrage kunnen leveren aan het leren rekenen van de leerlingen. Het is dan natuurlijk wel belangrijk dat het spel qua niveau ook past bij het niveau van de leerling. Halli Galli bijvoorbeeld is een spel dat bijna iedereen leuk vindt, maar kinderen die goed kunnen tellen tot en met 5 en weten wanneer groepjes vruchten samen precies 5 zijn, leren niets meer van dit spel. In de tabel is daarom aangegeven bij welk leerjaar de rekeninhoud van het spel voorkomt of wordt aangeboden in het onderwijs. Op vindt u meer informatie over deze spellen, bijvoorbeeld: Wat leren kinderen aan rekenen-wiskunde in het spel, hoe kun je het spel uitleggen en welke geschikte vragen kun je stellen om het denken en rekenen van de leerlingen te peilen en te stimuleren. 18 Tafel van 10 Beter samen spelen

19 7 Ze ondersteunen Passend Onderwijs Passend onderwijs staat of valt met leraren die in staat zijn om kwalitatief goed onderwijs te bieden aan alle leerlingen en die tegemoet kunnen komen aan de verschillen tussen leerlingen. Om het onderwijs goed af te stemmen, zoekt de leraar antwoord op de vraag wat een leerling of groep leerlingen nodig heeft om bepaalde doelen te bereiken en kijkt daarbij hoe dit kan. Het vraagt van de leraar om zich niet te richten op wat er mis is met de leerling, maar om op zoek te gaan naar wat nodig is om een positief (leer)effect te realiseren. Daarbij is het actief betrekken van leerlingen in het meedenken een must, want leerlingen hebben doorgaans waardevolle ideeën voor oplossingen. Goede spellen kunnen ingezet worden om onderwijsbehoeften te achterhalen. Denk aan peilingsactiviteiten en educatieve bord/kaartspelen, waarmee de leraar al spelend en pratend met de leerling veel informatie kan krijgen over het denken en handelen van de leerling. In zo n setting kan de leraar door observeren en door het stellen van goede vragen zicht krijgen op de onderwijsbehoeften met een actieve betrokkenheid van de leerling. Voor sommige leerlingen kan het praten soms wat makkelijker gaan als de focus wat minder op het gesprek zelf ligt. sociaal-emotioneel gebied. Zo vertelt een ouder: Elke keer met die werkbladen aan de slag bevorderde de sfeer thuis niet en deed de motivatie van ons kind geen goed. Het idee om thuis bepaalde spelletjes te spelen, hebben we als zeer positief ervaren. Spellen zijn een doelmatig differentiatie(hulp) middel, een manier om met verschillen om te gaan die goed te organiseren is. Denk bijvoorbeeld aan spellen voor hoogbegaafden en spellen waarbij rekenvaardigheden extra kunnen worden ingeoefend. Zo vertelt een leraar: Op vrijdag hebben we altijd een spellencircuit. Een leerling die meer aandacht nodig heeft op rekengebied en op woordenschat speelt met groepjes leerlingen een spel dat daarop gericht is. Af en toe is het geluidsniveau behoorlijk, maar als ik zie hoe groot de betrokkenheid en het plezier is, dan kan ik alleen maar concluderen dat het effectief is. Spellen bieden nog meer mogelijkheden ter ondersteuning van passend onderwijs. Bij bepaalde leerlingen sluit spelmatig leren goed aan bij de leerbehoefte en leerstijl. Gezelschapsspellen kunnen dus ingezet worden als actieve en motiverende werkvorm om onderwijsdoelen te bereiken, zowel op didactisch als op Tot slot, spellen spelen is leerzaam, maar wat denkt u van zelf spellen laten ontwerpen door leerlingen? Een spel dat aan bepaalde eisen moet voldoen, ook afhankelijk van het niveau van de leerling. Dit doet een beroep op hun creatief denken en doen, op veel verschillende gebieden. Jarise Kaskens (Windesheim) Tafel van 10 Beter samen spelen 19

20 Rondje Rekenspel Als u het getalbegrip van uw leerlingen wilt peilen en stimuleren, heeft u wellicht wat aan de spellen van Rondje Rekenspel. Het bestaat uit vier doosjes met getalkaarten 1 waarmee verschillende rekenspellen gespeeld kunnen worden waarin leerlingen (groep 2 t/m 8) hun inzicht, kennis en vaardigheden op het gebied van getalbegrip vergroten. Bij elk spel gaat het om een ander getallengebied. Rondje Rekenspel tot 20 bevat kaarten met getallen van 0 t/m 20, jokers en 9 spelbeschrijvingen Rondje Rekenspel tot 100 bevat kaarten met getallen van 1 t/m 100, jokers en 6 spelbeschrijvingen Rondje Rekenspel tot 1000 bevat 48 kaarten met getallen tot 1000, jokers en 5 spelbeschrijvingen Rondje Rekenspel Breuken en Kommagetallen bevat kaarten met breuken, kaarten met kommagetallen, jokers en elk 5 spelbeschrijvingen. Rondje Rekenspel in de rekenles Met de diverse spellen kunnen verschillende inzichten, kennis en vaardigheden door leraren gepeild en gestimuleerd worden bij leerlingen: De plaats van getallen in de getallenrij (tot 20; tot 100, tot 1000, met eenvoudige en moeilijker breuken en eenvoudige en moeilijker kommagetallen) De uitspraak van getallen Vergelijken en ordenen van de getallen: Wat is het grootste getal, wat is het kleinste getal? De positie van getallen ten opzichte van elkaar Logisch denken en redeneren en beargumenteren: hoe weet je welk getal er dichter bij ligt? Welk getal ** Vraag 2 Kijk naar het plaatje hiernaast. 13 was het startgetal en daarna heb je eerst 9 en vervolgens 5 gedraaid. Is 13 nu gevangen? Leg eens uit hoe dat zit. Bedenk een manier om 13 te vangen. Begrijpt de leerling wat er bedoeld wordt met het vangen van een startgetal? Kan hij de regel uitleggen? Als de leerling denkt het getal gevangen te hebben, vraag dan om de getallen in volgorde te leggen. Legt hij 13 dan ook in het midden? Zo ja, laat dan de telrij eens opzeggen. Begrijpt de leerling dat hoe verder je in de telrij komt, hoe groter het getal is en dat je ze zo dus kunt vergelijken? 20 Tafel van 10 Beter samen spelen

21 kun je het beste spelen, wanneer heb je dan zelf meer kans om te winnen en hoe weet je dat? We beschrijven een van de spelletjes dat met alle sets getallenkaarten gespeeld kan worden en waarin de verschillende inhouden die hierboven genoemd worden, allemaal terugkomen. Catch Bij Catch ligt een aantal kaarten gesloten verspreid op tafel. De ene speler draait een startkaart om voor de ander. Vervolgens moet de ander twee kaarten draaien waarvan de een kleiner en de ander groter is dan het startgetal. Klopt dat, dan roept hij Catch (gevangen). Hij mag alle drie de kaarten hebben. Klopt het niet, dan draait hij alle kaarten terug. Nu draait deze speler een startgetal voor speler 1. Bij dit spel is het belangrijk te weten hoe de volgorde van getallen in de getallenrij is en hoe je dat kunt bepalen. Daarnaast moeten spelers onthouden wat er op de gesloten kaarten staat. Immers als ze dit nog weten, kunnen ze sneller juiste kaarten kiezen én het de andere speler moeilijker maken door een lastig startgetal te draaien voor de ander. Ook hier komt logisch denken en strategisch spelen bij kijken. Maar het hoeft niet persé. Kinderen kunnen het ook gewoon spelen, dan zijn ze vooral aan het oefenen. Op staan suggesties voor Catch tot 20 en Catch tot Hieronder ziet u twee voorbeelden. Voor meer informatie verwijzen we u graag naar de website. Anneke Noteboom (SLO) ** Vraag 3 Kijk naar het plaatje hiernaast. 865 is het startgetal. Daarna is 839 omgedraaid. Met welk getal kan 865 nu gevangen worden? Leg eens uit hoe je tot je antwoord komt. Bedenk nog eens een voorbeeld. Maaike zegt dat 839 groter is dan 865 omdat 839 op een 9 eindigt en 865 op een 5. En 9 is groter dan 5. Wat denk jij? Als een leerling getallen blijft omdraaien (839 wordt 893), oefen dan (delen van) de grote telrij (10, 20, 30, 40, , 150, , 470, , 840, ) met de leerling en schrijf delen van het de telrij mee. Bij de laatste vraag gaat het om het verschil tussen het cijfer en de waarde van de cijfers, afhankelijk van hun plaats in het getal. Begrijpt de leerling dit? En kan hij dit ook uitleggen? Tafel van 10 Beter samen spelen 21

22 8 Ze zijn geschikt om de rekenvaardigheid van leerlingen te peilen Als kinderen (leren) rekenen gebeurt er van alles in hun hoofd. Maar wat? Soms zien we bij jonge leerlingen dat ze wijzen bij het tellen, je ziet vingertjes bewegen bij het rekenen en af en toe zie je bij oudere kinderen wat op hun kladpapier verschijnen waaruit je zou kunnen afleiden hoe ze rekenen. Naast observeren, vraag je als leraar natuurlijk vaak aan de leerling hoe hij iets oplost. Dit levert informatie op, maar soms wil je meer weten, zonder steeds te vragen, hoe heb je dat gedaan? Het spelen van spellen biedt een natuurlijke manier om via observeren en vragen stellen of interventies plegen meer te weten te komen over de vaardigheid van de leerling. De vragen die je stelt, passen binnen de context van het spel. Als je zelf meespeelt, kun je reacties uitlokken, soms ook door een foutje te maken. Een ander voordeel van spel als peilingsspel is dat er veel herhaling in zit. Elke speler heeft verschillende beurten en dit maakt dat je als leraar ook kunt zien hoe de leerling in de verschillende situaties reageert. Niet alle spellen zijn even geschikt om in te zetten als peilingsspel. Met name spellen die op een beperkt rekendoel focussen, die verschillende niveaus van oplossen toelaten en/of die makkelijker en moeilijker gemaakt kunnen worden, zijn geschikt. En ze moeten snel even tussendoor te spelen zijn. tegelijk met twee dobbelstenen. Wie het meeste gooit, mag een fiche uit de pot pakken. Als de pot leeg is, is het spel afgelopen. Er valt veel te observeren als een kleuter dit spel speelt. Hoe bepaalt hij wie het meeste heeft gegooid? door alles één voor één te tellen? door globaal te vergekijken? door gebruik te maken van wat hij in één keer kan overzien? Je kunt betekenisvolle vragen stellen in de context van het spel: Wie gaat er winnen, hoe weet je dat zo zeker? Ik sta voor, kun jij nog wel winnen? Resultatief tellen, de telrij, hoeveelheden herkennen en vergelijken, redeneren. Het zit allemaal in dit ene kleine spelletje. Is het te moeilijk, dan stap je over op het gooien met één dobbelsteen. Zoals met dit spel is te peilen, kan het ook weer ingezet worden om de rekenontwikkeling te stimuleren. Op vindt u geschikte peilingsspellen om te spelen met kinderen van groep 1 tot en met 8. Anneke Noteboom (SLO) Cathe Notten (SLO) Wie het meeste gooit! Wie het meeste gooit is een mooie illustratie van een geschikt peilingsspel om beginnend getalbegrip bij kleuters te peilen. Je speelt het met z n tweeën: Er liggen 15 fiches in de pot. Beide spelers gooien 22 Tafel van 10 Beter samen spelen

23 WijsWijs: Speel je wijzer Het lijkt misschien een open deur: de meeste kinderen en volwassen beleven veel plezier aan het spelen van gezelschapsspelletjes met elkaar. Je speelt overigens bij voorkeur alleen leuke spellen. Anders kies je wel iets anders om te gaan doen. Wijswijs wil spelplezier onder de aandacht van iedereen brengen die met kinderen te maken heeft met bewezen leuke maar ook leerzame spelletjes. Het is dus een initiatief om aan te geven wanneer een spel alle kans biedt om ervan te leren, er met elkaar plezier aan te beleven. Ook legt Wijswijs de verbinding tussen spellen spelen op school en spellen spelen thuis. Verbinding Samen spelletjes spelen is iets wat je kent van vroeger en wat voor velen van ons hoort bij de opvoeding. Helaas is dat voor veel gezinnen op dit moment niet het geval. Daardoor missen veel kinderen dat ze samen met hun ouders spellen doen. Een moment op de dag dat je samen speelt met je ouders, samen plezier maakt en van elkaar wint of verliest. Ook van die momenten waarbij je je verbonden voelt. De andere verbinding die Wijswijs als doelstelling heeft, is het verbinden van de wereld op school met de wereld thuis. Daarmee bedoelen wij dat wat een leerling op school aan inzichten, kennis en vaardigheden leert, met spelletjes ook thuis op een leuke manier kan worden voortgezet. Deze spelletjes kunnen leerlingen thuis en op school doen om de vaardigheden verder te ontwikkelen. Ook kunnen spellen gebruikt worden om rijen sommen te vervangen met een speels alternatief waarbij de kinderen ook nog eens samen leren. Bijdrage aan de ontwikkeling van kinderen Wijswijs heeft een label ontwikkeld om aan te geven dat bepaalde spellen, behalve leuk, ook educatief verantwoord zijn en direct bijdragen aan het leren op onderdelen die in het onderwijs belangrijk zijn, De spellen sluiten aan bij de leerlijnen op school. Deze spellen voldoen aan voorwaarden zoals die gesteld zijn door SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling). Scholen kunnen deze spellen zelf inzetten in het onderwijs en aan de (groot)ouders adviseren om thuis met hun kinderen te spelen. Ouders, maar ook opa s en oma s kunnen zo spelletjes spelen met hun (klein)kind en tegelijk ook bijdragen aan de ontwikkeling van hun kind. De didactiek en de techniek blijven bij de school en bijvoorbeeld het oefenen van de vaardigheden wordt dan ook thuis gedaan. Kinderen leren bovendien door het spelen van spelletjes omgaan met winnen en verliezen, wachten op hun beurt en zich houden aan spelregels. Wijswijs Spellen spelen geeft plezier, verbindt en draagt bij aan de ontwikkeling van kinderen. Tafel van 10 Beter samen spelen 23

24 9 Ze zijn in te zetten als extra hulp en extra uitdaging Meester, ik snap dit niet! Joris zucht terwijl hij zijn rekenschrift met tafelsommen van zich af duwt. Hij snapt vermenigvuldigen wel, maar vindt het moeilijk keersommen uit te rekenen en te onthouden. Meer leerlingen in zijn klas hebben hier moeite mee. Meester Lex van groep 5 en 6 vraagt Joris en enkele anderen het werk neer te leggen en bij hem te komen zitten. Hij heeft ondertussen het spel Rekenflits, around the world gepakt en gaat zitten. Hij gebruikt spellen waarin kinderen het vermenigvuldigen, maar ook optellen en aftrekken over de tien op een speelse manier samen kunnen oefenen. Ze bespreken dat ze de variant vermenigvuldigen gaan spelen. Lex draait een kaart om (zie voorbeeld). Aan de voorzijde staan 5 en 2 onder elkaar. Omdat het om vermenigvuldigen gaat, weten de kinderen, gaat het erom wie het eerst de uitkomst hiervan weet. 10, roept Nadia, want 2 x 5 is 10, en die weet ik. Nadia kijkt blij, zij heeft de kaart gewonnen. Het blijkt dat Joris de hele tafel van 2 afgaat. In het gesprekje dat volgt, bespreken ze dat je de vermenigvuldiging mag omkeren. In groep 5 en 6 moeten kinderen volgens de stof in de rekenmethode de tafels van 1 tot en met 5 en 10 al lang uit het hoofd kennen. Joris en de andere kinderen aan de extra instructietafel hebben hier nog veel moeite mee. De methode biedt geen extra stof meer hiervoor. Daarom kan Lex dit spel inzetten als middel om de tafels (en de strategie van het omkeren) te oefenen. De kinderen zijn gemotiveerd, een belangrijke voorwaarde om te leren. Ze hebben niet in de gaten dat ze sommen maken die horen bij groep 4. Zo zijn er spellen voor rekensterke leerlingen en rekenzwakke leerlingen. Lex maakt regelmatig gebruik van een rekencircuit met rekenspellen. Lex: Ik varieer in circuits met homogene en heterogene niveaus. Zo ervaren zwakkere leerlingen successen, doordat ze niet overtroefd worden door de betere. De sterkere rekenaars krijgen de mogelijkheid spellen op hun niveau te spelen. Spellen die hen extra uitdagen, bijvoorbeeld in het nadenken over getallen, over relaties tussen getallen en bewerkingen. (zie Soms is het juist goed om leerlingen te mixen qua niveau. Zo leren ze met en van elkaar. Het is belangrijk gebruik te maken van spellen die voor uitdaging en differentiatie zorgen. De motivatie voor de rekenstof is veel hoger door de inzet van een spel. Een mooie bijkomstigheid van gezelschapsspellen is dat er een beroep gedaan wordt op de sociale vaardigheden van de leerlingen. Of je nu rekenzwak of rekensterk bent, spel heeft een meerwaarde voor alle niveaus. Spel trekt leerlingen over de streep, naar de volgende zone van de naaste ontwikkeling. Aafke Bouwman (CPS) Henk Logtenberg (CPS) 24 Tafel van 10 Beter samen spelen

25 Uit de praktijk Arnhem Het project Rondje rekenspel voor kleuters Op de Aletta Jacobsschool in Arnhem is in januari 2014 een project rond rekenspellen voor thuis gestart. Voor de aftrap van het project zijn de ouders van alle kleuters uitgenodigd op school voor een middag spelletjes spelen. Tijdens deze bijeenkomst speelden ze samen met de leerlingen van groep 7 en 8 rekenspellen die geschikt zijn voor kleuters (zie de lijst op pagina 10 en 11). De ouders kregen informatie over de invloed van spellen op de rekenontwikkeling. Bovendien kregen ze tips hoe ze de spellen goed kunnen spelen. Met de ouders werd ook gekeken naar de rekendoelen waaraan in de verschillende spellen gewerkt wordt, omdat deze niet altijd zo expliciet zijn. Bij een spel als Halli Galli, waarbij verschillende samenstellingen van 5 vruchten herkend moeten worden, is het rekendoel bijvoorbeeld veel duidelijker voor de meeste ouders dan bij een spel als Vlotte geesten. Bij dit laatste spel gaat het erom dat je op basis van een aantal kenmerken van voorwerpen snel kunt bepalen welk van 5 uitgestalde voorwerpen niet of juist wel op een kaartje staat. Bij dit spel wordt niet geteld en gaat het ook niet om getallen, maar om het kunnen combineren van de beschikbare informatie, zoeken van overeenkomsten en verschillen bij kenmerken en snel reageren. De spellen worden door de leraren voor en met elke leerling uitgekozen op basis van specifieke leerbehoeften om zo bepaalde rekendoelen te ondersteunen en/ of te stimuleren. Met het spel gaat ook een schriftje mee waarin de ouders hun bevindingen en tips kwijt kunnen, maar waarin ook vragen over het spel aan de leraar gesteld kunnen worden. De tips en de antwoorden van de leraar op de vragen zijn handig voor andere ouders die het spel met hun kind gaan spelen. Ouders maken regelmatig foto s van het spelen. Soms maken de kinderen er een mooie tekening bij. Wat er ook ontstond, is dat ouders en leraren beter woorden konden vinden om te praten over de rekenontwikkeling van de kleuter. Praten over hoe het spelen van Halli Galli gaat en wat het kind wel en niet kan, is makkelijker dan rekenbegrippen gebruiken die binnen school gangbaar zijn. Na een half jaar intensief werken met rekenspellen in de thuissituatie zijn de ouders en leraren zo enthousiast geworden dat het project ook in groep 3 en 4 ingezet zal worden. Meer informatie over het project Rondje Rekenspel voor Kleuters kunt u vinden in het artikel Kleuters spelen spelletjes van Sophie Verheijen en Anneke Noteboom (Volgens Bartjens, jaargang 34, nummer 1, september 2014). Sinds de spellenmiddag in januari krijgen de kleuters van de Aletta Jacobsschool regelmatig een spel mee naar huis om gedurende twee weken in de thuissituatie te spelen. Daarna komt het spel weer terug naar school en kan het met een andere leerling mee. Tafel van 10 Beter samen spelen 25

26 26 Tafel van 10 Beter samen spelen

27 10 Ze stimuleren de betrokkenheid van ouders bij het leren van hun kinderen Als het gaat om het leren van kinderen kunnen leraren eigenlijk niet zonder de steun van ouders. De inzet van spellen, die ouders thuis met hun kinderen kunnen spelen, kan een waardevolle positieve bijdrage leveren aan het leren van kinderen. Door het spelen van rekenspellen krijgen ouders inzicht in de rekenontwikkeling van hun kind(eren) en kunnen zij op een speelse manier de rekenvaardigheid stimuleren. Ouders moeten wel goed geïnformeerd worden over wat hun kind op school leert en vooral ook hoe bepaalde zaken op school geleerd worden. Als leraren ouders goed informeren, kunnen zij voorkomen dat ouders hun kinderen trucjes gaan leren waar zij zelf gebruik van hebben leren maken. Als ouders weten wat er anders is en waarom, kan dit hun betrokkenheid bij het reken-wiskunde-onderwijs op school vergroten. De keuze van leraren voor bepaalde spellen op basis van de leerbehoeften van elke leerling zal ervoor zorgen, dat de spellen goed aansluiten bij hetgeen kinderen op school doen en bij de rekendoelen waaraan elk kind afzonderlijk moet werken. Er is nog een andere reden om ouders te motiveren thuis rekenspellen te spelen. Het spelkarakter maakt dat zowel ouders als kinderen kunnen ervaren hoe nuttig én leuk rekenen kan zijn. Ouders uitnodigen tot het spelen van spellen Rekenspellen kun je op verschillende manieren onder de aandacht brengen bij ouders. Een eenvoudige manier is om een rubriek in de schoolkrant, de nieuwsbrief of op de website van de school op te nemen waar je diverse geschikte spellen promoot. Een spellentafel in de school maakt het nog inzichtelijker en aantrekkelijker voor ouders. Ze kunnen de spellen bekijken en eventueel tijdens een inloop uitproberen. Een andere mogelijkheid is het houden van een ouderavond waarbij ouders zelf ervaringen op kunnen doen met de spellen. Deze aanpak blijkt telkens zeer effectief. Het geeft leraren direct de gelegenheid om toe te lichten wat de meerwaarde is van het thuis spelen van spellen. De leraar kan een vinger aan de pols houden door regelmatig zelf een spel te spelen met een leerling, en te peilen hoe de rekenontwikkeling op het gebied van een bepaald rekendoel verloopt. Eventueel kan in de klas dan extra aandacht besteed worden aan een bepaalde rekenvaardigheid die nodig is voor het spelen van een spel. Maar omgekeerd zullen de vaardigheden die leerlingen opdoen tijdens het spelen van spellen ook ingezet worden tijdens rekenen. Maar ouders zijn niet een verlengstuk van het onderwijs en het gaat er ook niet om, de rekentijd te verlengen door kinderen thuis te laten rekenen. We zien echter in de praktijk dat het de motivatie en betrokkenheid van leerlingen bij hun eigen leerproces vergroot. Margreeth Mulder (Instaronderwijsadvies) Cathe Notten (NVORWO) Tafel van 10 Beter samen spelen 27

28 Buiten (spellen) spelen Buiten spelen is tegenwoordig veel minder vanzelfsprekend en aanlokkelijk voor kinderen dan vroeger. Nogal wat media houden kinderen binnen en zittend op hun plek. De interactie is ook anders dan wanneer je samen buiten speelt, fysiek bij elkaar bent en communiceert. Buiten gaat het om een brede ontwikkeling waarbij motorische, emotionele, sociale en creatieve ontwikkeling naast de cognitieve ontwikkeling een belangrijke plaats innemen. Het speelplein is een plaats waar kinderen tijdens de pauzes met elkaar spelen. Het is aan de school om deze relatief vaak kleine oppervlakte zo in te richten dat jonge en oudere kinderen uitgenodigd worden tot spelen. Een uitnodigend speelplein biedt mogelijkheden voor allerlei vormen van bewegen, het opdoen van zintuiglijke ervaringen, rollenspelen, bouwen en construeren, creatief zijn en samenspel, zoals balspellen, knikkeren, touwtje springen, tikkertje en allerlei varianten die soms ineens weer opduiken en intensief een poosje in trek zijn. Buiten spelen is iets anders dan gezelschapsspellen spelen. Maar het leuke is dat sommige gezelschapsspellen zich prima lenen om buiten te spelen, waardoor kinderen ook aan den lijve ondervinden hoe het spel gaat en ook hier al spelende leren. Zeker voor jongere kinderen is leren vanuit het hele lichaam belangrijk. We noemen twee varianten: Levensecht spellen spelen, waarbij de leerlingen zelf onderdelen in het spel zijn. Spelen met grote spelstukken of op een groot spelbord dat je tekent op het plein. Levensecht spellen spelen Deze vorm is vooral aantrekkelijk voor jonge kinderen: ze zijn in het spel zelf de pionnen of de fiches. En met een paar grote (foam)dobbelstenen, blokken en krijt heeft u de materialen die nodig zijn. Muizenrace Teken met de kinderen de twee muizenbanen op het speelplein. Laat de tien blokken in twee ongelijke groepjes verdelen en aan het eind van de banen leggen. Dit spel speel je twee tegen twee: per tweetal is de ene leerling de muis en de andere leerling het maatje dat de grote dobbelsteen gooit. Welke muis is als eerste bij de kaasblokjes? De muizen maken heel bewust stappen op de baan: voor elke stip één stap. Deze lijfelijke ervaring ondersteunt het leren. Zo kan de leraar ook met de kinderen andere racebanen maken, passend bij het thema dat in de groep aan de orde is. Spelen met grote spelstukken U kent ze vast wel, grote damstenen of schaakstukken die in een (indoor) speeltuin of bij een pannenkoekenhuis staan op een zwart-wit speelbord, getekend op de grond. Alles is zo groot, dat je op het bord moet lopen om de stukken te verplaatsen. Op die manier een spel spelen, geeft een andere dimensie. Er zijn verschillende gezelschapsspellen die hiervoor geschikt zijn en een mooie aanvulling kunnen zijn op de speelplein, maar ook in een speeltuin. Vooral: laat kinderen zelf varianten voor buiten bedenken! 28 Tafel van 10 Beter samen spelen

29 Tafel van 10 Beter samen spelen 29

30 Zie ook pagina 16. Spel* Wat valt er te leren Opmerking Haasje over Canadees rekenen Rondje Rekenspel Automatiseren van alle basisvaardigheden (rekenen onder tien, over de tien, vermenigvuldigtafels, deeltafels) Automatiseren van basisvaardigheden zoals overschrijding van tiental, rekenen onder 10, makkelijke en moeilijker tafels Ontwikkelen en oefenen van getalbegrip, bijvoorbeeld tot 20 (drempel 0), tot 100 (drempel 2), tot 1000 Spelers kunnen ook hun eigen kaarten maken met sommen die ze nog lastig vinden Verschillende varianten zijn beschikbaar die gekozen kunnen worden, passend bij het leerdoel/de drempel In verschillende spellen komen allerlei aspecten van getalbegrip naar voren * Zie meer voorbeelden, kopieerbladen en spelregels op 30 Tafel van 10 Beter samen spelen

31 Tafel van 10 Beter samen spelen 31

32 Colofon Tafel van 10 Beter samen spelen is een uitgave van de Nationale OnderwijsWeek Hoofdredactie: Anneke Notenboom (SLO) en Aat Sliedrecht (NOW) Eindredactie: Cocky de Valk Redactie: Kris Verbeeck, Dolf Janson, Maaike Verschuren, Monique Schaminée, Jarise Kaskens, Cathe Notten, Aafke Bouwman, Henk Logtenberg, Margreeth Mulder, Yvonne Leenders Opmaak: FIZZ ondernemers in marketing en communicatie Druk: Ten Brink, Meppel Deze uitgave is tot stand gekomen in samenwerking met: Heutink ABN Amro 999Games Nuzo

33 SLO ontwikkelt als nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling doelen en inhouden van leren, voor vele niveaus, van landelijk beleid tot in het klaslokaal. SLO streeft daarbij naar inhoudelijke samenhang in het curriculum van het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en speciaal (voortgezet) onderwijs. De activiteiten van SLO bestrijken in principe alle vakgebieden. SLO biedt voor primair onderwijs (PO) en speciaal onderwijs (SO) producten en diensten in het brede kader van leerplanontwikkeling. Onze aandacht gaat daarbij uit naar samenhang, kwaliteit, vormgeving en effecten van het hele spectrum van inhouden van primair en speciaal onderwijs. Naast aandacht voor de vakgebieden, doorlopende leerlijnen en referentieniveaus wordt ook ingezet op thema s als opbrengstegricht werken, passend onderwijs, hoogbegaafdheid en het jonge kind. Binnen deze context zien we spel als een belangrijk middel om het onderwijs te ondersteunen. De website biedt verschillende spelbeschrijvingen met speluitdagingen voor leerlingen. Voor leraren biedt het achtergrondinformatie en suggesties om de spellen in te zetten als differentiatiemiddel en om te peilen en te stimuleren of extra hulp te bieden. Ook voor het automatiseren van de basisvaardigheden van rekenen komen er steeds weer nieuwe spellen te staan. De bedoeling is dat het werken via spel leerlingen stimuleert en ondersteunt om hun leren meer in eigen hand te nemen. Bent u benieuwd? Komt u dan eens kijken bij en De Nederlandse Vereniging tot Ontwikkeling van het Reken-Wiskunde Onderwijs (NVORWO) is een algemene en onafhankelijke vakvereniging ter bevordering van het reken-wiskundeonderwijs voor 4-14 jarigen. De vereniging biedt onderdak aan mensen met verschillende achtergronden en opvattingen: aan theoretici en practici, aan ontwikkelaars en begeleiders en vooral ook aan leraren basisonderwijs en studenten van de pabo. Wist u dat de NVORWO scholen en leraren uitnodigt om subsidie te vragen voor kleine projecten waarvan het resultaat voor veel meer scholen bruikbaar is en beschikbaar komt? er regionale werkgroepen zijn waarbij onderwijsadviseurs, pabodocenten, rekencoördinatoren en enthousiaste leraren samen over rekenen praten en soms rekendagen organiseren? het lijfblad van deze vereniging Volgens Bartjens heet? dat u in dit blad veel praktische informatie over rekenen-wiskunde en lesvoorbeelden vindt? dat in dit blad elke keer een geschikt rekenspel wordt beschreven en er in de toekomst ook regelmatig aandacht besteed wordt aan de spel-o-theek? u als u een abonnement heeft op dit blad, gratis toegang hebt tot het hele archief met vele praktische artikelen en alle spelbeschrijvingen? u dan ook meteen lid bent van de NVORWO? de NVORWO en Volgens Bartjens samen veel aandacht besteden aan spel in de rekenles? We nodigen u uit om een kijkje te komen nemen op onze website en daar eens te kijken wat we allemaal te bieden hebben waar u uw voordeel mee kunt doen voor uw rekenles van morgen! 33 Onderwijs 2.0 de beste les

34

35

36

Kleuters spelen spelletjes

Kleuters spelen spelletjes 22 kleuterwiskunde Kleuters spelen spelletjes stimuleren van de rekenontwikkeling op school en thuis In 2013 deed het team van de Aletta Jacobsschool in Arnhem een projectaanvraag 1 bij de NVORWO, waarin

Nadere informatie

Methode de baas of baas over de methode?

Methode de baas of baas over de methode? Welkom Doel bijeenkomst Kris Verbeeck & Maaike Verschuren Methode de baas of baas over de methode? Kennis nemen van de pedagogische, inhoudelijke en didactische kwaliteit van de rekenles Reflecteren op

Nadere informatie

Schooljaar 2015-2016: Spelletjes in je taal- en rekenles

Schooljaar 2015-2016: Spelletjes in je taal- en rekenles Schooljaar 2015-2016: Spelletjes in je taal- en rekenles Workshop 2: Spelletjes in je rekenles 25 november 2015 14.45 17.00 uur Willeke Beuker Elselien Boekeloo Spelletjes in je taal- en rekenles 7 oktober

Nadere informatie

Spelregels IK BOX spel (3 of 4 personen)

Spelregels IK BOX spel (3 of 4 personen) IK BOX spelregels Spelregels IK BOX spel (3 of 4 personen) Spelmateriaal 1 spelbord (binnenkant van de IK BOX) met aan de zijkanten de grote ZaaiGoedkaarten. 4 pionnen (Tess, Mo, Max en Kate). 4 bakjes.

Nadere informatie

getalkaartjes 20 spelsuggesties voor thuis!

getalkaartjes 20 spelsuggesties voor thuis! getalkaartjes 20 spelsuggesties voor thuis! Flitsen voor de allerkleintjes. (kind met ouder) de getalkaartjes 1 t/m 10 worden samen uit het doosje gezocht het kind legt de getalkaartjes zelf voor zich

Nadere informatie

Rekenspelletjes voor kleuters

Rekenspelletjes voor kleuters Rekenspelletjes voor kleuters Stimuleren van de rekenontwikkeling van jonge kinderen SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Rekenspelletjes voor kleuters Stimuleren van de rekenontwikkeling

Nadere informatie

Checklist Rekenen Groep 3. 1. Tellen tot 20. 2. Getallen splitsen. Hoe kun je zelf het tellen controleren?

Checklist Rekenen Groep 3. 1. Tellen tot 20. 2. Getallen splitsen. Hoe kun je zelf het tellen controleren? Checklist Rekenen Groep 3 1. Tellen tot 20 Als kleuters, in groep 1 en groep 2, zijn de kinderen bezig met de zogenaamde voorbereidende rekenvaardigheid. Onderdelen hiervan zijn ordenen en seriatie. Dit

Nadere informatie

Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016. Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10!

Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016. Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10! Volgens Bartjens Studentendag vrijdag 15 april 2016 Ik tel tot 10! Wat: Rekendag voor Pabo-studenten Thema: Ik tel tot 10! Plaats: CPS, Amersfoort (8 min. lopen vanaf NS Amersfoort-Schothorst) Wanneer:

Nadere informatie

Samen rekenen... alleen!

Samen rekenen... alleen! veel Inside 2-99 Samen rekenen... leuker dan alleen! Rekenen met een tutor: wat wil je nog meer? Agnes Vosse Dit artikel is eerder gepubliceerd in Willem Bartjens, jaargang 17, januari 1998 1. Inleiding

Nadere informatie

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Auteur Els van Herpen www.fi.uu.nl/speciaalrekenen Freudenthal Instituut, Utrecht

Nadere informatie

Ideeën om spelenderwijs thuis de rekenvaardigheid te stimuleren

Ideeën om spelenderwijs thuis de rekenvaardigheid te stimuleren Ideeën om spelenderwijs thuis de rekenvaardigheid te stimuleren voor groep 3-4-5 Opgesteld door Marjolein Berkhout rekencoördinator obs Letterland November 2009 Tel en getalrij spelletjes Van klein naar

Nadere informatie

Automatiseren in de rekenles: Wat je moet weten

Automatiseren in de rekenles: Wat je moet weten Automatiseren in de rekenles: Wat je moet weten Er is veel aandacht voor het verbeteren van basisvaardigheden rekenen. Terecht, want deze vaardigheden zijn onmisbaar voor het succes van kinderen in andere

Nadere informatie

SPELREGELS 1-4. 25 min. leeftijd. speelduur. spelers

SPELREGELS 1-4. 25 min. leeftijd. speelduur. spelers SPELREGELS spelers 1-4 leeftijd 8+ speelduur 25 min. et klassieke patiencespel, waarbij een speler rijen speelkaarten legt met afwisselende kleuren en aflopende nummers, bestaat al honderden jaren en in

Nadere informatie

Je bent jong en je wilt wat

Je bent jong en je wilt wat Je bent jong en je wilt wat Kleuters met een ontwikkelingsvoorsprong een vve-masterclass opbrengstgericht werken Doel masterclass a. aandacht voor ontwikkelingsvoorsprong, b. uitwisselen van ervaringen,

Nadere informatie

Preventie rekenproblemen door effectief rekenonderwijs in de groepen 1-2 28 januari 2015

Preventie rekenproblemen door effectief rekenonderwijs in de groepen 1-2 28 januari 2015 Preventie rekenproblemen door effectief rekenonderwijs in de groepen 1-2 28 januari 2015 Arlette Buter info@rekenadviesbuter.nl 1 Goede rekenstart Beredeneerd aanbod Inhoud Rekenactiviteiten in de (kleine)

Nadere informatie

* Kleuters uitdagen werkt!

* Kleuters uitdagen werkt! voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs * Kleuters uitdagen werkt! Dolf Janson Kleuter is een ontwikkelingsfase Kleuter is geen leeftijdsaanduiding Wat betekent dit voor jonge kinderen met

Nadere informatie

Handleiding. Reken-wiskundemethode voor het primair onderwijs. Katern 1S en 1F

Handleiding. Reken-wiskundemethode voor het primair onderwijs. Katern 1S en 1F I Handleiding Reken-wiskundemethode voor het primair onderwijs Katern 1S en 1F Handleiding bij de katernen 1F en 1S 1 In 2010 hebben de referentieniveaus een wettelijk kader gekregen. Basisscholen moeten

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Onderwijstechnieken.nl. Opbrengstgericht Werken zonder Groepsplan? Dat Kan!

Onderwijstechnieken.nl. Opbrengstgericht Werken zonder Groepsplan? Dat Kan! Opbrengstgericht Werken zonder Groepsplan? Dat Kan! 1 Inhoudsopgave: Voorwoord pagina 3 Inleiding pagina 4 Hoofdstuk 1 Hoe een middel een doel werd pagina 5 Hoofdstuk 2 Waar het eigenlijk om gaat pagina

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Passende perspectieven met Maatwerk rekenen

Passende perspectieven met Maatwerk rekenen Maatwerk rekenen Passende perspectieven MALMBERG Passende perspectieven met Maatwerk rekenen Jiska van Hall en Bronja Versteeg 2013/2014 Malmberg, s-hertogenbosch blz. 1 van 117 Maatwerk rekenen Passende

Nadere informatie

Planmatig samenwerken met ouders

Planmatig samenwerken met ouders Ouderparticipatie Team Planmatig samenwerken met ouders Samen vooruit! Tamara Wally Tamara Wally (MSc.) is werkzaam bij de CED- Groep. Ze werkte mee aan de publicatie Samen vooruit, over planmatig werken

Nadere informatie

PROGRAMMA AOb-SLO REKENCONFERENTIE PO 3 november 2010 van 14.00-19.00 uur Hogeschool Domstad te Utrecht

PROGRAMMA AOb-SLO REKENCONFERENTIE PO 3 november 2010 van 14.00-19.00 uur Hogeschool Domstad te Utrecht PROGRAMMA AOb-SLO REKENCONFERENTIE PO 3 november 2010 van 14.00-19.00 uur Hogeschool Domstad te Utrecht 13.30 uur: Inloop 14.00 uur: Opening door dagvoorzitter Angèle van der Star, lid AObsectorbestuur

Nadere informatie

Rekenen in groep 1 en 2. Een goede rekenstart

Rekenen in groep 1 en 2. Een goede rekenstart Rekenen in groep 1 en 2 Een goede rekenstart Onderwerpen in deze workshop Een goede rekenstart, rekentijd Betekenisvol reken- en wiskundeonderwijs Rekeninhouden en doelen Beredeneerd aanbod Werken met

Nadere informatie

WOORDENSCHAT - MIDDENBOUW Met woorden aan de gang

WOORDENSCHAT - MIDDENBOUW Met woorden aan de gang WOORDENSCHAT - MIDDENBOUW Met woorden aan de gang Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze Kwaliteits zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl. De rubriek

Nadere informatie

Voor het leren van kinderen is het belangrijk dat u gelooft dat uw kind kan leren rekenen.

Voor het leren van kinderen is het belangrijk dat u gelooft dat uw kind kan leren rekenen. PRAKTISCHE TIPS OVER HULP AAN KINDEREN BIJ HET LEREN REKENEN! Geloof in uw kind! Voor het leren van kinderen is het belangrijk dat u gelooft dat uw kind kan leren rekenen. Praat positief over rekenen/wiskunde.

Nadere informatie

1. Basari. Woensdag 13 april 2011

1. Basari. Woensdag 13 april 2011 Woensdag 13 april 2011 Wie was er?: Seppe Stijn, Jacoeber, Marc en Bolle wat later Knabbelkes en spelomgeving waren bij: Jacoeber Waffer spel?: That s life + Robo Rally Spelen volgende maand: Bolle 28/04

Nadere informatie

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling RID, daar kom je verder mee Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling Waarom het RID? Wat is dyscalculie? Een gestructureerde aanpak Ruim 25

Nadere informatie

Oefenen met breuken. Circuitles voor groep 6

Oefenen met breuken. Circuitles voor groep 6 Oefenen met breuken. Circuitles voor groep 6 Circuit met verschillende hoeken. Hierbij meerder intellegenties aanspreken. De kinderen wel in vele hoeken laten komen, zodat ze op verschillende manieren

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

kommagetallen en verhoudingen

kommagetallen en verhoudingen DC 8Breuken, procenten, kommagetallen en verhoudingen 1 Inleiding Dit thema gaat over rekenen en rekendidactiek voor het oudere schoolkind en voor het voortgezet onderwijs. Beroepscontext: als onderwijsassistent

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3.

Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3. Overig nieuws Hulp ouders bij rekenen deel 3. Het rekenonderwijs van tegenwoordig ziet er anders uit dan vroeger. Dat komt omdat er nieuwe inzichten zijn over hoe kinderen het beste leren. Vroeger lag

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

Diagnostisch rekenonderzoek

Diagnostisch rekenonderzoek Doel: Zicht krijgen op het niveau van tellen, kennis van cijfers en getalbegrip, vergelijken van hoeveelheden en bewerkingen tot 10 en tot 20 (splitsen, aanvullen, koppeling materiaal som en vv, sommen

Nadere informatie

Introductie Elke speler in het spel neemt de rol op zich van 1 van de 4 grote geesten:

Introductie Elke speler in het spel neemt de rol op zich van 1 van de 4 grote geesten: Sunda to Sahul Tot 50.000 jaar geleden, het tijdperk waarop mensheid de natuur begint te domineren, leefden mensen bij de gratie van de natuur, in al haar harde glorie. Ons begrip van de natuurlijke wereld

Nadere informatie

Kern 2: teen - een - neus - buik - oog. Spellen bij kern 2. In deze kern leert uw kind: Letters: t n b oo ee Woorden: teen - een - neus - buik - oog

Kern 2: teen - een - neus - buik - oog. Spellen bij kern 2. In deze kern leert uw kind: Letters: t n b oo ee Woorden: teen - een - neus - buik - oog Kern 2: teen - een - neus - buik - oog In deze kern leert uw kind: Letters: t n b oo ee Woorden: teen - een - neus - buik - oog De letters i - m - r - v - s aa - p e zijn bekende letters geworden. De letters

Nadere informatie

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Inleiding Een beeldcoach filmt een aantal leraren op een leerplein. Toevallig komen twee leraren tijdens dat filmen opeenvolgend bij dezelfde leerling

Nadere informatie

REKENEN OP MAAT GROEP 4

REKENEN OP MAAT GROEP 4 REKENEN OP MAAT GROEP 4 REKENEN OP MAAT GROEP 4 RICHT ZICH OP DE BELANGRIJKSTE VAARDIGHEDEN DIE NODIG ZIJN VOOR HET REKEN-WISKUNDEONDERWIJS. ER WORDT NAUW AANGESLOTEN BIJ DE OEFENSTOF VAN DE VERSCHILLENDE

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

LESSTOF. Rekenen op maat 4

LESSTOF. Rekenen op maat 4 LESSTOF Rekenen op maat 4 2 Lesstof Rekenen op maat 4 INHOUD INLEIDING... 4 DOELGROEP... 4 STRUCTUUR... 5 INHOUD... 9 Lesstof Rekenen op maat 4 3 INLEIDING Muiswerkprogramma s zijn programma s voor het

Nadere informatie

Leerroutes Passende Perspectieven Alles telt groep 5 blok 1

Leerroutes Passende Perspectieven Alles telt groep 5 blok 1 Leerroutes Passende Perspectieven Alles telt groep 5 blok Legenda kleuren Getalbegrip Optellen en aftrekken Vermenigvuldigen en delen Verhoudingen Meten Meten Tijd Meten Geld Meetkunde Verbanden Legenda

Nadere informatie

Spelenderwijs rijmen. Linda Willemsen. www.klasvanjuflinda.nl. www.klasvanjuflinda.nl

Spelenderwijs rijmen. Linda Willemsen. www.klasvanjuflinda.nl. www.klasvanjuflinda.nl Spelenderwijs rijmen Linda Willemsen www.klasvanjuflinda.nl www.klasvanjuflinda.nl Spelenderwijs rijmen Spelenderwijs rijmen Tekst & vormgeving: Linda Willemsen 2014 www.klasvanjuflinda.nl Linda Willemsen

Nadere informatie

Het stappenplan om snel en goed iets nieuws in te studeren

Het stappenplan om snel en goed iets nieuws in te studeren Studieschema voor goed en zelfverzekerd spelen Page 1 of 5 Het stappenplan om snel en goed iets nieuws in te studeren Taak Een nieuw stuk leren zonder instrument Noten instuderen Opname beluisteren Notenbeeld

Nadere informatie

15 min. 1-4. NL Spelregels 1. 17996_ikleer_naar groep2_guide.indd 1 23-09-15 16:10

15 min. 1-4. NL Spelregels 1. 17996_ikleer_naar groep2_guide.indd 1 23-09-15 16:10 4-5 15 min. 1-4 NL Spelregels 1 17996_ikleer_naar groep2_guide.indd 1 23-09-15 16:10 18 Leerzame spellen in 1 doos! Het alfabet leren & samenstellen van woorden 4 kruiswoordplaten, 90 letters en 1 alfabetbord

Nadere informatie

Getallen. 1 Doel: getallen plaatsen op de getallenlijn. 2 Doel: getallen invullen op het 60-veld. 3 Doel: 5-structuur aangeven.

Getallen. 1 Doel: getallen plaatsen op de getallenlijn. 2 Doel: getallen invullen op het 60-veld. 3 Doel: 5-structuur aangeven. 1 Getallen Basisstof getallenstructuur t/m 60 Lesdoelen De kinderen: kunnen tellen/doortellen t/m 60; kunnen de getallen in het 60-veld schrijven; kunnen werken met de begrippen 2 en meer en 2 en minder

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Spellen Rekentuin Optellen Aftrekken Vermenigvuldigen

Spellen Rekentuin Optellen Aftrekken Vermenigvuldigen Spellen Rekentuin Bij alle spellen in de Rekentuin moeten de opgaven binnen een bepaalde tijd opgelost worden. Bij de meeste spellen is dat 20 seconden. Alle spellen bevatten opgaven die variëren van heel

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Het materiaal Doel van het spel Verloop van het spel Slaan en atari Zelfmoord Ko Oog Twee ogen Einde van het spel Puzzels

Inhoud. Voorwoord. Het materiaal Doel van het spel Verloop van het spel Slaan en atari Zelfmoord Ko Oog Twee ogen Einde van het spel Puzzels GO spelregels Inhoud Voorwoord 3 碁 Het materiaal Doel van het spel Verloop van het spel Slaan en atari Zelfmoord Ko Oog Twee ogen Einde van het spel Puzzels 4 5 6 7 9 0 3 4 Varianten 5 Voorwoord l vierduizend

Nadere informatie

Rekentaalkaart - toelichting

Rekentaalkaart - toelichting Rekentaalkaart - toelichting 1. Het rekendoel van de opgave In de handleiding van reken-wiskundemethodes beschrijft bij iedere opgave of taak wat het rekendoel voor leerlingen is. Een doel van een opgave

Nadere informatie

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders

R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders Door Hartger Wassink R U I MTE VI NDE N BINNE N DE KADE RS Een verslag van de workshops voor schoolleiders De rol van de schoolleiders mag niet onderschat worden. Netwerkleren leidt, als het goed is, tot

Nadere informatie

spelregels Paul de Leeuw

spelregels Paul de Leeuw spelregels Paul de Leeuw In onvoorspelbaar strijd je alleen of in teams tegen elkaar. Het spel draait om het verzamelen van bitterballen en bamihapjes. Heb jij aan het eind van het spel de meeste bitterballen

Nadere informatie

Juf, wat gaan we eigenlijk leren? Jouw vakkennis - hun basis

Juf, wat gaan we eigenlijk leren? Jouw vakkennis - hun basis Juf, wat gaan we eigenlijk leren? Jouw vakkennis - hun basis Inleiding: Al eerder schreef ik het ebook `het kan zonder groepsplan`. In veel scholen ervaren leerkrachten het maken van groepsplannen als

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

In Katern 2 hebben we de volgende rekenregel bewezen, als onderdeel van rekenregel 4:

In Katern 2 hebben we de volgende rekenregel bewezen, als onderdeel van rekenregel 4: Katern 4 Bewijsmethoden Inhoudsopgave 1 Bewijs uit het ongerijmde 1 2 Extremenprincipe 4 3 Ladenprincipe 8 1 Bewijs uit het ongerijmde In Katern 2 hebben we de volgende rekenregel bewezen, als onderdeel

Nadere informatie

wwww.wijzeroverdebasisschool.nl

wwww.wijzeroverdebasisschool.nl 31 spelletjes voor in de auto 1. Bingo met nummerborden Voor dit spelletje heb je een speciale bingokaart nodig. Op de bingokaart staan de getallen t/m 100. voor de getallen t/m 9 staat een 0. Nu kan het

Nadere informatie

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt.

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt. KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek : Datum gesprek : KIJK! Lijst 1. Basiskenmerken Een kind dat lekker in zijn vel zit, zal zich goed en vlot ontwikkelen. Het is van nature nieuwsgierig

Nadere informatie

Tovervierkanten. De magische krachten van getallenvierkanten. Erica de Goeij en Adri Treffers

Tovervierkanten. De magische krachten van getallenvierkanten. Erica de Goeij en Adri Treffers Tovervierkanten 1 De magische krachten van getallenvierkanten Erica de Goeij en Adri Treffers De leerlingen uit groep 4 van de Julianaschool in Bilthoven genieten doorgaans van de rekenlessen uit de methode.

Nadere informatie

Executieve functies en leren

Executieve functies en leren Executieve functies en leren Wijnand Dekker Praktijk Dekker&Dooyeweerd, Ede info@dekkerdooyeweerd.nl EXECUTIEVE FUNCTIES WAT ZIE JE, WAT DOE JE, WAT ZEG JE, WAT PLAN JE? EXECUTIEVE FUNCTIES: IN GESPREK

Nadere informatie

Les 1. Het klaverjas spel wordt gespeeld met 32 speelkaarten, van de 7 oplopend tot en met de aas.

Les 1. Het klaverjas spel wordt gespeeld met 32 speelkaarten, van de 7 oplopend tot en met de aas. les 1, klaverjas-cursus, GameSquare. Doel van het spel De kaarten De normale volgorde Het spel Kleur bekennen Les 1 Door naar les 2 Terug naar de inleiding Voor vragen of opmerkingen Doel van het spel.

Nadere informatie

Excellentie in ontwikkeling

Excellentie in ontwikkeling Excellentie in ontwikkeling Kleuters uitdagen werkt gesprekskaarten Deze kaarten zijn bedoeld als een spiegel. Kan ik deze uitspraken nazeggen, of gaan ze niet over mij? En, als ik ze zou willen na zeggen

Nadere informatie

1. CIJFERSPEL 2. DOBBELEN

1. CIJFERSPEL 2. DOBBELEN 1. CIJFERSPEL De leerkracht schrijft vijf getallen op het bord en noemt een getal onder de 100. Bijvoorbeeld 75. De kinderen moeten met de vijf getallen op het bord zo dicht mogelijk bij de 75 komen. Ze

Nadere informatie

rekentrainer jaargroep 7 Fietsen op Terschelling. Teken en vul in. Zwijsen naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs

rekentrainer jaargroep 7 Fietsen op Terschelling. Teken en vul in. Zwijsen naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs Zwijsen jaargroep 7 naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs Waar staat deze paddenstoel ongeveer? Teken op de kaart. Welke afstand of welke route fietsen de kinderen? naam route afstand Janna

Nadere informatie

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl

Zorg voor je carrière. Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Neem gerust contact op of maak een afspraak. Telefoon: (030) 602 94 25 of e-mail: zorg@matchcare.nl Hoe presenteer ik mijzelf? Wat wil ik? Zorg voor je carrière Door het dagelijkse contact met mijn coach

Nadere informatie

31 Rekenonderwijs: traditioneel of realistisch. 1 Inleiding

31 Rekenonderwijs: traditioneel of realistisch. 1 Inleiding DC 31 Rekenonderwijs: traditioneel of realistisch 1 Inleiding Het rekenonderwijs is in de laatste vijfentwintig jaar veranderd. De traditionele methode is aan de kant geschoven en het realistisch rekenen

Nadere informatie

Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip).

Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Getallen 1 Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Doelgroep Rekenen en Wiskunde Getallen 1 Getallen 1 is geschikt voor groep 7 en 8 van de basisschool

Nadere informatie

Relatiespel SPEELWIJZE. www.crearepartners.com. SPEELWIJZE RELATIESPEL - Bladzijde 1 / 9

Relatiespel SPEELWIJZE. www.crearepartners.com. SPEELWIJZE RELATIESPEL - Bladzijde 1 / 9 SPEELWIJZE RELATIESPEL - Bladzijde 1 / 9 SPEELWIJZE Relatiespel De meesten van ons besteden een flink deel van hun tijd aan relaties met anderen. Het is dan ook van groot belang deze contacten zo prettig

Nadere informatie

Stellingen en normering leerlingvragenlijst

Stellingen en normering leerlingvragenlijst Stellingen en normering leerlingvragenlijst Expertsysteem ZIEN! voor het primair onderwijs 2.0 juli 2012 ZIEN! is een product van, in samenwerking met ParnasSys ZIEN!PO leerlingvragenlijst 2.0 Stellingen

Nadere informatie

Executieve functies Leermogelijkheden afstemmen met leerling, leraar en ouders

Executieve functies Leermogelijkheden afstemmen met leerling, leraar en ouders 12 september 2013 Workshop Executieve functies Leermogelijkheden afstemmen met leerling, leraar en ouders Lucie Spreij en Geke Klapwijk Programma Executieve functies: toelichting concept en EF s via SFI

Nadere informatie

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten.

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Werkvorm 1 Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Stap 2 Vervolgens formuleren ze vragen over wat ze

Nadere informatie

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift

Bijlage 1 Thema 1. De helppagina van een tijdschrift 98 De helppagina van een tijdschrift Bijlage 1 Thema 1 Ik ben een meisje van 10 jaar en zit in groep 6. Wij zijn in nieuwe groepjes gezet en nu zit ik tegenover een meisje waar ik me heel erg aan erger.

Nadere informatie

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen.

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen. Onderbouwrapport In het onderbouwrapport waarderen wij alle genoemde aspecten ten opzichte van de leeftijd. Een waardering wordt uitgedrukt in een cijfer. U kunt via de beknopte omschrijvingen in het rapport

Nadere informatie

Balance Me. Bijlage 1. Arschoot Elien. Herhaling boekhouden. 3 de jaar ASO. D hauwers Fien. Lerarenhandleiding

Balance Me. Bijlage 1. Arschoot Elien. Herhaling boekhouden. 3 de jaar ASO. D hauwers Fien. Lerarenhandleiding Balance Me Arschoot Elien Herhaling boekhouden 3 de jaar ASO D hauwers Fien Lerarenhandleiding (Afbeelding: persoon met vergrootglas, sd) Lootens Jolien 1 Beste leerkracht, Heb je het soms ook moeilijk

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

Kern 3: doos-poes-koek-ijs

Kern 3: doos-poes-koek-ijs Kern 3: doos-poes-koek-ijs In deze kern leert uw kind: Letters: d - oe - k - ij z Woorden: doos, poes, koek, ijs, zeep Herhaling van de letters van kern 1 en 2 Deze nieuwe woorden en letters worden aangeboden

Nadere informatie

Vingertwister. Spelvariant met drie vingers

Vingertwister. Spelvariant met drie vingers Vingertwister Spelvariant met drie vingers Materiaal Speelbord Twaalf - en opdrachtkaartjes Twaalf fiches (u kunt hiervoor ook pasta, bonen of blokjes gebruiken ) Video Vingertwister met drie vingers-

Nadere informatie

Toetsen en evalueren in het rekenonderwijs op de basisschool? Miniconferentie,26 maart 2013 Wilmad Kuiper Anneke Noteboom

Toetsen en evalueren in het rekenonderwijs op de basisschool? Miniconferentie,26 maart 2013 Wilmad Kuiper Anneke Noteboom Toetsen en evalueren in het rekenonderwijs op de basisschool? Miniconferentie,26 maart 2013 Wilmad Kuiper Anneke Noteboom Inhoud Toetsen en evalueren Rekenonderwijs anno 2013 Evaluatiemiddelen binnen rekenonderwijs

Nadere informatie

WISKUNDE B -DAG 2002 1+ 1 = 2. maar en hoe nu verder? 29 november 2002

WISKUNDE B -DAG 2002 1+ 1 = 2. maar en hoe nu verder? 29 november 2002 - 0 - WISKUNDE B -DAG 2002 1+ 1 = 2 maar en hoe nu verder? 29 november 2002 De Wiskunde B-dag wordt gesponsord door Texas Instruments - 1 - Inleiding Snel machtverheffen Stel je voor dat je 7 25 moet uitrekenen.

Nadere informatie

Les 17 Zo zeg je dat (niet)

Les 17 Zo zeg je dat (niet) Blok 3 We hebben oor voor elkaar les 17 Les 17 Zo zeg je dat (niet) Doel blok 3: Leskern: Woordenschat: Materialen: Leerlingen leren belangrijke communicatieve vaardigheden, zoals verplaatsen in het gezichtspunt

Nadere informatie

REKENVAARDIGHEID BRUGKLAS

REKENVAARDIGHEID BRUGKLAS REKENVAARDIGHEID BRUGKLAS Schooljaar 008/009 Inhoud Uitleg bij het boekje Weektaak voor e week: optellen en aftrekken Weektaak voor e week: vermenigvuldigen Weektaak voor e week: delen en de staartdeling

Nadere informatie

Spellen en Puzzels. Retail Trainingen. alles over spellen, puzzels en boeken. Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde en Speelgoedbranche

Spellen en Puzzels. Retail Trainingen. alles over spellen, puzzels en boeken. Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde en Speelgoedbranche alles over spellen, puzzels en boeken Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde en Speelgoedbranche Retail Trainingen Dit vakinformatieboek is een uitgave van: Vereniging Gebra, Zoetermeer 2 Ontwikkeld

Nadere informatie

Activiteit 1. Tel de punten Binaire Getallen. Samenvatting. Kerndoelen. Vaardigheden. Leeftijd. Materiaal

Activiteit 1. Tel de punten Binaire Getallen. Samenvatting. Kerndoelen. Vaardigheden. Leeftijd. Materiaal Activiteit 1 Tel de punten Binaire Getallen Samenvatting Data in de computer worden opgeslagen als een serie van nullen en enen. Hoe kunnen we woorden en getallen weergeven met alleen deze twee symbolen?

Nadere informatie

Getallen 1F Doelen Voorbeelden 2F Doelen Voorbeelden

Getallen 1F Doelen Voorbeelden 2F Doelen Voorbeelden A Notatie en betekenis - Uitspraak, schrijfwijze en betekenis van, symbolen en relaties - Wiskundetaal gebruiken - de relaties groter/kleiner dan - breuknotatie met horizontale streep - teller, noemer,

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003

Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003 Uit De Ophaalbrug, werkmateriaal bij de overstap basisonderwijs voortgezet onderwijs, sept. 2003 REKENEN-WISKUNDE VERSLAG Samenstelling De BOVO-kwaliteitsgroep rekenen-wiskunde bestond uit: Sira Kamermans,

Nadere informatie

SPELREGELS SPELMATERIAAL BIG BROTHER VOORBEREIDING roddeltabel confrontatiekaarten camerakaarten de 20 stemkaartjes SPELVERLOOP 4 spelers

SPELREGELS SPELMATERIAAL BIG BROTHER VOORBEREIDING roddeltabel confrontatiekaarten camerakaarten de 20 stemkaartjes SPELVERLOOP 4 spelers SPELREGELS Voor je ligt misschien wel het meest confronterende spel dat je ooit gespeeld hebt. Maar let wel: het is en blijft een spelletje. Dus neem de confrontaties met een flinke korrel zout! SPELMATERIAAL

Nadere informatie

WORKSHOP LET S PLAY FIRION 8 DECEMBER 2015

WORKSHOP LET S PLAY FIRION 8 DECEMBER 2015 WORKSHOP LET S PLAY FIRION 8 DECEMBER 2015 Referenties Almarode, J., & Almarode, D. (2008). Energizing students. Science Teacher, 75 (9), 32-35. Dirkse-Hulscher, S., & Talen, A. (2007). Het groot werkvormenboek.

Nadere informatie

Nieuwsbrief groep 3 oktober 2015

Nieuwsbrief groep 3 oktober 2015 Nieuwsbrief groep 3 oktober 2015 Hierbij ontvangt u van ons de nieuwsbrief van oktober. Door middel van de nieuwsbrief houden we u op de hoogte van alles wat er in de groep gebeurd. Ook vertellen we wat

Nadere informatie

Spelregels. Het Bordspel

Spelregels. Het Bordspel Spelregels Het Bordspel Inhoud - Speelbord met spinner - Speelfiguren: Dolfje Weerwolfje, Noura, Timmie en Pa Startpositie per speler: - 4 Weerwolven-frames met 6 W.Z.W.L. delen - 32 Loopkaarten: 8 per

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Groep 3. Getalbegrip hele getallen. Optellen en aftrekken. Geld

Groep 3. Getalbegrip hele getallen. Optellen en aftrekken. Geld Groep 3 Getalbegrip hele getallen De leerlingen werken de eerste periode in het getallengebied tot 20 en 40. De tweede helft van het jaar ook tot 100. De leerlingen leren het verder- en terugtellen, tellen

Nadere informatie

Getallen. Onderdeel 1: Optellen en aftrekken. Onderdeel 1 van Getallen sluit aan op de leerlijnen Rekenboog.zml bij de Kerndoelen 1 en 2

Getallen. Onderdeel 1: Optellen en aftrekken. Onderdeel 1 van Getallen sluit aan op de leerlijnen Rekenboog.zml bij de Kerndoelen 1 en 2 Doel document: De leerlijnen Rekenboog.ZML en Leerlijn Rekenen en Wiskunde VSO Arbeidsgericht, welke gekoppeld is aan de methodiek VOx, hanteren beide een eigen indeling. Rekenboog ZML gaat uit van de

Nadere informatie

Een Meet- en Ontdekpad gemaakt door Maaike Kuijer. Pabo De Eekhorst Assen.

Een Meet- en Ontdekpad gemaakt door Maaike Kuijer. Pabo De Eekhorst Assen. METEN Een meet- en ontdekpad www.rekenhoek.nl 5 6 Een Meet- en Ontdekpad gemaakt door Maaike Kuijer. Pabo De Eekhorst Assen. Inhoudsopgave meet- en ontdekpad Samenvatting 2 Verantwoording 4 Gebruiksaanwijzing

Nadere informatie

1 Delers 1. 3 Grootste gemene deler en kleinste gemene veelvoud 12

1 Delers 1. 3 Grootste gemene deler en kleinste gemene veelvoud 12 Katern 2 Getaltheorie Inhoudsopgave 1 Delers 1 2 Deelbaarheid door 2, 3, 5, 9 en 11 6 3 Grootste gemene deler en kleinste gemene veelvoud 12 1 Delers In Katern 1 heb je geleerd wat een deler van een getal

Nadere informatie

Werkvormen voor automatisering bij rekenen

Werkvormen voor automatisering bij rekenen Workshop Automatiseren Werkvormen voor 8 september 2010 Henk Logtenberg Hogeschool Windesheim Agenda (1) 1. Introductie 1.1 Voorstellen 1.2 Warming - up 1.3 Doelen vandaag 2. Delen van kennis en ervaringen

Nadere informatie

DIDACTISCH GROEPSPLAN

DIDACTISCH GROEPSPLAN SBO De Boei DIDACTISCH GROEPSPLAN GROEP: Kof LEERKRACHT(EN): Anke Heijs/Margriet Wouda VAKGEBIED: Rekenen PERIODE: Jan.-juni Samenstelling van de groep: Stimulerende factoren: Belemmerde factoren: Beginsituatie:

Nadere informatie