Ad Maas Breda en Nyeuwervaert Een mirakel, een mirakelspel en een wonderlijke devotie De katholieke Nassaus en de sacramentsdevotie aspekt 5
Breda en Nyeuwervaert Ad Maas 2015 Uitgeverij ASPEKT Amersfoortsestraat 27, 3769 AD Soesterberg, Nederland info@uitgeverijaspekt.nl http://www.uitgeverijaspekt.nl Omslagontwerp: Mark Heuveling Binnenwerk: Paul Timmerman, Amersfoort ISBN: 978-94-6153-772-0 NUR: 680 Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 882, 1180 AW, Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) van deze uitgave in bloemlezingen, readers, en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912), dient men zich tot de uitgever te wenden. 6
Inhoud Inleiding 9 1. De sacramentsdevotie in de Late Middeleeuwen 15 2. Het Bredase handschrift 27 3. Nyeuwervaert en het mirakel 33 3.1 Verdwenen venen in West-Brabant 33 3.2 De turfeconomie 36 3.3 Ontstaan van Overdraghe en Nyeuwervaert 37 3.4 Heiligenberg Santberg Zandberg 41 3.5 Jan Bautoen 47 3.6 Nyeuwervaert 50 3.7 Klundert 51 4. De verplaatsing naar Breda en de betekenis daarvan 57 4.1 De Bredase Toren 57 4.2 Breda 2700 jaar? 61 4.3 Het echte begin van Breda 63 4.4 Van nederzetting tot stad 66 4.5 De Denensage 73 4.5.1 De Helena-legende 74 4.5.2 De Vikingen-legende 76 4.6 De periode 1400-1600 78 4.7 De periode na 1600 80 4.7.1 De sacramentsdevotie en het kerkgebouw 81 4.7.2 Zoektocht naar de hostie 82 5. De Bredase Broederschap van het Heilig Sacrament 85 5.1 Geschiedenis van de Bredase broederschap 86 5.2 De oudste broederschap 90 7
5.3 Nieuwe ontwikkelingen 93 5.4 Een overweging tot besluit 96 6. Het inhoud van mirakelspel 97 6.1 Het schema van het spel 98 6.2 Een vertaling anno nu 103 6.3 De boodschap van de duivels 104 7. De auteur(s) van het mirakelspel 107 7.1 Anthonis de Roovere uit Brugge 108 7.2 Jan Smeken uit Brussel 111 7.3 Voorlopige conclusie 119 8. Datering van het mirakelspel in 1463 123 8.1 Sacramentsspel 1463 123 8.2 De hypothese na 50 jaar heroverwogen 125 8.3 Voorlopige conclusie 126 9. Schilderijen van Nyeuwervaert 129 10. Gedichten van Nyeuwervaert 147 11. De heren van Breda en de sacramentsdevotie 155 11.1 Land van Breda 159 11.2 De Nassaus van Breda 163 11.3 De niet-bredase Nassaus 166 11.4 Borgloon 169 11.5 Heinsberg 172 12. Actuele betekenis van het Sacrament 175 12.1 Terugblik 175 12.2 Overweging 179 12.3 Toekomst 182 Besluit 185 Literatuur en referenties 189 8
Dit boek gaat over het oudste mirakelspel in onze literatuur: Tspel vanden sacramente vander Nyeuwervaert. In Nyeuwervaert (tegenwoordig Klundert) werd in het veen een hostie (het Sacrament) gevonden. De hostie begon bij een onderzoek naar echtheid op 5 plaatsen te bloeden. Spoedig gingen er geruchten rond over wonderbaarlijke genezingen. Nyeuwervaert werd een druk bezochte bedevaartsplaats. Na de Sint Elisabethvloed (1421) liet Jan van Nassau het Sacrament naar Breda overbrengen waar de sacramentsdevotie tot volle bloei kwam. De familie Van Nassau speelde daar tot de beeldenstorm (1566) en tot Willem van Oranje een belangrijke rol in. In de loop van de eeuwen bleef het Sacrament van Nyeuwervaert in Breda een belangrijke culturele en religieuze zaak. In het boek wordt deze geschiedenis verteld. De datering (van de ontwikkeling) van het mirakelspel komt helder aan de orde en daarmee in verband de kwestie van het auteurschap. Bronnenonderzoek heeft ertoe geleid dat de plaats van het vinden van de hostie (of van de legende daarover) aannemelijk vastgesteld kan worden. Van het Nyeuwervaert-verhaal is in de Grote Kerk van Breda een (gerestaureerd) retabel te bezichtigen. Met betrekking tot dit ongeveer 500-jaar oude schilderij wordt een nieuwe zienswijze gepresenteerd. Ook wordt ingegaan op de vraag of een middeleeuws devotieverhaal nog actuele betekenis kan hebben. Uitgeverij Aspekt www.uitgeverijaspekt.nl 9