Breda en Nyeuwervaert

Transcriptie

1 Ad Maas Breda en Nyeuwervaert Een mirakel, een mirakelspel en een wonderlijke devotie De katholieke Nassaus en de sacramentsdevotie aspekt 5

2 Breda en Nyeuwervaert Ad Maas 2015 Uitgeverij ASPEKT Amersfoortsestraat 27, 3769 AD Soesterberg, Nederland Omslagontwerp: Mark Heuveling Binnenwerk: Paul Timmerman, Amersfoort ISBN: NUR: 680 Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 jº het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (postbus 882, 1180 AW, Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) van deze uitgave in bloemlezingen, readers, en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912), dient men zich tot de uitgever te wenden. 6

3 Inhoud Inleiding 9 1. De sacramentsdevotie in de Late Middeleeuwen Het Bredase handschrift Nyeuwervaert en het mirakel Verdwenen venen in West-Brabant De turfeconomie Ontstaan van Overdraghe en Nyeuwervaert Heiligenberg Santberg Zandberg Jan Bautoen Nyeuwervaert Klundert De verplaatsing naar Breda en de betekenis daarvan De Bredase Toren Breda 2700 jaar? Het echte begin van Breda Van nederzetting tot stad De Denensage De Helena-legende De Vikingen-legende De periode De periode na De sacramentsdevotie en het kerkgebouw Zoektocht naar de hostie De Bredase Broederschap van het Heilig Sacrament Geschiedenis van de Bredase broederschap De oudste broederschap 90 7

4 5.3 Nieuwe ontwikkelingen Een overweging tot besluit Het inhoud van mirakelspel Het schema van het spel Een vertaling anno nu De boodschap van de duivels De auteur(s) van het mirakelspel Anthonis de Roovere uit Brugge Jan Smeken uit Brussel Voorlopige conclusie Datering van het mirakelspel in Sacramentsspel De hypothese na 50 jaar heroverwogen Voorlopige conclusie Schilderijen van Nyeuwervaert Gedichten van Nyeuwervaert De heren van Breda en de sacramentsdevotie Land van Breda De Nassaus van Breda De niet-bredase Nassaus Borgloon Heinsberg Actuele betekenis van het Sacrament Terugblik Overweging Toekomst 182 Besluit 185 Literatuur en referenties 189 8

5 Dit boek gaat over het oudste mirakelspel in onze literatuur: Tspel vanden sacramente vander Nyeuwervaert. In Nyeuwervaert (tegenwoordig Klundert) werd in het veen een hostie (het Sacrament) gevonden. De hostie begon bij een onderzoek naar echtheid op 5 plaatsen te bloeden. Spoedig gingen er geruchten rond over wonderbaarlijke genezingen. Nyeuwervaert werd een druk bezochte bedevaartsplaats. Na de Sint Elisabethvloed (1421) liet Jan van Nassau het Sacrament naar Breda overbrengen waar de sacramentsdevotie tot volle bloei kwam. De familie Van Nassau speelde daar tot de beeldenstorm (1566) en tot Willem van Oranje een belangrijke rol in. In de loop van de eeuwen bleef het Sacrament van Nyeuwervaert in Breda een belangrijke culturele en religieuze zaak. In het boek wordt deze geschiedenis verteld. De datering (van de ontwikkeling) van het mirakelspel komt helder aan de orde en daarmee in verband de kwestie van het auteurschap. Bronnenonderzoek heeft ertoe geleid dat de plaats van het vinden van de hostie (of van de legende daarover) aannemelijk vastgesteld kan worden. Van het Nyeuwervaert-verhaal is in de Grote Kerk van Breda een (gerestaureerd) retabel te bezichtigen. Met betrekking tot dit ongeveer 500-jaar oude schilderij wordt een nieuwe zienswijze gepresenteerd. Ook wordt ingegaan op de vraag of een middeleeuws devotieverhaal nog actuele betekenis kan hebben. Uitgeverij Aspekt 9