een waardig levenseinde

De Bogaard 28 januari 2010 Sint Truiden 6 oktober 2011 een waardig levenseinde Wim Distelmans Leerstoel Waardig Levenseinde demens.nu aan de VUB

zorg rond het levenseinde

zorg rond het levenseinde hele evolutie

zorg rond het levenseinde hele evolutie halve eeuw medische spitstechnologie

zorg rond het levenseinde hele evolutie halve eeuw medische spitstechnologie veel leed vermijden (bv. levensverlenging, -kwaliteit)

zorg rond het levenseinde hele evolutie halve eeuw medische spitstechnologie veel leed vermijden (bv. levensverlenging, -kwaliteit) maar nieuw leed creëren

zorg rond het levenseinde hele evolutie halve eeuw medische spitstechnologie veel leed vermijden (bv. levensverlenging, -kwaliteit) maar nieuw leed creëren (bv. stervensverlenging)

zorg rond het levenseinde halve eeuw medische spitstechnologie

zorg rond het levenseinde halve eeuw medische spitstechnologie toenemende vergrijzing

zorg rond het levenseinde halve eeuw medische spitstechnologie toenemende vergrijzing maatschappelijk debat

zorg rond het levenseinde halve eeuw medische spitstechnologie toenemende vergrijzing maatschappelijk debat therapeutische hardnekkigheid

zorg rond het levenseinde halve eeuw medische spitstechnologie toenemende vergrijzing maatschappelijk debat therapeutische hardnekkigheid palliatieve zorg

zorg rond het levenseinde halve eeuw medische spitstechnologie toenemende vergrijzing maatschappelijk debat therapeutische hardnekkigheid palliatieve zorg beslissingen bij het levenseinde (inclusief euthanasie)

zorg rond het levenseinde grensverleggende

zorg rond het levenseinde grensverleggende & levensverlengende behandelingen

zorg rond het levenseinde grensverleggende & levensverlengende behandelingen ethisch reflecteren

overlijdens in Vlaanderen

overlijdens in Vlaanderen bijna 50 %: beslissing bij het levenseinde Bilsen et al., 2009

overlijdens in Vlaanderen bijna 50 %: medisch begeleid levenseinde Bilsen et al., 2009

overlijdens in Vlaanderen bijna 50 %: gestuurd levenseinde Bilsen et al., 2009

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen)

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve palliatieve sedatie

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie levensbeëindiging door een arts op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie Bilsen et al, 2009

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 44% 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie Bilsen et al, 2009

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 44% 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 1.8% 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie Bilsen et al, 2009

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 44% 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 1.8% 4. levensbeëindiging zonder verzoek 2% 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie Bilsen et al, 2009

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 44% 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 1.8% 4. levensbeëindiging zonder verzoek 2% 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie 1.9% Bilsen et al, 2009

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 44% 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 1.8% 4. levensbeëindiging zonder verzoek 2% 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie 1.9% = 1900 Belgen per jaar Bilsen et al, 2009

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 44% 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 1.8% 4. levensbeëindiging zonder verzoek 2% 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie Bilsen et al, 2009

44% 2% beslissingen rond het levenseinde 1.8% (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1.. 2. verzaken aan therapeutische hardnekkigheid 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 44% 1.. 2.. zelfd palliatieve zorg 3.. 1.8% 4. levensbeëindiging zonder verzoek 2% 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1.. 2.. zelfd 3.. 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie 44% palliatieve zorg 1.8% 2% initiatief van patiënt

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie legitiem medisch handelen Orde van Geneesheren

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie cave: eenzijdige beslissingen

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie passief handelen

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie passieve euthanasie

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie passief

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie passief versus actief

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie intentie primeert niet techniek

beslissingen rond het levenseinde (bijna 50 % van alle sterfgevallen) 1. stoppen van behandeling 2. niet opstarten van behandeling 3. opdrijven pijnstilling/palliatieve palliatieve sedatie 4. levensbeëindiging zonder verzoek 5. hulp bij zelfdoding 6. euthanasie

euthanasiewet

euthanasiewet meerderjarig

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek)

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek) ongeneeslijke, ernstige aandoening door ziekte / ongeval

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek) medisch uitzichtloos

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek) medisch uitzichtloos ondraaglijk lijden

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek) medisch uitzichtloos ondraaglijk lijden terminaal

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek) medisch uitzichtloos ondraaglijk lijden terminaal 2 de arts

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek) medisch uitzichtloos ondraaglijk lijden terminaal 2 de arts (bv. LEIFarts)

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek) medisch uitzichtloos ondraaglijk lijden terminaal 2 de arts (bv. LEIFarts) niet-terminaal terminaal 2 de en 3 de arts (bv. LEIFarts)

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek) medisch uitzichtloos ondraaglijk lijden terminaal 2 de arts (bv. LEIFarts) niet-terminaal terminaal 2 de en 3 de arts (bv. LEIFarts) 1 maand wachttijd

euthanasiewet meerderjarig handelingsbekwaam/wilsbekwaam vrijwillig, herhaald, duurzaam (schriftelijk verzoek) medisch uitzichtloos ondraaglijk lijden terminaal 2 de arts (bv. LEIFarts) niet-terminaal terminaal 2 de en 3 de arts (bv. LEIFarts) 1 maand wachttijd wilsverklaring euthanasie (voorafgaand)

wilsverklaring euthanasie

wilsverklaring euthanasie niet meer bij bewustzijn

wilsverklaring euthanasie bewusteloos

wilsverklaring euthanasie niet meer bij bewustzijn

wilsverklaring euthanasie niet meer bij bewustzijn onomkeerbaar

wilsverklaring euthanasie niet meer bij bewustzijn onomkeerbaar COMA.

wilsverklaring euthanasie niet meer bij bewustzijn onomkeerbaar COMA euthanasie

wilsverklaring euthanasie bij aangetast bewustzijn onomkeerbaar

wilsverklaring euthanasie bij aangetast bewustzijn onomkeerbaar hersentumoren, hersenmetastasen, carcinomateuze meningitis, recidiverende hersenbloedingen, HIV encephalopathie, lever- en nierfalen, (Alzheimer) dementie,

wilsverklaring euthanasie bij aangetast bewustzijn onomkeerbaar hersentumoren, hersenmetastasen, carcinomateuze meningitis, recidiverende hersenbloedingen, HIV encephalopathie, lever- en nierfalen, (Alzheimer) dementie, géén euthanasie

wet patiëntenrechten

wet patiëntenrechten levenstestament

wet patiëntenrechten negatieve wilsverklaring (voorafgaand)

wet patiëntenrechten negatieve wilsverklaring (voorafgaand) bij aangetast bewustzijn onomkeerbaar

wet patiëntenrechten negatieve wilsverklaring (voorafgaand) bij aangetast bewustzijn onomkeerbaar hersentumoren, hersenmetastasen carcinomateuze meningitis, recidiverende hersenbloedingen, HIV encephalopathie, lever- en nierfalen, (Alzheimer) dementie,

wet patiëntenrechten negatieve wilsverklaring (voorafgaand) bij aangetast bewustzijn onomkeerbaar hersentumoren, hersenmetastasen carcinomateuze meningitis, recidiverende hersenbloedingen, HIV encephalopathie, lever- en nierfalen, (Alzheimer) dementie, wél behandeling weigeren

wet patiëntenrechten negatieve wilsverklaring (voorafgaand) bij aangetast bewustzijn onomkeerbaar hersentumoren, hersenmetastasen carcinomateuze meningitis, recidiverende hersenbloedingen, HIV encephalopathie, lever- en nierfalen, (Alzheimer) dementie, wél behandeling weigeren voedsel en vocht

wettelijk kader

wettelijk kader niet evident

wettelijk kader niet evident collectieve onwetendheid

LEIF LevensEinde InformatieForum

LEIF LevensEinde InformatieForum opgericht in februari 2003

LEIF LevensEinde InformatieForum opgericht in februari 2003 n.a.v. 3 wetten (eind 2002) patiëntenrechten palliatieve zorg euthanasie

LEIF LevensEinde InformatieForum

LEIF LevensEinde InformatieForum competente, objectieve hulpverleners

LEIF LevensEinde InformatieForum competente, objectieve hulpverleners LEIFartsen (LEIFdraad)

Belgie meer dan 300 Vlaanderen Wallonie Vlaanderen Oostende Brugge Roeselare 20 km Kortrijk Gent LEIFartsen in Vlaanderen centraal nummer Antwerpen Turnhout 02 456 82 15 Mechelen leifartsen@skynet.be Leuven Brussel www.leif.be Hasselt Maaseik

LEIF LevensEinde InformatieForum competente, objectieve hulpverleners LEIFartsen (LEIFdraad)

LEIF LevensEinde InformatieForum competente, objectieve hulpverleners LEIFartsen (LEIFdraad) LEIFnurses

LEIF LevensEinde InformatieForum competente, objectieve hulpverleners LEIFartsen (LEIFdraad) LEIFnurses, LEIFopleiding (apothekers, )

LEIF LevensEinde InformatieForum competente, objectieve hulpverleners LEIFartsen (LEIFdraad) LEIFnurses, LEIFopleiding (apothekers, ) LEIFlijn (telefonische hulplijn; 078 15 11 55)

LEIF LevensEinde InformatieForum competente, objectieve hulpverleners LEIFartsen (LEIFdraad) LEIFnurses, LEIFopleiding (apothekers, ) LEIFlijn (telefonische hulplijn; 078 15 11 55) LEIFblad (educatieve brochure)

LEIF juni 2008 1ste druk gelanceerd

LEIF juni 2008 1ste druk gelanceerd naar huisartsen, apothekers

LEIF juni 2008 1ste druk gelanceerd naar huisartsen, apothekers september 2008

LEIF juni 2008 1ste druk gelanceerd naar huisartsen, apothekers september 2008 50.000 exemplaren verdeeld

LEIF juni 2008 1ste druk gelanceerd naar huisartsen, apothekers september 2008 50.000 exemplaren verdeeld 2de druk

LEIF juni 2008 1ste druk gelanceerd naar huisartsen, apothekers september 2008 50.000 exemplaren verdeeld 2de druk september 2009 100.000 exemplaren verdeeld

LEIF juni 2008 1ste druk gelanceerd naar huisartsen, apothekers september 2008 50.000 exemplaren verdeeld 2de druk september 2009 100.000 exemplaren verdeeld september 2010 150.000 exemplaren verdeeld!

LEIF gratis verkrijgbaar

LEIF gratis verkrijgbaar apotheker

LEIF gratis verkrijgbaar apotheker openbare bibliotheek

LEIF gratis verkrijgbaar apotheker openbare bibliotheek gemeente

het LEIFblad bevat àlle wettelijke documenten

het LEIFblad bevat àlle wettelijke documenten 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament )

het LEIFblad bevat àlle wettelijke documenten 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 2. wilsverklaring euthanasie

het LEIFblad bevat àlle wettelijke documenten 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 2. wilsverklaring euthanasie 3. verklaring voor orgaandonatie

het LEIFblad bevat àlle wettelijke documenten 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 2. wilsverklaring euthanasie 3. verklaring voor orgaandonatie 4. verklaring inzake de wijze van teraardebestelling

het LEIFblad bevat àlle wettelijke documenten 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 2. wilsverklaring euthanasie 3. verklaring voor orgaandonatie 4. verklaring inzake de wijze van teraardebestelling + document + document 5. lichaam schenken aan de wetenschap

hiermee: voorafgaande zorgplanning 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 2. wilsverklaring euthanasie 3. verklaring voor orgaandonatie 4. verklaring inzake de wijze van teraardebestelling + document + document 5. lichaam schenken aan de wetenschap

wat doen met deze documenten? 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 2. wilsverklaring euthanasie 3. verklaring voor orgaandonatie 4. verklaring inzake de wijze van teraardebestelling + document + document 5. lichaam schenken aan de wetenschap

wat doen met deze documenten? kopie aan huisarts, vertrouwenspersoon, familieleden, 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 2. wilsverklaring euthanasie 3. verklaring voor orgaandonatie 4. verklaring inzake de wijze van teraardebestelling + document + document 5. lichaam schenken aan de wetenschap

wat doen met deze documenten? welke zijn ook registreerbaar op de gemeente? 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 2. wilsverklaring euthanasie 3. verklaring voor orgaandonatie 4. verklaring inzake de wijze van teraardebestelling + document + document 5. lichaam schenken aan de wetenschap

wat doen met deze documenten? welke zijn ook registreerbaar op de gemeente? 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) NIET 2. wilsverklaring euthanasie 3. verklaring voor orgaandonatie 4. verklaring inzake de wijze van teraardebestelling + document 5. lichaam schenken aan de wetenschap NIET

wat doen met deze documenten? alle registreerbaar bij Recht op Waardig Sterven 1. negatieve wilsverklaring ( levenstestament ) 2. wilsverklaring euthanasie 3. verklaring voor orgaandonatie 4. verklaring inzake de wijze van teraardebestelling + document + document 5. lichaam schenken aan de wetenschap

LEIF een waardig levenseinde

LEIF een waardig levenseinde voor iedereen

LEIF een waardig levenseinde voor iedereen met respect voor de wil van iedereen