DIENST LABORATORIUMGENEESKUNDE STAALNAME - URINE Opgesteld door: Angelo Van Nevel Beoordeeld door: Klinisch biologen SJ en ZP, Operationeel - medisch hoofd SJ en ZP, Verantwoordelijken WP vochten en urines Goedgekeurd door: Operationeel - medisch hoofd SJ en ZP 1. DOELSTELLING Deze SOP beschrijft de procedure voor afname van urinestalen. 2. TOEPASSINGSGEBIED Deze SOP is van toepassing op urinestalen ingediend op de dienst laboratoriumgeneeskunde van het AZ Sint-Jan Brugge-Oostende AV campus Sint-Jan en activiteitencentrum Zeepreventorium. Deze SOP is bestemd voor aanvragende artsen, verpleegkundigen en patiënten. 3. DEFINITIES EN AFKORTINGEN Zie document AZKBDIN00017 Lijst algemeen gebruikte afkortingen. Zie document AZKBDIN00018 Lijst algemeen gebruikte definities. NVT SOP Niet van toepassing Standard Operating Procedure 4. PRINCIPE NVT 5. BENODIGDHEDEN Steriel recipiënt van min. 125 ml, afsluitbaar met schroefdop Urineopvangzakje (pediatrie) Aanvraagformulier(en) Depper (niet-steriel) (fysiologisch) water of een zachte zeepoplossing Plastiekzakje (dubbel voor stalen en aanvraagbrief) Vacuette urinepot Kleine Vacuette tube (witte dop) Grote Vacuette tube (gele dop) Dienst Laboratoriumgeneeskunde Status: Gepubliceerd/Publiek Pagina 1 van 6
6. VEILIGHEID EN MILIEU Er moet gewerkt worden volgens de geldende richtlijnen van de op het laboratorium gehanteerde algemene veiligheidsvoorschriften (zie SOP AZKBAPR00007). 7. PROCEDURE 7.1 Algemeen Het meest geschikte staal is de ochtendurine. De urine is dan het meest geconcentreerd en afwijkingen worden sneller opgespoord. Meestal is een midstream portie vereist. Dit wil zeggen dat noch de eerste noch de laatste portie urine wordt opgevangen. Zo wordt de kans op contaminatie door de handen of de huid die de urethra (urinebuis) omgeeft verminderd. Voor SOA-opsporing (zeker C.trachomatis, M. genitalium, U.urealyticum) is het voorkeurstaal first-void ochtendurine. In dit geval dient wel de eerste portie urine opgevangen te worden. De urine bij kleine kinderen kan worden opgevangen door middel van een urineopvangzakje. 7.2 Pre-analytische fase Een onjuiste patiëntvoorbereiding of patiëntidentificatie kan leiden tot foutieve resultaten en zo aanleiding geven tot verkeerde medische beslissingen. Controleer steeds de juiste identiteit van de patiënt en voorzie een volledig en correct ingevuld aanvraagformulier (zie AZKBDIN00073 Richtlijnen correcte aanvraag laboratoriumtesten). Voorzie het benodigde materiaal. Informeer de patiënt over de afname instructies en laat de patiënt zo veel mogelijk alleen bij de afname teneinde inhibitie te voorkomen. Om te vermijden dat het staal vervalst wordt (bv. in kader van toxicologisch onderzoek), kan toegezien worden op de urineproductie. 7.3 Afnametechniek 7.3.1 Richtlijnen midstream-urine 7.3.1.1 Vrouwen Was de handen met water en zeep, goed afspoelen en drogen. Onderbroek uittrekken. Open het potje zonder de binnenkant aan te raken. Plassen en in de vrije hand het recipiënt klaarhouden. Laat het eerste deel van de urine in het toilet lopen. Vang het middelste deel van de urinestraal op in het recipiënt zonder de straal te onderbreken. Plas hierin verder tot het recipiënt voor de helft of 2/3 gevuld is. Laat nu ook het laatste deel van de straal in het toilet weglopen. Tracht de huid niet in contact te laten komen met urine tijdens collectie. Zeker nooit de binnenkant van het recipiënt met de handen aanraken. Sluit het potje onmiddellijk goed en geef het af aan de verpleegkundige of arts. 7.3.1.2 Mannen Was de handen met water en zeep, goed afspoelen en drogen. Open het potje zonder de binnenkant aan te raken. Plassen en in de vrije hand het recipiënt klaarhouden. Dienst Laboratoriumgeneeskunde Status: Gepubliceerd/Publiek Pagina 2 van 6
Laat het eerste deel van de urine in het toilet lopen. Vang het middelste deel van de urinestraal op in het recipiënt zonder de straal te onderbreken. Plas hierin verder tot het recipiënt voor de helft of 2/3 gevuld is. Laat nu ook het laatste deel van de straal in het toilet weglopen. Tracht de huid niet in contact te laten komen met urine tijdens collectie. Zeker nooit de binnenkant van het recipiënt met de handen aanraken. Sluit het potje onmiddellijk goed en geef het af aan de verpleegkundige of arts. 7.3.1.3 Bedlegerige persoon Laat de patiënt op de bedpan plassen. Was de handen met water en zeep, goed afspoelen en drogen. Open het potje zonder de binnenkant aan te raken. Laat het eerste deel van de urine in de bedpan lopen. Vang het middelste deel van de urinestraal op in het recipiënt zonder de straal te onderbreken. Laat de patiënt verder plassen tot het recipiënt voor de helft of 2/3 gevuld is. Laat nu ook het laatste deel van de straal in de bedpan weglopen. Tracht de huid niet in contact te laten komen met urine tijdens collectie. Zeker nooit de binnenkant van het recipiënt met de handen aanraken. Sluit het potje onmiddellijk goed. 7.3.2 Richtlijnen First-void urine Er wordt op dezelfde wijze gewerkt als voor midstream-urine met dit verschil dat onmiddellijk het eerste deel van de urine in het recipiënt wordt opgevangen. Het middelste en laatste deel van de urine worden in het toilet uitgeplast. 7.3.3 Richtlijnen kinderen: urine-opvangzakje De urine bij kleine kinderen kan worden opgevangen door middel van een urineopvangzakje. Het zakje bij voorkeur aanbrengen na het nemen van een bad (goed reinigen). De kleefrand van het opvangzakje zodanig opplakken dat de urethra in de opening van het zakje uitmondt; bij jongetjes blijft het zakje het beste zitten als ook het scrotum door de opening wordt gebracht (veroorzaak geen druknecrose!). Er moet regelmatig worden gekeken of er al urine in het zakje zit. Het zakje mag niet langer dan 1 uur blijven zitten (anders opnieuw reinigen en een nieuw zakje opplakken). Als er voldoende urine is opgevangen, het zakje verwijderen en urine overbrengen in een urinerecipiënt (vacuette tube). 7.4 Vacuette systeem Het vacuette urine systeem wordt gebruikt voor een routine urine-analyse en een urinekweek. Er wordt gebruik gemaakt van een vacuette potje en vacuette tubes (2grote en 1 kleintje). Identificeer elke tube en potje met staalvignet dat Naam, Voornaam en geboortedatum bevat. Dienst Laboratoriumgeneeskunde Status: Gepubliceerd/Publiek Pagina 3 van 6
Het vacuette urine potje wordt gevuld door de patiënt, dit zoals beschreven in 7.3 afnametechniek. Meng dit potje zachtjes op Verwijder de zegel zodat de naald voor staalafname bereikbaar is. Let op. Geen vingers in de staalafname opening steken Vul steeds een kleine tube (Kweek microbiologie) en twee grote tubes (andere analyses) Let op. De tubes worden nooit opengemaakt dit om contaminatie te vermijden. Neem de tube en druk deze met de dop op de naald van het potje. Dienst Laboratoriumgeneeskunde Status: Gepubliceerd/Publiek Pagina 4 van 6
De tube zal automatisch gevuld worden. Herhaal dit voor de overige tubes. Bij weinig urine: De kleine tube zo goed mogelijk proberen te vullen door het potje lichtjes te kantelen. Daarna de grote tubes vullen. Enkel de tubes mogen opgestuurd worden naar het laboratorium (enkel bij uitzonderingen mag het potje opgestuurd worden) Bijzondere toepassingen Gesloten staalafname via urineleidingen. De punctieplaats ontsmetten met hibitane alcohol (15sec). Holdex houdertje in de split duwen. De vacuette tubes in de holdex houder aansluiten en laten vullen. Pediatrische opkleefzakjes Opkleefzakjes leegmaken door het holdex houdertje op de Lueropening aan te sluiten, breng daarna de vacuette tubes in het holdex houdertje onder het zakje. Dienst Laboratoriumgeneeskunde Status: Gepubliceerd/Publiek Pagina 5 van 6
Uitzonderingen Er worden enkel maar urine potjes bezorgt aan het laboratorium wanneer een van volgende analyses aangevraagd zijn. Schistosoma Mycobacteriën Alle toxicologische analyses SOA panel/moleculaire diagnostiek (Chlamydia trachomatis): First void urine (10-50ml) 7.5 Labelling, bewaring en transport Zorg ervoor dat het urinerecipiënt goed gesloten is. Reinig indien nodig de buitenkant van het recipiënt en zorg voor een correcte labelling (zie AFAZAPR00001 Indienen laboratoriumaanvragen). Voor transport naar het labo worden de stalen per patiënt verpakt in een plastiek zakje met de geplooide aanvraagbrief in het zijzakje. Het staal dient binnen het uur naar het laboratorium gebracht te worden. Onderzoek van op kamertemperatuur bewaarde urine is alleen betrouwbaar als de urine binnen de 2 uur onderzocht wordt na collectie. Indien niet mogelijk, dient het staal op koelkasttemperatuur (2-8 C) bewaard te worden voor max. 24 uur. 8. OPMERKINGEN Vermijd indien mogelijk een urinecollectie gedurende de menstruatie. 9. VERWIJZINGEN Nummer AZKBDIN00017 Titel Lijst algemeen gebruikte afkortingen AZKBDIN00018 AZKBAPR00007 AZKBDIN00073 AFAZAPR00001 AFAZDEX00006 Lijst algemeen gebruikte definities Veiligheidshandboek Richtlijnen correcte aanvraag laboratoriumtesten Indienen laboratoriumaanvragen Gebruiksaanwijzing urine systeem MLS Dienst Laboratoriumgeneeskunde Status: Gepubliceerd/Publiek Pagina 6 van 6