ijs arbeid data zorg onderwijs zekerheid tenschap rg welzijn mobiliteit n beleids- evaluatie, monitoring, tev effectonderzoek en datave

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ijs arbeid data zorg onderwijs zekerheid tenschap rg welzijn mobiliteit n beleids- evaluatie, monitoring, tev effectonderzoek en datave"

Transcriptie

1 ijs arbeid data zorg onderwijs zekerheid tenschap rg welzijn mobiliteit n beleids- HetITSmaaktdeeluit van de Radboud Universiteit Nijmegen evaluatie, monitoring, tev effectonderzoek en datave Interventies voor kinderen met een autisme spectrum stoornis en/of een verstandelijke beperking Eindrapport R. Schellingerhout C. Ramakers A. Derwort A. van de Lavoir Januari 2010

2 Projectnummer: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, en evenmin in een retrieval systeem worden opgeslagen, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van het ITS van de Radboud Universiteit Nijmegen. No part of this book/publication may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means without written permission from the publisher. ii

3 Inhoud 1 Inleiding Achtergrond Uitkomsten en bijlagen Afbakening: doelgroep en interventies Opzet van het rapport 1 2 Globale opzet van het onderzoek 3 3 Uitkomsten met betrekking tot de mate van effectiviteit Categorieën van interventies Mate van bewijskracht Stap op de effectladder Expertoordeel Kindtypen Discussie 9 Bijlage 1 - Leeswijzer van de bijlagen 17 Bijlage 2 - Eerste fase van het onderzoek: inventarisatie 19 Bijlage 3 - Tweede fase: expertconsultatie 23 Bijlage 4 - Toelichting bij het overzicht van interventies 31 Bijlage 5 - Beschrijving van de interventies 39 Bijlage 6 - De opmerkingen in categorieën 179 Bijlage 7 - Niet beschreven interventies 183 Bijlage 8 - Definities, prevalentie en comorbiditeit 185 Literatuurlijst 195 Index van beschreven interventies 207 iii

4 iv

5 1 Inleiding 1.1 Achtergrond Er zijn veel interventies voor kinderen met een autistische stoornis en/of een verstandelijke beperking. Wetenschappelijk onderzoek naar deze interventies is echter nauwelijks voorhanden en geeft geen uitsluitsel over de effectiviteit. In opdracht van het College voor zorgverzekeringen (CVZ) heeft het ITS een onderzoek uitgevoerd naar de effectiviteit van die interventies die in Nederland worden ingezet bij kinderen met een autisme spectrum stoornis en/of een verstandelijke beperking. In dit rapport wordt verslag gedaan van dit onderzoek. 1.2 Uitkomsten en bijlagen In de hoofdtekst van het rapport worden de uitkomsten van het onderzoek op hoofdlijnen uiteen gezet. In de hoofdtekst wordt globaal aangegeven wat de opzet van het onderzoek was en welke uitkomsten het onderzoek heeft. Meer informatie over de opzet van het onderzoek en de uitkomsten van de verschillende fasen van het onderzoek is te vinden in de bijlagen bij dit rapport. 1.3 Afbakening: doelgroep en interventies Voor het bepalen van de doelgroep van het onderzoek werd aangesloten bij de bestaande omschrijvingen binnen de DSM en ICIDH (zie bijlage). Bij de inventarisatie van de interventies die in Nederland worden toegepast is ervoor gekozen om medicamenteuze behandelingen, psychoeducatie en interventies die gericht zijn op bijkomende problemen (zoals slaapproblemen of zindelijkheidsproblemen) niet mee te nemen. Het aantal te beoordelen interventies zou anders te groot worden. 1.4 Opzet van het rapport Allereerst wordt de opzet van het onderzoek uiteengezet en vervolgens worden de uitkomsten gepresenteerd. Deze uitkomsten hebben betrekking op de informatie die is verzameld omtrent de effectiviteit van de verschillende interventies. In het rapport wordt dus een selectie en samenvatting van de resultaten van het onderzoek gepresenteerd. In de bijlage worden de uitgebreide resultaten beschreven. 1

6 2

7 2 Globale opzet van het onderzoek Het onderzoek werd uitgevoerd in de periode december 2009 tot en met november Het onderzoek viel uiteen in twee fasen. De eerste fase betrof een inventarisatie van de interventies die in Nederland worden gebruikt voor kinderen met een autisme spectrum stoornis en/of een verstandelijke beperking. Bij deze inventarisatie is gebruik gemaakt van literatuuronderzoek (MedLine, PsycInfo, Picarta) en een zoektocht op internet (o.a. de databank effectieve jeugdinterventies, de site van de NVA en de Stichting Downsyndroom en de site methodieken.nl). Tenslotte is gebruik gemaakt van informatie uit bestaande richtlijnen en voorschriften (o.a. van de NVVP, de NVK en buitenlandse richtlijnen zoals SIGN 2007). Het overzicht is getoetst op volledigheid in gesprekken met vertegenwoordigers van verschillende beroepsverenigingen en met andere experts (zie bijlage voor meer informatie). Het eindproduct van de inventarisatie-fase is een overzicht met 59 interventies die in Nederland worden ingezet bij kinderen met een autisme spectrum stoornis en/of een verstandelijke beperking (zie bijlage). Het overzicht bevat per interventie een korte typering van maximaal een pagina met daarin een omschrijving van de inhoud van de interventie; de doelgroep waarvoor de interventie bedoeld is; de leeftijdsrange van de kinderen voor wie de interventie geschikt is; de intensiteit en duur van de interventie en tenslotte de uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek met betrekking tot de mate van effectiviteit van de interventie. In de tweede fase van het onderzoek is het overzicht van interventies voorgelegd aan een groep van zeven experts, afkomstig van de volgende beroepsverenigingen: De Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVVP); de Nederlandse Vereniging voor Orthopedagogen (NVO); de Nederlandse Vereniging Artsen Verstandelijk Gehandicapten (NVAVG) en de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde (zie bijlage voor een CV van de verschillende experts). De experts zijn door hun beroepsvereniging gevraagd of zij aan het onderzoek mee wilden doen. Het Nederlands Instituut voor Psychologen (NIP) is ook benaderd voor het onderzoek maar heeft geen experts geleverd. De experts hebben per interventie een schriftelijke vragenlijst ingevuld waarin werd gevraagd naar hun oordeel over de mate van geschiktheid van de verschillende interventies voor verschillende typen kinderen met een autisme spectrum stoornis en/of een verstandelijke beperking. De uitkomsten van deze vragenlijstronde zijn samengevoegd met de beschrijving van de interventies. Deze aangevulde beschrijving van de interventies kan gezien worden als de hoofduitkomst van het project en is te vinden in bijlage 4. 3

8 4

9 3 Uitkomsten met betrekking tot de mate van effectiviteit Dit hoofdstuk geeft een samenvatting van de uitkomsten van het onderzoek. Een uitgebreide beschrijving van de uitkomsten is te vinden in de bijlagen. Centraal in dit hoofdstuk staat tabel 1. Deze tabel geeft een samenvatting van de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek. In deze tabel is informatie te vinden over de mate van effectiviteit van de verschillende interventies die verzameld zijn binnen het huidige onderzoek. In de paragrafen 3.1 tot en met 3.5 wordt uitleg gegeven over de verschillende onderdelen van tabel 1. Paragraaf 3.6 biedt een korte discussie van de uitkomsten. 3.1 Categorieën van interventies De interventies zijn gegroepeerd in een aantal categorieën: Gericht op ouders en /of gezin. De inhoud van oudertherapieën kan variëren van het geven van informatie over de beperking en over het kind zelf tot het actief oefenen en evalueren van opvoedingsvaardigheden. Bij oudertherapieën ligt de focus van de therapeut bij de ouder. Deze moet inzicht krijgen in de beperking van het kind, vaardigheden verwerven en deze toepassen bij het kind. Gedragsinterventies. De gedragsbenaderingen zijn vaak gebaseerd op theorieën uit de gedragstherapie. Technieken die men hierbij kan gebruiken zijn conditionering (straf en beloning), modeling, exposure en het uitdagen van gedachtes. Het doel ervan is gedragsmodificatie; men wil bepaald gedrag aanpakken en veranderen of vaardigheden stimuleren. (Alternatieve) communicatie. Deze methodes richten zich specifiek op het verbeteren van de communicatie. Deze methodes worden in het Engels ook wel augmentative and alternative communication (AAC) genoemd. Fysiologische interventies. Hierbij gaat het om interventies die zich richten op het veranderen van de mechanische, fysieke en biochemische functies van het lichaam. Interventies op basis van technologie. Hierbij gaat het om interventies die voor een groot deel gebaseerd zijn op het gebruik van technologie. Standaard interventies. Hiermee worden interventies bedoeld die breed ingezet worden binnen de Nederlandse gezondheidszorg. Ze zijn meestal niet typisch voor kinderen met ASS en/of een verstandelijke beperking maar hebben een veel bredere doelgroep. Interventies gericht op relaties. Deze interventies richten zich op het bevorderen van hechting en binding aan anderen. Overige interventies. Dit zijn interventies die niet onder één van de andere categorieën kunnen worden ondergebracht. Interventies kunnen soms in meerdere categorieën passen. Voor de duidelijkheid is ervoor gekozen om interventies slechts bij één categorie onder te brengen. 5

10 3.2 Mate van bewijskracht De gegevens onder de kopjes Mate van bewijskracht en Stap op de effectladder zijn verzameld in de inventarisatie-fase van het project en maken deel uit van het overzicht van interventies. Bij de mate van bewijskracht gaat het om de ordening van de literatuur volgens de richtlijnen van Evidence Based Medicine (EBM). Bij het ordenen van wetenschappelijke literatuur worden binnen EBM de volgende classificaties gebruikt: A1: systematische reviews van tenminste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2 niveau; A2: gerandomiseerd dubbel blind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit en voldoende omvang (randomised controlled trial: RCT); B: vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken van A2; C: niet-vergelijkend onderzoek; D: mening van deskundigen. Informatie afkomstig uit onderzoeken met een hoge rangorde hebben sterkere bewijskracht dan onderzoeken die afkomstig zijn uit onderzoeken met een lagere rangorde. In de bijlage is per interventie te vinden wat de uitkomsten van het onderzoek precies inhoudt. 3.3 Stap op de effectladder Bij de Stap op de effectladder gaat het om de effectladder van het Nederlands Jeugdinstituut (NJI). Veel interventies die worden gebruikt bij jongeren met een autisme spectrum stoornis of een verstandelijke beperking zijn niet of nauwelijks systematisch onderzocht. Studies met RCT s zijn vaak niet haalbaar bij interventies in de klinische praktijk. De meeste interventies die in de praktijk worden gebruikt zijn niet zonder meer aan te duiden als bewezen effectief. Dat betekent nog niet dat de kwaliteit van die interventies slecht is. Effectiviteit is geen alles-ofniets-zaak. Van Yperen en Veerman (2008) hebben een kader opgesteld waarin de effectiviteit van interventies is ingedeeld in een aantal niveaus. Zij gaan daarbij uit van verschillende soorten effectiviteit die onderscheiden kunnen worden. Ook stellen zij voor het begrip effectiviteit en het effectonderzoek te koppelen aan het ontwikkelingsstadium waarin een interventie verkeert. Daarvoor hebben zij de zogenaamde effectladder ontwikkeld. Niveau 0: werken met impliciete kennis Op niveau 0 van de effectladder is er sprake van een interventie die in de hoofden van de uitvoerders zit. De praktijkwerkers ondersteunen bijvoorbeeld ouders of kinderen op een volgens hen methodische manier, maar wat ze precies doen en waarom dat zou werken is voor anderen niet duidelijk op papier gezet. Dit kan een bijzonder effectieve interventie zijn, maar de werkwijze en resultaten zijn voor buitenstaanders niet duidelijk. Dat hindert ook de overdraagbaarheid van de interventie aan vakgenoten. Niveau 1: goed beschreven interventies Op niveau 1 van de effectladder is de aard van de interventie nader omschreven en gespecificeerd. De aandacht gaat vooral uit naar het doel van de interventie, de doelgroep, de aanpak en de randvoorwaarden voor de uitvoering. Door deze explicitering is de werkwijze van de inter- 6

11 ventie te begrijpen, de kans op effectiviteit enigszins in te schatten en de aanpak gemakkelijker overdraagbaar. Niveau 2: interventies met theoretische bewijskracht zijn veelbelovend Het formuleren van een goede interventietheorie ( program theory ) maakt een interventie in theorie effectief of veelbelovend. Op niveau 2 van de effectladder gaat het om een aannemelijk verhaal dat de interventie kan werken. Als daarbij gerefereerd wordt aan algemeen aanvaarde en door onderzoek ondersteunde theorieën komt de interventie nog sterker te staan. Niveau 3: interventies met voorlopige bewijskracht Een goede omschrijving (niveau 1) en onderbouwing (niveau 2) laten het wat en waarom van een interventie zien. Als vastgesteld kan worden dat de geformuleerde doelen of gewenste veranderingen bereikt zijn en bovendien is vastgesteld dat de interventie ook volgens plan verstrekt is aan de beoogde doelgroep, dan is de bewijsvoering van een effectieve interventie weer een stapje verder gebracht. Om dit allemaal te kunnen constateren moet er gemeten worden. Het meten vormt de kern van niveau 3 van de effectladder: er zijn cijfers beschikbaar die laten zien dat de doelgroep wordt bereikt, dat de doelen van de interventie worden gerealiseerd, dat er weinig cliënten zijn die voortijdig afhaken en dat de cliënten tevreden zijn. Deze gegevens leveren de eerste indicaties op voor de effectiviteit van de interventie. Immers, als zou blijken dat bij de doelgroep maar een fractie van de doelen wordt gehaald, zijn er maar weinig mensen zijn die de interventie effectief durven te noemen. Daar staat tegenover dat als wél bij velen de doelen zijn bereikt, het nog niet zeker is dat dit aan de interventie te danken is. Er kan ook sprake zijn van bijvoorbeeld veelvoorkomend spontaan herstel. Niveau 4: interventies met causale bewijskracht zijn bewezen effectief Interventies die voldoende causale bewijskracht hebben zijn bewezen effectief te noemen: de gemeten verbetering is toe te schrijven aan de gebruikte interventie. Dit is het hoogste niveau van effectiviteit, mits de interventie ook op de andere niveaus goed ontwikkeld is. Op niveau 4 van de effectladder is er sprake van een goed omschreven, theoretisch onderbouwde en in de praktijk getoetste aanpak, waarbij bovendien is aangetoond dat de interventie beter is dan geen interventie en een andere interventie. Hiertoe is een vergelijking nodig met een groep die geen hulp heeft ontvangen en een groep die de interventie niet gekregen heeft maar wel een ander aanbod. Bij de stap op de effectladder die in tabel 1 wordt gegeven kan het gaan om een oordeel van het NJI zelf, zoals te vinden in de Databank Effectieve Jeugdinterventies, of om een oordeel van het ITS, volgens de principes van de effectladder. In de bijlage is te vinden bij welke interventies het gaat om een oordeel van het NJI en bij welke interventies het gaat om een oordeel van het ITS. Het NJI is op geen enkele manier verantwoordelijk voor het oordeel dat het ITS over een interventie heeft gegeven. Bij de stap op de effectladder is het belangrijk om in de gaten te houden dat bij het oordeel alleen gekeken wordt naar uitkomsten van Nederlandse studies. 7

12 3.4 Expertoordeel De gegevens onder het kopje expertoordeel zijn afkomstig uit de tweede fase van het onderzoek. Per interventie konden experts aangeven of zij zich deskundig genoeg vonden om een oordeel te geven over een specifieke interventie. Indien zij zich hier niet toe in staat achtten, sloegen zij de desbetreffende interventie over. Indien zij zich in staat achtten om een oordeel over een interventie te geven, vulden de experts een aantal vragen in met betrekking tot de interventie. Onder het kopje N is per interventie te vinden hoeveel experts een oordeel hebben gegeven. De experts moesten per interventie onder andere een oordeel geven over de mate van geschiktheid van een interventie. Een beoordeling van de mate van geschiktheid werd gegeven volgens de systematiek van de Expert Knowlegde Systems (de ontwikkelaars van de Experts Consensus Guidelines; 9 = extreem geschikt: uw eerste keus interventie 7-8 = meestal geschikt: een voorkeursinterventie die u vaak zou gebruiken 4-6 = ambivalent: een alternatieve interventie die u soms zou gebruiken (bijvoorbeeld omdat het de voorkeur geniet van de patiënt of familie of omdat de eerste lijn interventie niet effectief, niet beschikbaar of niet gepast is) 2-3 = meestal ongeschikt: een interventie die u zelden zou gebruiken 1 = extreem ongeschikt: een interventie die u nooit zou gebruikt Het gemiddelde oordeel over de mate van geschiktheid van een interventie is te vinden onder het kopje gemiddeld expertoordeel (1..9). De N geeft het aantal experts aan dat een oordeel heeft gegeven over de interventie, de SD geeft de standaarddeviatie aan van het gemiddelde expertoordeel. 3.5 Kindtypen Bij dit onderzoek was het van belang om in het oordeel over de verschillende interventies niet alle kinderen met een autisme spectrum stoornis of een verstandelijke beperking over één kam te scheren. Het oordeel over de mate van geschiktheid werd daarom gegeven voor subtypen van kinderen met een autisme spectrum stoornis en/of een verstandelijke beperking (zie bijlage voor meer informatie). Vier kindtypen hebben betrekking hebben op ASS: het beperkte autistische kind (laag intelligent/laag sociaal vaardig); het sociale autistische kind (laag intelligent/hoog sociaal vaardig); het cognitieve autistische kind (hoog intelligent/laag sociaal vaardig) en het vaardige autistische kind (hoog intelligent/hoog sociaal vaardig). Twee kindtypen hebben betrekking op VB: het beperkt zorgbehoevende verstandelijk beperkte kind: er is zelden tot soms zorgbehoefte. De geboden hulp is nodig in bepaalde episodes (bv. tijdens een crisis) en/of met bepaalde intervallen (bv. wekelijks) en het uitgebreid zorgbehoevende verstandelijk beperkte kind: er is regelmatig of altijd zorgbehoefte (bv. dagelijkse ambulante of 24-uurs zorg). 8

13 Het beperkte en het sociale autistische kind hebben de meest beperkte cognitieve vaardigheden. Het verschil is dat de sociale autistische kinderen relatief goede sociale vaardigheden bezitten ten opzichte van de beperkte autistische kinderen. De beste cognitieve vaardigheden zijn terug te vinden in de cognitieve en vaardige kinderen. Het verschil is dat de vaardige autistische kinderen relatief goede sociale vaardigheden bezitten ten opzichte van de cognitieve autistische kinderen. Wat betreft de indeling van VB kinderen: een hoge zorgbehoefte zal in veel gevallen samengaan met een laag intelligentieniveau, maar factoren als de omgeving waarin iemand verkeerd en bijkomende aandoeningen hebben ook invloed. Bijvoorbeeld een kind met een milde verstandelijke handicap kan door bijkomende ziektes of stoornissen toch een uitgebreide zorgbehoefte nodig hebben. 3.6 Discussie Niet alle experts hebben alle interventies beoordeeld Wat opvalt bij het bekijken van tabel 1 is dat niet alle interventies door alle experts zijn beoordeel. Enkele interventies zijn door geen enkele expert beoordeeld (bijvoorbeeld danstherapie) en veel interventies zijn door één of twee experts beoordeeld. Het maximum aantal experts dat een individuele interventie heeft beoordeeld is zes (bijvoorbeeld cognitieve gedragstherapie). Geen enkele interventie is dus door het maximale aantal van zeven experts beoordeeld. Het is niet vreemd een individuele expert niet over alle interventies een oordeel heeft geveld. Oordelen zijn alleen gegeven als een expert zichzelf daartoe in staat achtte. Soms consensus, soms ook niet Over sommige interventies zijn de experts het eens: hun oordelen liggen dan dicht bij elkaar. Een voorbeeld hiervan is video-interactie begeleiding. Deze interventie is door zes experts beoordeeld en deze oordelen waren gelijkluidend (positief). Over andere interventies is er minder consensus. Bijvoorbeeld, de cognitieve gedragstherapie is ook beoordeeld door 6 experts, maar deze oordelen liggen verder uit elkaar. De kindtypen De experts maakten in het algemeen in hun oordeel onderscheid tussen de verschillende kindtypen. Bijvoorbeeld, de cognitieve gedragstherapie wordt wel geschikt gevonden voor de kindtypen 3 en 4, maar minder geschikt voor de kindtypen 1 en 2, hoewel al deze kindtypen betrekking hebben op kinderen met een autisme spectrum stoornis. Niet iedere interventie is beoordeeld Niet bij iedere interventie uit tabel 1 hoefden de experts een vragenlijst in te vullen. Bij sommige interventies werd geen oordeel van de experts gevraagd. Het ging dan om interventies waarvoor negatief bewijs was uit onderzoek, die om ethische gronden afgeraden werden en om interventies die eigenlijk te divers zijn om een oordeel over te kunnen geven. Informatie die niet in de tabel staat Behalve de mate van geschiktheid konden experts ook aangeven voor welke leeftijdsrange zij een interventie geschikt vonden, wat de duur en intensiteit van een interventie zou moeten zijn en wat zij vonden dat de stap op de effectladder zou moeten zijn. Deze gegevens worden niet 9

14 gepresenteerd (informatie over het oordeel over de stap op de effectladder en de leeftijden is wel te vinden in bijlage 5). De vragen over duur en intensiteit zijn te slecht ingevuld om over te rapporteren. Veel experts geven aan dat een algemeen oordeel eigenlijk niet goed mogelijk is. Experts waren het soms ook niet eens met de duur en intensiteit zoals aangegeven in de beschrijving van een interventie. Opmerkingen die experts maakten over de duur en intensiteit zijn toegevoegd aan de beschrijving van een interventie in bijlage 5. De gegevens over de leeftijdsrange zijn iets beter ingevuld maar zijn ook vaak overgeslagen. Daardoor zijn er eigenlijk te weinig gegevens beschikbaar om over leeftijd te rapporteren. Het kwam voor dat experts het niet eens waren met de leeftijdsrange zoals aangegeven in de beschrijving van een interventie. Opmerkingen die experts hierover maakten zijn toegevoegd aan de beschrijving van de interventie in bijlage 5. Sommige experts maakten opmerkingen over een apart effect van duur en intensiteit. Dat wil zeggen dat het soms moeilijk is om te bepalen of de effectiviteit van een interventie nu afhangt van de specifieke inhoud van een interventie of van de hoge intensiteit en lange duur van een interventie. Dergelijke opmerkingen zijn opgenomen bij de beschrijving van de interventies in bijlage 5. Het oordeel van de experts over de stap op de effectladder wordt niet gepresenteerd omdat dit slechts in enkele gevallen afweek van het oordeel van het NJI of het ITS. Bij de systematiek van de effectladder hoort dat onderzoek uit het buitenland niet wordt mee gewogen bij het oordeel. Experts waren het hier niet altijd mee eens (zie bijlage 5). In dat soort gevallen kon het oordeel van de experts over de stap op de effectladder van een interventie om deze reden ook hoger uitvallen dan het oordeel van het ITS of het NJI. Dit is bijvoorbeeld het geval bij PCIT of Hanencursus. Niet bij iedere interventie was een goed oordeel van de experts mogelijk Een oordeel van de experts bleek niet bij iedere interventie mogelijk omdat de beschrijving van de interventie volgens de experts niet klopte, of omdat de beschrijving van de interventie veel te breed was. In het laatste geval zijn er verschillende typen van een interventie die eigenlijk apart beoordeeld zouden moeten worden. De beschrijving van een interventie klopte volgens experts niet bij: Systeemtherapie/multisysteemtherapie Neurodevelopmental therapy Feuerstein-methode De beschrijving was volgens experts te breed bij: Sociale vaardigheidstraining Psychotherapie Feuerstein-methode Soms geen (aparte) interventie Experts waren bij sommige interventies van mening dat een interventie eigenlijk onderdeel was van een andere interventie. Dit was bijvoorbeeld het geval bij Social stories, dat een onderdeel zou zijn binnen sociale vaardigheidstraining. 10

15 Soms waren experts van oordeel dat er eigenlijk helemaal geen sprake is van een interventie. Dit is bijvoorbeeld het geval bij zorgboerderijen. Dit is een plaats waar kinderen heen kunnen gaan, maar de plaats op zich is geen interventie. Overzicht bleek niet in alle opzichten compleet Het overzicht bleek niet compleet. Door de experts en door de opdrachtgever werden de volgen de interventies aangedragen, nadat de beoordelingsronde was afgesloten: EIBI (early intensive behavioral intervention), VIPP-SD (Video-feedback Intervention to promote Positive Parenting and Sensitive Discipline) en EBL (emerging body language). Daarnaast werd door verschillende experts gewezen op het belang van vroege interventie (early intervention) in het algemeen. In de bijlage wordt een korte omschrijving van de drie genoemde interventies gegevens, alsmede van early intervention. Individuele interventies versus behandelprogramma In het onderzoek moesten de experts een oordeel gegeven over individuele interventies. Verschillende experts hebben (ook van tevoren al) aangegeven dat een dergelijke opsplitsing tot op zekere hoogte kunstmatig is. Een behandeling of interventie staat niet op zichzelf, maar is onderdeel van een behandelprogramma. Dit programma is aangepast aan de specifieke situatie en kenmerken van een kind en zijn of haar gezin. Rol van de ouders De rol van de ouders werd door veel experts als cruciaal gezien. Experts zijn over het algemeen van mening dat ouders vanaf het begin bij interventies moeten worden betrokken. Als experts hier specifiek opmerkingen over hebben gemaakt, is dit opgenomen bij de beschrijving van de interventies. Effectiviteit en verder? In dit onderzoek is geïnventariseerd welke gegevens er zijn omtrent de effectiviteit van verschillende interventies. Wetenschappelijk bewijs voor bepaalde interventies is soms moeilijk te vinden. Dat wil niet zeggen dat een interventie daarmee geen functie vervult of nut heeft voor een kind en de ouders. Ouders kunnen heel tevreden zijn over een interventie, terwijl er geen aantoonbare effectiviteit is. Daarnaast kan duidelijk zijn dat het kind geniet of blij wordt van een bepaalde activiteit of setting. Indien experts opmerkingen in deze trant hebben gemaakt bij een interventie, zijn deze opgenomen bij de beschrijving. 11

16 Tabel 1 Samenvatting van de uitkomsten van het onderzoek: mate van bewijskracht, stap op de effectladder en gemiddeld expertoordeel Mate van bewijskracht Stap op de effectladder Gemiddeld expertoordeel KT1 KT2 KT3 KT4 KT5 KT6 Interventie ASS VB ALG ASS VB ALG (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) Interventies gericht op ouders en/of gezin Ouder-mediatie/Ouder-kind 4,3 5 5, ,3 B+ 2 2 interactie therapie: Floortime (3; 0,6) (3; 1) (3; 0,6) (3; 1) (3; 0) (3; 0,6) ,7 6,5 6,2 Video-interactie begeleiding D+ B+ 2 3 (6; 2) (6; 1,7) (6; 1,8) (6; 1,5) (6; 0,8) (6; 2,1) Systeemtherapie/Multisysteem- 5,3 6,3 6,3 7,5 6,3 5,3 D+ D+ 2 2 therapie (MST) (4; 3,3) (4; 2,5) (4; 2,5) (4; 1,3) (4; 2,5) (4; 3,3) Parent-child Interaction 6 7 6,3 7 5,7 7 B+ A Therapy (PCIT) (3; 1,7) (3; 0) (3; 1,2) (3; 0) (3; 2,3) (3; 0) Parent Management Training 3,3 4,3 3,7 4,3 5 4 A2+ 2 Oregon (PMTO) (3; 3,2) (3; 2,5) (3; 2,9) (3; 2,5) (3; 1,7) (3; 3) Functionele gezinstherapie/ ,5 2,5 5,5 B+ 2 Functional Family Therapy (FFT) (2; 0) (2; 0) (2; 0) (2; 3,5) (2; 2,1) (2; 3,5) 5,3 5,5 5 5,3 5,8 5,5 Families First (FF) C+ 4 (4; 2,1) (4; 2,4) (4; 1,8) (4; 2,1) (4; 2,1) (4; 2,4) Intensieve Orthopedagogische 7 6,3 6,5 6 7,5 7,5 C+ 4 Gezinsbehandeling (IOG) (4; 1,4) (4; 2,5) (4; 1,9) (4; 2,2) (4; 1) (4; 1) Portage Programma Nederland 4, ,5 5 5,5 B=+ 2 (PPN) (2; 0,7) (2; 0) (2; 0) (2; 0,7) (2; 1,4) (2; 0,7) 6,8 6,5 5,3 4,5 7,3 7,3 Kleine Stapjes C=+ 2 2 (4; 0,5) (4; 1) (4; 1,5) (4; 1,7) (4; 1,7) (4; 1,3) Hanencursus (oudercursus): 5,3 5 4,3 3,7 5 5 B= 2 More Than Words (3; 1,5) (3; 1,7) (3; 0,6) (3; 0,6) (2; 2,8) (2; 2,8) Praktische Pedagogische 6 6 5,4 5,4 6,8 7 B+ 2 2 Gezinshulp (PPG) (5; 2,1) (5; 2,1) (5; 2,2) (5; 2,2) (5; 1,8) (5; 1,9) Gedragsinterventies Discrete Trial Training (DTT) C+ C+ 3 3 Pivotal Response Treatment (PRT) B+ 2 2 Video modeling/model-leren B+ 2 2 Psychiatrische Intensieve Behandeling Autisme (PIBA) C+ 2 Cognitieve gedragstherapie A2+ C , ,5 5 5 (4; 2,1) (4; 2,4) (4; 1,6) (4; 1) (4; 2,4) (4; 2,4) 7,5 5, (2; 2,1) (2; 2,1) (2; 2,8) (2; 2,8) (2; 0) (2; 0) 2,5 4,5 4,5 4,5 2,5 2,5 (2; 0,7) (2; 3,5) (2; 3,5) (2; 3,5) (2; 0,7) (2; 0,7) 6 6 5,5 4,5 2,5 1,5 (2; 2,8) (2; 2,8) (2; 2,1) (2; 0,7) (2; 2,1) (2; 0,7) 4,2 4,8 6,8 7,2 6 4,5 (6; 3,1) (6; 2,9) (6; 2) (6; 1,9) (6; 2,4) (6; 2,9) ASS: kinderen met een autisme spectrum stoornis; VB: kinderen met een verstandelijke beperking; Alg: Algemeen (kinderen met ASS en/of VB); N: aantal experts dat een oordeel heeft gegeven; KT1: Beperkte autistische kind; KT2: Sociale autistische kind; KT3: Cognitieve autistische kind ; KT4: Vaardige autistische kind; KT5: Beperkt zorgbehoevende VB kind; KT6: Uitgebreid zorgbehoevende VB kind; Mate van bewijskracht A1: systematische reviews van tenminste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2 niveau; A2: gerandomiseerd dubbel blind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit en voldoende omvang (randomised controlled trial: RCT); B: vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken van A2; C: nietvergelijkend onderzoek; D: mening van deskundigen; +: positief bewijs, =: gemengd bewijs; - negatief bewijs. 12

17 Tabel 1 (vervolg) Mate van bewijskracht Stap op de Gemiddeld expertoordeel effectladder KT1 KT2 KT3 KT4 KT5 KT6 Interventie ASS VB ALG ASS VB ALG (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) Sociale vaardigheidstraining B+ C ,3 6,4 6,7 6,2 6 4 (4; 2,5) (5; 1,5) (6; 1,8) (6; 1,3) (4; 0) (4; 1,8) Social Stories, Leerverhalen/ B+ 2 2 sociale scripts (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) Themagroepen C ,5 3 3,5 2 2 (2; 0) (2; 0,7) (2; 0) (2; 0,7) (2; 0) (2; 0) (Alternatieve) Communicatie Picture Exchange Communication System (PECS) Voice Output Communication Aids (VOCA) A2+ C=+ 2 2 C+ C=+ 2 2 Gebarentaal training A2+ B= 2 2 Facilitated Communication 6 6 5,3 4 5,3 5,3 (3; 2) (3; 2) (3; 1,2) (3; 2) (3; 2,9) (3; 1,5) ,5 6 (2; 2,8) (2; 2,8) (1; ) (1; ) (2; 3,5) (2; 1,4) 4 5, ,7 4,3 (3; 2,6) (3; 2,1) (3; 1) (3; 1) (3; 1,5) (3; 2,5) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) Fysiologische interventies Acupunctuur D= 1 1 Massage B+ B+ 2 2 Craniale Osteopathie/therapie 0 0 Mobility Opportunities Via Education (MOVE) Neurodevelopmental Therapy (NDT) Auditieve Integratie Training (AIT) A2- B+ 2 4 B= 2 2 Sensorische Integratietherapie B= B= 1 1 Visuele therapie A2= 0 0 Electro Aversie Therapie C+ B ,5 3,5 3,5 2 (2; 0) (2; 0) (2; 2,1) (2; 2,1) (2; 2,1) (2; 0) 4,8 4,8 4,8 4,8 4,8 4,8 (5; 1,6) (5; 1,6) (5; 1,6) (5; 1,6) (5; 1,6) (5; 1,6) 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 (4; 0,6) (4; 0,6) (4; 0,6) (4; 0,6) (4; 0,6) (4; 0,6) (2; 2,8) (2; 2,8) (1; ) (1; ) (2; 2,8) (2; 1,4) ,5 (2; 1,4) (2; 1,4) (2; 1,4) (2; 1,4) (2; 1,4) (2; 0,7) Negatief bewijs uit onderzoek 5,4 5,2 5,2 5,2 5 4,4 (5; 1,5) (5; 1,6) (5; 1,6) (5; 1,6) (5; 1) (5; 1,5) 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 (3; 0,6) (3; 0,6) (3; 0,6) (3; 0,6) (3; 0,6) (3; 0,6) 3 1,3 1,3 1,3 2 3 (4; 1,8) (3; 0,6) (3; 0,6) (3; 0,6) (4; 1,4) (4; 1,8) ASS: kinderen met een autisme spectrum stoornis; VB: kinderen met een verstandelijke beperking; Alg: Algemeen (kinderen met ASS en/of VB); N: aantal experts dat een oordeel heeft gegeven; KT1: Beperkte autistische kind; KT2: Sociale autistische kind; KT3: Cognitieve autistische kind ; KT4: Vaardige autistische kind; KT5: Beperkt zorgbehoevende VB kind; KT6: Uitgebreid zorgbehoevende VB kind; Mate van bewijskracht A1: systematische reviews van tenminste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2 niveau; A2: gerandomiseerd dubbel blind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit en voldoende omvang (randomised controlled trial: RCT); B: vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken van A2; C: nietvergelijkend onderzoek; D: mening van deskundigen; +: positief bewijs, =: gemengd bewijs; - negatief bewijs. 13

18 Tabel 1 (vervolg) Mate van bewijskracht Stap op de effectladder Gemiddeld expertoordeel (1..9) KT1 KT2 KT3 KT4 KT5 KT6 Interventie ASS VB ALG ASS VB ALG (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) Interventies op basis van technologie Computerprogramma s B= Te divers: geen oordeel mogelijk Virtual Reality Technology A2= A2= 2 2 (VRT) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) Diepe hersenstimulatie (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) Neurofeedback C+ C (2; 0) (2; 0) (2; 0) (2; 0) (2; 0) (2; 0) Standaard interventies Logopedie 2 2 Speltraining/therapie B= B= 1 1 Occupational therapie (ergotherapie) 1 1 Beeldende therapie C+ 0 0 Muziektherapie A2= C+ 2 2 Dramatherapie 0 0 Danstherapie D+ C= (4; 1,4) (4; 1,4) (4; 1,4) (4; 1,4) (4; 1,4) (4; 1,4) 6, ,8 5,5 5 (4; 1) (4; 0,8) (4; 0,8) (4; 1) (4; 0,6) (4; 2) 3,7 3,7 3,7 3,7 4 3 (3; 1,5) (3; 1,5) (3; 2,9) (3; 2,9) (3; 1) (3; 1) (2; 0) (2; 0) (2; 1,4) (1; ) (1; ) (1; ) 6 4,5 6,7 4,3 3,8 4,5 (4; 1,8) (4; 1,3) (3; 1,5) (3; 1,5) (4; 1) (4; 1,3) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) Interventies gericht op relaties Holding therapie C= Wordt afgeraden op ethische gronden 3 2,3 2,7 2,3 2 2,7 SonRise D= 1 (3; 1) (3; 0,6) (3; 0,6) (3; 0,6) (3; 1) (3; 1,5) Overige interventies Psychotherapie D= C+ 1 2 Kortdurende Oplossingsgerichte Therapie (KOT) Eye Movement Desensitization & Reprocessing (EMDR) C+= ,2 2,8 4,2 3 3 (5; 1,4) (5; 1,3) (5; 2,5) (5; 2,4) (6; 1,9) (5; 2,1) 6 6 6,3 5,8 5 4,7 (3; 2,6) (3; 2,6) (4; 2,2) (5; 2,2) (3; 2,6) (3; 2,9) ASS: kinderen met een autisme spectrum stoornis; VB: kinderen met een verstandelijke beperking; Alg: Algemeen (kinderen met ASS en/of VB); N: aantal experts dat een oordeel heeft gegeven; KT1: Beperkte autistische kind; KT2: Sociale autistische kind; KT3: Cognitieve autistische kind ; KT4: Vaardige autistische kind; KT5: Beperkt zorgbehoevende VB kind; KT6: Uitgebreid zorgbehoevende VB kind; Mate van bewijskracht A1: systematische reviews van tenminste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2 niveau; A2: gerandomiseerd dubbel blind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit en voldoende omvang (randomised controlled trial: RCT); B: vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken van A2; C: nietvergelijkend onderzoek; D: mening van deskundigen; +: positief bewijs, =: gemengd bewijs; - negatief bewijs. 14

19 Tabel 1 (vervolg) Mate van bewijskracht Stap op de effectladder Gemiddeld expertoordeel (1..9) KT1 KT2 KT3 KT4 KT5 KT6 Interventie ASS VB ALG ASS VB ALG (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) (N; SD) Treatment and Education for Autistic Children and Children with Communicative Handicaps (TEACCH) A2+ 2 First Things First 1 Vlaskamp methode C+ 3 Biomedische/ voedingsinterventies A2= 1 Feuerstein-methode 1 1 Brain Stimulated Method (BSM) Neuro-emotionele Integratie (NEI) Dolfijntherapie C- C Hippotherapie 0 0 Zorgboerderijen D+ D ,4 6,8 7,4 6,4 4,3 6,3 (5; 1,1) (5; 1,5) (5; 1,1) (5; 2,2) (3; 2,3) (3; 1,2) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) 6,5 4,5 4,5 4,5 4,5 7,5 (2; 0,7) (2; 3,5) (2; 3,5) (2; 3,5) (2; 3,5) (2; 0,7) 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 (2; 0,7) (2; 0,7) (2; 0,7) (2; 0,7) (2; 0,7) (2; 0,7) 2,5 2, (2; 0,7) (2; 0,7) (3; 1) (2; 1,4) (3; 2,6) (3; 2,6) 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 (2; 0,7) (2; 0,7) (2; 0,7) (2; 0,7) (2; 0,7) (2; 0,7) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) (1; ) Negatief bewijs / wordt afgeraden op ethische gronden 2,7 2,7 1,5 1,5 2,3 2,7 (3; 1,5) (3; 1,5) (2; 0,7) (2; 0,7) (3; 1,5) (3; 1,5) 4,7 4,7 4,7 4,7 4,7 4,7 (3; 2,1) (3; 2,1) (3; 2,1) (3; 2,1) (3; 2,1) (3; 2,1) ASS: kinderen met een autisme spectrum stoornis; VB: kinderen met een verstandelijke beperking; Alg: Algemeen (kinderen met ASS en/of VB); N: aantal experts dat een oordeel heeft gegeven; KT1: Beperkte autistische kind; KT2: Sociale autistische kind; KT3: Cognitieve autistische kind ; KT4: Vaardige autistische kind; KT5: Beperkt zorgbehoevende VB kind; KT6: Uitgebreid zorgbehoevende VB kind; Mate van bewijskracht A1: systematische reviews van tenminste twee onafhankelijk van elkaar uitgevoerde onderzoeken van A2 niveau; A2: gerandomiseerd dubbel blind vergelijkend klinisch onderzoek van goede kwaliteit en voldoende omvang (randomised controlled trial: RCT); B: vergelijkend onderzoek, maar niet met alle kenmerken van A2; C: nietvergelijkend onderzoek; D: mening van deskundigen; +: positief bewijs, =: gemengd bewijs; - negatief bewijs. 15

20 16

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave ijs arbeid dat a zorg onderwijs zekerheid t enschap rg welzijn obilit eit n beleids- Het ITSmaakt deel uit van de Radboud Universiteit Nijmegen evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave CE

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave ijs arbeid data zorg onderwijs zekerheid etenschap rg welzijn mobiliteit jn beleids- Het ITS maakt deel uit van de Radboud Universiteit Nijmegen evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave Wachtdagen

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 1 0

Inhoud. Voorwoord 1 0 Inhoud Voorwoord 1 0 1 Autisme in de dagelijkse praktijk 1 3 Inleiding 1 3 Op weg naar een diagnose 1 4 Vroegtijdige onderkenning 1 6 Hulpverlenende instanties 1 8 Na de diagnose 1 9 Behandeling 2 0 Samenvatting

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker

Interventies voor jji en jeugdzorgplus. Leonieke Boendermaker Interventies voor jji en jeugdzorgplus Leonieke Boendermaker 20 mei 2009 Evident? 1. Problemen doelgroep 2. Interventies die leiden tot vermindering problemen 3. Noodzaak goede implementatie 2 Om wat voor

Nadere informatie

Therapie met hulp van paarden: een experience-based praktijk? Equine Assisted Therapy: an experience-based practice?

Therapie met hulp van paarden: een experience-based praktijk? Equine Assisted Therapy: an experience-based practice? Therapie met hulp van paarden: een experience-based praktijk? Equine Assisted Therapy: an experience-based practice? Lisan Hofman Rijksuniversiteit Groningen Stichting ZorgPK s Presentatie Aanleiding Doel-

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

Laag intensieve gedragstherapie voor kinderen met ASS en VB

Laag intensieve gedragstherapie voor kinderen met ASS en VB Promotieonderzoek (2007-2012) voor kinderen met ASS en VB Drs. Behavioural Science Institute, Radboud Universiteit Nijmegen Fostering development in young children with autism spectrum disorders and intellectual

Nadere informatie

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing

Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Evidence-based interventies voor agressieregulatie en woedebeheersing Hoe vergelijk je methodieken op basis van welke criteria? Marjolein Oudhof Mariska van der Steege 23 april 2009 Inhoud workshop Werken

Nadere informatie

11-01-13. Introductie (1) Best Practices binnen de antroposofische gezondheidszorg. Introductie (2) Methode. Ordening. Respons

11-01-13. Introductie (1) Best Practices binnen de antroposofische gezondheidszorg. Introductie (2) Methode. Ordening. Respons Introductie (1) 1. Inventarisatie best practices bij beroepsgroepen (Joop Hoekman) Best Practices binnen de antroposofische gezondheidszorg 2. Gebruik best practices en voortgezet onderzoek bij kunstzinnige

Nadere informatie

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme?

Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Neurofeedback: een geschikte behandeling voor autisme? Mirjam Kouijzer, MSc Radboud Universiteit Nijmegen Het programma Controversiële behandelingen Wat is biofeedback? Mijn onderzoek naar de effecten

Nadere informatie

Autisme spectrum conditie

Autisme spectrum conditie (potentiële) belangenverstrengeling Geen Autisme spectrum conditie Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Triversum W. Veenboer Kinder- en jeugdpsychiater Dag van eerste lijn Januari

Nadere informatie

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder locatie Nijmegen informatie voor jongeren, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme

Nadere informatie

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014 Ontwikkelingen DGT bij ASS Michelle Teluij Eindreferaat 22-04-2014 Inhoud Achtergrond Vraagstelling Resultaten Literatuur Interviews therapeuten Database DGT Zetten Conclusie Aanbevelingen Achtergrond

Nadere informatie

Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr Ellen Gerrits, logopedist Congres TaalStaal 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep

Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr Ellen Gerrits, logopedist Congres TaalStaal 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr, logopedist Congres 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep Over welke kinderen praten we vandaag? Engels: Specific Language Impairment: Is SLI wel zo

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2011. Bijlage 7. Behandeling 2011 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstelling functie 4 2.1 Algemeen 4 2.2 Continue, systematische, langdurige en multidisciplinaire zorg (CSLM) 5 2.3 gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

Aantrekkelijke interventies: Gaming voor mentale gezondheid (2) Marlou Poppelaars, promovenda

Aantrekkelijke interventies: Gaming voor mentale gezondheid (2) Marlou Poppelaars, promovenda Aantrekkelijke interventies: Gaming voor mentale gezondheid (2) Marlou Poppelaars, promovenda Waarom video games? Nadelen van huidige interventies Effectiviteit Toegankelijkheid Stigmatisering Didactische

Nadere informatie

oudertraining contact & communicatie

oudertraining contact & communicatie oudertraining contact & communicatie gebaseerd op de Pivotal Respons Treatment (PRT) methode een aanbod van de Polikliniek in Doorwerth en de Polikliniek in Amsterdam februari 2013 centrum voor autisme

Nadere informatie

Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking

Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking Onderzoek Communicatie: Assessment en interventie van perceptieve en productieve functiestoornissen bij volwassenen met een verstandelijke beperking Prof. Dr. Ir. Ad Snik, Klinisch Fysicus en Audioloog,

Nadere informatie

BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers

BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers BergOp 4.1 Handleiding voor gebruikers Testversie 1 Praktikon B.V. Postbus 6909 6503 GK Nijmegen www.praktikon.nl tel. 024-3615480 praktikon@acsw.ru.nl fax. 024-3611152 www.bergop.info 2016 Praktikon B.V.

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Afbakening Jeugdwet met andere wetten

Afbakening Jeugdwet met andere wetten ADHD onderwijsondersteuning Autisme Depressie Dyscalculie (zie Leerstoornis) Dyslexie diagnose en behandeling EED (Ernstige Enkelvoudige Dyslexie) begeleiding bij EED onderzoek naar dyslexie, niet zijnde

Nadere informatie

Klinische behandeling

Klinische behandeling Klinische behandeling voor kinderen met ASS informatie voor cliënten, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Klinische behandeling voor kinderen

Nadere informatie

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

MARKTONDERZOEK NAAR DE BEHOEFTE VAN VAKTHERAPEUTEN AAN ONDERZOEK EN OPLEIDING. Henk Smeijsters

MARKTONDERZOEK NAAR DE BEHOEFTE VAN VAKTHERAPEUTEN AAN ONDERZOEK EN OPLEIDING. Henk Smeijsters MARKTONDERZOEK NAAR DE BEHOEFTE VAN VAKTHERAPEUTEN AAN ONDERZOEK EN OPLEIDING 2007 Henk Smeijsters INHOUD Voorwoord... 3 Respondenten... 4 Resultaten Behoefte aan onderzoek... 6 Behoefte aan opleiding

Nadere informatie

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen

Mindfulness. De aandachtsvolle therapeut. Monique Hulsbergen Mindfulness De aandachtsvolle therapeut Monique Hulsbergen 2009 M.L. Hulsbergen p/a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit

Nadere informatie

Als ik aan uiterste grens denk... Afstand, adoptie en grenzen. Het doel der opvoeding is: elk kind te helpen worden wat het is

Als ik aan uiterste grens denk... Afstand, adoptie en grenzen. Het doel der opvoeding is: elk kind te helpen worden wat het is Grenzen aan hulpverlening? een praktisch-ethische insteek Het doel der opvoeding is: elk kind te helpen worden wat het is Kees Boeke, Werkplaats Kindergemeenschap, Bilthoven 1926 dr. Anneke JG Vinke Orthopedagoog/GZ-psycholoog/Kinder-en

Nadere informatie

Congres Behandeling van verstoorde

Congres Behandeling van verstoorde Congres Behandeling van verstoorde hechting Bij kinderen Donderdag 19 september 2013, Jaarbeurs Utrecht Met onderwerpen als: De laatste ontwikkelingen op het gebied van verstoorde hechting bij kinderen

Nadere informatie

Interventies voor kinderen met een autisme spectrum stoornis en/of een verstandelijke handicap Aanvulling rapport 29124232

Interventies voor kinderen met een autisme spectrum stoornis en/of een verstandelijke handicap Aanvulling rapport 29124232 Interventies voor kinderen met een autisme spectrum stoornis en/of een verstandelijke handicap Aanvulling rapport 29124232 Op 16 mei 2011 uitgebracht aan de Staatssecretaris van VWS Uitgave College voor

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie

Op naar DSM 5. Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Op naar DSM 5 Mariken van Onna Klinisch psycholoog-psychotherapeut Supervisor VGCt Karakter Nijmegen Universitair Centrum Kinder- en jeugdpsychiatrie Nieuwe (wetenschappelijke) ontwikkelingen Meer kennis

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2010. Bijlage 7. Behandeling

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2010. Bijlage 7. Behandeling 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Doelstelling functie 4 2.1 Algemeen 4 2.2 Aanvullende functionele diagnostiek 5 2.3 Kortdurende behandeling gericht op herstel en/of het aanleren van vaardigheden of

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Overzicht van vijftien jaar jeugdzorgonderzoek

Overzicht van vijftien jaar jeugdzorgonderzoek foto: Herbert Wiggerman Programmeringsstudie jeugdzorg Overzicht van vijftien jaar jeugdzorgonderzoek Door Paula Speetjens 30 Bijna honderd jeugdzorginterventies zijn tussen 1991 en zomer 2006 in Nederland

Nadere informatie

Sander Begeer Ontwikkelingspsycholoog aan de VU in Amsterdam en the University of Sydney. NVA Congres 2013

Sander Begeer Ontwikkelingspsycholoog aan de VU in Amsterdam en the University of Sydney. NVA Congres 2013 Sander Begeer Ontwikkelingspsycholoog aan de VU in Amsterdam en the University of Sydney NVA Congres 2013 Allemaal Autisme, Allemaal Anders NVA enquête 2013 Sander Begeer (VU) Marlies Wierda (VU) Stance

Nadere informatie

Autisme en het gezin. Guus van Voorst

Autisme en het gezin. Guus van Voorst Autisme en het gezin Guus van Voorst Introductie Guus van Voorst, klinisch psycholoog, neuropsycholoog, hoofdbehandelaar van een expertise centrum voor autisme voor (jong) volwassenen: kliniek, deeltijdbehandeling,

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Behandelmogelijkheden bij kinderen met ADHD in de basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Doelgroepanalyse Centrum voor Trauma en Gezin

Doelgroepanalyse Centrum voor Trauma en Gezin Doelgroepanalyse Centrum voor en Gezin Efua Campbell & Inez Berends December 2013 PI Research is gevraagd om voor het Centrum voor en Gezin van de Bascule een doelgroepanalyse uit te voeren. Aan de hand

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games.

Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. Lessons Learned bij de Pilot Verbinden Erkenningstraject Interventies en Serious Games. 2015 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

We hopen. ouders. bedankt. nogmaals. Allen. hartelijk. drs. Anke. Scheeren. Autism. Research. Amsterdam. aan dit onderzoek.

We hopen. ouders. bedankt. nogmaals. Allen. hartelijk. drs. Anke. Scheeren. Autism. Research. Amsterdam. aan dit onderzoek. Vervolgonderzoek Wij zijn erg benieuwd hoe de leerlingen zich verder zullen ontwikkelen op school en op sociaal gebied. We hopen daarom in de toekomst een vervolgonderzoek te doen. Wij hopen van harte

Nadere informatie

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave

evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave ijs arbeid data zorg onderwijs zekerheid etenschap rg welzijn mobiliteit jn beleids- Het ITS maakt deel uit van de Radboud Universiteit Nijmegen evaluatie, monitoring, tevr effectonderzoek en datave Verlangd

Nadere informatie

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK)

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) Instrument Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) De VISK is ontwikkeld om sociaal probleemgedrag van kinderen met (mildere) varianten van pervasieve ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Wat werkt bij jeugdigen met een licht verstandelijke beperking?

Wat werkt bij jeugdigen met een licht verstandelijke beperking? Wat werkt bij jeugdigen met een licht verstandelijke beperking? Mariska Zoon www.nji.nl Januari 2012 Kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking, hierna lvb-jeugdigen genoemd, zijn jeugdigen

Nadere informatie

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten (Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten Omschrijving voorzieningen Ons kenmerk: Datum: Oktober 2015 Contactpersoon: Contractbeheer E-mail: contractbeheer@regiogenv.nl INHOUD 1 34118 Behandeling

Nadere informatie

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen Samenvatting Autismespectrumstoornissen Autismespectrumstoornissen zijn ontwikkelingsstoornissen die gekenmerkt worden door beperkingen in sociale omgang, de communicatie en de verbeelding. Ze gaan vaak

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking.

Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking. Begeleiders in Beeld Consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG in het kader van het ZonMw-programma Onderzoek voor mensen met een verstandelijke beperking. Inleiding Begeleiders van mensen

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP

Richtlijn / info voor ouders. Ernstige gedragsproblemen. Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk. NVO, NVMW en NIP Richtlijn / info voor ouders Ernstige gedragsproblemen Richtlijnen Jeugdzorg aanbevelingen voor de praktijk NVO, NVMW en NIP 2013 Nederlandse Vereniging van Maatschappelijk Werkers, Nederlands Instituut

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

Al onze behandelvormen voor kinderen met autisme onder één dak!

Al onze behandelvormen voor kinderen met autisme onder één dak! Al onze behandelvormen voor kinderen met autisme onder één dak! Behandelcentrum Kinderen Verder met autisme Het Behandelcentrum Kinderen In ons Behandelcentrum Kinderen bieden wij een gespecialiseerd en

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

Tijdig ingrijpen: werkzame ingrediënten voor interventies

Tijdig ingrijpen: werkzame ingrediënten voor interventies Infosheet Tijdig ingrijpen: werkzame ingrediënten voor interventies Tijdig ingrijpen betekent voorkomen dat een de fout ingaat. Wie wil dat niet? Dat is dan ook precies wat deze infosheet beoogt: inzicht

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS ADOS-training Karakter organiseert een training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS. Wat is ADOS? Het Autisme Diagnostisch

Nadere informatie

Bij gebrek aan bewijs

Bij gebrek aan bewijs Bij gebrek aan bewijs kennis is macht! internet in de spreekkamer P.A. Flach Bedrijfsarts Arbo- en milieudienst RuG 09-10-2006 1 3 onderdelen 1. Wat is EBM 2. Zoeken in PubMed 3. Beoordelen van de resultaten

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta

wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta wijzer centrum voor ambulante behandeling van Amsta Wie zijn we? Wijzer is het centrum voor ambulante behandeling van Amsta (voorheen DkJ). Wijzer biedt expertise op het gebied van ondersteuning en behandeling

Nadere informatie

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen Triple Trouble in de praktijk Triple Trouble in de praktijk LEDD congres 2014 Joanneke van der Nagel Jannelien Wieland Robert Didden Van enkelvoudig naar complex licht tot ernstig Over wat te doen wie

Nadere informatie

Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT

Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT Domeinbeschrijving manuele therapie NVMT Voor u ligt de domeinbeschrijving manuele therapie. Deze beschrijving vormt de uitkomst van het project domeinbeschrijving manuele therapie dat door het bestuur

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Diana Rodenburg d.rodenburg@leokannerhuis.nl Copyright Dr. Leo Kannerhuis Visie en missie Het Dr. Leo Kannerhuis is een

Nadere informatie

EACD recommendations DCD. EACD recommendations. EACD recommendations DCD. EACD recommendations DCD. What s new? EACD recommendations DCD 3-12-2013

EACD recommendations DCD. EACD recommendations. EACD recommendations DCD. EACD recommendations DCD. What s new? EACD recommendations DCD 3-12-2013 EACD recommendations NL vertaling en aanpassing H. Reinders namens DCD Stuurgroep Internationaal: Juli 2011 Vertaling: zomer 2012 Bespreken in werkgroepen najaar 2012 Stuurgroep voorstel: maart 2013 Reactie

Nadere informatie

Dynamisch overzicht. Psychologische interventies GGZ. Dynamisch overzicht psychologische interventies GGZ 2016 Pagina 1

Dynamisch overzicht. Psychologische interventies GGZ. Dynamisch overzicht psychologische interventies GGZ 2016 Pagina 1 Dynamisch overzicht Psychologische interventies GGZ Dynamisch overzicht psychologische interventies GGZ 2016 Pagina 1 Dynamisch overzicht psychologische interventies GGZ U heeft een Basisverzekering bij

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013

De rol van de gedragskundige. LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 De rol van de gedragskundige LVB en Verslaving Workshopronde 1 Slotbijeenkomst Trimbos 16-04-2013 Spin in het web? Agenda Korte uiteenzetting LVB en verslaving Functie-eisen Rol gedragskundige Discussie

Nadere informatie

Evidence zoeken @ WWW

Evidence zoeken @ WWW Evidence zoeken @ WWW Dirk Ubbink Evidence Based Surgery 2011 Informatie Jaarlijks: >20.000 tijdschriften en boeken MEDLINE: >6.700 tijdschriften Jaarlijks 2 miljoen artikelen gepubliceerd 5500 publicaties

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

Logopedie en apps. Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen. Kennis in Bedrijf 27 november 2014. Ilse Hoeben

Logopedie en apps. Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen. Kennis in Bedrijf 27 november 2014. Ilse Hoeben Logopedie en apps Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen Kennis in Bedrijf 27 november 2014 Ilse Hoeben MSc en Logopedist Docent opleiding logopedie Technologie 27 november 2014 2 Invloed digitale

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over de oorzaken van het vóórkomen van symptomen van autisme spectrum stoornissen (ASD) bij kinderen met een aandachtstekort stoornis

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 4 onderwijs

Logopedie in het cluster 4 onderwijs Logopedie in het cluster 4 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement richt zich op de

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015

Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk. Definitie EBP 16-4-2015 Evidence Based Practice in de alledaagse praktijk Lies Braam, verpleegkundig specialist neurologie 26 maart 2015 V &VN neurocongres Definitie EBP Bij EBP gaat het om klinische beslissingen op basis van

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie Een succesvolle psychotherapie voor diverse emotionele stoornissen en problemen Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is Cognitieve Gedragstherapie? Cognitieve gedragstherapie

Nadere informatie

Zoeken naar evidence

Zoeken naar evidence Zoeken naar evidence Faridi van Etten-Jamaludin Clinical librarian Medische Bibliotheek AMC 2 december 2008 Evidence Based Practice? Bij EBP worden klinische beslissingen genomen op basis van het best

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen?

Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? 21/11/11 Triple P (Positive Parenting Program): effectief bij gedragsproblemen? Inge Glazemakers Dirk Deboutte Inhoud Het probleem Oplossingen: de theorie Triple P Het project De eerste evaluatie - - -

Nadere informatie

Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen

Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen Vroege Signalen en Herkenning van Autisme Spectrum Stoornissen Rutger Jan van der Gaag & Iris Oosterling, gz-psycholoog 2006 Karakter pagina 1 Inhoud Autisme Vroege herkenning van autisme DIANE-project,

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014

Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014 Psychotherapeut en huisarts partners in gezondheidszorg 24 november 2014 De situatie in Nederland, 2000-2015 Paul Rijnders Emergis, Goes Zeeland Iets specifiek, bijvoorbeeld mosselen / mossel boot Overzicht:

Nadere informatie

Landelijke Leergang Ouderenpsychiatrie 2013 Cursus I: Psychiatrische stoornissen: Autisme, AD(H)D, Slaapstoornissen en Benzodiazepine gebruik/misbruik

Landelijke Leergang Ouderenpsychiatrie 2013 Cursus I: Psychiatrische stoornissen: Autisme, AD(H)D, Slaapstoornissen en Benzodiazepine gebruik/misbruik Landelijke Leergang Ouderenpsychiatrie 2013 Cursus I: Psychiatrische stoornissen: Autisme, AD(H)D, Slaapstoornissen en Benzodiazepine gebruik/misbruik Georganiseerd door NVvP Afdeling Ouderenpsychiatrie

Nadere informatie