Nationale Milieuverkenning 5 2000 2030
Nationale Milieuverkenning 5 2000-2030 RIJKSINSTITUUT VOOR VOLKSGEZONDHEID EN MILIEU met medewerking van Adviesdienst Verkeer en Vervoer (AVV) Alterra b.v. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) Centraal Planbureau (CPB) Energie-onderzoek Centrum Nederland (ECN) Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) Nationaal Lucht- en Ruimtevaart Laboratorium (NLR) Rijksinstituut voor Kust en Zee (RIKZ) Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling (RIZA) Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) onderzoek in dienst van mens en milieu RIJKSINSTITUUT VOOR VOLKSGEZONDHEID EN MILIEU Samsom bv, Alphen aan den Rijn, 2000
2 Maatschappelijke ontwikkelingen en draagvlak voor milieu Vormgeving lay - out en productie : Studio RIVM Druk en afwerking : Wilco bv, Amersfoort Fotografie: blz. 39 VROM blz. 65, 85, 111 Benelux Press blz 153 Lowie van Liere blz. 224 Karin Janmaat blz. 235 Frans Lemmers CIP-gegevens ISBN 90 140 7189 2 ISSN 1383-4959 NUGI 825 RIVM Bilthoven Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b Auteurswet 1912j het Besluit van 20 juni 1974, Stb 351, zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, Stb 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 882, 1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelten uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken dient u zich te richten tot: Samsom bv, Postbus 14, 2400 MA Alphen aan den Rijn. 4
c Voorwoord Volgens de Wet Milieubeheer, waarin de milieuplanbureaufunctie van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) is geformaliseerd, wordt elke vier jaar ter voorbereiding op een nationaal milieubeleidsplan een milieuverkenning opgesteld. Het Kabinet is voornemens het vierde Nationaal Milieubeleidsplan (NMP4) vervroegd uit te brengen, te weten aan het begin van het jaar 2001. De Nationale Milieuverkennning 5 (MV5) wordt ongeveer een half jaar voor het NMP4 uitgebracht. De vijfde milieuverkenning omvat een beschrijving en analyse van de ontwikkeling van de milieukwaliteit en de betekenis voor de volksgezondheid, natuur en leefomgeving in Nederland in de periode 2000-2030 tegen de achtergrond van ontwikkelingen op Europese en mondiale schaal. Voor enkele onderwerpen is tot 2050 en 2100 gekeken. Deze lange termijn analyse is met name gericht op identificatie van de hardnekkige milieuproblemen en op verkenning van het potentieel van bestaande en denkbare veranderingen in technologie, productiestructuur en consumptief gedrag. De analyse is tot stand gekomen in samenwerking met de Adviesdienst Verkeer en Vervoer (AVV), het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Centraal Planbureau (CPB), het Energie-onderzoek Centrum Nederland (ECN), het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI), het Nationaal Lucht- en Ruimtevaart Laboratorium (NLR), het Rijksinstituut voor Kust en Zee (RIKZ), het Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling (RIZA), Alterra b.v. en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Langs deze weg wordt beoogd de analyse van de toekomstige knelpunten vanuit diverse wetenschappelijke invalshoeken te beschouwen. de wnd. Directeur-Generaal, Dr. G. Elzinga 5
INLEIDING 1 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inhoudsopgave 7 Samenvatting 11 1 Inleiding 31 1.1 Doel en reikwijdte van de Milieuverkenning 5 32 1.2 Domeinen van duurzame ontwikkeling 33 1.3 Scenario s en onzekerheden 35 1.4 Structuur van de Milieuverkenning 5 37 2 Maatschappelijke ontwikkelingen 39 2.1 Inleiding 40 2.2 Maatschappelijke ontwikkelingen in de wereld 41 2.2.1 Inleiding 41 2.2.2 Demografie 44 2.2.3 Economie 45 2.2.4 Energie 46 2.2.5 Ruimte 46 2.2.6 Milieubeleid 48 2.3 Maatschappelijke ontwikkelingen in Europa 48 2.3.1 Inleiding 48 2.3.2 Demografie 49 2.3.3 Economie 49 2.3.4 Energie 50 2.3.5 Ruimte 51 2.3.6 Milieubeleid 52 2.4 Maatschappelijke ontwikkelingen in Nederland 52 2.4.1 Inleiding 52 2.4.2 Demografie 53 2.4.3 Economie 54 2.4.4 Energie 59 2.4.5 Ruimte 60 2.4.6 Milieubeleid 62 7
1 INLEIDING 3 Milieu op wereldschaal 65 3.1 Inleiding 66 3.2 Internationaal milieubeleid 67 3.3 Hardnekkige milieuproblemen 69 3.3.1 Klimaatverandering 69 3.3.2 Verzuring en vermesting 73 3.3.3 Natuurlijke hulpbronnen: land 74 3.3.4 Natuurlijke hulpbronnen: vis 77 3.3.5 Natuurlijke hulpbronnen: water 79 3.4 Ontwikkeling van de biodiversiteit 80 3.5 Ontwikkeling van de volksgezondheid 84 4 Milieu in Europa 85 4.1 Inleiding 86 4.2 Europees milieubeleid 86 4.3 Hardnekkige milieuproblemen 88 4.3.1 Inleiding 88 4.3.2 Klimaatverandering 88 4.3.3 Grootschalige luchtverontreiniging 91 4.3.4 De kwaliteit van het oppervlaktewater 96 4.3.5 Geluid 97 4.3.6 Risico s in Nederland van Europese kerncentrales 100 4.4 Ontwikkeling van de biodiversiteit 100 4.4.1 Inleiding 100 4.4.2 Natuurbeleid 101 4.4.3 Milieukwaliteit en biodiversiteit 102 4.5 Ontwikkeling van de volksgezondheid en leefbaarheid 106 4.5.1 Inleiding 106 4.5.2 Milieukwaliteit en volksgezondheid 106 4.5.3 Leefomgeving en leefbaarheid 107 5 Milieu in Nederland 111 5.1 Inleiding 112 5.1.1 Maatschappelijke ontwikkelingen in Nederland 112 5.1.2 De betekenis van milieu voor natuur, gezondheid en leefomgeving 112 5.2 Klimaatverandering 114 5.2.1 Inleiding 114 5.2.2 Doelstellingen en beleid 117 5.2.3 Emissies 118 8
INLEIDING 1 5.3 Verzuring en grootschalige luchtverontreiniging 124 5.3.1 Inleiding 124 5.3.2 Doelstellingen en beleid 125 5.3.3 Emissies 126 5.3.4 Luchtkwaliteit en depositie 131 5.3.5 Kosteneffectiviteit NO X en verzuring 135 5.4 Vermesting 139 5.4.1 Inleiding 140 5.4.2 Doelstellingen en beleid 140 5.4.3 Productie en afzet van dierlijke mest 142 5.4.4 Emissie van ammoniak naar de lucht 146 5.4.5 Vermesting van bodem en grondwater 146 5.4.6 Vermesting oppervlaktewater 150 5.5 Verdroging 160 5.5.1 Inleiding 160 5.5.2 Doelstellingen en beleid 160 5.5.3 Oorzaken van verdroging 161 5.5.4 Verdroging in 2030 162 5.5.5 Toename van vermesting door bestrijding van verdroging 163 5.6 Verstoring 166 5.6.1 Inleiding 166 5.6.2 Geluid 166 5.6.3 Externe veiligheid 176 5.6.4 Lokale luchtkwaliteit 181 5.7 Grensoverschrijdende milieudruk door consumptie en handel 182 5.7.1 Inleiding 182 5.7.2 Consumptie en ruimtegebruik 183 5.7.3 Consumptie en energiegebruik 185 5.7.4 Milieudruk door import en export 185 5.8 Milieukwaliteit en natuur 189 5.8.1 Inleiding 189 5.8.2 De betekenis van milieukwaliteit voor planten- en diersoorten 190 5.8.3 Natuurgebieden in Nederland 192 5.8.4 Milieukwaliteit en terrestrische natuurgebieden 193 5.8.5 Milieukwaliteit en natuur in graslanden buiten de natuurgebieden 198 5.8.6 Milieukwaliteit en aquatische planten en dieren in natuurgebieden 200 5.8.7 Invloed van klimaatverandering op de natuur 202 5.9 Milieukwaliteit en volksgezondheid 204 5.9.1 Inleiding 204 5.9.2 Van kwantiteit naar kwaliteit van leven 204 5.9.3 Met milieukwaliteit samenhangend gezondheidsverlies 207 5.9.4 Gezond en veilig 214 9
1 INLEIDING 5.10 Leefomgeving en leefbaarheid 219 5.10.1 Inleiding 219 5.10.2 Ontwikkelingen in de afgelopen dertig jaar 220 5.10.3 Woningen en woonmilieus in de toekomst 226 5.10.4 Leefomgeving en recreatie 228 5.11 Kosten van het milieubeleid 230 5.11.1 Inleiding 230 5.11.2 Milieukosten per doelgroep 230 5.11.3 Milieukosten per thema 232 6 Perspectieven op duurzame ontwikkeling 235 6.1 Inleiding 236 6.2 Hardnekkige milieuproblemen 236 6.2.1 Inleiding 236 6.2.2 Hardnekkige milieuproblemen op wereldschaal 237 6.2.3 Hardnekkige milieuproblemen in Europa 238 6.2.4 Hardnekkige milieuproblemen in Nederland 238 6.3 Perspectieven op duurzame productie en consumptie 239 6.3.1 Inleiding 239 6.3.2 Veranderingen in productiestructuur 239 6.3.3 Veranderingen in consumptiepatronen 244 6.4 Barrières voor duurzame ontwikkeling 247 6.4.1 Inleiding 247 6.4.2 Barrières in het sociale domein 247 6.4.3 Barrières in het economische domein 249 6.4.4 Barrières in het institutionele domein 251 Bijlagen Emissies in Nederland per thema 253 Afkortingen, begrippen en verklaring van tekens 259 Referenties 263 10