Nederland Zuivelland
Feiten Nederlandse zuivelsector 18 duizend melkveebedrijven 1,5 miljoen melk- en kalfkoeien 30% van het Nederlandse landoppervlak, ofwel 1,2 miljoen hectare in beheer voor grasland en snijmaïsteelt 12 miljard liter jaarlijkse melkproductie 35% afzet in Nederland, 45% in overige EU-landen en 20% buiten de EU 60.000 arbeidsplaatsen bij productie, verwerking en afzet van zuivel Historie Vanaf 1880 werden in Nederland veel zuivelfabrieken geopend. Boeren richtten coöperaties op om de verwerking en afzet van melk beter te organiseren en daarmee gezamenlijk hun handelspositie te versterken. Zij maakten in die periode vooral boter en kaas. De moderne zuivelsector zoals wij die kennen, begint met de industrialisatie. Uitvindingen als de melkcentrifuge, koelsystemen en pasteurisatie vernoemd naar Louis Pasteur waren zeer belangrijk. Zij zorgden ervoor dat melk langer houdbaar en betrouwbaarder werd. 3
Melkveehouderij De boer In Nederland zijn er 18.000 melkveebedrijven. Verreweg de meeste melkveehouderijen zijn familiebedrijven, waar het hele gezin gezamenlijk het werk op de boerderij opknapt. Het komt vaak voor dat zoon of dochter uiteindelijk de onderneming overneemt van de ouders. Sindsdien heeft er continue innovatie plaatsgevonden in de hele zuivelsector. Op de boerderij was vooral de ontwikkeling van de melkmachine een grote doorbraak. Melk is veiliger dan ooit. Zuivelproducten zijn overal verkrijgbaar. Koeien geven tegenwoordig ook meer melk dan vroeger. Dit is het resultaat van een zorgvuldige selectie van dieren en van hoogwaardiger voer. In Nederland zijn er verschillende agrarische opleidingen. Hier leer je hoe je met vee om moet gaan. Je leert er ook over ondernemerschap en het management op de boerderij. Steeds vaker zie je dat boeren doen aan agrarisch natuurbeheer of dat zij een andere neventak hebben op hun boerderij. Denk hierbij aan zorgboerderijen, campings of andere recreatieactiviteiten. Er zijn veel nieuwe zuivelproducten bijgekomen. Melk is niet alleen de grondstof voor kaas en boter, maar eveneens voor vele andere voedingsmiddelen, waaronder baby- en kindervoeding. Ook in de farmaceutische industrie worden stoffen gebruikt die van nature in melk zitten. Ruim driehonderd bedrijven produceren melk op biologische wijze. Dit betekent dat ze onder andere afzien van het gebruik van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen. 4 5
De koeien Koeien zijn kuddedieren die praktisch altijd bij elkaar zijn. De koeien die je op de boerderij ziet, zijn meestal van het ras Holstein-Friesian (zwartbont). Verder vind je in Nederland rundvee van het MRIJ-type (roodbont). MRIJ staat voor Maas-Rijn-IJssel. kalf... pink... vaars... koe! Boer zijn is echt een fulltime baan. Als boer moet je immers 24 uur per dag en zeven dagen per week klaar staan voor de dieren op de boerderij. Een melkkoe wordt gemiddeld 5 tot 6 jaar oud en weegt 600 kilogram. Zij eet vooral gras, aangevuld met maïs en brokjes. Om het voer te verteren en melk te produceren heeft de koe vier magen. Koeien grazen tussen de zes en negen uur per dag en besteden uitgebreid tijd aan het herkauwen van het eerder opgenomen voedsel. Dit doen koeien liggend. Een koe geeft gemiddeld ruim 25 liter melk per dag. Ze produceert het hele jaar door melk en begint daarmee nadat haar eerste kalfje is geboren. Een koe jonger dan een jaar noem je een kalf. Is ze ouder dan een jaar dan heet ze pink. Zij wordt een vaars nadat ze haar eerste kalf heeft gehad. Pas na het tweede kalf wordt ze echt een koe genoemd. 7
Huisvesting De gemiddelde Nederlandse melkveehouder melkt 80 koeien. Deze worden meestal in een ligboxenstal gehouden. Koeien kunnen erg goed tegen kou, zolang het niet tocht tenminste. Hitte verdraagt de koe minder goed, omdat een koe niet zweet en dus haar warmte slecht kwijt kan. Ook is licht belangrijk voor koeien. Moderne stallen zijn ontworpen met het oog op dierenwelzijn. Voor het comfort en de gezondheid van de koeien zie je vaak koeborstels of zelfs zogenaamde waterbedden in de stal. In de stal vind je machines die het werk van de boer verlichten, bijvoorbeeld een melk- of mestrobot. In een aparte ruimte staat een zilverkleurige melktank, die dient als opslag tot de tankauto de melk naar de fabriek brengt. Een koe werkt dagelijks zo n 60 tot 80 kilo gram voer naar binnen en drinkt zo n 70 liter water Het komt ook steeds vaker voor dat boeren hun eigen bedrijf en particuliere huishoudens (deels) van duurzame energie voorzien. Ze doen dit met behulp van zonnepanelen en windmolens, of doordat ze biogas produceren uit dierlijke mest. Weidegang Grazende koeien in de wei horen bij het Nederlandse cultuurlandschap. Zuivelondernemingen geven een vergoeding aan boeren die hun koeien in de zomerperiode naar buiten doen. Drie van de vier melkkoeien in ons land lopen s zomers buiten. Koeien kunnen echter pas naar buiten als er genoeg gras staat en als de grond stevig genoeg is om de koeien te dragen. Anders gaat dit ten koste van de graszoden en de bodemstructuur. In de winter staan de koeien daarom op stal. Sommige melkveebedrijven hebben uit praktische redenen de koeien vaker binnen staan. Doordat de melkveehouders tezamen veel grond beheren, is de sector zeer beeldbepalend voor de groene ruimte en belangrijk bij de inrichting daarvan. 9
Melk bron van calcium [EN BELANGRIJKE EIWITTEN] Zuivel is onderdeel van een gezond voedingspatroon en is daarom opgenomen in de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum. Voor melkproducten met name de halfvolle en magere varianten beveelt het Voedingscentrum een dagelijkse consumptie aan van ongeveer een halve liter per persoon. Koemelk bestaat voor het grootste gedeelte uit water: wel 86,6%. Verder bevat melk 4,4% vet, 3,4% eiwitten, 4,6% lactose (melksuiker) en 1% mineralen en vitamines, waaronder het waardevolle vitamine B2. Zuivel is de belangrijkste bron van calcium voor mensen. Calcium is in combinatie met Vitamine D, zonlicht en lichaamsbeweging verantwoordelijk voor gezonde botten. 11
De melk wordt drie keer per week opgehaald. Onderweg Melk kan gekoeld tot 4 graden Celsius tot drie dagen in de melktank op de boerderij bewaard worden. Drie keer per week wordt de melk opgehaald en zo snel mogelijk naar de zuivelfabriek gebracht. Een tankwagen die de melk vervoert, heet een Rijdende Melk Ontvangst (RMO). Bij de verwerking van melk letten zuivelondernemingen sterk op de hygiëne. Voordat de melk de tankwagen ingaat, neemt de RMO-chauffeur een monster. Hij controleert de melk op allerlei eigenschapen, zoals zuiverheid, vet- en eiwitgehalte. 13
In de Fabriek Rauwe (onbewerkte) melk komt gekoeld en op kwaliteit gecontroleerd aan bij een van de bijna vijftig moderne zuivelfabrieken in Nederland. Uit de grondstof worden de verschillende producten gemaakt die straks aan de consumenten en klanten worden aangeboden. Om de melk langer houdbaar te maken en om ongewenste bacteriën uit de rauwe melk te halen, wordt de melk gepasteuriseerd. Dit doe je door de melk kort te verhitten tot een temperatuur van 72 graden Celsius. Door melk ultra hoog te verhitten (UHT) kan melk zelfs maandenlang houdbaar worden gemaakt. kaasbereiding Ook wordt de melk met behulp van een grote centrifuge afgeroomd. Dit heet standaardiseren. De melk wordt op het gewenste vetgehalte gebracht voor de productie van verschillende melk- en zuivelproducten. Wettelijk is vastgesteld dat volle melk 3,5% melkvet mag bevatten en halfvolle melk 1,5%. 15
Echte boter daarentegen moet een vetgehalte van tenminste 82% hebben. Het vetgehalte van de verschillende soorten kaas varieert. Kaas dient na het bereidingsproces nog enige tijd te rijpen in een kaaspakhuis. Zo moet jonge kaas vier weken, belegen kaas vier maanden en oude kaas tien maanden rijpen. Als de producten zijn afgevuld en/of verpakt, zijn ze klaar voor vervoer naar de verschillende afzetkanalen. In Nederland wordt 55% van alle melk gebruikt om kaas te maken. 10% van de productie komt als melk, vla, kwark, room, zuiveldrankje of yoghurt in de schappen. 15% wordt verwerkt tot melkpoeder, 6 % tot gecondenseerde melk (koffiemelk) en 2% tot boter. De rest vindt zijn weg in overige producten. Wereldwijde export Het grootste deel van de in Nederland geproduceerde melk wordt niet hier geconsumeerd. Kaas, melkpoeder en boter zijn namelijk belangrijke Nederlandse exportproducten. Nederland is zelfs één van de belangrijkste exporteurs van zuivel in de wereld. Jaarlijks wordt voor 5,5 miljard euro aan zuivelproducten in het buitenland verkocht. De EU is met afstand de belangrijkste afzetmarkt. Kaas gaat daarnaast vooral naar Rusland, Noord-Afrika en de VS. Voor melkpoeder en gecondenseerde melkproducten is veel belangstelling in Afrika, het Midden-Oosten en Azië. Sommige producten zoals Goudse kaas genieten wereldwijde faam en worden daarom nagemaakt. Het door de EU erkende Gouda Holland-kwaliteitszegel garandeert dat Goudse kaas is geproduceerd van melk van koeien op Nederlandse grond, volgens een eeuwenoud Nederlands recept. verhitten = langer houdbaar 16
Op de markt en in het schap Bijna alle drinkmelk wordt in Nederland via de supermarkt verkocht. Voor kaas geldt dat minder. Er gaat relatief veel kaas over de toonbank van versspeciaalzaken en op dorps- en stadsmarkten. Om de consument te informeren over de wijze waarop de melk geproduceerd is, zijn er verschillende keurmerken. Zo is er bijvoorbeeld het EKO-keurmerk voor biologische zuivel. Er zijn bovendien verschillende keurmerken om aan te geven dat zuivel afkomstig is van koeien die in de zomer minimaal 120 dagen, zes uur per dag buiten lopen, zoals 100% Weidemelk. Thuis consumeren Nederland is vooral een zuivelland wanneer je kijkt naar de productie en verwerking van zuivel. Als we kijken naar de consumptie zien we een ander beeld. Vergeleken met andere landen is duidelijk dat wij in Nederland erg van kaas houden; gemiddeld eet elke Nederlander bijna twintig kilo per jaar. Onze consumptie van melk en boter valt veel minder op. Wij zijn in Europees opzicht gemiddelde liefhebbers van boter (met ca. 3 kilo per jaar). Met de ongeveer 50 liter melk die wij per inwoner jaarlijks drinken, zijn Nederlanders ook geen koploper. Agrarische bedrijven verwerken hun rauwe melk soms ook zelf, vooral tot boerenkaas. Deze boerderij zuivelbereiders hebben dan vaak een winkel op de boerderij waar ze hun producten verkopen. 18 Concept en tekst: Het Portaal Foto s: Photologix.nl/Bruno van den Elshout, yoghurtbarn.nl, Frans Walkate Archief Vormgeving en druk: Basement Graphics Mei 2013
Deze uitgave is gemaakt in opdracht van de Commissie Melkveehouderij van het Productschap Zuivel. Meer informatie over de zuivelsector is te vinden op www.zuivelonline.nl